Konteksty kształtowania się polskiej terminologii gramatycznej (XV–XX w.)
Author: red. Decyk-Zięba Wanda (ORCID 0000-0003-4301-5491), Stąpor Izabela (ORCID 0000-0002-7543-6218)
Date: 2025-04-16 00:00:00+00:00
Keywords: słowniki języka polskiego; gramatyka; geneza polskich terminów gramatycznych; ewolucja nomenklatury gramatycznej polskiej; terminologia gramatyczna; grammatical terminology; grammar; origins of Pol
Description: W publikacji omówiono wkład poszczególnych autorów i dzieł w kształtowanie polskiej terminologii gramatycznej i zaprezentowano wyniki prac nad "Słownikiem historycznym terminów gramatycznych (SHTG)" dostępnym online pod adresem: https://shtg.uw.edu.pl. Przegląd dzieł różnych autorów pozwala na wydzielenie dwóch okresów kształtowania się polskiej terminologii gramatycznej: pierwszego – od publikacji dwujęzycznej gramatyki Eliusza Donata (ok. 1530 roku) do wydania pierwszej gramatyki języka polskiego Walentego Szylarskiego (lata 70. XVIII wieku) oraz drugiego – od ukazania się drukiem pierwszego
Publisher: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego / University of Warsaw Press

Redaktorki naukowe / Scientific Editors

Wanda Decyk-Zięba, Izabela Stąpor

Recenzentki / Reviewers

Anna Kozłowska, Urszula Sokólska

Redaktor prowadząca / Commissioning Editor

Małgorzata M. Przybyszewska

Przekład / English Translation

Helena Marzec-Gołąb

Redakcja, korekta / Editing and Proofreading

Ewa Bazyl, Aleksandra Zych

Indeksy / Indexes

Wanda Decyk-Zięba, Izabela Stąpor, Ewa Bazyl

Projekt okładki i stron tytułowych / Cover Design

Anna Gogolewska

Ilustracja na okładce / Cover Illustration

Bartłomiej z Bydgoszczy, De terminis in grammatica [w: / in:] Johann Reuchlin, Vocabularius breviloquus, Strassburg Typographus Iordani i.e. Georgius Husner, 1488, wyklejka przednia / front paste-down. Źródło / Source: Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/11238/edition/18203/content

Skład i łamanie / Layout and Typesetting

Dariusz Górski

Publikacja finansowana w ramach programu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” w latach 2018–2024, nr projektu 0101/NPRH6/H11/85/2018, kwota finansowania 642 357 PLN.

Publication financed by the Ministry of Science and Higher Education programme called ‘National Programme for the Development of Humanities’ in 2018–2024, project number 0101/NPRH6/H11/85/2018, funding amount 642,357 PLN.

Publikacja dofinansowana przez Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego

Published with the financial support of Faculty of Polish Studies, University of Warsaw

Publikacja na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 PL (CC BY 3.0 PL)

(pełna treść wzorca dostępna pod adresem: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/legalcode).

Publication under the Creative Commons Attribution 3.0 PL (CC BY 3.0 PL) license

(full text available at: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/legalcode)

Wanda Decyk-Zięba ORCID 0000-0003-4301-5491, Uniwersytet Warszawski

Izabela Stąpor ORCID 0000-0002-7543-6218, Uniwersytet Warszawski

ISBN 978-83-235-6752-3 (druk)

ISBN 978-83-235-6760-8 (pdf online)

ISBN 978-83-235-6768-4 (e-pub)

ISBN 978-83-235-6776-9 (mobi)

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

University of Warsaw Press

02-678 Warszawa, ul. Smyczkowa 5/7

PL 02-678 Warsaw, 5/7 Smyczkowa St.

e-mail: wuw@uw.edu.pl

e-mail: wuw@uw.edu.pl

księgarnia internetowa: www.wuw.pl

www.wuw.pl

Wydanie 1, Warszawa 2024 / 1st Edition, Warsaw 2024

Spis treści / Table of Contents

WPROWADZENIE

ROZDZIAŁ I. Terminologia w łacińsko-polskich wydaniach gramatyki Eliusza Donata i jej wpływ na kształtowanie się polskiej terminologii gramatycznej (Kamil Pawlicki)

ROZDZIAŁ II. Polska terminologia gramatyczna w gramatykach Macieja Gutthätera-Dobrackiego – jej źródła i recepcja (Anna Just)

ROZDZIAŁ III. Polska terminologia gramatyczna w podręcznikach do nauki języka francuskiego (F.D. Duchênbillot, Bartłomiej Kazimierz Malicki, Stanisław Nałęcz-Moszczeński) (Marcin Jakubczyk)

ROZDZIAŁ IV. Geneza i ewolucja terminologii gramatycznej w polskich tłumaczeniach gramatyki łacińskiej Stanisława Konarskiego (Magdalena Zawadzka)

ROZDZIAŁ V. Rola gramatyki Johanna Christopha Gottscheda w utrwalaniu polskiej terminologii gramatycznej (Anna Just)

ROZDZIAŁ VI. W poszanowaniu tradycji – terminologia gramatyczna w pierwszej gramatyce języka polskiego napisanej po polsku (Wanda Decyk-Zięba)

ROZDZIAŁ VII. Ciągłość i zmiana – proces kształtowania się polskiej terminologii gramatycznej Onufrego Kopczyńskiego (Monika Kresa)

ROZDZIAŁ VIII. U źródeł naukowego językoznawstwa – terminologia w gramatykach Antoniego Małeckiego (1863 i 1897) (Izabela Stąpor)

ROZDZIAŁ IX. Terminologia gramatyczna przełomu XIX i XX wieku: Adam Antoni Kryński – Stanisław Szober (Aleksandra Żurek-Huszcz)

ZAKOŃCZENIE

ILUSTRACJE / ILLUSTRATIONS

INTRODUCTION

CHAPTER I. Terminology in the Latin-Polish editions of Aelius Donatus’s grammar and its impact on the creation of Polish grammatical terminology (Kamil Pawlicki)

CHAPTER II. Polish grammatical terminology in the grammars of Maciej Gutthäter-Dobracki: its sources and reception (Anna Just)

CHAPTER III. Polish grammatical terminology in French textbooks (F. D. Duchênebillot, Bartłomiej Kazimierz Malicki, Stanisław Nałęcz-Moszczeński) (Marcin Jakubczyk)

CHAPTER IV. The genesis and evolution of grammatical terminology in the Polish translations of Stanisław Konarskiʼs Latin grammar (Magdalena Zawadzka)

CHAPTER V. The role of Johann Christoph Gottsched’s grammar in consolidating Polish grammatical terminology (Anna Just)

CHAPTER VI. Upholding tradition: grammatical terminology in the first grammar of the Polish language written in Polish (Wanda Decyk-Zięba)

CHAPTER VII. Continuity and change: the process of forming Polish grammatical terminology by Onufry Kopczyński (Monika Kresa)

CHAPTER VIII. At the origin of scientific linguistics: terminology in Antoni Małeckiʼs grammars (1863 and 1879) (Izabela Stąpor)

CHAPTER IX. Grammatical terminology of the late 19th and early 20th centuries: Adam Antoni Kryński—Stanisław Szober (Aleksandra Żurek-Huszcz)

CONCLUSION

RÉSUMÉ

ZUSAMMENFASSUNG

BIBLIOGRAFIA / BIBLIOGRAPHY

INDEKS NAZWISK / INDEX OF NAMES

INDEKS RZECZOWY / INDEX OF TERMS

Wprowadzenie

Celem książki jest pokazanie wkładu poszczególnych autorów i dzieł w kształtowanie polskiej terminologii i jej ewolucji na przestrzeni wieków. Prezentujemy wyniki prac nad Słownikiem historycznym terminów gramatycznych (SHTG) dostępnym online pod adresem: https://shtg.uw.edu.pl/[1].

Podstawę materiałową książki stanowią w większości terminy gramatyczne wyekscerpowane z tekstów źródłowych i włączone do SHTG[2]. Uwzględniliśmy również jednostki leksykalne, które nie weszły do bazy słownika, ale pojawiły się w dziełach istotnych dla rozwoju polskiej nomenklatury językoznawczej.

Określenie termin gramatyczny rozumiemy bardzo szeroko. Wynika to przede wszystkim z braku stabilizacji w początkowych stadiach rozwoju polskiego nazewnictwa specjalistycznego. Bardzo często były to rozbudowane struktury nazewnicze (kalki terminów łacińskich) występujące w postaci wariantywnych form. Termin gramatyczny[3] pojmujemy zatem jako wyraz lub wyrażenie użyte w znaczeniu specjalnym (nie w ogólnym) w opisie gramatyki (lub jej działów). Ze względu na genezę terminy dzielimy na zapożyczone (zapożyczenia wyrazowe, kalki semantyczne i kalki strukturalne, do tej grupy zalicza się też hybrydy i półkalki) oraz rodzime (derywaty semantyczne, morfologiczne i syntaktyczne) (np. Gajda 1990: 92–109, Starzec 1984: 73–75, 1986).

Niejednokrotnie odwołujemy się w książce (również w celach porównawczych) do rozprawy Polska terminologia gramatyczna Andrzeja Koronczewskiego. Jest to pierwsze i  – jak dotąd – jedyne całościowe opracowanie historii polskiej terminologii gramatycznej. Nasza publikacja ma nieco inny charakter, nie jest próbą zastąpienia tego kompleksowego (choć w niektórych punktach już nieaktualnego) opisu, ale winna raczej służyć uzupełnieniu czy weryfikacji spostrzeżeń Koronczewskiego. Historię polskiej terminologii gramatycznej pragniemy pokazać poprzez pryzmat konkretnych dzieł, które odegrały wielką rolę w rozwoju polskiej terminologii. Z nich przejmowano terminy lub schematy nazwotwórcze. Chcemy ukazać ich znaczenie w kształtowaniu świadomości językowej, w tym potrzebę unarodowienia lub umiędzynarodowienia terminologii gramatycznej. Z tej perspektywy za najważniejsze dzieła uznajemy: gramatyki języka łacińskiego – dwujęzyczną Eliusza Donata (1542 i nast.) i Stanisława Konarskiego (1759 i nast.), gramatykę języka polskiego napisaną po niemiecku Macieja Gutthätera-Dobrackiego (1669) i gramatyki języka niemieckiego Johanna Christopha Gottscheda (1762 i nast.), podręczniki do nauki języka francuskiego – F.D. Duchênbillot (1699), Bartłomieja Kazimierza Malickiego (1700), Stanisława Nałęcz-Moszczeńskiego (1774) oraz gramatyki polskie – Walentego Szylarskiego (1770), Onufrego Kopczyńskiego (1778 i nast.), Antoniego Małeckiego (1863 i 1879), Adama Antoniego Kryńskiego (1897) i Stanisława Szobera (1923). Nie ograniczamy się zatem do gramatyk języka polskiego, ale uwzględniamy też popularne wówczas gramatyki języków obcych (łacińskiego, niemieckiego czy francuskiego).

Praca obejmuje dziewięć rozdziałów poświęconych twórcom i dziełom, których wpływ na kształtowanie się polskiej nomenklatury językoznawczej był ważny i zauważalny. Mimo że każda z części ma charakter autorski, to staraliśmy się, aby zostały przygotowane według tego samego schematu: na początku podane są ogólne informacje o dziele i okolicznościach jego powstania, zasadniczą część rozważań stanowi opis stosowanych przez autora terminów gramatycznych, w szczególności nowych terminów, na tle ówczesnej nomenklatury gramatycznej (polskiej i europejskiej). Zależało nam na pokazaniu wkładu poszczególnych autorów w kształtowanie się polskiej terminologii dotyczącej działów gramatyki, np. fonetyki, fleksji, słowotwórstwa i składni, oraz ortografii. Dzięki temu zabiegowi każdy rozdział jest poniekąd samodzielnym opracowaniem wybranego tematu, a równocześnie stanowi część dzieła o szerszym kontekście – egzemplifikuje kolejne stadium rozwoju systemu terminologicznego.

Wyjątkowy i odbiegający układem od pozostałych jest rozdział I, który poświęcono terminom występującym w łacińsko-polskich wydaniach gramatyki Donata. Cel rozdziału to pokazanie, jaki wpływ na polską nomenklaturę wywarła ta gramatyka oraz w jaki sposób obce terminy były transponowane do polszczyzny. Dzięki zestawieniu terminów polskich z dwujęzycznej gramatyki Donata i z gramatyk późniejszych możemy pokazać (co czynimy w kolejnych rozdziałach książki) jej niezaprzeczalny wpływ na polską terminologię językoznawczą.

Mamy nadzieję, że zaproponowany dobór materiału źródłowego pozwolił nam określić podstawy polskiej terminologii gramatycznej i pokazać dzieła, które miały decydujący wpływ na jej ewolucję. Ważnymi celami opracowania są również:

• przedstawienie najważniejszych etapów w procesie krystalizacji polskiej terminologii gramatycznej;

• weryfikacja dotychczasowych ustaleń na temat kształtowania się polskiej nomenklatury językoznawczej;

• określenie oddziaływania poszczególnych języków (przede wszystkim łacińskiego, niemieckiego, francuskiego) na terminologię polską;

• wskazanie wpływów poszczególnych twórców i dzieł na nazewnictwo występujące w innych gramatykach;

• przedstawienie sposobów adaptacji terminów obcych (głównie łacińskich i niemieckich) i typów neologizmów słowotwórczych w zależności od twórcy i czasu;

• pokazanie bogactwa, zmienności i wariantywności polskiej terminologii gramatycznej;

• prezentacja nieznanych i nieopisanych dotychczas nominacji.

Ze względów praktycznych w opracowaniu uwspółcześniona została pisownia terminów, w cytatach zachowano pisownię oryginalną (odstępstwem jest zapis i/y jako [j] i długiego ʃ jako s). Bibliografia podmiotowa i przedmiotowa (oraz stosowane skróty) znajduje się na końcu książki. Jeśli chodzi o źródła, oddzielono gramatyki od słowników, a pozycje, które nie znalazły się w kanonie źródeł SHTG, wyróżniono czcionką pogrubioną. Stosowane skróty przyjęto za SHTG, abrewiacje dzieł spoza kanonu utworzono analogicznie na potrzeby książki.

Wanda Decyk-Zięba

Izabela Stąpor

1. [1] Słownik jest wynikiem projektu realizowanego w latach 2018–2024 ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (NPRH), na podstawie umowy nr 0101/NPRH6/H11/85/2018 z dnia 18.05.2018 r.

2. [2] Lista dzieł będących podstawą SHTG znajduje się na stronie: https://shtg.uw.edu.pl/book/all. W pierwotnym projekcie wniosku założono ekscerpcję 93 pozycji (ostatecznie badaniami objęto ponad 100 dzieł). W czasie prac nad słownikiem lista źródeł uległa znacznym zmianom. Wynikało to z przewartościowania przydatności poszczególnych pozycji dla badań nad kształtowaniem się polskiej terminologii gramatycznej oraz z braku możliwości poszerzenia ekscerpcji. O ile posiadamy całościową wiedzę o polskiej terminologii gramatycznej w wiekach XV, XVI i XVII, to nie mamy kompletnych danych o terminologii polskiej w wiekach następnych – XVIII, XIX I XX, co wynika z ograniczonej liczby źródeł objętych ekscerpcją w stosunku do liczby wydanych ówcześnie dzieł gramatycznych.

3. [3] Zamiennie – też ze względów stylistycznych – zamiast określenia terminy (gramatyczne) używa się nazwy, nominacje, jednostki nazewnicze, struktury nazewnicze, zestawienia terminologiczne.

Kamil Pawlicki

Uniwersytet Warszawski

kamil.pawlicki@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0002-8287-9949

Rozdział I.

Terminologia w łacińsko-polskich wydaniach gramatyki Eliusza Donata i jej wpływ na kształtowanie się polskiej terminologii gramatycznej

Od XVI w. do końca XVIII w. w Polsce wydawano dwujęzyczne, łacińsko-polskie edycje gramatyki Eliusza Donata. Był to tzw. Donat średniowieczny, czyli poszerzony w średniowieczu tekst starożytnego Ars minor, który przez wieki funkcjonował jako elementarny podręcznik gramatyki łacińskiej (Cytowska 1968: 31). W tych wydaniach tekstowi łacińskiemu towarzyszył równoległy tekst polski, zawierający polskie tłumaczenia terminów łacińskich, będące pierwszymi próbami stworzenia polskiej terminologii gramatycznej (Koronczewski 1961: 10, Pawlicki 2022).

W pierwszej części niniejszego rozdziału terminologia w dwujęzycznych wydaniach Donata została poddana analizie ze względu na jej relację do łacińskiego oryginału. W drugiej części została ona zestawiona z innymi gramatykami, ortografiami i słownikami polskimi, wydawanymi od XVI do XX w. w celu zbadania wpływu terminologii z wydań Donata na rozwój polskiej nomenklatury gramatycznej.

Podstawę rozważań stanowią dane zawarte w Słowniku historycznym terminów gramatycznych (SHTG). Materiał pochodzi z pięciu łacińsko-polskich wydań Donata, w tym z dwóch najstarszych, znanych dziś tylko z opisów – dzieła Andrzeja Glabera z Kobylina, Regulae grammaticales, regiminis et constructiones, 1542 r., znanego dzięki opisom Jana Łosia (1915: 132–133, 1925: 205–206), wydania zatytułowanego Aelii Donati Vetustissimi Grammatici Elementa. Una cum traductione polonica, 1583 r., znanego dzięki opisom Władysława Nehringa (1881: 466–468) i Jana Łosia (1913: 218–219), oraz z trzech z wydań późniejszych, zachowanych w całości: Aelii Donati vetustissimi grammatici elementa unà cum traductione polonica, nunc primum correpta et illustrata z 1595 r.[1], Aelii Donati Vetustissimi Grammatici Elementa, Una cum traductione polonica z 1649 r.[2] i Aelii Donati Vetustissimi Grammatici Elementa, Una cum Explicatione polonica nunc primum in moliorem et faciliorem methodum reducta novisque sententiis illustrata z 1795 r.[3]

1. Analiza terminów

Wszystkie terminy polskie w łacińsko-polskich wydaniach Donata są zapożyczeniami. Wyróżniam wśród nich zapożyczenia: wyrazowe (leksykalne), semantyczne (kalki semantyczne) i strukturalne (kalki strukturalne) (Starzec 1984: 73–75, Biniewicz 2002: 47–48). Przyjmuję założenie, że jeżeli dane słowo zostało w polszczyźnie poświadczone najpierw w znaczeniu niegramatycznym (dane na podstawie Sstp, SPXVI i ESXVII), a dopiero później w znaczeniu gramatycznym (w jednym z dzieł obecnych w SHTG), to drugie znaczenie należy traktować jako efekt dokonania zapożyczenia semantycznego: słowo istniało już bowiem wcześniej w języku, ale pod wpływem obcym (w tym wypadku – łacińskim) uzyskało nowe znaczenie. W pewnych wypadkach takie podejście może wzbudzać wątpliwości, o czym będzie mowa w pkt 1.2. Zgodnie z tym założeniem niemal wszystkie terminy jednowyrazowe to zapożyczenia semantyczne (z wyjątkiem czterech będących zapożyczeniami wyrazowymi), a wszystkie terminy dwu- lub więcejwyrazowe (skupienia terminologiczne) to zapożyczenia strukturalne.

Tabela 1. Typy zapożyczeń i ich liczba w analizowanych wydaniach Donata

Typ zapożyczenia

Liczba łączna

W tym liczba neologizmów

wyrazowe

4

0

semantyczne

49

34

strukturalne

184

138

237

172

Jeżeli tym dziełem, w którym dany termin użyty został (w znaczeniu gramatycznym) po raz pierwszy, jest jedno z wydań Donata, wówczas uznaję ten termin za neologizm.

1.1. Zapożyczenia wyrazowe

W wydaniach Donata występują jedynie cztery zapożyczenia wyrazowe, wszystkie mające wcześniejsze poświadczenia w znaczeniu gramatycznym:

• diphthongus – dyftong[4] (Don/1595[5], Don/1649), syllaba – sylaba (Don/1595, Don/1795) – wcześniejsze poświadczenia: Bart/1544, SPXVI;

• sententia – sentencja ‘zdanie’ (Don/1795) – DonCul/1560, SPXVI, później także w znaczeniach ‘sąd, opinia’, ‘morał, maksyma’ (ESXVII);

• littera – litera ‘znak alfabetu; głoska’[6] ([DonGl/1542][7], Don/1595, Don/1649) – Sstp.

Rzeczowniki te zostały zaadaptowane do języka polskiego zgodnie z ogólnymi mechanizmami adaptacji rzeczowników łacińskich i grecko-łacińskich w okresie staro- i średniopolskim: rzeczowniki należące do I deklinacji zakończone w łacinie na -a, w grece zaś na -η (łac. littera; gr. συλλαβή, łac. syllaba) weszły do języka polskiego jako rzeczowniki deklinacji żeńskiej twardotematowej (Moszyńska 1975: 15, 93); rzeczownik zakończony w łacinie na -ia (sententia) wszedł do polskiej deklinacji miękkotematowej wraz z palatalizacją -ti- w -ci- > -cy- (ibidem, 25–26, 30–31); natomiast w rzeczowniku należącym do II deklinacji rodzaju męskiego i zakończonym w łacinie na -us, w grece zaś na -ος (gr. δίφθογγος, łac. diphthongus), zakończenie -us zostało odrzucone, a rzeczownik włączony do deklinacji męskiej twardotematowej (ibidem, 32–33).

1.2. Zapożyczenia semantyczne

Wśród zapożyczeń semantycznych (49) prawie wszystkie (48) zostały utworzone na podstawie słów rodzimych. Wszystkie słowa były już przed wydaniami Donata poświadczone w polszczyźnie w znaczeniach niegramatycznych (na podst. Sstp i SPXVI), natomiast w znaczeniach gramatycznych większość z nich (34, tzn. 69%) została użyta po raz pierwszy w wydaniach Donata – można je więc uznać za neologizmy, np.:

• modus – obyczaj ‘tryb’ (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649);

• verbum – słowo ‘czasownik’ (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649, Don/1795);

• casus – spadek ‘przypadek’ (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649, Don/1795);

• gradus – stopień ([DonGl/1542], [Don/1583], [Don/1649], [Don/1795]), stępień ([DonGl/1542]);

• tempus – czas ([DonGl/1542], Don/1595, Don/1649, Don/1795);

• nomen – imię ‘leksem odmieniający się przez przypadki’ ([DonGl/1542], Don/1649, Don/1795);

• genus – rodzaj ‘rodzaj gramatyczny’ ([DonGl/1542], Don/1595, Don/1649, Don/1795);

• persona – osoba (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649, Don/1795);
numerus – liczba ([DonGl/1542], [Don/1583], Don/1595, Don/1649, Don/1795).

Pozostałe 14 terminów notowane jest w znaczeniach gramatycznych już we wcześniejszych źródłach, np.:

• comparatio – przyrównanie (Don/1595, Don/1649) – Bart/1544;

• comparatio – przyrównywanie (Don/1795) – Gut/1668, Gut/1669;

• interiectio – wdanie (Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795) – Bart/1544, DonCul/1560;

• significatio – znamionowanie (Don/1595, Don/1649, Don/1795) – Bart/1544, Mącz/1564.

Jedyny wśród zapożyczeń semantycznych termin utworzony na podstawie słowa pochodzenia obcego (tzn. będącego pierwotnie zapożyczeniem wyrazowym) to persona (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649). Słowo to poświadczone jest w Sstp w znaczeniach ‘osoba, jednostka ludzka, człowiek’ i ‘o tzw. osobach Trójcy św.’, w SPXVI także w znaczeniach ‘figura biblijna’ i ‘postać, kształt, wygląd zewnętrzny, forma’. Natomiast w znaczeniu gramatycznym ‘osoba gramatyczna’ pojawia się po raz pierwszy w edycji Donata z 1542 r. Można więc przypuszczać, że jego twórca, Andrzej Glaber z Kobylina, nadał – na podstawie łacińskiego oryginału – istniejącemu już wcześniej w polszczyźnie słowu persona nowe, gramatyczne znaczenie; przy takim założeniu ten termin można uznać za neologizm semantyczny.

Już Nehring (1881: 467) i Łoś (1915: 133) zwracali uwagę, że polskie tłumaczenia terminów w łacińsko-polskich wydaniach Donata często odnoszą się do dosłownego znaczenia nazw łacińskich. Rzeczywiście, w większości wypadków do utworzenia terminu polskiego posłużył wyraz polski, którego podstawowe znaczenie dokładnie odpowiadało znaczeniu ogólnemu wyrazu łacińskiego. Te tłumaczenia są zgodne – o czym świadczą fragmenty artykułów hasłowych ze słownika Knapiusza (wydania z 1644 i 1621 r.) – z ówczesnym rozumieniem słów łacińskich użytych w znaczeniach niegramatycznych, np.:

• casus – spadek (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649, Don/1795) – łac. cadō, cadere ‘spadać’, por. „Cāsus, m. Przypadék. Tréfunék. Upádnienie I. Spádnienie” (Kn/1644: 116);

• coniugatio – sprzężenie (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795) – łac. con- ‘z’, iugō, iugāre ‘wiązać’, por. „Coniŭgātor. Sprzęgácz” (Kn/1644: 168);

• declinatio – skłonienie (DonGl/1542) – łac. de- ‘z’, clīnō, clīnāre ‘zginać się, pochylać się’, por. „Declīnātio. Stępowanie 2. Ustąpienie 5. Náchylenie. Nákłonienie. Uchylenie Krai świátá 1. Chronienie się. Skłonność 1” (Kn/1644: 205).

Natomiast zupełnie wyjątkowe są wypadki, w których znaczenie odnosi się nie do znaczenia ogólnego słowa łacińskiego, lecz do konotacji terminu gramatycznego, np. interiectio – wołanie (DonGl/1542): łac. inter- ‘między’, iaciō, iacere ‘rzucać’, por. „Intēriectio. Wkładánie” (Kn/1644: 407), „Wkłádánie czégo gdzie, wtykánie. […] Interiectio brevis alicuius rei in oratione” (Kn/1621: 1324); termin został przetłumaczony w ten sposób zapewne dlatego, że wykrzykniki są często związane z wołaniem (ach, och, hej itp.).

Można także tutaj wyróżnić pewną grupę terminów, które wykazują podobieństwa strukturalne do łacińskiego pierwowzoru, ponieważ:

a) są rzeczownikiem odczasownikowym na -anie/-enie, traktowanym jako odpowiednik łacińskich rzeczowników odczasownikowych na -tio[8] oraz łacińskich urzeczownikowionych imiesłowów na -itum, np.:

• significatio – znamionowanie (Don/1595, Don/1649, Don/1795), znaczenie (Don/1795);

• negatio – zaprzeczenie (DonGl/1542);

• compositum – składanie (Don/1649).

Zdarza się przy tym, że ten sam termin tłumaczony jest w tym samym wydaniu Donata na dwa sposoby: od czasownika niedokonanego i dokonanego, np. praepositio – przekładanie (Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795), przełożenie (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649).

b) zawierają przedrostek o znaczeniu zbliżonym do znaczenia przedrostka obecnego w terminie łacińskim, np.:

– łac. con- ‘z (kim, czym), razem z’:

• coniugatio – sprzężenie (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795)[9];

• coniunctio – złączenie ([DonGl/1542], Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795);

• comparatio – przyrównanie (Don/1595, Don/1649), przyrównywanie (Don/1795);

• compositum – składanie (Don/1649);

– łac. dē- ‘z (kogo, czego), od’:

• declinatio – staczanie (DonGl/1542, Don/1583, [Don/1649], Don/1795);

– łac. ad- ‘do; przy’:

• adverbium – przysłowie (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795);

• accidens – przymiot (Don/1795), przypadek (Don/1795);

– łac. inter- ‘pomiędzy’:

• interiectio – wdanie (Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795);

– łac. prō- ‘zamiast, na miejsce czego’:

• pronomen – namiastek (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649), namiestnik (Don/1583, Don/1649), nazwisko (Don/1795);

– łac. prae- ‘przed’:

• praepositio – przekładanie (Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795), przełożenie (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649).

Powyższe terminy ze względu na swoje podobieństwo strukturalne do łacińskiego pierwowzoru bywają uznawane za zapożyczenia strukturalne[10]. Argumentem przemawiającym za takim ich traktowaniem byłby fakt, że zostały wybrane z istniejącego inwentarza wyrazów języka polskiego zapewne częściowo ze względu na swoją budowę, przypominającą strukturę łacińską. Nie są to jednak słowa nowo utworzone, lecz już wcześniej w języku istniejące, choć w innych znaczeniach (co poświadczają słowniki historyczne polszczyzny), a zatem – zgodnie z założeniami tego rozdziału – traktuję je jako zapożyczenia semantyczne.

Zdecydowana większość terminów jednowyrazowych to rzeczowniki, co jest zgodne z ogólną tendencją dotyczącą terminologii (Gajda 1990: 86–87), choć występują też czasowniki: declinare – skłaniać (się) (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649), staczać się (Don/1595, Don/1649), coniugare – sprzęgać (się) (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649), a także imiesłowy, np. a producta – (a) przedłużone (Don/1595, Don/1649).

Znaczna część terminów jednowyrazowych będących rzeczownikami wchodzi również w skład terminów dwu- lub więcejwyrazowych (skupień terminologicznych) jako człony określane.

1.3. Zapożyczenia strukturalne

Wszystkie zapożyczenia strukturalne to terminy dwu- lub więcejwyrazowe[11]. Większość to nazwy utworzone na podstawie wyrazów rodzimych (177), pozostałe 8 to terminy hybrydalne (wyraz określany pochodzenia obcego, wyraz określający rodzimy):

• persona prima – persona pierwsza (Don/1595, Don/1649);

• persona secunda – persona wtóra (Don/1595, Don/1649);

• persona tertia – persona trzecia (Don/1595, Don/1649);

• novissima syllaba – ostateczna sylaba (Don/1649, Don/1795);

• terminatio – sylaba kończona (Don/1595, Don/1649, Don/1795), sylaba kończysta (Don/1595, Don/1649), sylaba końcowa (Don/1795), sylaba kończąca (Don/1795).

138 zapożyczeń strukturalnych (75%) to neologizmy – nazwy poświadczone po raz pierwszy w wydaniach Donata. Większość z nich dokładnie odwzorowuje strukturę terminów łacińskich.

1.3.1. Zapożyczenia strukturalne dwuwyrazowe

Większość zapożyczeń strukturalnych (163 z 184) jest dwuwyrazowa; przyjmują następujące struktury:

A) SUB + SUBGEN[12], np.:

• pars orationis – część mowy (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649, Don/1795);

• adverbium temporis – przysłowie czasu (Don/1595, Don/1649);

• gradus comparationis – stopień przyrównania (Don/1595, Don/1649), stopień przyrównywania (Don/1795).

Rzeczownik jest tłumaczeniem łacińskiego rzeczownika. Pewna szczególna grupa to – podobnie jak w wypadku zapożyczeń semantycznych – rzeczowniki odczasownikowe na -anie/-enie, które w tym wypadku są tłumaczeniami łacińskich gerundiów, zakończonych w dopełniaczu na -ndi, będących członami określającymi w terminach o znaczeniu węższym do adverbium – przysłowie w wydaniach z 1595 i 1649 r., np.:

• adverbium separandi – przysłowie odłączania (Don/1595, Don/1649);

• adverbium iurandi – przysłowie przysięgania (Don/1595, Don/1649);

• adverbium respondendi – przysłowie odpowiedzenia (Don/1595, Don/1649).

B) SUB + ADJ, np.:

• numerus pluralis – liczba wielka (Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795);

• gradus positivus – stopień przedni (Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795);

• genus neutrum – rodzaj oddzielny (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795)[13];

• coniugatio inconsequens – sprzężenie niejednostajne (Don/1595, Don/1649).

Przymiotnik jest tłumaczeniem łacińskich przymiotników różnych typów, w tym także uprzymiotnikowionych imiesłowów.

C) SUB + PARTACT, np.:

• casus dativus – spadek dawający (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795);

• modus indicativus – obyczaj ukazujący (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649);

• coniunctio expletiva – złączenie wypełniające (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649);

• gradus comparativus – stępień przyrównający (DonGl/1542), stopień przyrównający (Don/1583, Don/1595, Don/1649).

Imiesłów jest tłumaczeniem łacińskich przymiotników na -ivus; pojawia się we wszystkich nazwach przypadków, a często także nazwach imion, trybów, spójników i stopni porównania[14]. Szczególnymi przypadkami są dwa imiesłowy, z których pierwszy to zrost z przysłówkiem, drugi – złożenie z przymiotnikiem:

• forma frequentativa – wyobrażenie częstoczyniące (Don/1583, Don/1595, Don/1649);

• genus neutro-passivum – rodzaj oddzielno-cierpiący (Don/1595, Don/1649)[15].

D) SUB + PARTPASS, np.:

• modus infinitivus – obyczaj niezagraniczony (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649), obyczaj nieograniczony (Don/1583, Don/1595, Don/1649), sposób nieograniczony (Don/1795);

• coniunctio praepositiva – złączenie przekładane (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649);

• litera terminalis – litera kończona (Don/1595, Don/1649).

Imiesłów jest tłumaczeniem łacińskich przymiotników różnych typów; pojawia się niekiedy w nazwach trybów i spójników. Wyjątkowym wypadkiem jest jednowyrazowy termin łaciński terminatio, który został oddany jako terminy dwuwyrazowe sylaba kończona (Don/1595, Don/1649, Don/1795), sylaba kończysta (Don/1595, Don/1649), sylaba końcowa (Don/1795), sylaba kończąca (Don/1795).

1.3.2. Zapożyczenia strukturalne trzy- i więcejwyrazowe

Zapożyczeń strukturalnych trzy- i więcejwyrazowych jest 22; przyjmują następujące struktury:

A) SUB + ADJ + ADJ:

• tempus praeteritum perfectum – czas przeszły zupełny (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649), czas przeszły spełny (DonGl/1542), czas przeszły doskonały (Don/1595, Don/1649, Don/1795);

• tempus praeteritum imperfectum – czas przeszły niezupełny (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649), czas przeszły niespełny (DonGl/1542), czas przeszły niedoskonały (Don/1795).

Przymiotniki, w tym wypadku uprzymiotnikowione imiesłowy na -ły, są tłumaczeniem łacińskich uprzymiotnikowionych imiesłowów na -tus.

B) SUB + ADJ + PARTACT:

• nomen adiectivum comparabile – imię przydatne przyrównywające się (Don/1795).

Przymiotnik i imiesłów są tłumaczeniami łacińskich przymiotników różnych typów:

C) SUB + ADV + ADJ:

• tempus praeteritum plusquamperfectum – czas dawno przeszły (Don/1595, Don/1649, Don/1795)[16].

Przysłówek i przymiotnik są tłumaczeniem łacińskiego przymiotnika, będącego pierwotnie zrostem przysłówka, przyimka i imiesłowu.

D) SUB + PRAEP + SUBGEN:

• modus impersonalis – obyczaj krom osób (Don/1595, Don/1649);

• nomen incomparabile – imię bez porównania (Don/1795).

Wyrażenie przyimkowe jest tłumaczeniem łacińskiego przymiotnika, co wprowadza strukturę nieco inną od łacińskiej.

E) SUB + PRAEP + NUMLOC:

• numerus pluralis – liczba w wielu (DonGl/1542).

Podobnie jak powyżej, wyrażenie przyimkowe jest tłumaczeniem łacińskiego przymiotnika, co wprowadza strukturę nieco inną od łacińskiej.

F) SUB + SUBGEN + PARTACT:

• pars orationis declinabilis – część mowy staczająca się (Don/1795);

• pars orationis indeclinabilis – część mowy niestaczająca się (Don/1795).

Są to terminy podrzędne do terminu dwuwyrazowego pars orationis – część mowy (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649, Don/1795).

G) SUB + SUBACC + PARTACT:

• verbum causativum – słowo przyczynę dające (DonGl/1542);

• coniunctio causale – złączenie przyczynę dające (Don/1595, Don/1649);

• adverbium locale – przysłowie miejsce znamionujące (Don/1595, Don/1649);

• adverbium personale – przysłowie osobę znaczące (Don/1595), przysłowie osobę znamionujące (Don/1649).

Imiesłów i rzeczownik są tłumaczeniem łacińskiego przymiotnika, co wprowadza strukturę odbiegającą od łacińskiej.

H) SUB + SUBGEN + ADJGEN:

• coniunctio ordinis communis – złączenie porządku pospolitego (Don/1795).

Przymiotnik jest tłumaczeniem łacińskiego przymiotnika.

I) SUB + SUBGEN + ADV + PARTPASS GEN:

• coniunctio ordinis praepositivi – złączenie porządku pierwej położonego (Don/1795);

• coniunctio ordinis postpositivi – złączenie porządku potym położonego (Don/1795)[17].

Imiesłów z przysłówkiem jest tłumaczeniem łacińskiego przymiotnika na -ivus.

J) SUB + OPER + PARTPASS:

• figura decomposita – wyobrażenie więcej niż złożone (Don/1795).

Operator metapredykatywny i imiesłów są tłumaczeniem łacińskiego imiesłowu złożonego.

K) SUB + ADJ + OPER + ADJ:

• tempus praeteritum plusquamperfectum – czas przeszły więcej niż doskonały (Don/1595, Don/1649, Don/1795).

Operator metapredykatywny i przymiotnik są tłumaczeniem łacińskiego imiesłowu złożonego.

1.3.3. Człony określające

Jedno zapożyczenie strukturalne, forma frequentativa – wyobrażenie częstoczyniące (Don/1583, Don/1595, Don/1649)[18], zawiera człon określający utworzony na podstawie słowa, które poza wydaniami Donata nie zostało poświadczone w języku polskim przedtem ani potem (na podst. Sstp, SPXVI, ESXVII, Kn/1621, L/1807–1814, SWil/1861, SW/1900–1927, Dor/1958–1969 oraz SHTG). W pozostałych zapożyczeniach tego typu człony określające zostały utworzone na podstawie słów, które były już poświadczone w źródłach przed pierwszym wystąpieniem w edycji Donata, choć nie w znaczeniach gramatycznych.

Tylko w jednym terminie, principium formationis – początek formacji (Don/1795), człon określający jest utworzony na podstawie słowa pochodzenia obcego; w pozostałych terminach człony mają za podstawę słowa rodzime, np.:

• (pars) orationis – (część) mowy (DonGl/1542, Don/1649, Don/1795);

• (tempus) futurum – (czas) przyszły (DonGl/1542, Don/1649, Don/1795);

• (genus) femininum – (rodzaj) niewieści (DonGl/1542, Don/1649, Don/1795).

Podobnie jak w wypadku zapożyczeń semantycznych, człony określające są najczęściej dosłownymi tłumaczeniami terminów łacińskich, np.:

• (genus) passivum – (rodzaj) cierpiący – łac. patior, patī ‘cierpieć’, por. „Cierpię co, znoszę, pr. et tr. Pătior aliquid” (Kn/1621: 81);

• (verbum) deponens – (słowo) pokładające – łac. dē- ‘od, z’, ponō, ponere ‘kłaść’, por. „Dēpōno. Skłádam 6. 8. Pokłádam 1. 2, Sądzę 2.” (Kn/1644: 217), „Pokładam co w kogo. Depono peuniam in fidem publicam Liv.” (Kn/1621: 784);

• gerundium – (słowo) noszące – łac. gerō, gerere ‘nosić’, por. „Gĕro, is, Noszę 3. Spráwuję 1. 2. Jéstem tym Rządzę 1. Postępuję z kiem” (Kn/1644: 331).

Nawet w tych rzadkich wypadkach, w których tłumaczenia polskie nie oddają dosłownego znaczenia słowa łacińskiego, pozostają jednak mniej więcej zgodne z tym, jak słowo bywało wówczas tłumaczone, np.:

• (coniugatio) inconsequens – (sprzężenie) roztargnione (DonGl/1542) – łac. in- ‘nie’, -con- ‘z’, sequor, sequī ‘podążać za czymś’, por. „Inconsĕquens. Niéporządny” (Kn/1644: 382);

• (genus) neutrum – (rodzaj) oddzielny (DonGl/1542, Don/1583, Don/1649, Don/1795) – łac. neuter ‘żaden z dwóch’, por. „Neuter. Ani ten/ áni ow” (Kn/1644: 503).

Wyjątkiem jest (genus) epicoenum – (rodzaj) ptaszy (Don/1795) – łac. epicoenus oznacza ‘wspólny’; na kształt polskiego odpowiednika ptaszy ‘ptasi’ wpłynął zapewne dobór przykładów, gdyż w tekście Donata ich listę rozpoczynają nazwy gatunków ptaków: passer ‘wróbel’ i aquila ‘orzeł’. Niezupełnie jasne jest oddanie (verbum) supinum jako (słowo) konieczne (Don/1649), niekiedy także jako konieczny (Don/1795) lub koniecznie (Don/1649); łac. supīnus oznacza ‘zwrócony ku górze’, ‘leżący na wznak’, por. „Sŭpīnus. Wznák léżący. Spodni. Záléżáły. Niédbáły. Gnuśny. Gruby 3.” [Kn/1644 (I wyd. 1626): 759]. Być może tutaj konieczny odnosiło się do znaczenia ‘końcowy, ostatni’ (SPXVI) jako „ostatnia” forma podstawowa czasownika, por. „Principia formationum sunt tria, Początki formacyj są trzy, scilicet, to jest, Praesens, Teraźniejszy czas, Praeteritum, Przeszły, et Supinum, i Konieczny” (Don/1795).

W tej grupie również można wyróżnić pewną liczbę określeń, które wykazują podobieństwa strukturalne do łacińskiego pierwowzoru, ponieważ zawierają przedrostek o znaczeniu zbliżonym do znaczenia przedrostka obecnego w terminie łacińskim, np.:

• (pronomen) subiunctivum – (namiastek) podłączający (Don/1649);

• (coniunctio) praepositiva – (złączenie) przekładane (DonGl/1542, Don/1649);

• (coniunctio) disiunctiva – (złączenie) rozdzielające (DonGl/1542, Don/1649);

• (coniunctio) expletiva – (złączenie) wypełniające (DonGl/1542, Don/1649).

2. Donat a inne gramatyki polskie

2.1. Zestawienie gramatyk

Dla badania wpływu terminologii Donata na rozwój polskiej terminologii gramatycznej znacząca jest liczba terminów, które występują zarówno w polsko-łacińskich wydaniach Donata, jak i w innych dawnych gramatykach, ortografiach i słownikach polskich. Tabela 2 zawiera listę 92 spośród 122 dzieł obecnych w SHTG (stan na 4.09.2022), które porównano (za pomocą funkcji „porównaj z innymi dziełami”) z czterema łacińsko-polskimi wydaniami Donata (1542, 1583, 1649, 1795)[19]. Pominięto te dzieła, w których liczba terminów współwystępujących z wydaniem Donata z 1542 wynosiła 0 lub 1 (30 gramatyk).

Tabela 2. Liczba terminów występujących w łacińsko-polskich wydaniach Donata i w innych gramatykach, ortografiach i słownikach polskich obecnych w SHTG

1542

1583

1649

1795

Średnia

Bartłomiej z Bydgoszczy, Słownik

1544

48

27

66

43

46,00

L. Culmann, Aelii Donati Viri Clarissimi…

1560

14

6

18

15

13,25

J. Mączyński, Lexicon Latino Polonicum…

1564

6

4

9

11

7,50

P. Artomiusz, Nomenclator, selectissimas rerum appellationes…

1591

2

0

1

3

1,50

I.I. Moravus, Quaestiones de primis grammatices rudimentis…

1592

2

0

4

6

3,00

G. Knapiusz, Thesaurus polono-latino-graecus…

1621

5

1

9

7

5,50

G. Knapiusz, Thesauri Polonolatinograeci…

1644

6

2

8

8

6,00

M. Gutthäter-Dobracki, Polnische Teutsch erklärte Sprachkunst…

1669

21

13

28

36

24,50

A. Styla, Grammatica Polono-Italica…

1675

25

14

40

47

31,50

F.D. Duchênebillot, Nouvelle méthode…

1699

20

12

30

39

25,25

B.K. Malicki, Klucz do języka francuskiego…

1700

25

16

40

48

32,25

J. Ernesti, Vermehrter, Und an vielen Orten verbesserter…

1702

3

4

5

6

4,50

S. Dąbrowski, Grammatyka francuska i polska…

1759

20

14

32

40

26,50

S. Konarski, Grammatyka łacińska…

1759

5

0

9

10

6,00

M.A. Trotz, Nowy dykcjonarz, to jest mownik…

1764

17

12

21

26

19,00

J.Ch. Gottsched, Grammatyka niemiecka…

1766

19

13

29

35

24,00

S. Kleczewski, O początku, dawności, odmianach…

1767

13

7

15

18

13,25

W. Szylarski, Grammatyka powszechne…

1767

24

17

35

45

30,25

W. Szylarski, Początki nauk dla narodowej…

1770

19

12

31

35

24,25

J.Ch. Gottsched, Grammatyka niemiecka…

1774

20

15

33

38

26,50

S. Nałęcz-Moszczeński, Snadna, gruntowna…

1774

18

9

25

34

21,5

M. Dudziński, Zbiór rzeczy potrzebniejszych…

1776

6

3

7

10

6,5

M. Lubowicz, Grammatyka rossyjska

1778

24

13

35

45

29,25

O. Kopczyński, Gramatyka […] na klasę pierwszą

1778

10

1

12

17

10,00

O. Kopczyński, Grammatyka […] na klassę drugą

1780

11

2

16

19

12,00

Wyrazy niektóre gramatyczne łacińsko-polskie…

1780

15

9

18

27

17,25

O. Kopczyński, Układ gramatyki dla szkół…

1785

8

2

12

14

9,00

J.Ch. Gottsched, Grammatyka niemiecka…

1787

9

2

13

18

10,50

J. Antonowicz, Gramatyka […] angielskiego języka…

1788

9

3

13

17

10,50

J.Ch. Gottsched, Grammatyka niemiecka…

1794

6

1

8

8

5,75

S.B. Linde, Słownik języka polskiego

1807-1814

10

5

15

18

12,00

J.S. Bandtkie, Polnische Grammatik für Deutsche…

1808

2

2

2

2

2,00

T. Szumski, Dokładna nauka języka i stylu polskiego… cz. I

1809

8

2

12

16

9,50

J.P. Dworzecki-Bohdanowicz, Gramatyka…

1813

10

2

15

19

11,50

Grammatyka francuzka dla dam i kawalerów…

1816

11

4

17

22

13,50

J.I. Przybylski, Język polski

1816

5

1

5

8

4,75

W. Skorochód Majewski, O Słowianach…

1816

8

1

12

13

8,50

O. Kopczyński, Grammatyka języka polskiego

1817

16

8

18

21

15,75

J. Mroziński, Pierwsze zasady gramatyki języka polskiego

1822

7

2

9

13

7,75

M. Jakubowicz, Grammatyka języka polskiego…

1823

12

2

14

17

11,25

J. Muczkowski, Gramatyka języka polskiego

1825

11

2

13

19

11,25

W. Skorochód Majewski, Gramatyka mowy starożytnych Skuthów…

1828

6

2

8

8

6,00

S.J. Borodzicz, Grammatyka języka polskiego

1830

9

3

13

16

10,25

Deputacja Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, Rozprawy i wnioski o ortografii polskiej

1830

10

2

15

17

11,00

M.F. Marciński, Gramatyka polska dla Litwinów…

1833

8

3

9

11

7,75

F. Żochowski, Części mowy odmieniające się przez przypadki

1838

6

1

6

7

5,00

K.L. Rewoliński, Głoskownia czyli grammatyka polska…

1845

10

2

12

15

9,75

J.N. Deszkiewicz, Gramatyka języka polskiego

1846

8

3

12

15

9,50

K. Bronikowski, Gramatyka języka polskiego…

1848

9

3

12

15

9,75

H.I. Suchecki, Nauka języka polskiego dla uczącej się młodzi

1849

8

2

11

18

9,75

E. Rykaczewski, Gramatyka języka angielskiego zebrana…

1850

6

1

7

10

6,00

T. Kurhanowicz, Składnia i pisownia…

1852

9

1

11

15

9,00

A. Sztochel, Gramatyka historyczno-krytyczna języka polskiego

1854

10

2

14

18

11,00

A. Morzycki, Rys gramatyki języka polskiego

1857

10

2

12

16

10,00

D.E. Łada Łazowski, Gramatyka języka polskiego…

1861

8

0

11

14

8,25

S. Gruszczyński, Nauka o zdaniu zawierająca rozbiór zdania…

1861

9

2

12

15

9,5

A. Zdanowicz i in., Słownik języka polskiego…

1861

11

4

15

19

12,25

A. Małecki, Gramatyka języka polskiego większa

1863

13

2

14

18

11,75

B. Trzaskowski, Nauka o pierwiastkach…

1865

7

0

11

14

8,00

F.K. Malinowski, Krytyczno-porównawcza gramatyka…

1869

16

3

15

19

13,25

J. Kamocka, Praktyczny wykład nauki języka polskiego…

1870

9

2

12

16

9,75

F. Czepieliński, Gramatyka języka polskiego…

1871-1872

10

3

12

19

11,00

W. Lercel, Gramatyka języka polskiego…

1877

8

2

11

12

8,25

A. Małecki, Gramatyka historyczno-porównawcza…

1879

14

1

16

18

12,25

J. Maleczyńska, Mała gramatyka polska rozłożona na pytania…

1882

9

2

13

17

10,25

B.L. Ożyński, Skarbiec odkryty bogactwa, piękności…

1883

8

1

9

11

7,25

J. Karłowicz, Projekt terminologii językoznawczej polskiej

1885

3

0

4

6

3,25

A. Jeske, Gramatyka języka polskiego

1886

11

3

14

18

11,50

M. Grubecki, Srawnitielnaja grammatika polskago jazyka…

1891

6

2

7

11

6,50

Akademia Umiejętności w Krakowie, Uchwały Akademii…

1891

8

0

10

12

7,50

A.A. Kryński, Gramatyka języka polskiego

1897

9

2

13

16

10,00

A. Krasnowolski, Systematyczna składnia…

1897

11

1

13

16

10,25

J. Karłowicz, A.A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Słownik języka polskiego

1900-1927

16

8

22

28

18,50

J.K. Króliński, Pisownia polska na podstawie gramatyki…

1907

6

1

8

9

6,00

F.V. Lorenz, Praktyczna gramatyka języka portugalskiego

1907

8

1

12

14

8,75

A.A. Kryński, M.Z. Kryński, Gramatyka języka polskiego szkolna

1917

10

2

15

19

11,50

J. Łoś, Główne przepisy, [w:] Pisownia polska ustalona…

1918

4

0

5

7

4,00

F. Konarski, Zwięzła gramatyka języka polskiego

1920

10

2

14

18

11,00

Zjazd gramatyków polskich 17 i 18.II.1921

1921

5

1

8

10

6,00

J.K. Króliński, Polska terminologia gramatyczna…

1922

7

0

10

12

7,25

K. Nitsch, Dialekty języka polskiego

1923

7

2

13

13

8,75

J. Łoś, Składnia

1923

4

0

10

10

6,00

J. Łoś, Fleksja

1923

13

1

19

19

13,00

S. Szober, Gramatyka języka polskiego

1923

5

0

9

11

6,25

J.M. Rozwadowski, Historyczna fonetyka czyli głosownia

1923

5

1

10

9

6,25

H. Ułaszyn, Słowotwórstwo, [w:] Gramatyka języka polskiego

1923

4

0

5

6

3,75

ZTP „Oświata”, Mała gramatyka języka portugalskiego…

1924

6

1

10

12

7,25

J. Łoś, Gramatyka polska, cz. II Słowotwórstwo

1925

9

1

11

13

8,50

J. Łoś, Gramatyka polska, cz. III Odmiennia (fleksja) historyczna

1927

8

1

11

12

8,00

H.K. Gaertner, Nauka o języku polskim…

1927

10

0

15

17

10,50

Z. Klemensiewicz, Gramatyka współczesnej polszczyzny…

1939

5

1

9

11

6,50

W. Doroszewski (red.), Słownik języka polskiego

1958-1969

3

0

4

3

2,50

Kolorem jasnoszarym oznaczono terminy, których średnia wystąpień wynosi od 10,00 do 19,99, kolorem ciemnoszarym – 20,00 i powyżej.

Największa liczba terminów współwystępujących z wydaniami Donata z 1542, 1583 i 1649 r., a także największa średnia dotyczy najstarszego porównywanego dzieła – słownika Bartłomieja z Bydgoszczy. Fakt, że autor ten znał łacińsko-polskie wydanie Donata i z niego korzystał, widać w stosowanych przez niego wzmiankach vide Donatum lub vide Donatum polonicum. Duża liczba terminów współwystępujących pomiędzy wydaniami Donata a tym słownikiem dodatkowo ten fakt potwierdza (szerzej o tym: Pawlicki 2022).

W pozostałych gramatykach z XVI w. i pierwszej połowy XVII w. liczba terminów współwystępujących nie jest duża – z wyjątkiem dzieła Leonharda Culmanna (1560), w pewnym stopniu opartego na gramatyce Donata, co wyjaśnia ten nieco większy wskaźnik.

Natomiast bardzo wysoka liczba terminów współwystępujących dotyczy gramatyk i podręczników z drugiej połowy XVII w. i XVIII w., poczynając od niemieckojęzycznej gramatyki Macieja Gutthätera-Dobrackiego (1669). Większość dzieł w tym zbiorze to gramatyki i podręczniki przeznaczone do nauki języków obcych: podręcznik do języka włoskiego Adama Styli (1675), podręczniki do języka francuskiego F.D. Duchênebillot (1699), Bartłomieja Kazimierza Malickiego (1700), Stanisława Dąbrowskiego (1759) i Stanisława Nałęcz-Moszczeńskiego (1774), gramatyka niemiecka Johanna Christopha Gottscheda (1766, 1774, choć terminów współwystępujących jest już wyraźnie mniej w wydaniach z 1787 i 1794, por. rozdz. V w niniejszej książce) i gramatyka rosyjska Mikołaja Lubowicza (1778). Stosunkowo wiele terminów notowanych w wydaniach Donata występuje w gramatyce Walentego Szylarskiego (1767, 1770). Może to świadczyć o utrzymywaniu się w tym okresie w obiegu terminologii zapoczątkowanej lub rozpowszechnionej przez łacińsko-polskie wydania Donata, co szczególnie łatwo zrozumieć przy gramatykach zestawiających kilka języków, których autorzy w naturalny sposób wykorzystywali istniejące tłumaczenia terminów łacińskich.

Zmiana dokonała się jednak już pod koniec XVIII w., gdy liczba terminów współwystępujących zmniejszyła się do kilkunastu, poczynając od dzieł Onufrego Kopczyńskiego (1778, 1780, 1785), co miało związek z wprowadzeniem przez niego wielu neologizmów, takich jak imiesłów, przyimek, przymiotnik, rzeczownik, spójnik i wykrzyknik (rozdz. VII). Także i gramatyki dziewiętnastowieczne zawierają co najwyżej kilkanaście terminów współwystępujących z łacińsko-polskimi wydaniami Donata – najczęściej są to te nazwy, które najbardziej zakorzeniły się w polskiej terminologii gramatycznej. Dokładniej zostaną one opisane w następnym podrozdziale.

Zmniejszenie się liczby terminów z wydań Donata w tym okresie miało zapewne związek z zaprzestaniem używania gramatyki Donata jako podręcznika do nauki łaciny w końcu XVIII w., z wyparciem terminów pochodzących z Donata przez nominacje Kopczyńskiego, a także inne, poświadczone już wcześniej (np. zaimek u Bartłomieja Kazimierza Malickiego w 1700 r., przysłówek u Stanisława Nałęcz-Moszczeńskiego w 1774 r.) i później [np. czasownik w słowniku Lindego w 1807 r., liczebnik u Jana Muczkowskiego w 1936 r. (Koronczewski 1961: 54)]. Do krystalizującej się w XIX w. polskiej terminologii gramatycznej dostało się więc kilkanaście terminów pochodzących z wydań Donata. Podobna sytuacja utrzymała się w XX w. (i później).

2.2. Zestawienie terminów

Dla zbadania oddziaływania terminologii z wydań Donata istotne jest również zestawienie konkretnych terminów z tych wydań i porównanie ich z innymi gramatykami, ortografiami i słownikami polskimi. Tabela 3 zawiera listę 101 spośród 237 obecnych w SHTG terminów z czterech omawianych wydań Donata. Terminy w tabeli zostały ułożone według największej liczby wystąpień w innych dziełach obecnych w SHTG. Pominięto terminy, które występują – nie licząc czterech wydań Donata – tylko w jednym dziele (53) i terminy nieobecne w innych dziełach niż wydania Donata (83).

Tabela 3. Terminy występujące w łacińsko-polskich wydaniach Donata (stan na 4.09.2022)

Lp.

Oryginał łaciński

Termin polski

Liczba wyst.

1542

1583

1649

1795

Pierwsze wyst.

Ostatnie wyst.

1

numerus

liczba

79

(DonGl/1542)

Kl/1939

2

genus

rodzaj (‘rodzaj gramatyczny’)

78

(DonGl/1542)

Kl/1939

3

tempus praesens

czas teraźniejszy

75

Mącz/1564

Kl/1939

4

genus masculinum

rodzaj męski

73

DonGl/1542

Dor/1958–1969

5

tempus

czas

71

(DonGl/1542)

Kl/1939

6

pars orationis

część mowy

68

(DonGl/1542)

Dor/1958–1969

7

nomen

imię

68

(DonGl/1542)

Dor/1958–1969

8

persona

osoba

68

DonGl/1542

Łoś III/1927

9

verbum

słowo (‘czasownik’)

68

DonGl/1542

Łoś III/1927

10

persona tertia

osoba trzecia

67

Don/1649

Kl/1939

11

tempus futurum

czas przyszły

63

DonGl/1542

Kl/1939

12

syllaba

sylaba

63

Bart/1544

Kl/1939

13

persona prima

osoba pierwsza

62

Don/1649

Kl/1939

14

nomen proprium

imię własne

60

DonGl/1542

Łoś III/1927

15

verbum

słowo (‘wyraz’)

59

Zab/1514–1515

ZwO/1924

16

tempus praeteritum

czas przeszły

57

Bart/1544

Kl/1939

17

gradus

stopień

54

Bart/1544

Kl/1939

18

nomen appelativum

imię pospolite

43

DonGl/1542

Gaert/1927

19

littera

litera (‘głoska’)

39

DonGl/1542

Nitsch 1923

20

casus

spadek

32

DonGl/1542

SW/1900–1927

21

diphthongus

dyftong

29

Bart/1544

Dor/1958–1969

22

modus

sposób (‘tryb’)

29

Sty/1675

Gaert/1927

23

verbum impersonale

słowo nieosobiste

28

Sty/1675

SW/1900–1927

24

verbum personale

słowo osobiste

21

Sty/1675

SW/1900–1927

25

adverbium

przysłowie

18

Murm/1533

Gaert/1927

26

casus nominativus

spadek mianujący

18

DonGl/1542

Kop/1817

27

casus genetivus

spadek rodzący

18

DonGl/1542

SW/1900–1927

28

modus imperativus

sposób rozkazujący

18

Kn/1644

Czep/1871–1872

29

numerus pluralis

liczba wielka

17

Bart/1544

Gddk/1816

30

casus accusativus

spadek oskarżający

16

DonGl/1542

Kop/1817

31

genus femininum

rodzaj niewieści

15

DonGl/1542

Mucz/1825

32

casus vocativus

spadek wzywający

15

DonGl/1542

Kop/1817

33

nomen substantivum

imię istotne

14

Gut/1669

SW/1900–1927

34

casus dativus

spadek dawający

14

DonGl/1542

Kop/1817

35

numerus singularis

liczba mała

13

Gut/1669

Gddk/1816

36

tempus praeteritum imperfectum

czas przeszły niedoskonały

12

Sty/1675

Don/1795

37

casus ablativus

spadek odbierający

12

DonGl/1542

Kop/1817

38

praepositio

przekładanie

11

Bart/1544

Don/1795

39

figura / forma

wyobrażenie

11

Bart/1544

Łoś II/1925

40

tempus praeteritum perfectum

czas przeszły doskonały

10

Don/1649

Don/1795

41

verbum inchoativum

słowo poczynające

10

DonGl/1542

Łoś II/1925

42

tempus praeteritum plusquamperfectum

czas przeszły więcej niż doskonały

9

Don/1649

Don/1795

43

nomen adiectivum

imię przydatne

9

Sty/1675

SW/1900–1927

44

verbum passivum

słowo cierpiące

9

Bart/1544

Lub/1778

45

modus infinitivus

sposób nieograniczony

9

Sty/1675

Don/1795

46

accidens

przymiot

7

Mal/1700

Kr/1917

47

adverbium interrogandi

przysłowie pytania

7

Don/1649

Lub/1778

48

genus

rodzaj (‘strona czasownika’)

7

Bart/1544

Don/1795

49

praepositio

przełożenie

6

DonGl/1542

Tr/1764

50

declinatio

skłonienie

6

DonGl/1542

Czep/1871–1872

51

participium

uczestnik

6

DonCul/1560

SW/1900–1927

52

coniunctio

złączenie

6

Bart/1544

Don/1795

53

significatio

znamionowanie

6

Bart/1544

Rozp./1830

54

genus neutrum

rodzaj oddzielny

5

DonGl/1542

Don/1795

55

declinare

skłaniać się

5

DonGl/1542

Mał/1879

56

casus ablativus

spadek oddalający

5

DonGl/1542

Don/1795

57

coniunctio

złączanie

5

Don/1649

SzyPocz/1770

58

tempus praeteritum plusquamperfectum

czas dawno przeszły

4

Don/1649

Lor/1907

59

tempus praesens

czas niniejszy

4

DonGl/1542

SW/1900–1927

60

qualitas

jakość (‘kategoria gram., własność’)

4

Bart/1544

Rozw/1923

61

comparatio

przyrównanie

4

Bart/1544

Sty/1675

62

adverbium qualitatis

przysłowie jakości

4

Don/1649

Lub/1778

63

adverbium dubitandi

przysłowie wątpienia

4

Don/1649

Lub/1778

64

sententia

sentencja

4

DonCul/1560

L/1807–1814

65

verbum substantivum

słowo istotne

4

DonGl/1542

Jak/1823

66

modus imperativus

sposób żądający

4

Duch/1699

Don/1795

67

declinare

staczać się

4

Bart/1544

SzyPocz/1770

68

figura composita

wyobrażenie złożone

4

DonGl/1542

Rozw/1923

69

negatio

zaprzeczenie

4

DonGl/1542

Łoś/1923

70

persona secunda

osoba wtóra

3

Don/1649

Don/1795

71

persona

persona

3

DonGl/1542

Duch/1699

72

adverbium loci

przysłowie miejsca

3

Don/1649

Gott/1774

73

adverbium hortandi

przysłowie napominania

3

Don/1649

Dąb/1759

74

adverbium similitudinis

przysłowie podobieństwa

3

Don/1649

Lub/1778

75

genus passivum

rodzaj cierpiący

3

Bart/1544

Don/1795

76

genus commune

rodzaj pospolity

3

77

verbum abundans

słowo obfitujące

3

Mal/1700

Grub/1891

78

interiectio

słowo oddzielne

3

Bart/1544

SzyGram/1767

79

modus indicativus

sposób ukazujący

3

Gut/1669

Don/1795

80

modus subiunctivus

sposób złączający

3

Sty/1675

Don/1795

81

coniugatio

sprzężenie

3

DonGl/1542

Don/1795

82

declinatio

staczanie

3

DonGl/1542

Don/1795

83

gradus superlativus

stopień przewyższający

3

Bart/1544

Don/1795

84

gradus comparativus

stopień przyrównający

3

Bart/1544

Nał/1774

85

interiectio

wdanie

3

Bart/1544

Don/1795

86

coniunctio copulativa

złączenie złączające

3

Bart/1544

Don/1649

87

modus

obyczaj

2

DonGl/1542

Don/1795

88

modus imperativus

obyczaj rozkazujący

2

DonGl/1542

Don/1649

89

gradus positivus

stopień położony

2

Don/1649

Don/1649

90

casus

przypadek (‘kategoria gram., własność’)

2

Bart/1544

Don/1795

91

adverbium temporis

przysłowie czasu

2

Don/1649

Gott/1774

92

adverbium affirmandi

przysłowie potwierdzenia

2

Don/1649

SzyPocz/1770

93

genus dubium

rodzaj wątpliwy

2

Bart/1544

Don/1795

94

genus omne

rodzaj wszelki

2

Don/1649

Don/1795

95

verbum medium

słowo śrzednie

2

Mal/1700

Don/1795

96

gradus comparativus

stopień przyrównywający

2

Gut/1669

Don/1795

97

participium

uczesnik

2

DonGl/1542

Gott/1766

98

interiectio

wołanie

2

DonGl/1542

Jes/1886

99

coniugatio

złączenie (‘koniugacja’)

2

Sty/1675

Don/1795

100

coniunctio expletiva

złączenie wypełniające

2

DonGl/1542

Don/1649

101

significatio passiva

znaczenie cierpiące

2

Gut/1669

Don/1795

Kolorem ciemnoszarym oznaczono terminy, które pojawiają się w danym wydaniu Donata bezpośrednio.

Kolorem jasnoszarym oznaczono terminy, które pojawiają się tylko jako człony określane terminów dwu- lub więcejwyrazowych.

Terminy w tabeli można podzielić na dwie grupy:

1. Terminy o najwyższej liczbie wystąpień (od nr. 1 do ok. nr. 20 na liście).

2. Terminy o średniej lub małej liczbie wystąpień (od ok. nr. 20 do nr. 101 na liście).

Trudno wyznaczyć między tymi zbiorami ścisłą granicę, ale można dostrzec między nimi wyraźne różnice. W pierwszej grupie – wśród ok. 20 terminów o najwyższej liczbie wystąpień – zdecydowana większość poświadczona jest po raz ostatni w jednym z najpóźniejszych dzieł opracowanych w SHTG, tzn. w słowniku Witolda Doroszewskiego (1958–1969), gramatyce Zenona Klemensiewicza (1939) lub Jana Łosia (1927). Niemal wszystkie te terminy funkcjonują również w dwudziestopierwszowiecznym językoznawstwie polskim (z wyjątkiem terminów spadek i słowo ‘czasownik’). Zarazem większość z nich odnotowano w edycji Donata z 1542 r. – o tych terminach można więc powiedzieć, że zostały wprowadzone (lub ewentualnie: spopularyzowane) przez tłumacza wydań Donata, a następnie w największym stopniu i w sposób najbardziej trwały weszły do polskiej terminologii gramatycznej. Jest ich 13: liczba, rodzaj, rodzaj męski, czas, część mowy, imię, osoba, słowo ‘czasownik’, czas przyszły, imię własne, imię pospolite, litera ‘głoska’, spadek ‘przypadek’.

Terminy, które spośród tych czterech wydań Donata zostały odnotowane dopiero w 1649 r., mają najczęściej swoją pierwszą notację w słowniku Bartłomieja z Bydgoszczy z 1544 r. Słownik ten, jak pokazano wyżej, wykazuje szczególną zbieżność terminologiczną z łacińsko-polskimi wydaniami Donata. Można jednak przypuszczać, że przynajmniej część z tych terminów została użyta wcześniej w nieznanym nam wydaniu Donata, datowanym na ok. 1530 (Łoś 1913: 218, 1915: 133, Pawlicki 2022) – w tym wypadku one również mogłyby stanowić część wkładu wydań Donata w rozwój terminologii polskiej. Jest ich 5: osoba trzecia, sylaba, czas przeszły, stopień, dyftong.

Natomiast takim wkładem nie są terminy, które pojawiają się dopiero w wydaniu Donata z 1795 r., zostały natomiast poświadczone już we wcześniejszych dziełach obecnych w SHTG, np. czas teraźniejszy (Mącz/1564), słowo ‘wyraz?’ (Zab/1514–1515), sposób ‘tryb’ (Sty/1675).

Wśród terminów o najwyższej liczbie wystąpień w innych gramatykach znalazły się trzy zapożyczenia wyrazowe: sylaba, litera, dyftong. Pozostałe terminy utworzone zostały na podstawie słów rodzimych.

Natomiast druga grupa (od ok. 20 do 101) obejmuje wprawdzie szerokie spektrum (od 2 do 29) wystąpień, jednak są to w większości terminy, które po raz ostatni pojawiły się:

• w wydaniu gramatyki Donata z 1795 r. (26: czas przeszły niedoskonały, przekładanie, czas przeszły doskonały, czas przeszły więcej niż doskonały, sposób nieograniczony, rodzaj ‘strona czasownika’, złączenie, rodzaj oddzielny, spadek oddalający, sposób żądający, osoba wtóra, rodzaj cierpiący, sposób ukazujący, sposób złączający, sprzężenie, staczanie, stopień przewyższający, obyczaj, przypadek ‘kategoria gram., własność’, rodzaj wątpliwy, rodzaj wszelki, słowo śrzednie, stopień przyrównywający, wdanie, złączenie ‘koniugacja’, znaczenie cierpiące);

• w gramatykach z drugiej połowy XVIII w.: Mikołaja Lubowicza z 1778 r. (słowo cierpiące, przysłowie pytania, przysłowie jakości, przysłowie wątpienia, przysłowie podobieństwa) i Walentego Szylarskiego z 1770 r. (złączanie, staczać się, przysłowie potwierdzenia);

• w gramatyce Onufrego Kopczyńskiego z 1817 r. (spadek mianujący, spadek oskarżający, spadek wzywający, spadek dawający, spadek odbierający);

• (rzadziej) w innej gramatyce z końca XIX w., np. Augusta Jeskego z 1886 r. (wołanie), bądź początku XX w., np. Adama Antoniego Kryńskiego z 1916 (przymiot).

Są to więc terminy, które w mniejszym lub większym stopniu funkcjonowały w terminologii gramatycznej w wiekach XVI, XVII i XVIII, ale później – wraz z zanikiem używania Donata, rozpowszechnieniem się terminologii Kopczyńskiego i krystalizowaniem się terminologii gramatycznej – wyszły z użycia.

Wśród terminów dwuwyrazowych należących do tej grupy stosunkowo wysoką liczbę wystąpień mają nazwy przypadków (spadek mianujący, spadek rodzący – 18, spadek oskarżający – 16, spadek wzywający – 15, spadek dawający – 14, spadek odbierający – 12) i liczb (liczba wielka – 17, liczba mała – 13). Widać także, że pewną popularnością cieszył się termin rodzaj niewieści (15) – do momentu, gdy nie wyparł go utworzony przez Kopczyńskiego rodzaj żeński. Mniej popularny był natomiast rodzaj oddzielny (5), ostatecznie również wyparty przez rodzaj nijaki Kopczyńskiego.

Również tę drugą grupę można uznać za pewien wkład Donata w rozwój polskiej terminologii gramatycznej – z podobnymi zastrzeżeniami, co powyżej: szczególnie istotne są tu terminy, o których mamy pewność, że zostały odnotowane już w wydaniu z 1542 r. (np. przysłowie, przełożenie, skłonienie, uczesnik, wołanie itd.). Mniej pewne, choć też mogące być wkładem Donata, są terminy odnotowane w wydaniach z 1583 lub 1649 r. (np. liczba wielka, przekładanie, wyobrażenie, słowo cierpiące, uczestnik, złączenie, znamionowanie). Podobnie jak w pierwszej grupie, nie można jako wkład wydań Donata w kształtowanie się polskiej terminologii traktować terminów odnotowanych wyłącznie w wydaniu z 1795 r., a wcześniej obecnych w innych dziełach, np. imię istotne (Gut/1558), czas przeszły niedoskonały, imię przydatne, sposób nieograniczony (Sty/1675).

W wypadku pominiętych w omawianej tabeli terminów, występujących oprócz wydań Donata tylko w jednej z gramatyk w SHTG (53 terminy), większość (31 terminów) pojawia się w słowniku Bartłomieja z Bydgoszczy z 1544 r., co stanowi kolejny argument na potwierdzenie wpływu Donata na ów słownik, ale poza tym świadczy o ich raczej niewielkim wpływie na późniejszą terminologię gramatyczną. Pozostałe terminy z tej grupy obecne są w gramatykach Culmanna z 1560 r. (złączenie rozdzielające, litera przedłużona, litera ukrócona, rodzaj żaden, moc), Lubowicza z 1778 r. (sprzężenie pierwsze, sprzężenie wtóre, słowo doskonałe, sprzęgać się, spadek mieniący), Gutthätera-Dobrackiego z 1668 r. (rząd, część mowy niestaczająca się, przyrównywanie, rodzaj mieszany), Styli z 1675 r. (przysłowie liczby, przysłowie wzywania), Malickiego z 1700 r. (sposób dopuszczający, sposób mogący) i w słowniku Trotza z 1764 r. (składanie). Z wyjątkiem gramatyki Culmanna, która opiera się w pewnej mierze na tekście średniowiecznego Donata, a zatem występowanie terminów jest tam bardziej oczekiwane, pozostałe wystąpienia – choć pojedyncze – również mogą wskazywać na pewną żywotność tych terminów przynajmniej w wiekach XVII i XVIII.

Ostatnią grupę stanowią terminy, które występują wyłącznie w wydaniach Donata, np. obyczaj krom osób, głos ‘słowo’, nazwisko ‘zaimek’, rodzaj ptaszy, sprzężenie niejednostajne, rodzaj żaden. Terminy te nie weszły do polskiej terminologii gramatycznej i pozostały charakterystyczne tylko dla wydań Donata.

3. Podsumowanie

W niniejszym rozdziale zbadane zostały dwa aspekty mające znaczenie dla opisania wpływu łacińsko-polskich wydań Donata na rozwój polskiej terminologii gramatycznej. Po pierwsze, z analizy terminów obecnych w czterech omawianych wydaniach wynika, że większość (172 z 237 terminów, tzn. ok. 73%) to terminy dla polszczyzny nowe, w tym 34 zapożyczenia semantyczne i 138 zapożyczeń strukturalnych. Niemal wszystkie nowe terminy powstały na podstawie słów rodzimych. Znaczna większość odnosiła się do dosłownego znaczenia terminów łacińskich.

Po drugie, z zestawienia terminów z wydań Donata z innymi źródłami obecnymi w SHTG wynika, że ponad połowa terminów (128 z 237, tzn. ok. 54% – terminy z co najmniej jednym współwystąpieniem, nie licząc tych, w wypadku których tym współwystąpieniem były bliskie Donatowi dzieła szesnastowieczne, tzn. słownik Bartłomieja z Bydgoszczy (por. Łuczak 2021, Decyk-Zięba 2023a) i gramatyka Culmanna) w większej lub mniejszej mierze pojawiała się w piśmiennictwie gramatycznym XVII i XVIII w. Tylko ok. 20 terminów (z których 13 po raz pierwszy występuje już w wydaniu Donata z 1542 r.) zakorzeniło się w literaturze na tyle, że ich stosowanie nie ogranicza się do wieków XIX i XX, ale też większość z nich używana jest obecnie. Te terminy można uznać za najtrwalszy wpływ wydań Donata na polską terminologię gramatyczną.

Wykaz skrótów

ACC forma w bierniku

ADJ przymiotnik

ADV przysłówek

GEN forma w dopełniaczu

LOC forma w miejscowniku

NOM mianownik

NUM liczebnik

OPER operator metapredykatywny

PARTACT imiesłów przymiotnikowy czynny

PARTPASS imiesłów przymiotnikowy bierny

PL liczba mnoga

PRAEP przyimek

PRON zaimek

SG liczba pojedyncza

SUB rzeczownik

1. [1] https://dhb.thulb.uni-jena.de/receive/ufb_cbu_00041655?derivate=ufb_derivate_00020612 (dostęp: 7.12.2023).

2. [2] https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10245312 (dostęp: 7.12.2023).

3. [3] https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/399137/edition/378321/content (dostęp: 7.12.2023).

4. [4] W niniejszym rozdziale terminy podawane są w zestawieniach „termin łaciński – równorzędny termin polski (lub: równorzędne terminy polskie)”. Po każdym zestawieniu znajdują się skróty wydań Donata, w których te terminy odnotowano.

5. [5] Wszystkie gramatyki i słowniki przywoływane są w zapisie przyjętym w SHTG, np. Don/1595, Don/1649, Bart/1544. Rzeczywista pisownia terminów w tych dziełach mogła być różna, np. termin sylaba zapisywany jest w Don/1595 i Don/1649 jako (M. lm.) syláby, w Don/1795 jako (M. lm.) syllaby. W wypadkach, w których różnice w pisowni mogą być istotne dla rozumienia terminu, będą one zaznaczane w przypisach.

6. [6] Por. „gdiż przez nich mowa doſtatecżna nie może być, dla niektorich liter czo ſie w wargach zamykaią, iako ſą B F P M” (Glaber 1535: C2, C5; cyt. za: SPXVI: https://spxvi.edu.pl/indeks/haslo/62178 [dostęp: 7.12.2023]).

7. [7] Skrót źródła podany w nawiasie kwadratowym, np. [DonGl/1542], oznacza, że termin nie jest w danym źródle poświadczony bezpośrednio, lecz wyłącznie jako element terminu dwu- lub więcejwyrazowego (skupienia terminologicznego), tu: element terminów litera przedłużona (DonGl/1542) i litera ukrócona (DonGl/1542).

8. [8] Podobną tendencję można także zauważyć np. w słowniku Knapiusza, por. affirmatio – twierdzenie, appositio – przydanie, comparatio – przyrównanie, compositio – składanie (Kn/1621), derivatio – pochodzenie, inclinatio – nachylanie, negatio – zapieranie się, prolatio – wymawianie (Kn/1644) (za: SHTG).

9. [9] W Don/1544 poświadczono także formę bezprzedrostkową: przężenie, w tym samym znaczeniu. Forma ta, poza wspomnianą edycją Donata, nie jest poświadczona w polszczyźnie ani wcześniej, ani później; nie jest również notowany stanowiący jej przypuszczalną podstawę bezprzedrostkowy czasownik *prząc – mimo że już w Sstp występują przedrostkowe sprząc, wprząc, wyprząc. Jeśliby więc uznać formę przężenie za oddzielny termin, byłoby to – zgodnie z przyjętymi kryteriami – zapożyczenie strukturalne (jedyne wśród terminów jednowyrazowych). Jednak jako że w tym samym wydaniu Donata występuje także sprzężenie, prawdopodobnie należy traktować przężenie raczej jako wariant oboczny niż jako samodzielny termin.

10. [10] Por. Długosz-Kurczabowa, Dubisz (2001: 370), gdzie do terminologicznych kalk słowotwórczych (tzn. strukturalnych) zalicza się m.in. spadek i przypadek (z łac. casus), przysłowie (z łac. adverbium) i namiestek (z łac. pronomen).

11. [11] Zgodnie z przyjętymi w rozdziale kryteriami wszystkie terminy jednowyrazowe albo zostały już wcześniej poświadczone w polszczyźnie w znaczeniach gramatycznych, co czyni je zapożyczeniami semantycznymi, np. declinatio – skłonienie (Don/1542), albo są zapożyczeniami wyrazowymi, np. sententia – sentencja (Don/1795). Wyjątkiem mógłby być termin coniugatio – przężenie (Don/1542), ale należy traktować go raczej jako wariant terminu sprzężenie, zob. przyp. 9.

12. [12] Wykaz skrótów znajduje się na końcu rozdziału.

13. [13] Termin wiąże się z istniejącym w gramatyce Donata podziałem czasowników według pięciu genus (rodzajów) na: activa (czynne) – stojące w stronie czynnej, ale mające także stronę bierną, np. lego ‘czytam’; passiva (bierne) – stojące w stronie biernej, ale mające także stronę czynną, np. legor ‘jestem czytany’; neutra (nijakie) – mające tylko stronę czynną, np. sto ‘stoję’; neutro passiva (nijako-bierne), mające w czasie teraźniejszym tylko stronę czynną, a w czasie przeszłym tylko stronę bierną, np. gaudeo ‘cieszę się’, gavisus sum ‘ucieszyłem się’; deponentia – mające tylko stronę bierną, np. loquor ‘mówię’ (Don/1695: [36]–[37]).

14. [14] Podobną tendencję można także zauważyć np. w słowniku Knapiusza, por. appellativus – nazywający, promissivus – obiecujący, imperativus – rozkazujący (Kn/1644, na podst. SHTG).

15. [15] W Don/1595 zapis łączny: (M. lm.) oddzielnocierpiące, w Don/1649 zapis rozdzielny: (M. lm.) oddzielno cierpiące. Jest to złożenie z infiksem -o-, motywowane wyrazami określającymi w terminach genus neutrum – rodzaj oddzielny (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795) i genus passivum – rodzaj cierpiący (Don/1595, Don/1649, Don/1795) (zob. przyp. 13).

16. [16] Zarówno w Don/1595, jak i w Don/1649 występują cytaty różniące się szykiem wyrazów: (D. lp.) przeszłego dawno czasu i (D. lp.) dawno przeszłego czasu. Fakt, że człon dawno bywa przestawiany, wskazuje na to, że należy go najpewniej rozumieć jako przysłówek, nie przymiotnik. Prócz tego poświadczony jest także termin przeszły dawny czas (Don/1595, Don/1649) (w Don/1649 D. lp.: przeszłego […] dawnego czasu).

17. [17] Pisownia łączna potym oraz kontekst (bycie w opozycji do pierwej) wskazują na to, że jest to już przysłówek, nie wyrażenie przyimkowe.

18. [18] W Don/1583 pisownia łączna: częstoczyniące, w Don/1649 pisownia rozłączna: często czyniące.

19. [19] Zestawienie zostało dokonane przed wpisaniem do bazy SHTG haseł z zachowanego wydania Donata z 1595 r. Jest ono jednak bardzo podobne do wydania z 1649 r. (por. Decyk-Zięba 2023b).

Anna Just

Uniwersytet Warszawski

a.just@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0003-3669-5038

Rozdział II.

Polska terminologia gramatyczna w gramatykach Macieja Gutthätera-Dobrackiego – jej źródła i recepcja

W starszej literaturze przedmiotu powszechny jest pogląd, że trzon polskiej terminologii gramatycznej wyszedł spod pióra Macieja Gutthätera-Dobrackiego i że to właśnie on jako pierwszy uczynił krok w kierunku wyzwolenia gramatyki polskiej spod wpływów łacińskich, wprowadzając polską terminologię gramatyczną (por. Rombowski 1960: 134, Sochacka 1972: 253). Pogląd tym bardziej zaskakujący, iż Dobracki jest autorem dwóch napisanych po niemiecku gramatyk języka polskiego, wydanych drukiem w latach 60. XVII w. Zważywszy jednak, że pierwsza gramatyka języka polskiego napisana po polsku ukazała się drukiem dopiero w 1770 r.[1], podczas gdy napisane w językach obcych gramatyki języka polskiego sięgają wieku XVI, wydaje się całkiem naturalne, że polskie terminy gramatyczne pojawiły się wprzódy w obcojęzycznych podręcznikach do nauki języka polskiego jako obcego, pisanych najczęściej przez cudzoziemców i dla cudzoziemców, później zostały przejęte (lub zastąpione innymi terminami) przez polskich autorów gramatyk. Początki polskiego nazewnictwa gramatycznego są jednak dużo starsze i sięgają średniowiecza (por. Decyk-Zięba 2020b: 60). Pierwsze terminy gramatyczne zanotowane w języku polskim wystąpiły w piętnasto- i szesnastowiecznych dziełach ortograficznych[2] oraz słownikach[3]. Były one też obecne w dwujęzycznej (łacińsko-polskiej) wersji gramatyki Eliusza Donata[4], wielokrotnie wydawanej i od wieku XVI aż po wiek XVIII używanej w szkołach do nauki łaciny, oraz w innych podręcznikach do nauki gramatyki łacińskiej[5]. Z czasem zawitały też do napisanych w językach obcych podręczników do nauki języka polskiego jako obcego oraz napisanych po polsku podręczników do nauki języków cudzoziemskich, kiedy to począwszy od XVI w. daje się dostrzec rosnące zainteresowanie, a na obszarach wieloetnicznych i/lub przygranicznych nawet potrzebę i konieczność nauki języków obcych. W związku z tym, że polskie nazewnictwo gramatyczne było obecne w ortografiach, słownikach, gramatykach i podręcznikach do nauki języka, powstałych przed 1668, w którym to roku ukazała się pierwsza gramatyka Dobrackiego, pojawiają się pytania: czy polskie terminy wymienione u Dobrackiego występowały w źródłach wcześniejszych, czy Dobracki mógł znać te źródła, czy też on sam był autorem polskich terminów występujących w jego gramatykach? Z ustaleń Aleksandra Rombowskiego (do opinii tej przychyla się też Sochacka) wynika, że w kwestii języka terminologii gramatycznej Dobracki, wzorując się na Justusie Georgu Schottelu[6], który przetłumaczył łacińskie terminy na język niemiecki, dał w swoich gramatykach terminologię gramatyczną po polsku, czerpiąc przy tym z polskiej tradycji XVI w. (por. Rombowski 1960: 134). Kolejnym stwierdzeniem, odnoszącym się do losów polskiej nomenklatury gramatycznej Dobrackiego, jest przekonanie o korzystaniu z tej terminologii (w sposób pośredni lub bezpośredni) przez gramatyków XVIII w.: Walentego Szylarskiego oraz Onufrego Kopczyńskiego, a trzeba podkreślić, że terminologia obu z pewnymi przekształceniami przetrwała w polskim nazewnictwie gramatycznym aż do dzisiaj. Pozostaje zatem ustalić, czy faktycznie Szylarski i Kopczyński w sposób pośredni bądź bezpośredni korzystali z polskiej terminologii gramatycznej Dobrackiego. Wyjaśnienie tej kwestii oraz autorstwa Dobrackiego w przypadku stosowanych przez niego polskich terminów gramatycznych staje się możliwe w świetle materiałów zgromadzonych w SHTG (dostęp: 16.11.2023).

1. Dobracki o terminologii

Zarówno w wydanym w 1668 r. Gońcu gramatyki polskiej, jak i opublikowanej rok później Gramatyce polskiej… Dobracki stosuje terminologię w językach narodowych – niemiecką z uwagi na język opisu i polską ze względu na przekonanie o konieczności podawania terminów gramatycznych w językach narodowych. Tym, którzy nie znają gramatyki łacińskiej, ma ten zabieg ułatwić naukę języka polskiego, o czym informuje gramatyk w przedmowach do obu dzieł. Jednak w trosce o wszystkich czytelników, także tych znających łacinę, podaje również terminy łacińskie, by – jak sam pisze w przedmowie – „nikt nie musiał się skarżyć”. Wprowadzając do swoich dzieł terminologię gramatyczną w językach narodowych, autor Gońca... i Gramatyki polskiej... naraził się na krytykę środowisk hołdujących łacińskiej nomenklaturze. Odpierał krytykę, odwołując się do argumentacji Schottela, zwolennika terminologii w językach narodowych, który w odniesieniu do własnego języka ojczystego stał na stanowisku, że o niemieckim powinno się mówić po niemiecku, a nie w grece lub łacinie (por. Sch/1663: nlb.). Jednak głosy poparcia dla terminologii gramatycznej w językach narodowych przez długi czas rozbrzmiewały raczej z rzadka. Stosunek do stosowania ich w podręcznikach do nauki języka był zgoła krytyczny, niekiedy też do używania terminologii w ogóle. Jerzy Schlag, kaznodzieja i nauczyciel języka polskiego na Śląsku, skądinąd łaskawy w ocenie dzieł Dobrackiego, sprzeciwiał się stosowaniu terminów, uważając, że służą one tylko tym, którzy chcą filozofować w języku lub o języku (por. Schl/1734: nlb. Przedmowa). Jeszcze przez całe XVIII stulecie niektórzy gramatycy i autorzy podręczników do nauki języka opowiadali się za terminologią w języku łacińskim, jak np. Johann Christian Krumbholz, autor obszernej gramatyki niemiecko-polskiej wydanej w 1790 r. we Wrocławiu, który uważał terminy łacińskie za bardziej zrozumiałe od tych wymyślonych niemieckich (por. Krum/1790: nlb. Przedmowa).

Chociaż w swoich rozważaniach o terminologii Dobracki nie mówi wprost o terminologii polskiej (w przeciwieństwie do niemieckiej), to jednak w szerokim zakresie ją stosuje, co więcej, zamieszcza w Gramatyce polskiej... pięciostronicowy słowniczek terminów gramatycznych, „[b]o nie można się nauczyć mowy lub sztuki, jeśli nie rozumie się jej terminów”, jak stwierdza autor w przedmowie do dzieła.

2. Gramatyka – definicja, działy

Łacińskiemu (zaczerpniętemu z greki) terminowi grammatica odpowiada u Dobrackiego termin mówienia nauka. Jest on poświadczony tylko u Dobrackiego, nie występuje w żadnym innym dziele starszym bądź młodszym, stąd wniosek, że autor sam musiał go utworzyć. Niewykluczone, że gramatyk uczynił to pod wpływem Schottela, na którym się wzorował i od którego przejął wykładnię tego terminu. Schottel rozumiał gramatykę jako naukę i biegłą umiejętność poprawnego mówienia i pisania po niemiecku (por. Sch/1663: 180), Dobracki definiuje mówienia naukę jako biegłą umiejętność poprawnego mówienia i pisania po polsku. Mówienie należy tu rozumieć bardziej jako system języka, niekoniecznie jako komunikat, wypowiedź. Chociaż zarówno Schottel, jak i Dobracki podkreślają w swoich definicjach gramatyki mówienie i pisanie, a więc użycie języka, to jednak wyróżniają w mówienia nauce (Dobracki) / Sprachkunst (Schottel) cztery działy, mianowicie ortografię (fonetykę), prozodię, etymologię (morfologię) i składnię, zatem części systemu języka.

Ortografię traktującą w dziełach Dobrackiego (również innych autorów XVII w.) o pisowni i wymowie głosek autor nazywa pisiemną nauką. W takiej formie ten termin występuje tylko u Dobrackiego. Możliwe, że autor utworzył go pod wpływem Grzegorza Knapiusza, u którego ortografia jest pisania nauką. Termin Knapiusza – w tożsamej lub lekko zmodyfikowanej postaci – powtarza się później w gramatykach powstałych już po wydaniu dzieł Dobrackiego, por. tabela 1.

Tabela 1. Terminy nazywające ortografię

Do 1669

Gut/1669

Po 1669

orthographia / pisania nauka: Kn/1621

pisiemna nauka

ortografia znaczy naukę dobrze pisania: Sty/1675

pisania nauka: Tr/1764

ortografia / nauka dobrego pisania: Gott/1766

pisownia / ortografia: Kop/1778, Gott/1787

pisownia / nauka dobrego pisania: Gott/1794

Kolejny dział gramatyki to u Dobrackiego natężanie słów / rymopisarstwo lub ogólniej słowa natężająca nauka. Te terminy stosuje Dobracki na określenie prozodii, traktującej o długości sylab i sztuce wierszowania. Widać tu ponownie wpływ Knapiusza, u którego występuje obok terminu składność mowy również natężanie słów. Termin rymopisarstwo mógł Dobracki utworzyć pod wpływem Schottela, dla którego niemieckim ekwiwalentem łac./gr. prosodia jest Reimkunst, a zatem sztuka rymowania. Ani natężanie słów, ani rymopisarstwo[7] zdają się nie mieć – w świetle wyników SHTG – poświadczenia w późniejszych gramatykach, por. tabela 2.

Tabela 2. Terminy nazywające prozodię

Przed 1669

Gut/1669

Po 1669

składność mowy: Kn/1621
natężanie słów: Kn/1644

natężanie słów
słowa natężająca nauka / rymopisarstwo

prozodia: Mal/1700, Kon/1759, SzyGram/1767
nauka przeciągania / skracania w mowie słów: Gott/1766, Gott/1774
składność: SzyPocz/1770

Etymologię, traktującą o częściach mowy z elementami słowotwórstwa i semantyki, Dobracki nazywa słowa wykładającą nauką. Nie występuje ten termin we wcześniejszych gramatykach, nie pojawia się w późniejszych. Niewykluczone, że Dobracki wzorował się na Janie Mączyńskim i Knapiuszu, którzy nazywali ten dział gramatyki wykładem słów / słowa. Ani termin Dobrackiego, ani nazwa Mączyńskiego i Knapiusza nie są obecne w późniejszych gramatykach, por. tabela 3.

Tabela 3. Terminy nazywające etymologię (≈ morfologię)

Przed 1669

Gut/1669

Po 1669

wykład słowa: Mącz/1564
etymologia: Rot/1616
wykład słów: Kn/1621
wykład: Kn/1644

słowa wykładająca nauka

etymologia: Mal/1700
etymologia: Gott/1766
etymologia: SzyPocz/1770
wykładanie: Gott/1774
źrzódłosłów: Gott/1794
odmieńnia: Szum/1809

Ostatni dział gramatyki (mówienia nauki) to składnia (syntaxis), traktująca o zasadach łączenia wyrazów, co explicite oddaje termin ją określający utworzony przez Dobrackiego, mianowicie słowa złączająca nauka. O złączaniu słów pisał już Jan Moravus, również Schottel tłumaczy gr. syntaxis jako Wortfügung, dosłownie spajanie / łączenie słów. Termin ten poświadczony jest też w gramatyce włoskiej Styli z 1675 r. Złączanie / złączenie słów występuje w XVI i XVII w., natomiast w gramatykach osiemnastowiecznych nie jest już notowane (por. tabela 4). Używany przez Dobrackiego trójczłonowy termin zdaje się przez niego wymyślony i tylko przez niego używany.

Tabela 4. Terminy nazywające składnię

Przed 1669

Gut/1669

Po 1669

zstawienie słów wespołek: Mącz/1564

sposób złączania /

słowa złączająca nauka

złączenie słów: Sty/1675
konstrukcja / zgadzanie terminów: Mal/1700
konstrukcja: Kon/1759

konstrukcja: SzyPocz/1770

położenie słów / konstrukcja: Gott/1762

spajania słówek: Mora/1592
składanie słów: Rot/1616

nauka o zgadzaniu słów: Gott/1766
nauka o zgadzaniu słów: Gott/1774
składnia: Kop/1778
nauka szykowania słów: Mon/1780
składnia / należyte wyrazów ułożenie: Ant/1788
składnia: Gott/1794

2.1. Ortografia (pisiemna nauka) – fonetyka i pisownia

Dobracki definiuje ortografię (pisiemną naukę) jako naukę o literach i poprawnej pisowni, która jego zdaniem polega na tym, by nie opuszczać liter, nie dodawać ich niepotrzebnie, nie zmieniać ani nie przestawiać (por. Gut/1669: 2–3). Podobnie jak wcześniejsi i współcześni mu autorzy, gramatyk nie czyni różnicy między głoską a literą i używa terminu litera w podwójnym znaczeniu: raz jako znak alfabetu, raz jako głoska. W dziełach Dobrackiego występują tylko trzy polskie terminy z zakresu pisiemnej nauki, mianowicie samobrzmiąca litera, spółbrzmiąca litera i dwójbrzmiąca litera, oznaczające kolejno samogłoskę, spółgłoskę i dwugłoskę. W takim brzmieniu tych terminów używa tylko Dobracki – przed nim autorzy ortografii, słowników i gramatyk posługiwali się terminami łacińskimi lub tworzyli własne, a występujący u Mącz/1564 termin społubrzmiące jest kalką łac. consonantes, por. tabela 5. Dwa z omawianych tu terminów, mianowicie samobrzmiąca litera i spółbrzmiąca litera, pojawiają się aż do XVIII w. w gramatykach późniejszych, natomiast dwójbrzmiąca litera jest efemerydą bez poświadczeń u innych autorów.

Tabela 5. Nazwy wybranych terminów z zakresu ortografii

Przed 1669

Gut/1669

Po 1669

głośne litery: Mącz/1564
głośnik: Sekl/1547

samobrzmiąca litera

litery samobrzmiące: Tr/1764
litery samobrzmiące: Gott/1766

wespołek brzmiące / społubrzmiące: Mącz/1564
littery nieme (mutae literae): Mącz/1564
nieme: Sekl/1547

spółbrzmiąca litera

spół brzmiące / nieme litery: Sty/1675
spółbrzmiące litery: Gott/1766/1771/1774, Lub/1778
głoska spółbrzmiąca: Gott/1794
litery brzmiące: Nał/1774

dwojaki ton: Mącz/1564
dwogłośnik: UrsMeth/1592
diphthongus: Rot/1616

dwójbrzmiąca litera

dwugłosek: Gott/1787

2.2. Etymologia – części mowy

Dla łacińskich partes orationis Dobracki używa terminu główne części mowy. Nie jest to termin wymyślony przez niego. Nawiązał po prostu do wielowyrazowej formacji, która istniała już w XVI w. i od tego czasu jest w użyciu, choć musiała konkurować z innymi, acz nielicznymi terminami, por. tabela 6. Dobracki uzupełnił znane już zestawienie terminologiczne o przydawkę główne – być może za Schottelem, u którego odpowiednikiem łac. partes orationis jest termin Hauptstücke der Rede, dosłowne główne części mowy.

Tabela 6. Polskie terminy dla łac. partes orationis

Przed 1669

Gut/1669

Po 1669

części mowy: DonGl/1542, Mącz/1564, Mora/1592, Don/1649
części mowy / działy / rozdziały: Bart/1544

główne części mowy

części mowy: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Kon/1759, Gott/1766, SzyPocz/1770, Gott/1774, Kop/1778
części dyskursu: Duch/1699, Dąb/1759, Gott/1766

W myśl obowiązującego wówczas kanonu Dobracki wymienia osiem części mowy, mianowicie imię, namiestnik, słowo, uczestnik, przysłowie, złączenie, przełożenie i wdanie jako polskie ekwiwalenty łac. nomen, pronomen, verbum, participium, adverbium, coniunctio, praepositio i interiectio. Wszystkie podane przez niego polskie nazwy części mowy mają poświadczenia we wcześniejszych dziełach – Dobracki musiał je zatem przejąć od innych autorów. Żaden z tych terminów nie występuje we współczesnej nomenklaturze gramatycznej języka polskiego. Wcześniejsze, współczesne Dobrackiemu oraz późniejsze dzieła notują różne terminy określające części mowy. Wyjątkiem jest termin imię. Tabela 7 to wybiórcze zestawienie polskich nazw części mowy od XV do początków XX w.

Tabela 7. Nazwy części mowy

Gut/1669

Inni autorzy

imię

imię: Bart/1544, Mącz/1564, Mora/1592, Don/1649, Gott/1762, SzyPocz/1770, Gott/1774

namiestnik

zamiona: Bart/1544, namiestnik: Don/1583, Don/1649, namiastek: Don/1542, Bart/1544, Don/1649, zaimek: Mal/1700, Dąb/1759, Tr/1764, Gott/1766, SzyGram/1767, zamianek / pomocnian / pomocnik: Morz/1857, zaimię: L/1807–1814, namiestnictwo: Sty/1675, Dąb/1759, Tr/1764, imię zaimkowe: Szt/1854

słowo

słowo: Don/1542, Bart/1544, Sty/1675, Mal/1700, Gott/1762, SzyPocz/1770 → aż do XX w., werbum: Kon/1759, Gott/1762, SzyGram/1767, Dudz/1776,

czasowne / czasowe słowo: L/1807–1814, SW/1900–1927, czasownik: L/1807–1814, Bor/1830, Such/1849 → do dzisiaj

uczestnik

uczestnik: DonCul/1560, Don/1583, Gott/1774, Mon/1780, L/1807–1814, SW/1900–1927, uczestnictwo: Kn/1644, Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1766, SzyPocz/1770, Lub/1778, partycyp / partycypium: Mal/1700, Gott/1762, Gddk/1816, imiesłów: Kop/1778, Mon/1780, Gott/1787, Cas/1797 → do dzisiaj

przysłowie

przysłowie: Don/1542, Bart/1544, Kn/1643, Don/1649, Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, SzyPocz/1770 do SW/1900–1927, przysłówek: Nał/1774, Kop/1778 → do dzisiaj, okoliczniak: Prz/1816, dosprawian: Morz/1857

złączenie

złączenie: Bart/1544, Mącz/1560, Don/1583, Dąb/1649, SzyPocz/1770, złączanie: Don/1649, Sty/1675, Duch/1699, Tr/1764, SzyPocz/1770, łączanie: Gott/1766, SzyPocz/1770, Gott/1774, Lub/1778, przyłączenie / przyłączanie: Sty/1675, Mal/1700, Tr/1764, koniunkcja: Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, Kon/1759, SzyGram/1767, Dudz/1776, Rozw/1923, łączka: L/1807–1814, złączka: Nał /1774, spójnik:  Kop/1780, Mon/1780, Gott/1787, Ant/1788, Gott/1794 → do dzisiaj, uwiąska: DonCul/1560

przełożenie

przełożenie: Don/1542, Bart/1544, Sty/1675, Duch/1699, Tr/1764 przekładanie: Bart/1544, Don/1583, Duch/1699, Ern/1759, Tr/1764, Gott/1766, SzyGram/1767, przedsłowie: Dudz/1776, L/1807–1814, SW/1900–1927, prepozycja: Sty/1675, Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1762, Tr/1764, SzyGram/1767, Rozw/1923, przedimek: Mon/1780, Szum/1809, Rozp./1830, SWil/1861, przyimek: Kop/1778, Gott/1787, Ant/1788, Gott/1794, L/1807–1814 → do dzisiaj, na przodku chodzące: Bart/1544, przepołożenie: Bart/1544, stosownik: Szum/1809, stosunnik: SWil/1861

wdanie

wdanie: Bart/1544, DonCul/1560, Don/1583, Don/1649, Don/1795, wrzucenie: Mącz/1564, SzyGram/1767, Łaz/1861, wkładanie / wciskanie: Gott/1774, interiekcja: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1766, SzyPocz/1770, Gaert/1927, wykrzyknik: Kop/1778, Mon/1780, Gott/1787, Gott/1794 → do dzisiaj, wrzutek: L/1807–1814, podrzucenie: Bart/1544, przerzucenie: Bart/1544, wrzucenie: Bart/1544, międzyrzut: SW/1900–1927, międzymiot: SW/1900–1927, okrzyknienie: Tr/1764, wrzeszcz: Mon/1780

Wzorem innych autorów Dobracki dzieli imiona na własne i pospolite. Przejął te terminy z wcześniejszych dzieł, niewykluczone, że ich źródłem była łacińsko-polska wersja gramatyki Donata, por. tabela 8. Imiona pospolite dzieli Dobracki na istotne i przydane. W świetle źródeł zgromadzonych w SHTG imię istotne i imię przydane występują pierwszy raz u Dobrackiego. Imię istotne było w użyciu do końca XVIII w., począwszy od XIX w. występuje tylko w słownikach, por. L/1807–1814 i SW/1900–1927, natomiast imię przydane nie ma poświadczeń w innych źródłach. Również imię liczebne na określenie liczebnika pojawia po raz pierwszy w gramatykach Dobrackiego. Termin ten używano aż do XX w. W słowniczku zamieszczonym w Gramatyce polskiej... (1669) ekwiwalentem łac. numeralia są liczebne słowa, ale w części opisowej gramatyki liczebniki noszą już nazwę liczebne imiona (w obu wypadkach niem. Zahlwörter).

Tabela 8. Podział imion

PrzeD 1669

Gut/1669

Po 1669

Don/1542, Mącz/1564, Don/1595, Kn/1621, Don 1649

imię własne

Sty/1675, Mal/1700, Tr/1764, SzyGram/1767 → do dzisiaj

Don/1542, Don/1595, Don/1649

imię pospolite

Sty/1675, Mal/1700, Tr/1764, SzyGram/1767, SzyPocz/1770 → aż do dzisiaj

–

imię istotne

Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Cell/1725, Dąb/1759, Tr/1764, Gott/1766, Don/1795

–

imię przydane

–

–

imię liczebne

Tr/1764, Mon/1780, Kop/1783, L/1807–1814, Ryk/1850, Malecz/1882, SW/1900–1927

–

liczebne słowo

–

Czasowniki dzieli Dobracki na dwie grupy: słowa osobiste (inaczej słowa personalne) i słowa nieosobiste. Wszystkie trzy terminy zostały utworzone przez Dobrackiego, dwa z nich – słowo osobiste i słowo nieosobiste – były używane jeszcze przez cały wiek XIX.

Autor podaje też polskie odpowiedniki łacińskich terminów gerundium i supinum. Pierwszy z nich to słowo noszące, drugi – słowo konieczne. Oba terminy przejął Dobracki z wcześniejszych źródeł, zapewne z łacińsko-polskiej gramatyki Donata. Po Dobrackim oba terminy szybko poszły w zapomnienie. W świetle źródeł SHTG słowo noszące jest jeszcze poświadczone w XVIII w. w polskiej wersji gramatyki Johanna Christopha Gottscheda[8], natomiast w gramatyce Donata z 1795 r. występuje konieczny, por. tabela 9.

Tabela 9. Terminy polskie formy czasownika

Przed 1669

Gut/1669

Po 1669

–

słowo osobiste (personale)

Sty/1675, Mal/1700, Tr/1764, Gott/1766, SzyGram/1767, Lub/1778, Mucz/1825, Czep/1871–1872

–

słowo personalne (personale)

–

–

słowo nieosobiste (impersonale)

Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, Tr/1764, Gott/1787, Gott/1794 Jak/1823 Ryk/1850

Don/1583, Don/1595, Don/1649

słowo noszące (gerundium)

Gott/1774

Bart/1544, Don/1583, Don/1595, Don/1649

słowo konieczne (verbum supinum)

Don/1795

2.3. Etymologia – kategorie gramatyczne

Wzorem gramatyki łacińskiej Dobracki przypisuje częściom mowy właściwie im przypadłości (łac. accidentia). Gramatyk nie podaje polskiego ekwiwalentu łac. accidentia, za to używa dla nich dwóch terminów niemieckich – raz mówi o Zufälle, raz o Stücke. Należy te accidentia rozumieć jako właściwości / własności części mowy, określniki w analizie słów (por. Solms 1998: 597), które po części odpowiadają dzisiejszym kategoriom gramatycznym.

Dla części mowy imię podaje osiem accidentia, mianowicie: ruszanie (motio), przyrównywanie (comparatio), rodzaj (genus), liczba (numerus), wyobrażenie (figura), spadek (casus), staczanie (declinatio) i początek (species), dla słowa – rodzaj (genus), czas (tempus), sposób (modus), sprzężenie (coniugatio), wyobrażenie (figura), osoba (persona), liczba (numerus), początek (species).

Poza początkiem używane przez niego polskie terminy są notowane w dziełach wcześniejszych autorów. Początek zdaje się utworzony przez Dobrackiego i jest efemerydą występującą tylko u niego, odnoszącą się do rozróżnienia między wyrazem podstawowym i pochodnym. Przyrównywanie oznaczające stopniowanie zaczerpnął Dobracki prawdopodobnie ze słownika Knapiusza. Termin ruszanie, oznaczający zmianę rodzaju gramatycznego imion, występuje przed 1668 r. w słowniku Mączyńskiego (1564). Dobracki mógł go zatem stąd przejąć. W świetle materiałów w SHTG termin ten nie ma już poświadczeń w późniejszych dziełach. Wyobrażenie, odnoszące się do struktury morfologicznej wyrazu, notowane jest już w źródłach szesnastowiecznych. Dobracki przejmuje ten termin, jednak nie przyczynia się do jego ciągłości, poświadczony jest on bowiem tylko w nowszej wersji gramatyki łacińskiej Donata (1795). Terminem o tradycji sięgającej XVI w. jest spadek, którym również Dobracki nazywa przypadek. Strona czasownika to u Dobrackiego rodzaj – termin znany już od XVI w. i będący w użyciu aż do końca XVIII stulecia. Równie starym terminem jest czas, występujący też u Dobrackiego. Tryb nazywa autor sposobem – niewykluczone, że to ekwiwalent niem. Weise, terminu występującego u Schottela. Sprzężenie, określające koniugację, osoba oraz liczba notowane są już od XVI w. i poza sprzężeniem na trwałe weszły do polskiego nazewnictwa gramatycznego.

2.3.1. Nazwy przypadków

Przypadki to u Dobrackiego spadki, casus rectus nosi polską nazwę spadek stojący, casus obliquus – spadek spadający. W świetle źródeł SHTG termin spadek stojący jest poświadczony tylko u Dobrackiego, również spadek spadający nie ma poświadczenia w innych źródłach. Inaczej jest z nazwami poszczególnych przypadków. Tabela 10 przedstawia wybrane starsze i młodsze źródła nazw przypadków występujących u Dobrackiego oraz wybrane nazwy konkurencyjne.

Spadek mianujący występował już w XVI w., obok innych konkurencyjnych terminów, i miał też kontynuację aż do XX w.

Również spadek rodzący oraz dawający istniały już w XVI w. i aż do XIX w. (spadek rodzący nawet do XX) były używane w gramatykach. Termin spadek oskarżający przejął Dobracki z wcześniejszych gramatyk lub słowników. Źródłem była prawdopodobnie gramatyka Donata. Termin ten występował jeszcze w XVIII w., ale miał już wtedy silną konkurencję. Nie inaczej jest z spadkiem wzywającym oraz spadkiem odbierającym – poświadczone już w XVI w., w użyciu jeszcze w XIX w., ale zawsze towarzyszyły im konkurencyjne terminy. Spadek statkowy (instrumentalis) i spadek miejscowy (localis) prawdopodobnie Dobracki sam utworzył. O ile termin spadek statkowy był krótko w użyciu, o tyle spadek miejscowy mógł mieć wpływ na dzisiejszy termin miejscownik. Zarówno spadek statkowy, jak i spadek miejscowy miały dość silną konkurencję wśród innych terminów.

Tabela 10. Nazwy przypadków

Przed 1669

Gut/1669

Po 1669

spadek mianujący: Don/1542, Bart/1544, Mącz/1564, Don/1583, Don/1649, spadek mieniący: Don/1542, Bart/1544, imieniak, mienionek: Bart/1544, mianowaniu służący kształt słów: Kn/1634

spadek mianujący / Nominativus

spadek mianujący: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Ern/1702, Kop/1817, nominatyw: Mal/1700, Dąb/1759, Rozw/1923, mianownik: Kop/1817, Mucz/1825 → do dzisiaj, niezależnik: Mał/1863, przypadek pierwszy: Kop1/1778, spadek pierwszy: Ant/1788

spadek rodzący: Don/1542, Bart/1544, Don/1583, Don/1649, pytaniu służący, rodowi służący: Kn/1643, Tr/1764

spadek rodzący / Genitivus

spadek rodzący: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Ern/1702, SW/1900–1927, spadek rodzony: Sty/1675, pytający: Tr/1764, dopełniacz: Kop/1817, Mucz/1825 → do dzisiaj, spadek drugi: Nał/1774,

przypadek drugi: Kop/1780, skłonnik czwarty: Desz/1846, przypadek łączący/ posiadający: SkorM/1816

spadek dawający: Don/1542, Bart/1544, Don/1583, Don/1595, Don/1649, spadek dający, dawanek: Bart/1544, dawaniu służący: Kn/1643

spadek dawający / Dativus

spadek dawający: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, Gott/ 1766, Kop/1817, spadek dający: Sty/1675, Mal/1700, Ern/1702, Mon/1780, datyw: Mal/1700, Dąb/1759 do Trz/1865, spadek oddawający: Duch 1699, datywus: Cell/1725, celownik: Kop/1817, Mucz/1825 do dzisiaj, przypadek trzeci: Kop II/1780, skłonnik trzeci: Desz/1846

spadek oskarżający: Don/1542, Bart/1544, Don/1583, Don/1649, obwinianiu służący, oskarżaniu służący: Kn/1643, skarżanek: Bart/ 1544

spadek oskarżający / Accusativus

spadek oskarżający: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Gott/1766 do Kop/1817, spadek obwiniający: Tr/1764, akuzatyw: Mal/1700, Dąb/1759, biernik: DwBg/1813, Kop/1817, Mucz/1825 → do dzisiaj, spadek czwarty: Nał/1774, spadek skarżący: Ern/1702

spadek wzywający: Don/1542, Bart/1544, Don/1583, Don/1649, spadek wołający: Mącz/1564, spadek wzowiący: Don/1542, wołanek, zowanek: Bart/1544, wzywaniu służący: Kn/1643

spadek wzywający / Vocativus

spadek wzywający: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Gott/1766 do Kop/1817, spadek wołający: Mącz/1564, Sty/1675, Ern/1702, wzywacz: DwBg/1813, Kop/1817, wołacz: Kop/1817, Mucz/1825 → do dzisiaj, przypadek siódmy wołający: Morz/1857, przyzywaniu służący: Tr/1764, skłonnik piąty: Desz/1846, spadek piąty: Bor/1830, pozdrawialny spadek: Tr/1764

spadek odbierający: Don/1542, Bart/1544, Don/1583, Don/1649, spadek bierzący, oddalonek: Bart/1544, odbieraniu służący: Kn/1643, spadek oddalający: Don/1542, spadek oddzielający: Don/1595

spadek odbierający / Ablativus

spadek odbierający: Sty/1675, Mal/1700, Gott/1766, SzyGram/1767, Kop/1817,
spadek odbierający, rozłączający: Sty/1765, spadek odejmujący: Mon/1780, spadek nazywający: SzyPocz/1770, spadek czyniący: Lub/1778, spadek oddalający: Mal/1700

tylko łac. casus instrumentalis

spadek statkowy / Instrumentalis

spadek naczynny: Ern/1702, przypadek szósty: Kop/1780, Gott/1787, ZwO/1924, przypadek pomagalny: Prz/1816, instrumentalis: Mał/1863, Łoś/1923, Rozw/1923, narzędnik: DwBg/1813, Kop/1817, Mucz/1825 → do dzisiaj, spadek złączający: Tr/1764, SW/1900–1927, spadek szósty: Bor/1830, skłonnik szósty: Desz/1846, spadek instrumentalny: Mal/1700, przypadek narzędziowy i przyczynny: SkorM/1816

tylko łac. casus locativus

spadek miejscowy / Localis

spadek miejscowy: Ern/1702, Tr/1764, przypadek siódmy: Kop/1780 do ZwO/1924, localis: Mał/1863, spadek opowiadający:

SzyGram/1767, SzyPocz/1770, spadek miejscowiący: SWil/1861, SW/1900–1927, miejscownik: DwBg/1813, Kop/1817, Mucz/1825 → do dzisiaj, spadek objawiający: Lub/1778, spadek przekładalny: Lub/1778, spadek siódmy: Bor/1830, skłonnik siódmy: Desz/1846,
przypadek zawierający: SkorM/1816, przypadek przymieszczalny: Prz/1816, przypadek obejmujący: SkorM/1816,
przypadek piąty miejscowiący: Morz/1857

2.3.2. Nazwy stopni

Na określenie stopnia podstawowego przymiotnika stosuje Dobracki dwa terminy – w gramatyce z 1668 r. jest to pierwszy stopień, w gramatyce z 1669 r. – stopień prosty. Podczas gdy pierwszy termin występował już w XVI w., notuje go słownik Mączyńskiego, i był w użyciu aż do XIX w., drugi termin zdaje się utworzony przez Dobrackiego, a później ma poświadczenie w tylko jednym źródle – słowniku Lindego. Zarówno stopień przyrównywający (stopień wyższy), jak i stopień przewyższający (stopień najwyższy) występują w źródłach dużo starszych od gramatyk Dobrackiego i znajdują się – wprawdzie sporadycznie – w młodszych dziełach, por. tabela 11.

Tabela 11. Nazwy stopni przymiotnika i przysłówka

Przed 1668

Gut/1668, Gut/1669

Po 1669

Mącz/1564

pierwszy stopień

Mal/1700, Gott/1766, SzyGram/1767, SzyPocz/1770, Gott/1774, Kop II/1780, Kop/1817, Morz/1857, Mroz/1822, Łaz/1861

–

stopień prosty

L/1807–1814

Don/1595, Don/1649

stopień przyrównywający

Sty/1675, Don/1795

Bart/1544, Don/1583, Don/1595, Don/1649

stopień przewyższający

Sty/1675, Don/1795

2.3.3. Nazwy liczb

Na określenie liczby pojedynczej Dobracki używa terminu mała liczba, natomiast na określenie liczby mnogiej stosuje termin wielka liczba. Oba terminy występowały już w XVI w. (np. Bart/1544, Mącz/1564, Don/1583, Don/1595) i były w użyciu aż do XIX w. Dobracki podaje też termin dwójkowa liczba na określenie liczby podwójnej (numerus dualis) i w świetle źródeł zgromadzonych w SHTG jest to termin po raz pierwszy notowany u Dobrackiego (w obu gramatykach) i poświadczony też w słowniku Trotza. Ilekroć w gramatyce prezentowane są paradygmaty deklinacji i koniugacji, odmianę w liczbie pojedynczej sygnalizuje termin łac. singulariter, niem. einzelweis, pol. w małej liczbie, natomiast odmianę w liczbie mnogiej zapowiadają łac. pluraliter, niem. vielweis, pol. w wielkiej liczbie. Pierwszy z polskich terminów występuje tylko u Dobrackiego, drugi notowany jest wcześniej w gramatyce Donata z 1595 r.

Tabela 12. Nazwy liczb gramatycznych

Przed 1669

Gut/1669

Po 1669

Don/1595, Don/1649

mała liczba

Sty/1675, Mal/1700, Ern/1702, Dąb/1759, Gott/1766, SzyGram/1767, Gott/1794, Gddk/1816

Bart/1544, Mącz/1564, Don/1595, Don/1649

wielka liczba

Sty/1675, Mal/1700, Ern/1702, Gott/1766, SzyGram/1767, Nał/1774, Gott/1794, Gddk/1816

–

dwójkowa liczba

Tr/1764

–

w małej liczbie

–

Don/1595

w wielkiej liczbie

–

2.3.4. Nazwy rodzajów gramatycznych

W Gramatyce polskiej... Dobracki wymienia sześć rodzajów gramatycznych dla części mowy imię, mianowicie męski, niewieści, oddzielny, wszelki, pospolity i mieszany. Poza rodzajem mieszanym wszystkie terminy sięgają XVI w. i występują – choć z różną frekwencją – w późniejszych dziełach, por. tabela 12. W świetle źródeł SHTG termin rodzaj mieszany znajduje się tylko w gramatyce Dobrackiego. Możliwe, że powstał pod wpływem terminu niemieckiego das vermengte Geschlecht, gdzie przydawka vermengte odpowiada semantycznie pol. mieszany. Trzeba jednak zaznaczyć, że podobne terminy (zamieszany, pomieszany) występują w źródłach starszych, mają tę samą podstawę, tyle tylko, że zostały utworzone od czasowników prefiksalnych.

Tabela 13. Nazwy rodzajów

Przed 1669

Gut/1669

Po 1669

Don/1542, Bart/1544

rodzaj męski (masculinum)

Sty/1675, Mal/1700, Gott 1766, SzyGram/1767, Nał/1774 → do dzisiaj

Don/1542, Bart/1544, Don/1649

rodzaj niewieści (femininum)

Sty/1675, Mal/1700, Ern/1702, SzyPocz/1770, Nał/1774, Mon/1780, Mucz/1825

Don/1542, Bart/1544, Don/1649

rodzaj oddzielny (neutrum)

Sty/1675, Mal/1700, SzyGram/1767, Don/1795

Don/1595, Don/1649

rodzaj wszelki (omne)

Lub/1778, Don/1795

Bart/1544, DonCul/1560, Don/1595, Don/1649

rodzaj pospolity (commune)

Don/1795

zamieszany: Bart/1544, Don/1595
pomieszany: Mora/1592

rodzaj mieszany (epicoenum vel dubium)

Don/1795

2.3.5. Wyobrażenie (figura) i początek (species) – nazwy

Wyobrażenie oraz początek to kategorie zarówno nominalne, jak i werbalne. Mówiąc o wyobrażeniu, wyróżnia Dobracki wyobrażenie proste (simplex) oraz wyobrażenie złożone (composita), mając na myśli strukturę morfologiczną wyrazu, przy czym pod terminem wyobrażenie złożone kryje się jednostka leksykalna złożona z dwóch elementów: sprawiedliwy vs. niesprawiedliwy. Tę dwuczłonowość wyrazów złożonych podkreśla inny termin Dobrackiego na określenie wyobrażenia złożonego, mianowicie niem. zweifache / doppelte Gestalt, które odpowiada pol. wyobrażenie dwojakie. Ten termin poświadczony jest tylko u Dobrackiego. Wyobrażenie proste oraz wyobrażenie złożone sięgają XVI w. i występują aż do XIX w. Dobracki przejął je z wcześniejszych gramatyk (np. Don/1542, Bart/1544, Don/1595, Don/1649).

Kategoria początek odnosi się do podziału wyrazów na podstawowe (primitiva) i pochodne (derivativa). Polskim odpowiednikiem łac. primitivum jest u Dobrackiego początkowe słowo i mówi wtedy o początku gruntownym. Gramatyk nie podaje polskiego ekwiwalentu łac. derivativum. Słowo początkowe pojawia się najpierw u Dobrackiego, potem w Tr/1764, Gott/1766, Klecz/1767 Gott/1771, Gott/1794, L/1807–1814. Początek gruntowny jest natomiast tworem Dobrackiego i występuje tylko u tego autora.

2.3.6. Nazwy czasów

Dobracki podaje pięć czasów występujących w polszczyźnie. Na określenie czasu teraźniejszego stosuje termin czas przytomny i zdaje się, że jest to termin utworzony przez niego. Ponad sto lat później pojawia się ten termin w gramatyce francuskiej Nałęcz-Moszczeńskiego. Inni gramatycy posługują się terminem czas teraźniejszy, który sięga drugiej połowy XVI w. Dobracki mógł utworzyć termin czas przytomny pod wpływem niem. gegenwärtige Zeit. Z całą pewnością kalką z niemieckiego jest termin czas niemal przeszły (niem. fast vergangene Zeit), występujący tylko w dziełach Dobrackiego. Tak samo rzecz się ma z terminem czas przeszły, pojawiającym się tylko u Dobrackiego (w znaczeniu łac. perfectum) i będącym tłumaczeniem niem. vergangene Zeit, oraz terminem czas cale przeszły, który również występuje tylko u Dobrackiego i jest tłumaczeniem niem. ganz vergangene Zeit. Termin czas przeszły wprawdzie pojawia się już w XVI w. w Bart/1544 i Don/1595, jednak zarówno w słowniku Bartłomieja z Bydgoszczy, jak i w gramatyce łacińskiej Donata jest ten termin odpowiednikiem łac. tempus praeteritum. Dobracki stosuje termin czas przeszły w odniesieniu do czasowników dokonanych. Przedstawiając trzecią koniugację, podaje przykładowo: praesens – gotuję, imperfect – gotowałem, perfectum – zgotowałem, plusquamperfectum – zgotowałem był, futurum I – będę gotował, futurum II – zgotuję (por. Gut/1669: 283–284). Przy czasownikach niedokonanych wskazuje autor tylko dwie formy czasów przeszłych, mianowicie w imperfectum et perfectum oraz w plusquamperfectum, np. imperfectum et perfectum – umiałem, plusquamperfectum – umiałem był (Gut/1669: 235–238).

Termin czas przyszły zaczerpnął Dobracki z innych źródeł. Ten termin jest poświadczony już od XVI w. i używany do dzisiaj.

Tabela 14. Nazwy czasów

Przed 1668

Gut/1668, Gut/1669

Po 1669

–

czas przytomny (praesens)

Nał/1774

–

czas niemal przeszły (imperfectum)

–

–

czas przeszły (perfectum)

–

–

czas cale przeszły (plusquamperfectum)

–

Don/1542, Bart/1544, Don 1649

czas przyszły (futurum)

Sty/1675, Mal/1700, SzyGram/1767, Nał/1774 → do dzisiaj

2.3.7. Nazwy sposobów, czyli trybów

Na określenie trybu stosuje Dobracki termin sposób. W polszczyźnie wyróżnia sposób ukazujący / mianujący / pokazujący (indicativus), rozkazujący (imperativus), życzący (optativus), samowładny (potentialis), złączający (coniunctivus) i nieokreszony / kończący (infinitivus). Niektóre człony określające zestawień były notowane wcześniej: ukazujący, złączający, ale w konfiguracji ze sposobem występują u Dobrackiego po raz pierwszy. Terminy sposób samowładny i sposób nieokreszony pojawiają się tylko w gramatykach Dobrackiego. Dla sposobu nieokreszonego gramatyk podaje dwa niemieckie odpowiedniki: die Weise zu endigen oraz die Weise das Zeitwort zu schliessen. Na język polski można je przetłumaczyć jako sposób kończący. I ten właśnie termin podaje Dobracki jako synonim do sposobu nieokreszonego, który jest poświadczony tylko u niego. Terminy sposób ukazujący, sposób złączający oraz sposób życzący mają pierwsze poświadczenia w gramatykach Dobrackiego, z zastrzeżeniem, że dwa z trzech wymienionych członów określających (ukazujący, złączający) występują we wcześniejszych gramatykach, np. obyczaj ukazujący, obyczaj złączający (Bart/1544, Don/1583). Dla łac. modus indicativus stosuje Dobracki trzy terminy. W słowniczku w Gramatyce polskiej... podany jest termin sposób mianujący, w tekście Gramatyki... autor posługuje się terminem sposób ukazujący, w Gońcu... z kolei terminem sposób pokazujący, który po raz pierwszy występuje w tejże gramatyce, później pojawia się też w gramatyce języka włoskiego Styli. Tylko jeden z tych terminów zaczerpnął Dobracki z innych źródeł – sposób rozkazujący, poświadczony najpierw u Knapiusza.

Tabela 15. Nazwy trybów

Przed 1668

Gut/1668, Gut/1669

Po 1669

–

sposób ukazujący (indicativus)

Sty/1675, Nał/1774, Don/1795

–

sposób mianujący (indicativus)

–

–

sposób pokazujący (indicativus)

Sty/1675

Kn/1644

sposób rozkazujący (imperativus)

Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1762, Tr/1764, SzyPocz/1770, Nał/1774, Lub/1778, Czep/1871–1872

–

sposób życzący (optativus)

Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Mał/1863, Kras/1897

–

sposób samowładny (potentialis)

–

–

sposób złączający (conjunctivus)

Gott/1766, SzyGram/1767, SzyPocz/1770, Gott/1774, Lub/1778

–

sposób nieokreszony / sposób kończący (infinitivus)

–

2.3.8. Nazwy rodzajów słów, czyli stron czasownika

Strony czasownika, u Dobrackiego rodzaje słów, autor określa terminami rodzaj sprawujący oraz rodzaj cierpiący. Nie są to terminy przez niego utworzone, tylko zaczerpnięte z wcześniejszych źródeł, chociaż poświadczone tylko w nielicznych źródłach, również w późniejszych dziełach nie występowały zbyt często, por. tabela 16. Strony czasownika były różnie nazywane, ale większą różnorodność nazw zaobserwowano w dziełach młodszych od gramatyk Dobrackiego, np. rodzaj czyniący (Mal/1700), rodzaj działający (Gott/1774), gatunek czynny (Gott/1774), gatunek czyniący (Lub/1778) dla rodzaju sprawującego oraz gatunek cierpiący (Gott/1766), kształt cierpiący (Gott/1766), słowo passivum (Sty/1675) dla rodzaju cierpiącego.

Tabela 16. Nazwy stron czasownika

Przed 1668

Gut/1668, Gut/1669

Po 1669

Bart/1544, Don/1595, Don/1649

rodzaj sprawujący (genus activum)

Don/1795

Bart/1544, Don/1595, Don/1649

rodzaj cierpiący (genus passivum)

Dąb/1759, Gott/1774, Don/1795

3. Podsumowanie

W obu gramatykach Dobrackiego występuje łącznie 88 polskich terminów gramatycznych, przy czym kilka to synonimy, np. liczebne słowo i imię liczebne, słowo osobiste i słowo personalne lub sposób kończący i sposób nieokreszony. Dobracki, choć zwolennik terminologii w językach narodowych, nie był konsekwentny w podawaniu polskich terminów. Ograniczył się głównie do terminów w języku niemieckim – wszak napisał swoje dzieła dla Niemców uczących się języka polskiego – i dodatkowo wskazywał terminy łacińskie. Z tego względu brak w podręcznikach Dobrackiego polskich ekwiwalentów dla wielu pozostałych terminów gramatycznych. Tabela 17 zawiera wszystkie terminy polskie występujące w Gońcu... i Gramatyce polskiej... Pokazuje również, które terminy zaczerpnął Dobracki z innych źródeł, które są obecne tylko w jego dziełach i które występują w dziełach wydanych po gramatykach Dobrackiego.

Tabela 17. Polskie terminy gramatyczne w słowniczku w Gut/1669: nlb.[9]

Termin

Przed

Gut/1669

Po

Uwagi

mówienia nauka



pisiemna nauka



natężanie słów





rymopisarstwo



notuje Linde

słowa wykładająca nauka



słowa złączająca nauka



samobrzmiąca litera



spółbrzmiąca litera



dwójbrzmiąca litera



główne części mowy







główne dodane przez Dobrackiego

imię







namiestnik







słowo







uczestnik







przysłowie







złączenie







przełożenie







wdanie







imię własne







imię pospolite







imię istotne





imię przydane



ruszanie





stopień







stopień pierwszy







stopień prosty





notuje tylko Linde

stopień przyrównywający







stopień przewyższający







przyrównywanie







rodzaj







liczba







wyobrażenie







po Gut/1669 tylko w Don/1795

spadek







spadki stojące



spadki spadające



staczanie







początek



wizerunek



mała liczba







dwójkowa liczba





wielka liczba







w małej liczbie



w wielkiej liczbie



męski rodzaj







niewieści rodzaj







oddzielny rodzaj







pospolity rodzaj







po Gut/1669 tylko w Don/1795

wszelki rodzaj







po Gut/1669 tylko w Lub/1779, Don/1795

mieszany rodzaj





po Gut/1669 tylko w Don/1795

prawidło







liczebne słowa



liczebne imiona





wyobrażenie złożone







wyobrażenie dwojakie



wyobrażenie proste







początkowe słowo (thema)





początek gruntowny



spadek mianujący







spadek rodzący







spadek dawający







spadek oskarżający







spadek wzywający







spadek odbierający







spadek statkowy



spadek miejscowy





słowo osobiste





słowo personalne



słowo nieosobiste





czas







czas przytomny





po Gut/1669 tylko w Nał/1774

czas niemal przeszły



czas przeszły



czas cale przeszły



czas przyszły







sposób





sposób mianujący



sposób ukazujący





sposób rozkazujący







sposób życzący





sposób samowładny



sposób złączający





sposób kończący



sposób nieokreszony



sprzężenie







rodzaj sprawujący







rodzaj cierpiący







rodzaj oddzielny







słowa noszące







słowa konieczne







W tabeli 18 zebrano polskie terminy gramatyczne mające pierwsze poświadczenie w gramatykach Dobrackiego, traktując dwuwyrazowe terminy jako całość, niezależnie od wcześniejszego poświadczenia ich składników. Przypuszczalnie Dobracki dokonał powtórnej translacji terminu, wspomagając się terminem niemieckim, albo utworzył własne nazwy, bazując na terminach zbliżonych leksykalnie. Zaznaczono również, które z tych terminów występują w późniejszych dziełach. Z wyszczególnionych tu terminów jedynie kilkanaście jest obecnych w późniejszych dziełach – niekiedy w jednym, niekiedy w kilku, ale żaden z nich nie należy dzisiaj do polskiej terminologii gramatycznej.

Tabela 18. Terminy pierwszy raz odnotowane w gramatykach Dobrackiego

Gut/1668, Gut/1669

Po

Gut/1668, Gut/1669

Po

mówienia nauka

początkowe słowo (thema)



pisiemna nauka

początek gruntowny

słowa wykładająca nauka

spadek statkowy

słowa złączająca nauka

spadek miejscowy



samobrzmiąca litera

słowo osobiste



spółbrzmiąca litera

słowo personalne

dwójbrzmiąca litera

słowo nieosobiste



imię istotne



czas przytomny



imię przydane

czas niemal przeszły

stopień prosty



czas przeszły

spadek stojący

czas cale przeszły

spadek spadający

sposób



początek

sposób mianujący

wizerunek

sposób ukazujący



dwójkowa liczba



sposób życzący



w małej liczbie

sposób samowładny

liczebne słowa

sposób złączający



liczebne imiona



sposób kończący

wyobrażenie dwojakie

sposób nieokreszony

W świetle powyższych faktów trzeba poddać rewizji pogląd, jakoby Dobracki stworzył trzon polskiej terminologii gramatycznej. Chociaż nie jest jej twórcą, nie sposób odmówić mu zasług na polu rozwoju i utrwalania polskiej terminologii gramatycznej w XVII w. Sięgał do starszych terminów, rozpowszechniał je, tworzył własne, z których wprawdzie niewiele znalazło naśladowców, ale niewątpliwie wykazał się aktywnością w usiłowaniach o polską terminologię gramatyczną, choć nie sprzyjało tym usiłowaniom środowisko uznające łaciński sposób opisu języka i terminologię łacińską za wzór niedościgniony.

1. [1] Chodzi tu o dzieło Walentego Szylarskiego Początki nauk dla narodowej młodzieży, to jest Grammatyka języka polskiego ucząca, a tym samym pojęcie obcych języków, jako łacińskiego, francuskiego, włoskiego i innych ułatwiająca, wydane nakładem Drukarni Bractwa Świętej Trójcy we Lwowie.

2. [2] Zob. np.: Park/1440 (ok.): 55–79, PolTerm/1921: 89–92, Sekl/1547: A6a–B2, Sekl/1549: A3r–A4v, Murz/1551 (wyd. 1): B2r–B3v.

3. [3] Zob. np.: Bart/1544, Mącz/1564 (war. B).

4. [4] O gramatyce Donata por. rozdz. I.

5. [5] Więcej na ten temat zob. rozdz. VI.

6. [6] Justus Georg Schottel (1612–1676), niemiecki poeta i językoznawca baroku.

7. [7] Wyraz odnotowany w L/1807–1814 jako odpowiednik niem. Dichtkunst. Leksykograf podaje przykład użycia z Listów Seneki w tłumaczeniu D.Z. Pilchowskiego (1735–1803).

8. [8] Johann Christoph Gottsched (1700–1766), niemiecki pisarz i poeta, reformator literatury i języka.

9. [9] Kolejność odpowiada układowi terminów w słowniczku w Gut/1669, przy czym terminem wyjściowym jest niemiecki, w tabeli podano tylko polskie odpowiedniki. Terminy podano w oryginalnej pisowni za wyjątkiem grafemu ſ (dla pol. s) oraz digrafu ẞ dla pol. sz. Dodano też pominięty w oryginale polski ekwiwalent łac. vocativus, tj. spadek wzywający, termin ten występuje w opisie. Dopisano także polskie terminy występujące w Gut/1668, pominięte w słowniczku w Gut/1669.

Marcin Jakubczyk

Uniwersytet Jagielloński

marcin.jakubczyk@uj.edu.pl

ORCID: 0000-0002-5112-0315

Rozdział III.

Polska terminologia gramatyczna w podręcznikach do nauki języka francuskiego (F.D. Duchênebillot, Bartłomiej Kazimierz Malicki, Stanisław Nałęcz-Moszczeński)

1. Wprowadzenie

Celem niniejszego opracowania jest omówienie polskiej terminologii gramatycznej w trzech gramatykach, których wybór uzasadniam poniżej – w Nouvelle méthode […] pour apprendre […] à lire, écrire & parler françois F.D. Duchênebillot (Duch/1699), Kluczu do języka francuskiego… Bartłomieja Kazimierza Malickiego (Mal/1700) oraz Snadnej, gruntownej, obszernej gramatyce francuskiej… Stanisława Nałęcz-Moszczeńskiego (Nał/1774)[1]. Dzieła Duchênebillot[2] i Malickiego to dwie pierwsze (i konkurencyjne) gramatyki języka francuskiego napisane po polsku[3]; zatem muszą być punktem wyjścia do badań prowadzonych w tym rozdziale. Z kolei późniejsza o ponad 70 lat obszerna publikacja Moszczeńskiego (ok. 780 stron)[4] stanowi dla nich wyrazistą podstawę porównania, ukazując kierunek rozwoju badanej terminologii, w tym, jak odnotowuje Andrzej Koronczewski, jej spopularyzowanie się w ówczesnych szkołach (1961: 39)[5]. Ponadto Snadna […] gramatyka… zasługuje na uwagę również z tego względu, że wśród zarejestrowanych w niej terminów gramatycznych duży procent stanowią oryginalne propozycje terminologiczne jej autora (neologizmy)[6]. Istotny jest także fakt, że niektóre zjawiska (głównie z zakresu fonetyki, interpunkcji oraz składni) opisywane są w tym dziele po raz pierwszy na gruncie polskim. Ponieważ te trzy gramatyki omawiano już w literaturze przedmiotu (z tym że najmniej pisano o edycji Moszczeńskiego), wskażę poniżej jedynie te informacje, które wydają się niezbędne do ich dalszej analizy. Zarysuję więc przede wszystkim zakres zamieszczonych w nich zagadnień gramatycznych.

Gramatyka Duchênebillot[7] zawiera terminy dotyczące zwłaszcza fonetyki i ortografii, a także morfologii (części mowy, kategorie morfologiczne, wzory odmian). Brak tu nazw powiązanych z interpunkcją i słowotwórstwem. Opisy składniowych właściwości niektórych części mowy z reguły nie wiążą się z wprowadzeniem odnośnej terminologii[8]. Ewentualne źródła i wzorce tej publikacji, wielokrotnie w ciągu XVIII w. przedrukowywanej, nie są znane (na temat Nouvelle méthode… zob. m.in.: Jakubczyk 2018a, Koronczewski 1961: 20–21).

Klucz… Malickiego to gramatyka złożona z trzech traktatów poświęconych kolejno fonetyce i ortografii (O ortografii), morfologii odmiennych części mowy (O etymologii) oraz morfologii nieodmiennych części mowy i składni (O syntaksie). Mimo odrębnej części składniowej dzieło zawiera jedynie kilkanaście terminów syntaktycznych. Poświadczone są tu też w małej liczbie jednostki nazewnicze z zakresu interpunkcji oraz słowotwórstwa. Źródłem, z którego Malicki korzystał, jest, jak podaje, dwujęzyczna łacińsko-francuska Nouvelle grammaire françoise… M. Mauconduit, opublikowana w Paryżu w 1678 r. Klucz… miał tylko jedno oficjalne wydanie (na temat tego druku zob. m.in.: Jakubczyk 2018b, Koronczewski 1961: 21–23).

W gramatyce Nałęcz-Moszczeńskiego występują terminy z dziedziny fonetyki, ortografii, interpunkcji, morfologii (części mowy, kategorie morfologiczne, wzory odmian), a także składni (mimo że nie ma w dziele odrębnych rozdziałów składniowych). Natomiast brak tu z niewielkimi wyjątkami terminologii słowotwórczej[9]. Koronczewski (1961: 40) zauważa, że autor Snadnej […] gramatyki… wiele nowych terminów tworzy m.in. w ten sposób, że wykorzystuje formant -ka w funkcji wytworu czynności (np. przekładka ‘przyimek’, złączka ‘spójnik’) czy dodaje do istniejących już nazw nowe określenia przymiotnikowe (np. imię zbiorne ‘rzeczownik zbiorowy’). Z kolei Anna Nikliborc (1961: 169) podkreśla w omawianej edycji oryginalność rozważań na temat wymowy, ponieważ Moszczeński wyraźnie odróżnia głoski od liter, czego brak w innych gramatykach francuskich opublikowanych w osiemnastowiecznej Polsce (wydaje się, że brakuje tego również w ówczesnych gramatykach polszczyzny i języków innych niż francuski). Badaczka stwierdza ponadto, że autor ten jako pierwszy tłumaczy uczącym się mechanizm powstawania dźwięku artykułowanego (Nikliborc 1961: 154). Jednym ze źródeł, na które powołuje się Moszczeński, jest gramatyka języka francuskiego Pierre’a Restaut, po raz pierwszy wydana w Paryżu w 1730 r. i wiele razy w ciągu XVIII stulecia wznawiana (korzystam z reedycji z 1756 r. – zob. Res/1756)[10].

Autorzy trzech badanych w niniejszym opracowaniu gramatyk wprowadzali do swoich prac własne polskojęzyczne terminy gramatyczne, a zarazem korzystali też z dotychczasowej terminologii gramatycznej (na temat jej kształtowania się zob. Decyk-Zięba 2020), która służyła do opisu zarówno polszczyzny, jak i łaciny oraz języków obcych nowożytnych. W wypadku tych ostatnich Duchênebillot i Malicki mogliby mieć do dyspozycji tylko terminy polskie z gramatyki języka włoskiego Adama Styli z 1675 r. (Grammatica Polono-Italica), a Moszczeński – z publikacji wymienionych tu autorów, a także z polskich edycji Gramatyki niemieckiej… Johanna Christopha Gottscheda (1762, 1766)[11]. Aktualna baza SHTG (dostęp w grudniu 2023 r.) pozwoli mi na stwierdzenie, po pierwsze, czy jednostki nazewnicze występujące w analizowanych w tym rozdziale dziełach były notowane w polszczyźnie już wcześniej (przed ich wydaniem), a po drugie, czy poświadczonych w nich nowych terminów używano w późniejszych źródłach[12].

W pierwszej kolejności omówię nazwy odnoszące się w rozpatrywanych drukach najogólniej do języka i gramatyki, a następnie poddam analizie terminologię fonetyczną i ortograficzną, interpunkcyjną, morfologiczną (w tym części mowy, kategorie morfologiczne, a także nazwy z zakresu słowotwórstwa) oraz składniową. W związku z tym, że w trzech badanych gramatykach występuje łącznie ok. 1000 terminów polskich[13] (u Duchênebillot – ok. 185, u Malickiego – ok. 380, u Moszczeńskiego – ok. 440 – zob. SHTG), swoje rozważania ograniczę do wybranych nazw – z jednej strony tych, które wydają się kluczowe dla poszczególnych dziedzin siedemnasto- i osiemnastowiecznej wiedzy o języku, a z drugiej tych, które notowane są po raz pierwszy. Jeśli chodzi o nowe terminy (lub nowe znaczenia terminów już istniejących) wprowadzone przez wymienionych autorów, jak np. analogia u Malickiego[14] („fundámęnt związku, który jest między terminámi originálnymi, i od nich pochodzącymi” – Mal/1700: 24), to będę zwracał szczególną uwagę na te z nich, które zostały uwzględnione przez późniejszych gramatyków[15].

W badanych gramatykach licznie występują synonimy terminów gramatycznych (dalej odnotowuję jedynie wybrane równoznaczniki), jak np. partykuła (‘morfem gramatyczny’)[16] jest przez Duchênebillot stosowana zamiennie z cząstką, a z kolei u Malickiego uczestnictwo cierpiące (odpowiednik polskiego imiesłowu przymiotnikowego biernego, franc. participe passé) ma m.in. równoznaczny termin wywrotek, zaś znaczki (1. ‘znaki interpunkcyjne’) w Snadnej […] gramatyce…[17] nazywane są też postawkami. Warto dodać, że autorzy niekiedy proponują dla danego terminu nawet po kilka nazw synonimicznych.

Przed przystąpieniem do analizy należy jeszcze wyszczególnić – w nawiązaniu do tego, co już zostało powiedziane – zjawiska typowe dla polskiej terminologii gramatycznej w badanym okresie. Wskażę je tu za artykułem Ewy Rodek (2012), która porównuje wybrane terminy zawarte w kilku dziełach z pierwszej połowy XVIII w., w tym w Nouvelle méthode… oraz w Kluczu…[18], i stwierdza, że dużo spośród analizowanych przez nią jednostek było już wówczas ustabilizowanych (tradycyjnych), genetycznie były to najczęściej latynizmy: zapożyczenia formalnosemantyczne (np. litera) lub kalki językowe, np. semantyczne (typu imię). Jednocześnie pojawiało się też dużo nazw zindywidualizowanych, rzadkich, używanych tylko przez jednego lub dwóch autorów. Często nazwy te występowały równolegle z ustabilizowanymi (Rodek 2012: 107, 101–102)[19]. Jak dowodzi materiał ze Snadnej […] gramatyki…, podobne zjawiska można zaobserwować także w drugiej połowie XVIII w.

2. Rozumienie języka i gramatyki

Jedynie w Nouvelle méthode… znajduje się eksplicytne wyjaśnienie, że dyskurs (‘język’)[20] składa się z frazesów (‘zdań’), które zbudowane są ze słów (‘wyrazów’) skomponowanych z sylab, a te – z liter (1. ‘głoska’; 2. ‘znak graficzny głoski’)[21]. Z kolei wskazanie istoty gramatyki jako wiedzy o tym, jak poprawnie mówić i pisać, zostało zawarte zarówno w Kluczu…, jak i w Snadnej […] gramatyce…[22], ale tylko Malicki wymienia cztery działy, które wchodzą w jej skład (co ma źródło w gramatykach łacińskich – zob. np.: Decyk-Zięba 2020: 62): ortografia (‘pisownia lub/i wymowa’), etymologia (‘nauka o odmianie, budowie i znaczeniu wyrazów’)[23], syntaxis (‘składnia’)[24] oraz prozodia, która „uczy syllab przedłużęnie i skrócęnié rozeznáwáć, i wiersze komponowáć” (Mal/1700: 10)[25]. Na uwagę zasługują w tym kontekście jeszcze synonimiczne terminy, którymi Malicki określa składnię. Nazywa on ten dział gramatyki, używając, oprócz syntaxis, jednostek: konstrukcja, zgadzanie (terminów)[26].

3. Terminologia z zakresu fonetyki i ortografii

Zarówno w gramatyce Duchênebillot, jak i Malickiego kluczowy termin obejmujący zarazem zjawiska ortograficzne i fonetyczne to litera. Nazwa ta jest bowiem przez tych autorów używana z jednej strony na określenie znaków graficznych, a z drugiej – głosek. O ile niektóre poświadczenia litery w tych dziełach jasno odnoszą się albo do jednego, albo drugiego ze wskazanych znaczeń, o tyle inne nastręczają trudności interpretacyjnych, gdyż mogłyby dotyczyć ich obydwu. Oto kilka przykładów:

• ‘znak graficzny głoski’: „Litery u Fráncuzow są té co i u Polaków okróm w, miásto którego óni záżywáją tákiego v” (Mal/1700: 12);

• ‘głoska’: „u […] jest najtrudniejsza literá cudzoziemcom […]; bo jeżeli wymowi tę literę ják w swoim języku własnym, to przewroci i odmieni wszystkę signifikácyą, i będzie słowo co inszego znáczyło w pronuncjácyej, á co inszego w pisaniu” (Duch/1699: 17–18);

• ‘litera albo głoska’: „Litery się […] dzielą ná wokále i kónsóny” (Mal/1700: 12).

Duchênebillot wyróżnia dwa typy liter: a) litery (same) przez się brzmiące (‘samogłoski lub litery samogłoskowe’)[27] oraz b) litery co wespół z drugą literą brzmią czy litery co bywszy złączone z inszą literą brzmienie wydają (‘spółgłoski lub litery spółgłoskowe’)[28]. Malicki wyodrębnia odpowiednio, co zostało zasygnalizowane w powyższym cytacie, wokale i konsony (nazwy te zostały po raz pierwszy poświadczone w gramatyce włoskiej Styli; stamtąd najprawdopodobniej przejął je autor Klucza…). Spółgłoski dzieli jeszcze, posługując się wprowadzonymi przez siebie spolszczonymi terminami łacińskimi, na muty (‘spółgłoski inne niż sonorne lub odpowiadające im litery’; łac. consonantes mutae) i likwidy (‘spółgłoski sonorne lub odpowiadające im litery’; łac. consonantes liquidae).

Nałęcz-Moszczeński, odróżniając litery (tu tylko w znaczeniu ‘znaki alfabetu’) od dźwięków artykułowanych, wyjaśnia, że te ostatnie powstają w ten sposób, że głos łamie się, tzn. 1. ‘dzieli się na części w wyniku ruchów narządów mowy’ (warg, języka, gardła – Nał/1774: 3). Stąd dźwięk artykułowany określa on mianem głosu łamanego lub głosu zwijanego[29] i precyzuje, że jego częścią jest głoska nazywana łamaniem głosu[30], zwinieniem głosu lub cząstką (głosu). Dźwięki mowy dzielą się na głoski (‘samogłoski’) i spółgłoski (zaznaczmy, że to pierwsze w języku polskim poświadczenia tych dwóch terminów)[31]. Spółgłoski realizowane są tak, że głos łamie się (2. ‘przepływające powietrze napotyka na przeszkody w jamach nasady’)[32], natomiast samogłoski – przeciwnie – tak, że głos „się nie łamie, ale się ciągnie jednostajnie za jednym ruszeniem ust, przez ten wszystek czas, w ktorym można Dech z płuc wychodzący ciągnąć z siebie” (Nał/1774: 8). Z kolei jednostka łamanie tchnięte oznacza przydechową wymowę spółgłoski (dotyczy francuskiego h aspirowanego). Wynika z tego, że wieloznaczny termin łamać się, wraz z nazwami derywowanymi (np. łamanie głosu), jest w myśli fonetycznej Moszczeńskiego bardzo istotny dla opisu powstawania dźwięków mowy. Choć te neologizmy nie zostały przejęte przez innych gramatyków (nie rejestrują ich późniejsze źródła), to próbę wprowadzenia ich do ówczesnej polskiej nauki o języku można ocenić jako pionierską.

Z nowych terminów fonetycznych warto jeszcze na podstawie badanych gramatyk wymienić następujące:

• w Nouvelle méthode…: elizja (‘opuszczenie wygłosowej samogłoski przed wyrazem rozpoczynającym się od samogłoski lub h niemego, np. l’âme zamiast *la âme’ – zob. élision, [w:] Dict.AF)[33], przeciągnąć /przeciągać (się) [w odniesieniu do wymowy samogłosek długich], przedłużenie sylaby[34];

• w Kluczu…: głos artykularny (najpewniej: ‘dźwięk artykułowany’);

• w Snadnej […] gramatyce…: głoska długa (‘samogłoska długa’), głoska krótka (‘samogłoska krótka’).

Z kolei terminy ściśle związane z pisownią omówię na przykładzie wybranych znaków diakrytycznych. We wszystkich analizowanych gramatykach używana jest nazwa apostrof (jak np. we franc. l’amour)[35]. Diereza (np. ü) określana jest za pomocą terminów: dwie kropki (Duch/1699, Nał/1774)[36] czy dwa punkta [1.] (Mal/1700)[37], a diakryt zwany cédille (ç) w dwóch dziełach (Duchênebillot nie notuje) oznaczają nazwy: ogonek (Mal/1700) i cedka (Nał/1774), przy czym ten ostatni neologizm został utworzony na podstawie formy pisanej etymonu francuskiego. Jeśli chodzi o akcent (‘diakryt’), to w Nouvelle méthode… jego różne typy wyrażane są tylko tą jedną ogólną nazwą, z kolei w dwóch pozostałych publikacjach mają odrębne określenia:

• akcent akutowy (franc. accent aigu): akcent ostry (Mal/1700), akcent prawy (Nał/1774);

• akcent ciężki (franc. accent grave): akcent ciężki (Mal/1700), akcent lewy, lewy znaczek (Nał/1774);

• akcent w formie daszka (franc. accent circonflexe): akcent dachowaty, daszek, akcent obojętny, akcent syrkonfleks[38] (Mal/1700), daszek (Nał/1774).

Niemal wszystkie wyliczone tu terminy odnoszące się do akcentu to neologizmy[39], z których w sumie tylko dwa (akcent ciężki, daszek) są poświadczone w późniejszych źródłach. Zwraca również uwagę fakt, iż Moszczeński w zasadzie nie posługiwał się terminami, których używał Malicki.

4. Terminy interpunkcyjne

Jak już wspominałem, w gramatyce Duchênebillot brak terminów interpunkcyjnych. U Malickiego przynależą one do ortografii i są lakonicznie opisywane łącznie z omówionymi wyżej znakami diakrytycznymi. Moszczeński poświęca znakom przestankowym odrębny rozdział (następujący tuż po omówieniu zagadnień ortograficznych), a interpunkcję określa terminem rozznaczenie mowy, wskazując, że „jest to sposob znaczyć miejsca albo cząstki mowy pisanej, przy ktorych trzeba się zatrzymywać, dla roz-rożnienia tychże Cząstek, albo dla wyt[c]hnienia w czytaniu” (Nał/1774: 139). Przytoczyłem tę definicję, ponieważ w nowatorski sposób charakteryzuje ona interpunkcję już nie tylko prozodycznie (wytchnienie w czytaniu), ale również syntaktycznie (rozróżnienie cząstek mowy pisanej ‘spójnych semantycznie odcinków tekstu, do których należą zdania, części zdań lub okresy / periody’). Istotne, że również większość znaków interpunkcyjnych opisuje Moszczeński zarazem prozodycznie i syntaktycznie[40], jak np. kropka z komą (‘średnik’) jest używana m.in., „kiedy trzeba naznaczyć większą pausę […]”, a także „do podzielenia tych Mowieniow albo Frazow [‘zdań’ – M.J.], ktore do jednego Rządu należą” (Nał/1774: 149). Jednak zanim autor Snadnej […] gramatyki… przejdzie do przedstawienia sześciu wymienionych przezeń znaków przestankowych (ich nazwy zawiera tabela 1), w tym samym rozdziale wyjaśnia terminologię składniową (zdanie i jego typy oraz części zdania – rozwijam to w pkt 6), gdyż stwierdza, że „trzeba najpierwej wiedzieć co to jest Mowienie, ktore Francuzi nazywają phrase, i co to jest Peryod (Période)” (Nał/1774: 140). Moszczeński w pionierski sposób łączy więc interpunkcję ze składnią, stosując to rozwiązanie na gruncie polskim jako pierwszy[41]. Należy wszakże zaznaczyć, że całą opisywaną tu koncepcję w pełni zaczerpnął on – jak wykazało porównanie – z gramatyki Restaut[42].

Nazwy znaków interpunkcyjnych poświadczone u Malickiego i Moszczeńskiego, zob. tabela 1.

Tabela 1. Terminologia interpunkcyjna Malickiego i Nałęcza-Moszczeńskiego

Nazwa współczesna

Mal/1700

Nał/1774

kropka

kreska [43]

kropka

przecinek

ucinek, koma

koma

dwukropek

dwa punkta

dwie kropki

średnik

kreska

kropka z komą [44]

pytajnik

kreska

znaczek pytania

wykrzyknik

kreska

znaczek podziwienia

Wymienione terminy w większości są nowe (oprócz trzech nazw występujących u Moszczeńskiego: kropka, koma, dwie kropki). Dwa neologizmy, którymi posłużył się Malicki, są używane w późniejszych źródłach (koma, dwa punkta). Z kolei nowe nazwy zaproponowane przez Moszczeńskiego wprawdzie nie weszły do ówczesnej terminologii gramatycznej, ale można je ocenić jako spójne zarówno z dotychczas istniejącymi (kropka z komą względem kropka, koma, dwie kropki), jak i wcześniej nieznanymi (znaczek 2. ‘znak interpunkcyjny’ w stosunku do znaczek pytania, znaczek podziwienia).

Warto dodać, że nawias w Snadnej […] gramatyce… ma nazwę parenteza (tu tylko w tym znaczeniu – zob. pkt 6), przejętą przez późniejszych autorów (brak tego terminu w tabeli, ponieważ Moszczeński nie uznał go za znak interpunkcyjny), a w Kluczu… – w lm. półmiesiączki[45] (nie wiadomo, czy Malicki uważał je za znak przestankowy).

5. Terminologia z zakresu morfologii

5.1. Części mowy

Autorzy analizowanych gramatyk wyróżniali dziewięć części mowy[46], zob. tabela 2.

Tabela 2. Nazwy części mowy w gramatykach Duchênebillot, Malickiego i Nałęcz-Moszczeńskiego

Duch/1699

Mal/1700

Nał/1774

articulus

artykuł

artykuł

artykuł

nomen

imię

imię

imię

pronomen

namiestnictwo

zaimek

zaimek

verbum

słowo

słowo

czynosłowo

participium

uczestnictwo

uczestnictwo

uczestnictwo

adverbium

przysłowie

przysłowie

przysłówek

praepositio

prepozycja /
przekładanie /
przełożenie

prepozycja /
przekładanie /
przełożenie

przekładka

coniunctio

koniunkcja /
złączanie

koniunkcja / przyłączenie / przyłączanie

złączka

interiectio

interiekcja /
wtrącenie / wtrącanie

interiekcja /
wtrącenie / wtrącanie

wołanie /
zawołanie

Porównanie terminów zawartych w tabeli 2 pozwala stwierdzić, że gramatycy posługiwali się na określenie części mowy nazwami w przeważającej mierze już w ówczesnej polszczyźnie ustabilizowanymi[47]. Natomiast niektóre z wprowadzonych przez nich neologizmów zasługują na podkreślenie, ponieważ używane są do dziś (zaimek, przysłówek). Terminologia związana z podziałami czy podtypami poszczególnych części mowy jest bardzo obszerna, dlatego wskażę w tym miejscu dla przykładu jedynie kilka wybranych nowych jednostek[48].

W Kluczu… warto zwrócić uwagę na terminy: zaimki domyślane i zaimki oczywiste, które Malicki wyjaśnia następująco: „Osób przyrodzęnié uformowáło trzy, któré Polacy wyrażamy lub z oczywistymi lub domyślánymi Záimkámi. […] náp. robię, robięmy, álbo ja robię my robięmy […]. U Fráncuzów nie mász wolności kłáść słów bez záimków” (Mal/1700: 111–112). Można w tych neologizmach (nienotowanych później w innych źródłach) dopatrywać się informacji składniowej nie tylko wskazującej na obligatoryjność podmiotu w zdaniu francuskim, ale również objaśniającej, że polski podmiot domyślny (czy konotowany przez końcówkę osobową czasownika) nie jest wyrażany zaimkami – tu oczywistymi. Z kolei w Snadnej […] gramatyce… po raz pierwszy w polskiej terminologii gramatycznej została użyta nazwa artykuł określony (article défini), a także stosowany do dziś termin zaimek nieokreślony.

5.2. Kategorie morfologiczne

Podobnie jak w wypadku części mowy terminologia odnosząca się do poszczególnych kategorii imiennych oraz werbalnych jest w analizowanych gramatykach niezwykle obszerna. U wszystkich autorów występują następujące kategorie: rodzaj, liczba, spadek (‘przypadek’)[49], osoba, czas, sposób (‘tryb’)[50]. W ich obrębie dokonywane są dalsze podziały, np. jednym z typów trybu jest w tych drukach sposób rozkazujący (‘tryb rozkazujący’; Duch/1699, Mal/1700, Nał/1774). Oczywiście korzystano tu z terminów już istniejących (por. wspomnianą nazwę imperatywu czy np. spadek oskarżający ‘accusativus’; Duch/1699, Mal/1700, Nał/1774) lub tworzono ad hoc nowe, które albo miały zastosowanie w późniejszych publikacjach (np. sposób skazujący ‘tryb oznajmujący’; Duch/1699, a następnie: Mal/1700 i in.[51]), albo nie były używane poza dziełami je rejestrującymi (np. akuzatyw ‘accusativus’; Mal/1700). Przedstawię tu dokładniej niektóre nazwy związane z jedną z wymienionych wyżej kategorii, a mianowicie z czasem, na przykładzie czasów przeszłych. Wybór ten można uzasadnić wyrazistymi w tym zakresie różnicami systemowymi między polszczyzną i francuszczyzną. Istotne wydaje się bowiem udzielenie odpowiedzi na pytanie, jakimi polskimi nazwami gramatycy określali czasy przeszłe niewystępujące w języku polskim. Okazuje się, że wiele ze stosowanych przez nich terminów zostało najpewniej przejętych (w formie niekiedy zmodyfikowanej) z gramatyki włoskiej autorstwa Styli (w Nouvelle méthode… i w Kluczu…), w której stanowią one kalki nazw łacińskich (większość z nich jako pierwszy notuje Styla). Tworzyli oni również nowe kalki – na wzór już istniejących – ale w tym wypadku sięgali też, jak można wnioskować, po etymony francuskie (chodzi przede wszystkim o Snadną […] gramatykę…). Oto wybrane nazwy niektórych czasów przeszłych, ilustrujące te zjawiska:

• PASSÉ SIMPLE

 łac. praeteritum perfectum simplex: czas przeszły doskonały prosty (Sty/1675 → Duch/1699, Mal/1700)[52];

 franc. prétérit simple: czas przeszły niezłożony (Nał/1774);

 franc. prétérit défini: czas przeszły oznaczony / określony (Nał/1774).

• PASSÉ COMPOSÉ

 łac. praeteritum perfectum compositum: czas przeszły doskonały złożony (Sty/1675 → Duch/1699), czas przeszły doskonały składany (Mal/1700; najpewniej zmodyfikowany termin Styli)[53];

 franc. prétérit indéfini: czas przeszły nieoznaczony / nieokreślony (Nał/1774).

• IMPARFAIT

 łac. praeteritum imperfectum: czas przeszły niedoskonały (Sty/1675 → Duch/1699, Mal/1700, Nał/1774[54]).

• PLUS-QUE-PARFAIT

 łac. plusquamperfectum: czas przeszły więcej niż doskonały[55] (Duch/1699, Mal/1700, Nał/1774).

Jeśli chodzi o inne kategorie morfologiczne, to wyłącznie u Malickiego występują dodatkowo m.in. takie jak: figura, postać, mocja (dziś należałyby one do słowotwórstwa – zob. 5.3.). Z kolei informacje o stopniu zostały podane tylko w Kluczu… i Snadnej […] gramatyce…[56]. Malicki jako pierwszy spośród polskich gramatyków stosuje zachowany do dziś termin stopień najwyższy. Odnotowuje on też synonimiczną nazwę superlatyw; w podobny sposób określa dwa pozostałe stopnie przystosowania (zamiennie też stopnie i stopnie stosowania): pozytyw 1. ‘stopień równy’[57] oraz komparatyw ‘stopień wyższy’ (jednostki pozytyw [1., 2.], komparatyw, superlatyw to neologizmy). Z kolei Moszczeński poszczególne stopnie równania nazywa następująco: stopień kładący, stopień równający / stopień przyrównający, stopień przenoszący.

Dodać należy, że odrębnego terminu na określenie kategorii morfologicznych używa Malicki (przymioty), a także Nałęcz-Moszczeński (własności).

5.3. Słowotwórstwo

Terminologia słowotwórcza została odnotowana w zasadzie tylko w gramatyce Malickiego. Rejestruje on dwa podstawowe terminy z tego zakresu, opisywane przez wcześniejszych polskich gramatyków (zob. Jefimow 1970: 131), którzy przejęli je z gramatyk łacińskich, a mianowicie figura (‘budowa wyrazu’; łac. figura) i postać (‘pochodzenie wyrazu’; łac. species). Malicki wyróżnia figurę prostą (‘wyraz niezłożony’, np. franc. tendre)[58], figurę składaną (‘wyraz złożony z dwóch elementów’, np. franc. entendre) oraz figurę dwa razy składaną (‘wyraz złożony z trzech elementów’, np. franc. sous-entendre). Z kolei ze względu na postać wyodrębnia – tu w odniesieniu do czasowników – słowa oryginalne (‘primitiva’), „z inszégo terminu niepochodzącé, jáko náp. jeść” (Mal/1700: 105), i słowa pochodzące (‘derivativa’) „jáko náp. náuczáć […] pochodzi od náuki” (Mal/1700: 105). Trzeba zaznaczyć, że autor Klucza… traktuje wymienione terminy związane z budową oraz pochodzeniem wyrazów jako kategorie morfologiczne przysługujące – jak wskazuje expressis verbis – czasownikom i przysłówkom[59]. Jednostki te w jego ujęciu nie mają więc charakteru stricte słowotwórczego i nie odnoszą się do wyrazów w ogólności. Podobnie zjawisko słowotwórcze zwane mocją (‘tworzenie derywatu poprzez zastąpienie jednej końcówki rodzajowej inną’, w Kluczu… termin ten dotyczy głównie przymiotników oraz imiesłowów) uznał on za kategorię morfologiczną odpowiednich części mowy. Warto jeszcze dodać, że w omawianej gramatyce poświadczone są synonimiczne nazwy derywacja, pochodzenie.

6. Terminologia składniowa

Duchênebillot odnotowuje tylko cztery terminy składniowe: wspomniany wyżej frazes (‘zdanie’), a ponadto okoliczności (niektóre z nich to odpowiedniki dzisiejszych okoliczników) oraz dwie synonimiczne jednostki określające zdanie pytające: pytanie, interrogacja.

W Kluczu… Malickiego występuje jedynie kilkanaście terminów syntaktycznych. Składnia – przypomnijmy – to nauka o zgadzaniu (terminów) (‘wyrazów’), która odnosi się w tym dziele zarówno do związków zgody, jak i rządu, i dlatego istotne są tu zwłaszcza następujące nazwy: zgadzać się, część rządząca, część rządzona, rządzić (się) (trzy ostatnie jednostki są nowe). Jeśli chodzi o zdanie, to jest ono określane mianem sensu (1.)[60] lub periodu[61], natomiast zdanie pytające – sensu pytającego lub pytania (brak terminów dla zdań przeczących). Z nowych nazw składniowych zaproponowanych przez Malickiego można wymienić zwłaszcza takie jak: epitet (‘przydawka przymiotnikowa’), predykat (‘orzeczenie’), subiektum (‘podmiot’), parenteza (‘zdanie wtrącone’; w znaczeniu ‘nawias’ dopiero u Moszczeńskiego – zob. pkt 4). Jak widać, większość terminów używanych w Kluczu… dotyczy związków syntaktycznych między wyrazami, a mniej – zdań i ich budowy, co wiąże się ze stanem ówczesnej i wcześniejszej refleksji składniowej (pisze o tym na podstawie siedemnastowiecznych gramatyk języka polskiego Regina Jefimow [1970: 153–154, 172]).

W przeciwieństwie do Klucza… polska terminologia składniowa w Snadnej […] gramatyce… jest bogata (również w odniesieniu do zdań), jednakże wśród terminów przedstawionych przez Nałęcz-Moszczeńskiego występuje wiele neologizmów, niekiedy trudnych do interpretacji. Nierzadko autor posługuje się na określenie tego samego pojęcia kilkoma nazwami (w tym neologicznymi), np. ‘zdaniu’ przypisuje aż dziewięć synonimicznych terminów: propozycja, mówienie, założenie, układ, słów-tok, fraza, zdanie, mowa, sens.

Moszczeński wyróżnia trzy główne rodzaje zdań: mówienie proste (‘zdanie pojedyncze’), mówienie złożone (‘zdanie złożone’), mówienie przeplatane (‘zdanie złożone zawierające też zdania wtrącone’). Natomiast period (‘okres zdaniowy’) stanowią w jego ujęciu poszczególne zdania połączone ze sobą spójnikami tak, aby przekazywały jakąś jedną całkowitą myśl. Zdania mogą składać się z następujących cząstek (‘części zdania’):

• ‘podmiot’ – m.in. jestota, podjestota, wjestota, rzecz, mianujący spadek czynosłowa[62];

• ‘orzecznik’ – jakość, przymiot;

• ‘orzeczenie’ – sprawa, czynienie;

• ‘dopełnienie’[63] – m.in. przedjestota, objestota, rząd, należącość;

 ‘dopełnienie bliższe’ – rząd istny / prosty / udzielny, prosta należącość;

 ‘dopełnienie dalsze’ – rząd nieprosty / odnośny, nieprosta należącość.

Wszystkie te nowe terminy określające typy zdań i części zdania wprowadził Nałęcz-Moszczeński (z wyjątkiem nazwy period notowanej wcześniej), aby nazwać zjawiska, których ówczesna polska nauka o składni jeszcze systematycznie nie opisywała[64]. Przyszło mu więc zmierzyć się z brakiem terminologii składniowej (mógłby użyć zanotowanych przez Malickiego nazw odnoszących się do podmiotu i orzeczenia[65], wspomnianych wyżej, ale się nimi nie posłużył). Jego inwencja terminologiczna zasługuje zatem na uznanie, choć zarazem można by mu zarzucić, że niektóre z proponowanych przez niego terminów są dość osobliwe, a także cechują się niestabilnością. Ponadto trzeba zaznaczyć, że tylko kilka z wprowadzonych tu jednostek (np. rzecz, rząd) rejestrują późniejsze źródła. Nie zmienia to faktu, że taki opis składni, jaki zawiera Snadna […] gramatyka…, publikowany jest na gruncie polskim po raz pierwszy (opis ten jednakże ma swoje bezpośrednie źródło w gramatyce Restaut, z której Moszczeński korzystał – zob. pkt 4).

Z innych nowych terminów składniowych poświadczonych w Snadnej […] gramatyce… warto wymienić następujące: sens twierdzący (‘zdanie twierdzące’), a także ekwiwalenty współczesnego zdania przeczącego: sens przeczący, mowa nietwierdząca.

7. Podsumowanie

We wszystkich analizowanych polskich gramatykach języka francuskiego największą liczbę terminów należy przypisać morfologii (częściom mowy oraz kategoriom morfologicznym); ten dział został przez gramatyków opracowany najdokładniej[66]. Dość dużo miejsca poświęcili oni też fonetyce i ortografii, a najmniej – słowotwórstwu, interpunkcji i składni (trzeba przy tym zaznaczyć, że w Snadnej […] gramatyce… dwie ostatnie dziedziny zostały opisane nieco obszerniej, a zarazem w nowatorski sposób). Jak już wspominałem (pkt 1), autorzy badanych dzieł korzystali zarówno z terminologii ówcześnie ustabilizowanej, jak i tworzyli neologizmy (w tym neosemantyzmy), z których część stanowiła synonimiczne określenia nazw już istniejących, a część wyrażała zjawiska dotąd nienazwane (choć często opisywane już wcześniej, ale bez odnośnych nazw polskich) – również tu gramatycy chętnie sięgali po synonimy. Jak wykazała analiza, wiele z zaproponowanych przez nich nowych terminów polskich – co istotne – notują późniejsze źródła. Oto lista tych jednostek nazewniczych (wybranych; niektóre z nich używane są do dziś)[67]:

Neologizmy wprowadzone w badanych dziełach i używane w późniejszych źródłach

• Nouvelle méthode…

dwie kropki (‘diereza’) przedłużenie sylaby

elizja sposób skazujący

frazes (‘zdanie’) termin gramatycki

koniunkcja

• Klucz…

akcent ciężki ogonek

analogia parenteza (‘zdanie wtrącone’)

daszek pozytyw (‘stopień równy’)

epitet predykat

frazes (‘idiom’) prozodia (‘dział gramatyki’)

koma (‘przecinek’) rządzić (się)

komparatyw stopień najwyższy

konstrukcja (‘składnia’) superlatyw

mocja zaimek

• Snadna […] gramatyka…

głoska (‘samogłoska’) rząd (‘dopełnienie’)

głoska długa (‘samogłoska długa’) rzecz (‘podmiot’)

głoska krótka (‘samogłoska krótka’) spółgłoska

parenteza (‘nawias’) stopień przenoszący

przeczenie zaimek nieokreślony

przymiot (‘orzecznik’) złączka (‘spójnik’)

przysłówek

Ustabilizowane i nowe terminy poświadczone w omówionych publikacjach zostały lub mogłyby zostać w większości przypisane nie tylko francuszczyźnie, ale także innym językom przedstawianym wówczas przez gramatyków (są one zatem uniwersalne). Niewiele jest tu nazw, które odnoszą się wyłącznie do języka francuskiego; to niektóre neologizmy głównie z zakresu ortografii (i w mniejszym stopniu – fonetyki), które autorzy (zwłaszcza Duchênebillot i Malicki w dwóch pierwszych gramatykach napisanych po polsku) musieli utworzyć, aby nazwać zjawiska charakterystyczne dla tego języka, jak np. przytoczone wyżej (pkt 3): elizja, dwie kropki (Duch/1699), dwa punkta, ogonek, akcent ciężki, daszek (Mal/1700).

Przeprowadzona w tym rozdziale analiza wykazała również, że pewna liczba polskich terminów notowanych z jednej strony przez Duchênebillot, a z drugiej przez Malickiego pochodzi najprawdopodobniej z gramatyki włoskiej Styli (chodzi tu o niektóre jednostki spośród tych, które po raz pierwszy zostały poświadczone przez Stylę). Z kolei pewne nazwy odnotowane w Nouvelle méthode… mogły zostać przejęte przez tłumaczy gramatyki Gottscheda (1762, 1766). Brak natomiast zauważalnego wpływu któregoś z czterech wymienionych tu gramatyków (w tym tłumaczy dzieł Gottscheda) na nazewnictwo stosowane w Snadnej […] gramatyce…

W terminologii zamieszczonej w badanych drukach, podobnie jak w wielu innych gramatykach z okresu średniopolskiego, widoczne jest przede wszystkim dziedzictwo gramatyk łacińskich. Przełamuje je do pewnego stopnia Moszczeński, który korzysta z nowszych gramatyk francuskich, zwłaszcza z pracy Restaut (zob. pkt 1), niezrywającego wprawdzie z tradycją, ale jednocześnie ewidentnie odwołującego się do gramatyki z Port-Royal (zob. Blanco, Bogacki 2014: 232). Dzieła Duchênebillot, Malickiego i Moszczeńskiego są źródłami cennymi dla historii polskiego językoznawstwa, gdyż wyraźnie ukazują stopniowy rozwój metajęzyka gramatycznego i – szerzej – ewolucję refleksji o języku (istotne są w tym kontekście też eksperymenty terminologiczne autora Snadnej […] gramatyki…).

1. [1] Biogramy Malickiego i Moszczeńskiego zostały zamieszczone w SHTG (o biografii Duchênebillot niewiele wiadomo).

2. [2] Nie odmieniam dalej tego nazwiska, ponieważ nie jest jasne, do której płci się odnosi (być może autorką Nouvelle méthode… była mniszka narodowości francuskiej przebywająca w warszawskim klasztorze sióstr sakramentek – zob. Jakubczyk 2018a).

3. [3] Pierwsza gramatyka francuska przeznaczona dla Polaków została wydana po łacinie w 1649 r. w Gdańsku; jej autorem jest F. Mesgnien-Meniński (Grammatica Gallica…). Kolejna ukazała się dopiero w 1699 r. (to omawiana edycja F.D. Duchênebillot). Charakterystykę siedemnasto- i osiemnastowiecznych gramatyk francuszczyzny opublikowanych w Polsce zawiera artykuł Anny Nikliborc (1961: 151–156).

4. [4] Niektóre egzemplarze Snadnej […] gramatyki… (wydanej jednokrotnie) mają dołączoną kartę tytułową oraz przedmowę w języku francuskim (zob. Nał-franc/1774); dopiero po nich następuje karta tytułowa i przedmowa po polsku.

5. [5] Wniosek ten wysnuwa Koronczewski na podstawie Przemowy zamieszczonej w omawianym dziele: „Pisząc Polskim Językiem tę Grammatykę zażywam Mian Polskich tych samych, których zażywaią pospolicie we wszystkich szkołach, w których Językow uczą. Przydałem z potrzeby niektore Miana nowe […]” (Nał/1774: IV–V). Cytując dalej fragmenty gramatyk, zachowuję pisownię stosowaną przez ich autorów (uwzględniam też antykwę i kursywę).

6. [6] Trudno przy tym nie zgodzić się z opinią Nikliborc (1961: 169), która pisze, że Nałęcz-Moszczeński uczynił swoje dzieło przytłaczającym, gdyż utworzył wiele trudnych neologizmów, których używał niekonsekwentnie.

7. [7] Jest to de facto podręcznik zawierający trzy główne części: gramatykę języka francuskiego, słownik francusko-polski oraz rozmówki francusko-polskie (Jakubczyk 2018a). W niniejszym rozdziale odnoszę się wyłącznie do części gramatycznej.

8. [8] Wyekscerpowałem tylko cztery terminy (zob. pkt 6).

9. [9] Są to zaledwie dwa terminy: słowa proste ‘verba simplicia’ oraz słowa złożone ‘composita’ (pomijam dwie jednostki wynikające z podanych tu terminów, odnoszące się do podziału czasowników na proste i złożone).

10. [10] Zofia Florczak (1978: 120–121), pisząc pokrótce o gramatyce Restaut, podaje jej najważniejsze wznowienia, a także podkreśla, że widoczny jest w niej wpływ gramatyki z Port-Royal wydanej w 1660 r. (zob. też: Blanco, Bogacki 2014: 232). Wyraża ona również opinię, że omawiane dzieło Nałęcz-Moszczeńskiego stanowi tłumaczenie gramatyki Restaut (Florczak 1978: 121).

11. [11] Jak wynika z pracy Koronczewskiego (1961), nie ukazały się wówczas (do roku opublikowania Snadnej […] gramatyki…) żadne inne gramatyki języków obcych nowożytnych (odmiennych niż francuski), które zawierałyby polską terminologię. Pomijam tu natomiast pozostałe ówczesne gramatyki języka francuskiego, o których pisze Koronczewski (1961: 24, 37–39), wydane w latach 1765, 1766, 1774, ponieważ nie wydaje się, że mógł z nich skorzystać Moszczeński (zestawienie polskich terminów zarejestrowanych w tych edycjach oraz w Snadnej […] gramatyce…, które przeprowadziłem na podstawie cytowanej monografii Koronczewskiego, wykazało brak ścisłych związków między nimi).

12. [12] Nie biorę tu pod uwagę wznowień gramatyki Duchênebillot, w tym także reedycji powstałych w wyniku połączenia Nouvelle méthode… z Kluczem…, takich jak np. Grammatyka francuska i polska… z 1759 r., której autorstwo przypisuje się Stanisławowi Dąbrowskiemu (zob. Jakubczyk 2018a).

13. [13] Liczba ta obejmuje terminy powtarzające się w dwóch lub trzech dziełach (zatem w rzeczywistości jest ona mniejsza). Analizowane gramatyki zawierają łącznie również ok. 400 terminów francuskich i ok. 50 łacińskich (obliczenia te są przybliżone z tych samych powodów, co w wypadku jednostek polskich). Warto zaznaczyć, że zasób polskich terminów zamieszczonych w tych drukach, zwłaszcza u Malickiego i Moszczeńskiego, niekiedy znacznie przewyższa liczbę jednostek nazewniczych zarejestrowanych w późniejszych, również dziewiętnastowiecznych gramatykach (np. w dwutomowej Gramatyce języka polskiego Maksymiliana Jakubowicza z 1823 r.).

14. [14] W dziele występuje w formie ánálogia. Wszystkie terminy gramatyczne podaję w niniejszym rozdziale w postaci uwspółcześnionej (o ile wyraźnie nie zaznaczam inaczej, nie odnoszę się do ich form).

15. [15] Zbiorczą listę przykładów takich nowych jednostek, które są poświadczone w późniejszych źródłach, przedstawiam w zakończeniu tego rozdziału.

16. [16] Termin notowany po raz pierwszy w gramatyce włoskiej Styli.

17. [17] Znaczki w tej gramatyce są terminem wieloznacznym określającym również 2. ‘znaki diakrytyczne’. Poszczególne znaczenia nazw polisemicznych (jednak nie wszystkich) dalej oznaczam za pomocą cyfr arabskich.

18. [18] Były to odpowiedniki polskie 81 terminów francuskich w słowniku Pierre’a Daneta i Dymitra Franciszka Koli (1743–1745), zestawione z nazwami ze słownika Michała Abrahama Trotza (1744–1747) oraz z dwóch wspomnianych gramatyk (Rodek 2012: 100, 102).

19. [19] W niniejszym opracowaniu nie zajmuję się etymologią omawianych terminów (uwagi etymologiczne formułuję jedynie wtedy, gdy wydaje się to konieczne).

20. [20] W znaczeniu ‘język’ u Malickiego występują terminy: język, mowa, a u Moszczeńskiego – mowa, dyskurs.

21. [21] Jeśli chodzi o badane gramatyki, to frazes został zanotowany też przez Malickiego (ale tylko w nowym znaczeniu ‘idiom’), z kolei terminy słowo, sylaba, litera funkcjonują we wszystkich trzech dziełach (jednakże litera u Moszczeńskiego – wyłącznie w znaczeniu ‘znak graficzny głoski’). Nowy, polisemiczny termin frazes występuje w późniejszych źródłach, np. w Gott/1766.

22. [22] Duchênebillot nie używa wprawdzie nazwy gramatyka, ale posługuje się, co istotne, jednostką termin gramatycki (‘termin gramatyczny’), poświadczoną później w gramatyce Gottscheda (1762).

23. [23] W Snadnej […] gramatyce… termin etymologia odnosi się tylko do ‘pochodzenia wyrazu’.

24. [24] W dziele w formie syntáxys, a zatem stanowi jednostkę pośrednią (nie w pełni zasymilowaną) między językiem łacińskim a polskim.

25. [25] Autor Klucza… rezygnuje jednak z opracowania prozodii.

26. [26] Termin jest tu synonimem słowa (‘wyrazu’).

27. [27] Tego samego terminu używa Malicki (obok synonimicznej nazwy wokale – zob. niżej).

28. [28] Dwa ostatnie terminy, opisowo określające spółgłoski, nie są używane przez innych autorów.

29. [29] Francuskim odpowiednikiem tych dwóch terminów w Snadnej […] gramatyce… jest son articulé.

30. [30] Jest to u Moszczeńskiego termin polisemiczny; oprócz samej 1. ‘głoski’ może też oznaczać 2. ‘ruchy i układ narządów mowy podczas wymawiania spółgłosek (innymi słowy, przeszkody, na jakie napotyka powietrze przepływające w jamach nasady)’.

31. [31] Te nazwy oznaczają w Snadnej […] gramatyce… również odpowiednio litery samogłoskowe i spółgłoskowe.

32. [32] Stąd w odniesieniu do procesu powstawania spółgłosek Moszczeński używa również terminu łamanie głosu (w znaczeniu 2 – zob. przyp. 30).

33. [33] Malicki i Moszczeński nie odnotowują tej jednostki.

34. [34] Dwa ostatnie terminy podaje też Malicki (ponadto skrócenie sylaby – zob. cytat w pkt 2). W Snadnej […] gramatyce… występuje tylko przeciągnąć / przeciągać (się).

35. [35] Jednostka poświadczona po raz pierwszy w gramatyce Styli.

36. [36] W Snadnej […] gramatyce… jest to jednostka polisemiczna: 1. ‘diereza’; 2. ‘dwukropek’.

37. [37] W znaczeniu 2. ‘dwukropek’ (zob. pkt 4).

38. [38] Zapożyczenie powstałe z formy ustnej etymonu francuskiego.

39. [39] Z wyjątkiem nazwy akcent ostry.

40. [40] Z późniejszych autorów np. Onufry Kopczyński charakteryzował znaki przestankowe jeszcze głównie tylko prozodycznie (Podracki 2007: 256–257; por. też: Foremniak 2014: 130–131).

41. [41] Dotychczas wiadomo było, że dopiero od lat 30. XIX w. zaczęto łączyć naukę o przestankowaniu z syntaksą; chodzi tu o traktat Feliksa Bentkowskiego O znakach przecinkowych w pismie czyli znakach pisarskich z 1830 r. (dzieło to szczegółowo omawia Katarzyna Foremniak [2014]).

42. [42] Zob. rozdział De la ponctuation et de quelques figures dont on se sert en écrivant (Res/1756: 423–430).

43. [43] Kreska jest w Kluczu… terminem wieloznacznym (m.in. 1. ‘kropka’; 2. ‘pytajnik’; 3. ‘wykrzyknik’; 4. ‘średnik’).

44. [44] Kalka utworzona przez Moszczeńskiego na podstawie używanego przezeń terminu franc. point avec virgule (współcześnie point-virgule).

45. [45] Etymologię tej nazwy można wyjaśnić następująco: miesiączek, zdrobnienie od miesiąc (‘księżyc’), pół miesiączka (zdrobniale ‘pół księżyca’) – przez podobieństwo znaku graficznego jednego z nawiasów do księżyca w określonej fazie.

46. [46] Wzorowali się oni na gramatyce łacińskiej, dodając do wyodrębnianych w niej ośmiu części mowy (zob. Decyk-Zięba 2020: 67) jeszcze artykuł (‘rodzajnik’).

47. [47] Jednostki namiestnictwo, prepozycja, interiekcja zostały przez Duchênebillot przejęte najprawdopodobniej z gramatyki Styli, w której poświadczone są po raz pierwszy.

48. [48] Nie będę też szczegółowo omawiał nazw odnoszących się do odmiany części mowy (typu odmieniać się; Duch/1699, Mal/1700, Nał/1774); ich przegląd zawężę tu do określeń deklinacji i koniugacji. Zatem z deklinacją wiążą się np. takie terminy: deklinowanie (Duch/1699, a następnie: Mal/1700), deklinacja (Duch/1699), spadkowanie (Nał/1774). Koniugacji przypisane są m.in. następujące nazwy: koniugacja (Duch/1699, Mal/1700), sposobienie (Nał/1774).

49. [49] W języku francuskim rzecz jasna nie istniały już wówczas przypadki, ale w gramatykach (również wydawanych we Francji) je opisywano (np. w działach poświęconych rodzajnikom). Wynikało to z prac gramatyków łacińskich.

50. [50] Poniżej omawiam pozostałe kategorie (wybrane) nieuwzględnione przez nich wszystkich.

51. [51] Nałęcz-Moszczeński stosuje w tym wypadku wyłącznie termin sposób ukazujący.

52. [52] U Duchênebillot i Malickiego został podany ówczesny francuski odpowiednik tej nazwy: prétérit parfait simple (nb. również jest to kalka terminu łacińskiego).

53. [53] W Nouvelle méthode… oraz w Kluczu… wskazany jest ówczesny francuski ekwiwalent tej jednostki nazewniczej: prétérit parfait composé (we francuskim była to kalka terminu łacińskiego).

54. [54] Nie wiadomo, czy Moszczeński nie wzorował się na nazwie francuskiej (imparfait), a także, z której z gramatyk mógł on przejąć ten termin; to samo dotyczy poniższej jednostki odpowiadającej francuskiemu plus-que-parfait.

55. [55] Termin ten został poświadczony po raz pierwszy w dziele Aelii Donati vetustissimi grammatici elementa… (Wilno 1595).

56. [56] Jedynym terminem odnoszącym się w Nouvelle méthode… do stopniowania jest komparować się (‘stopniować się’).

57. [57] W Kluczu… termin ten oznacza też 2. ‘miejscownik (w języku polskim)’. W pierwszym znaczeniu nazwa ta poświadczona jest później m.in. w słowniku Daneta-Koli (zob. positif, [w:] Rodek 2012: 111).

58. [58] Wszystkie francuskojęzyczne przykłady figur pochodzą z Klucza…

59. [59] Jak jednak można wnioskować, postać wiąże on też z zaimkami, co potwierdzałyby nazwy: zaimki oryginalne, zaimki pochodzące.

60. [60] Sens (2. ‘znaczenie’) rejestrują źródła siedemnastowieczne, w tym także gramatyka Duchênebillot. Moszczeński używa obydwu znaczeń.

61. [61] Termin po raz pierwszy notowany w gramatyce Styli.

62. [62] Jest to kalka franc. terminu nominatif du verbe (dosł. ‘mianownik czasownika’), zarejestrowanego przez Moszczeńskiego w ślad za gramatyką Restaut (zob. Res/1756: 423–424).

63. [63] W terminologii francuskiej jednostka ta ma znaczenie szersze (współcześnie i dawniej), gdyż obejmuje również niektóre polskie przydawki i okoliczniki (zob. complément, [w:] Dict.AF, por. też: STFP 1959: 32). Zatem nazwy polskie podane przez Moszczeńskiego dla dopełnienia reprezentują to szersze rozumienie tego terminu (tu bez odniesienia do dopełnienia bliższego i dalszego).

64. [64] Doszedłem do tego wniosku po analizie terminów z kilku wybranych dzieł zawartych w bazie SHTG, wydanych w drugiej połowie XVIII w. (do roku opublikowania Snadnej […] gramatyki…: Gott/1762, Gott/1766, SzyGram/1767, SzyPocz/1770). Jeśli chodzi o pierwszą połowę XVIII w., to przyjąłem, że stan refleksji składniowej był wówczas taki sam, jak w XVII w. (zob. Jefimow 1970: 153–172). Korzystałem w tym zakresie także z prac Koronczewskiego (1961) oraz Podrackiego (1982, 2007).

65. [65] Dla porządku dodajmy, że pojęcia te były opisywane w starożytności przez Arystotelesa (zob. Heinz 1978: 31).

66. [66] Podobnie było w siedemnastowiecznych gramatykach języka polskiego omówionych przez Jefimow (1970: 173).

67. [67] W wypadku nazw polisemicznych podaję wyłącznie znaczenia poświadczone po raz pierwszy w badanych gramatykach. Mam świadomość, że ta lista neologizmów naznaczona jest pewną umownością, gdyż w przyszłości mogą zostać wskazane inne źródła, które rejestrowały te terminy już wcześniej.

Magdalena Zawadzka

Uniwersytet Warszawski

m.zawadzka@uw.edu.pl

ORCID: 0009-0005-6581-8377

Rozdział IV.

Geneza i ewolucja terminologii gramatycznej w polskich tłumaczeniach gramatyki łacińskiej Stanisława Konarskiego

XVIII wiek to okres, w którym polska terminologia gramatyczna, pojawiająca się regularnie w gramatykach i podręcznikach już od XVI w., wciąż się rozwijała, czerpiąc z dorobku ubiegłych stuleci. Trudno jednak jeszcze mówić w tym okresie o spójnym i jednolitym aparacie terminologicznym stosowanym w ówcześnie wydawanych gramatykach, choć niektóre terminy zdążyły się już utrwalić głównie pod wpływem wielokrotnie wydawanej dwujęzycznej wersji podręcznika Eliusza Donata. Spośród ukazujących się wówczas gramatyk i podręczników zawierających polską terminologię gramatyczną warto wymienić gramatykę łacińską Christopha Cellariusa (1725), Grammatykę francuską i polską Stanisława Dąbrowskiego (1759), pierwszy polski przekład gramatyki Stanisława Konarskiego (1759) i polski przekład gramatyki niemieckiej Johanna Christopha Gottscheda (1771). Za dwa najistotniejsze dzieła należy jednak uznać wydane w ostatnim trzydziestoleciu XVIII w. Początki nauk dla narodowej młodzieży… Walentego Szylarskiego (1770) – pierwszy kompletny podręcznik języka polskiego napisany po polsku i przełomową pod względem konstytuowania się polskiego nazewnictwa gramatycznego Grammatykę dla szkół narodowych Onufrego Kopczyńskiego (1778, 1780, 1783, Decyk-Zięba 2020: 70, por. rozdz. VII).

Zanim jednak do użytku weszły utworzone przez Kopczyńskiego terminy, które w dużej części stosowane są do dziś, mamy do czynienia ze znacznymi wahaniami terminologicznymi. Zaznaczały się dwie wyraźne tendencje. Jedna propagująca pozostanie przy terminologii grecko-łacińskiej jako międzynarodowej i powszechnie rozumianej, druga dążąca do ustalenia i stosowania nazewnictwa rodzimego. Wśród dawnych autorów gramatyk języka polskiego terminy łacińskie konsekwentnie stosowali Mikołaj Volckmar (1612), Jan Karol Woyna (1690) czy Franciszek Meniński (1649), którzy w ogóle nie podawali w swoich podręcznikach istniejących już polskich odpowiedników nazw łacińskich, zyskujących popularność głównie dzięki dwujęzycznym wydaniom Donata (1595 i nast.). W XVIII w. podobną postawę prezentował Jan Moneta (1722), poparcie dla stosowania terminologii łacińskiej deklarował też Szylarski[1], choć ostatecznie sam wprowadził w swojej gramatyce wiele terminów polskich (por. rozdz. VI).

Terminologię polską zaś (obok łacińskiej i francuskiej) stosowali chętnie w przeznaczonych dla Polaków podręcznikach do języka francuskiego Duchȇnebillot (1699), Bartłomiej Kazimierz Malicki (1700), Dąbrowski (1759), terminami polskimi posługiwali się też Adam Styla w swojej gramatyce polsko-włoskiej (1675) i Gottsched w gramatyce niemieckiej (1766). Wielkim orędownikiem, a także w znacznej mierze twórcą terminologii polskiej był wspomniany już Kopczyński, który utworzył wiele terminów polskich używanych do dziś (np. imiesłów, przyimek, rzeczownik, przymiotnik, spójnik, wykrzyknik).

Bardzo interesującym przykładem ścierania się różnych koncepcji terminologicznych jest napisana przez Konarskiego Grammatica ad usum iuventutis Scholarum Piarum i jej polskie tłumaczenia, które poddawane kolejnym redakcjom, ukazując się przez 70 lat aż do 1829 r., odzwierciedlają ewolucję ówczesnej terminologii gramatycznej. Niniejszy tekst obrazuje zmiany, które zaszły w terminologii stosowanej w przekładach gramatyki Konarskiego w kilku kluczowych obszarach: działy gramatyki, znaki interpunkcyjne, części mowy, nazwy przypadków, liczb i rodzajów.

1. Gramatyka Konarskiego – ogólna charakterystyka i założenia

Grammatica ad usum iuventutis Scholarum Piarum – podręcznik gramatyki dla szkół pijarskich po raz pierwszy ukazał się drukiem w 1741 r. We wszystkich swoich wydaniach funkcjonował jako druk anonimowy, ale autorstwo Konarskiego nigdy nie budziło wątpliwości badaczy dzięki wzmiance Szymona Bielskiego: „Dzieła napisane przez Stanisława [Konarskiego] są następujące: […] XII Gramatyka łacińska na użytek szkół, Warszawa, później wielokrotnie wznawiana [tłum. M.Z.]”[2].

O niewątpliwej popularności omawianego tekstu świadczyć może liczba wydań. Ze spisu zawartego w Bibliografii polskiej Karola Estreichera dowiadujemy się, że wersja łacińska doczekała się 9 wydań (1741, 1742, 1743, 1748, 1752, 1756, 1763, 1776, 1797), a polska – aż 18 (Wilno 1759, 1799, 1805, 1814, 1818, 1821, 1826, Warszawa 1772, 1776, 1786, 1801, 1804, 1817 [2 wyd.], Kraków 1819, Berdyczów 1822, Połock 1825[3], wyd. przer. przez I. Presiowskiego Warszawa 1829)[4].

Grammatica… była podstawowym i jedynym podręcznikiem w pierwszym roku nauki w szkołach pijarskich (tzw. Pierwsza szkoła / Schola parva)[5] do czasu wprowadzenia podręcznika Kopczyńskiego. Później również nie traciła na popularności, czego dowodzi liczba wznowień. Dość zwięzła i napisana w przejrzysty sposób miała w swym zamyśle zastąpić stosowaną głównie w szkołach jezuickich obszerną i zawiłą De institutione grammatica libri tres Manuela Álvareza i wzorowane na niej podręczniki zwane alwarami, bazujące głównie na metodzie pamięciowej (Szyszkowski 1961: 8). W skierowanym do nauczycieli wstępie do wydania łacińskiego Konarski tak scharakteryzował swój podręcznik:

Nie pominięto niczego z wyjątkiem spraw zawiłych i nieprzydatnych, wykraczających poza możliwości dzieci. W książce zawarte są objaśnienia, należy je tylko przełożyć na język ojczysty. Czasowniki i rzeczowniki w tabelach, które nie są wyrażone po polsku, łatwo objaśnić ustnie. Należy starannie wyłożyć sposób posługiwania się tabelami, aby młodzież później wciąż do nich wracała, natomiast uczenie się ich na pamięć jest zbędne. Bardziej do zrozumienia i poznania łaciny przyczyni się lektura najlepszych łacińskich książek przeznaczonych dla poszczególnych klas już od samego początku niż karmienie uczniów regułami gramatycznymi[6] [tłum. M.Z.] (Kon/1756).

Warto zaznaczyć, że w szkołach pijarskich łacina i język polski nie były osobnymi przedmiotami, ale nauczano ich w ramach jednego przedmiotu – gramatyki (Szyszkowski 1961: 15). Dlatego w pierwszych łacińskich wydaniach Grammatyki… Konarskiego w tytule brakuje określenia Latina, mimo iż de facto omawia ona niemal wyłącznie system gramatyczny łaciny.

Podręcznik Konarskiego ma tradycyjny układ. Całość podzielona jest na cztery części odpowiadające poszczególnym działom gramatyki. W wydaniach łacińskich (Kon/1741, Kon/1748, Kon/1756) noszą one tytuły Orthographia, Ethymologia[7], Syntaxis i Prosodia. Orthographia obejmuje krótki wykład o literach łacińskich ze szczególnym uwzględnieniem ich pisowni, zupełnie niemal pomijając aspekty fonetyczne (które pojawiają się głównie w paragrafie o ortografii polskiej), wyszczególniono tu też pod wspólną nazwą notae orthographicae / notae orthographiae znaki przestankowe i diakrytyczne. Zwieńczeniem pierwszej części gramatyki są dwa dość obszerne rozdziały – jeden o błędach najczęściej popełnianych w pisowni łacińskiej De vitiis orthographiae Latinae i drugi, traktujący o ortografii polskiej De orthographia Polonica eiusque vitiis. W drugiej części podręcznika znajdziemy informacje o częściach mowy, ich podziałach i własnościach, tabele ułatwiające zapamiętanie rodzajów, stopniowanie przymiotników, paradygmaty poszczególnych deklinacji opatrzone wieloma przykładami i praktycznymi wskazówkami (np. jak wyodrębnić temat rzeczowników 3. deklinacji), zaimki, podziały i odmianę czasownika. Jako załącznik do części poświęconej etymologii dodano też podstawowe informacje o składni (składnia zgody, zamiana na passivum, rekcja przyimków, składnia nazw miast, podstawowe funkcje przypadków i szyk zdania). Rozdział De Syntaxi sive de Constructione[8] obejmuje przede wszystkim kwestie rekcji poszczególnych części mowy. Co ciekawe, zdaniom podrzędnym poświęcono jedynie pół strony przy okazji omawiania spójników. Ostatnia część, Prosodia, wprowadza elementy fonetyki, np. podział na spółgłoski mutae (nieme Sekl/1547, Mącz/1564, Cell/1725) i liquidae (głośne Cell/1725 = sonorne)[9], traktuje o naturalnym iloczasie poszczególnych sylab, zasadach wzdłużania i skracania, a także definiuje najważniejsze stopy, metra i strofy poetyckie.

Całość wywodu gramatycznego jest napisana po łacinie i dotyczy niemal wyłącznie języka Rzymian, ale w podręczniku Konarskiego znajduje się też rozdział o ortografii polskiej i najczęściej popełnianych błędach (De orthographia Polonica eiusque vitiis), czego próżno by szukać we wcześniejszych gramatykach języka łacińskiego. Później zawartą w podręczniku Konarskiego typologię błędów wykorzysta Szylarski (por. Decyk 2019: 106).

Przy paradygmatach odmian poszczególne formy fleksyjne podane są w wersji dwujęzycznej, odwołania do polszczyzny pojawiają się także w części poświęconej składni[10]. Podręcznik zawiera również słowniczek łacińsko-polski, wybór sentencji łacińskich (bez polskich tłumaczeń), podstawy arytmetyki (Elementa numerorum)[11]. Jako suplement dołączono także napisany po polsku Katechizm Rzymski.

Stosowana w pierwszych wydaniach podręcznika Konarskiego terminologia gramatyczna jest wyłącznie łacińska. Jej źródło stanowiły pisma gramatyków z IV w. n.e., a na gruncie polskim została spopularyzowana przez wydania gramatyki Donata. Terminy wprowadzone później, a odnoszące się do kategorii starożytnym gramatykom nieznanych, również były już poświadczone we wcześniejszych gramatykach. W wydaniach łacińskich podręcznika brakuje jakichkolwiek wzmianek o polskich odpowiednikach poszczególnych pojęć.

Można sobie wyobrazić, z jakimi trudnościami borykali się uczniowie rozpoczynający naukę łaciny, mając do dyspozycji podręcznik w całości napisany w języku, którego jeszcze nie znają[12]. W cytowanym wyżej fragmencie listu do nauczycieli Konarski zaznaczał, że wszelkie zasady gramatyczne powinny być uczniom objaśniane przez nauczyciela w języku ojczystym, ale w sytuacji, w której terminologia polska nie była ustabilizowana, trzeba się liczyć z tym, że w różnych szkołach poszczególne terminy mogły być odmiennie tłumaczone uczniom. Wziąwszy pod uwagę postulaty reformy edukacji, dotyczące zwiększenia roli polszczyzny w nauczaniu, kwestią czasu było pojawienie się polskiego przekładu kompendium Konarskiego.

2. Pierwszy polski przekład

Pierwsze wydanie częściowo przetłumaczonej Grammatyki... ukazało się w Warszawie w 1759 r., przy czym przekład dotyczył jedynie dwóch początkowych części (Ortografii i Etymologii)[13], od których zaczynano naukę. Działy odnoszące się do kwestii bardziej zaawansowanych, czyli składni i prozodii, pozostawiono w oryginale, gdyż uczniowie, zanim do nich dotrą, osiągną już podstawowy poziom znajomości języka. Zawartość spolszczonej wersji nie odpowiada w stu procentach treści wydania łacińskiego. W wersji polskiej pojawiają się zmiany w układzie tekstu, np. definicje poszczególnych działów gramatyki w wersji łacińskiej podawane na początku każdego działu, w wydaniu polskim zebrano razem w części wstępnej. Niektóre zagadnienia są pomijane – w tłumaczeniu próżno szukać np. obecnych w wydaniach łacińskich szczegółowych zasad dotyczących użycia accentus circumflexus, zastąpiła je informacja, że ich stosowanie nie jest konieczne: „á teraz pospolicie bez żadnego z tych akcentow piszą i drukują” (Kon/1759: 3). Rozdział na temat błędów w pisowni łacińskiej został przeredagowany i rozbudowany, nadano mu bardziej klarowną strukturę, uzupełniono i częściowo zmieniono materiał egzemplifikacyjny, dodano tłumaczenia przykładów. Inny kształt przybrał także rozdział De orthographia Polonica eiusque vitiis, który w wersji polskiej nosi tytuł O ortografii polskiej, co oddaje charakter przeprowadzonych zmian. W odróżnieniu od wersji łacińskiej nie tyle skupiono się tu na błędach (vitia), ile na przedstawieniu najważniejszych cech pisowni polskiej i zasad z nią związanych, choć informacje o błędach nie zostały zupełnie pominięte. Podobnie jak w przypadku rozdziału o błędach w łacinie, tu również mamy bardziej przejrzystą strukturę i bogatszą treść niż w wersji łacińskiej.

Przy tłumaczeniu tego typu pozycji podstawowym problemem staje się terminologia. W przypadku podręcznika gramatyki łacińskiej logiczną decyzją jest pozostanie przy uniwersalnej, stosowanej w wielu ówczesnych podręcznikach, terminologii łacińskiej. O ile jednak takie rozwiązanie nie przysparza trudności w tablicach gramatycznych, niektórych definicjach czy wszędzie tam, gdzie wymagany jest mianownik, o tyle gdy użycie terminu łacińskiego w tekście polskim wymaga zastosowania przypadków zależnych, staje się to niekiedy kłopotliwe.

Wydanie z 1759 r. objaśnia kwestie gramatyczne po polsku, ale terminologia pozostaje pod bardzo silnym wpływem łaciny.

Biorąc pod uwagę wzajemne relacje pomiędzy terminologią gramatyczną w łacińsko- i polskojęzycznej edycji gramatyki, terminy w przekładzie tekstu na język polski można podzielić na trzy grupy: 1) terminy łacińskie zachowane w postaci oryginalnej; 2) terminy łacińskie spolszczone; 3) tłumaczenia terminów łacińskich.

Nieprzetłumaczone terminy łacińskie należące do pierwszej grupy pojawiają się w omawianym podręczniku albo w mianowniku, np. przy wprowadzaniu definicji:

Imiona nazwane: Nomina propria (Kon/1759: 2).

imiona do nauki lub kunsztu jakiego należące, które się nazywają pospolicie Vocabula technica (Kon/1759: 2).

albo w przypadkach zależnych, odmienione według zasad deklinacji łacińskiej, w formie dostosowanej do składni zdania polskiego (tekst makaroniczny):

Nomina greckie pierwszej deklinacyi kończące się na -as mają Accusativum singularem na am y na an (Kon/1759: 59).

Obserwuj, iż d pisać się zwykło szczególnie na końcu słow następujących, to jest w prepozycyjach apud y ad, w Relativum qui in genere neutro y które się z niego składają (Kon/1759: 66).

chłop pisze się przez p, bo in genitivo mowi się chłopa (Kon/1759: 10).

Co jest Verbum? Jest część mowy koniuguiąca się per modos et tempora májąca Personas ia, ty, on, my, wy, oni (Kon/1759: 13).

Ten typ terminów jest z zasady wyróżniany w druku kursywą, choć zdarzają się wyjątki, będące zapewne wynikiem przeoczenia. Najczęściej w formie łacińskiej pozostają określenia liczby, rodzaju, nazwy przypadków i części mowy (te głównie w mianowniku).

Drugim, często występującym nie tylko w gramatyce Konarskiego, typem terminologii są formy łacińskie (ew. greckie) spolszczone fleksyjnie i ortograficznie. Latynizmy stanowią znaczną część polskich terminów zastosowanych w pierwszym wydaniu polskojęzycznej wersji gramatyki Konarskiego. Są to w większości przypadki zależne terminów łacińskich (najczęściej w D. i Ms. lm.). Zdarza się, że stanowią połączenie słowa spolszczonego z łacińskim odmienionym według zasad deklinacji łacińskiej (jak już wspomniałam, ma to przede wszystkim miejsce przy wyrażaniu liczby bądź rodzaju):

Na końcu Genitywow y Datywow numeri singularis, tudzież Nominatywow y Wokatywow pluralis pierwszey deklinácyi pisze się ae dyftong (Kon/1759: 4).

Tak ą iako y ę piszą się iuż to ná początku, iuż we śrzodku wielu Nominow, Werbow y Adwerbiow (Kon/1759: 8).

Potrzecie, w Temporach kończących się ná -ąłem, -ą, -ąwszy, także we wszystkich gerundiach y partycypiach (Kon/1759: 8).

Wiele iest Werbow Neutrow, które Supinow nie máią? (Kon/1759: 111).

Terminy tak odmieniane czasem są wyróżniane kursywą, kiedy nie towarzyszy im wymagający kursywy termin czysto łaciński, najczęściej jednak nie są wyróżniane w tekście. Można odnieść wrażenie, że ten typ określeń pojmowano jako pewnego rodzaju kompromis i – pomimo powszechnego stosowania – nie miał gorących zwolenników. Przesłanką do wysnucia takiego wniosku niech będzie praktyka przywracania w późniejszych wydaniach tłumaczenia Grammatyki… Konarskiego form łacińskich w miejsce spolonizowanych występujących w pierwszym tłumaczeniu, np. w wydaniu z 1759 r. na s. 6 czytamy: „Ti pisze się w słowach, które się formuią z Supinow Verborum”, wydania z lat 1804, 1813, 1819 mają w tym miejscu a Supinis Verborum, a edycje z 1818, 1825, 1829 pomijają termin supinum, oddając go opisowo: „Ti pisze się w imionach od słów pochodzących”[14].

Do terminów odnotowanych w Kon/1759, utworzonych w ten sposób, zaliczają się: ablatyw (łac. ablativus), akkuzatyw (łac. accusativus), adwerbium (łac. adverbium), adiektywum (łac. adiectivum), deklinacja (łac. declinatio), kazus (łac. casus), komparacja (łac. comparatio), komparatyw (łac. comparativus), koniugować się (łac. coniugare), konsona (łac. consonans), lokucja (łac. locutio), persona (łac. persona), superlatyw (łac. superlativus), werbum (łac. verbum), wokala (łac. vocalis).

Z podanych tu terminów we wcześniejszych gramatykach są poświadczone: ablatyw, akuzatyw, superlatyw (Mal/1700), konsona, wokala (Sty/1675, Mal/1700), adiektyw (Rot/1616, Mal/1700), deklinacja (Mora/1592, Kus/1646, Sty/1675), kazus (Mącz/1564, Rot/1616), persona (DonGl/1542[15], Bart/1544, Mora/1592), komparatyw (Mal/1700), koniugować (się) (Duch/1699, Mal/1700). W bazie SHTG jedynie komparacja, lokucja, werbum nie mają wcześniejszego poświadczenia.

Trzecią grupę, w wydaniu z 1759 r. nieliczną, stanowią terminy polskie, które są mniej lub bardziej dosłownymi tłumaczeniami nazw łacińskich. Podobnie jak w wypadku latynizmów, większość z nich jest poświadczona u wcześniejszych autorów.

Tabela 1. Polskie odpowiedniki pojęć łacińskich w wydaniu z 1759 r.

Kon/1756

Kon/1759

Wcześniejsze poświadczenia SHTG

notae orthographicae

znaki ortograficzne

–

accidentia

własności, przymioty

UrsMeth/1592, Mal/1700

nomen

imię

Murm/1533, Mym/1541, Don/1595

vitium

omyłka, błąd

Kn/1621

numerale cardinale

liczalne zawiesiste (por. łac.  cardo = zawiasy)

–

numerale ordinale

liczalne porządkowe ( ordo = porządek)

–

vox

słowo

Murm/1533, Mym/1541, Kn/1621

oratio

mowa

Mym/1541, Don/1595

pars orationis

część mowy

Bart/1544, Mora/1592, Don/1595

tempus

czas

DonGl/1542, Bart/1544, Don/1595

W pierwszym tłumaczeniu podręcznika Konarskiego frekwencyjnie zdecydowanie przeważa terminologia łacińska, a najmniej pojawia się terminów rdzennie polskich. Niemal cała zastosowana przez tłumacza terminologia jest już wcześniej poświadczona w polskim nazewnictwie.

3. Kolejne edycje polskojęzyczne

Polski przekład gramatyki Konarskiego cieszył się ogromną popularnością, o czym świadczy liczba wydań. Nie były to jednak wierne kopie dość ułomnego, przyznajmy, tłumaczenia z 1759 r. Ze względu na występującą w nich terminologię gramatyczną możemy je podzielić na trzy grupy:

1. Wydania z terminologią pokrywającą się z wydaniem 1759 r. To przede wszystkim dwie edycje wileńskie z 1805 i 1814. Nie są to bliźniacze kopie pierwowzoru – zdarzają się tam zmiany w pisowni: wokalow (Kon/1759: 12) / vocalow (Kon/1805: 13) i nieznaczne pominięcia, ale nie zmienia to całościowego obrazu zastosowanej w nich terminologii.

2. Wydania podające podwójną nomenklaturę, przy czym na pierwszym miejscu znajdują się terminy łacińskie, a polskie, pełniące funkcję pomocniczą, podane są w nawiasach; ponadto zaznacza się w nich tendencja odchodzenia od spolszczonych terminów łacińskich, bądź to przez powrót terminologii łacińskiej z zachowaną łacińską fleksją, bądź to przez zastosowanie niektórych terminów polskich utworzonych lub upowszechnionych przez Kopczyńskiego. Pojawiają się tu np. tłumaczenia nazw przypadków (zgodne z terminami w Don/1595), ale ograniczające się wyłącznie do przypadków zależnych, np.

ą pisze się naprzód na końcu Oskarżających (Accusativorum) i Odbierających (et Ablativorum) pojedynczéj liczby (numeri singularis) (Kon/1813: 10).

Tę grupę reprezentują edycje z lat 1804, 1813, 1817, 1819. Są one najbardziej różnorodne, trudno wskazać między nimi ścisłe zależności, ale mają na tyle dużo cech wspólnych, by bez wahania sklasyfikować je razem.

3. Wydania, w których przyjęto polską terminologię stosowaną przez Kopczyńskiego jako podstawową, a w nawiasach umieszczono jako pomocnicze terminy łacińskie. W tej grupie zmiany dotyczą nie tylko terminologii, ale i zawartości (np. poszerzono listę znaków ortograficznych o te występujące w gramatyce Kopczyńskiego i za gramatykiem przytoczono ich definicje). Takim układem terminów charakteryzują się edycje z lat 1818, 1825 (przekład całości), 1826, 1829.

Wpływ podręcznika Kopczyńskiego na ewolucję terminologii gramatycznej w tłumaczeniach Grammatyki… Konarskiego jest trudny do przecenienia. Osobny i bardzo interesujący temat to proces kształtowania się terminologii gramatycznej u samego Kopczyńskiego, który możemy prześledzić dzięki zachowanej w rękopisie[16], a nigdy niewydanej drukiem gramatyce łacińskiej jego autorstwa. W kolejnej części rozdziału przeanalizuję terminologię gramatyczną w poszczególnych grupach wydań, zestawiając ją z oryginałem łacińskim i terminami z podręcznika Kopczyńskiego. Tam, gdzie wydaje się to zasadne (nazwy przypadków i części mowy), do zestawień zostanie również dołączona wspomniana rękopiśmienna gramatyka łacińska.

4. Działy gramatyki

W podręczniku Konarskiego występuje tradycyjny podział gramatyki na cztery działy. W łacińskim oryginale i w pierwszej wersji przekładu ich nazwy były silnie inspirowane greką (por. tabela 2). Pierwszy etap przyswojenia terminu polegał na jego zamianie na alfabet łaciński i uproszczeniu pisowni (np. ortografia zamiast orthographia) czy zastąpieniu łacińskiego słowa constructio (nota bene kalki semantycznej z greki) spolszczoną konstrukcją. Następnie pojawiły się terminy zastosowane w podręczniku Kopczyńskiego (Kop/1780): pisownia, źrzódłosłów, składnia, iloczas[17], początkowo jako pomocnicze przy formach łacińskich umieszczone w nawiasie, a wkrótce potem jako podstawowe (wówczas w nawiasie podawano wersję łacińską).

Tabela 2. Nazwy działów gramatyki w poszczególnych wydaniach gramatyki Konarskiego i Kopczyńskiego

Kon/1741

Kon/1748

Kon/1756

Kon/1759

Kon/1805

Kon/1814

Kop/1785

Kop/2 poł. XVIII

Kon/1804 Kon/1813 Kon/1817 Kon/1819

Kon/1818 Kon/1821 Kon/1825 Kon/1826 Kon/1829

orthographia

ortografia

pisownia /
ortografia

–

ortografia (pisownia)

pisownia (orthographia)

ethymologia (sic!)

etymologia

źrzódłosłów

–

etymologia (źrzódłosłów)

źrzódłosłów (etymologia)

syntaxis

(constructio)

syntaxis (co się pospolicie konstrukcją nazywa)

składnia

konstrukcja

syntaxis (składnia)

składnia (syntaxis)

prosodia

prosodia

iloczas

–

prozodia (iloczas)

iloczas (prosodia)

5. Znaki przestankowe i diakrytyczne

W łacińskich wydaniach podręcznika Konarskiego (1748, 1756) termin notae orthographicae obejmuje zarówno znaki przestankowe, jak i akcenty. Określono też ich liczbę – 10, co sugeruje, że accentus acutus, gravis i circumflexus były traktowane jako jedna nota. Tłumaczenia polskie nie podają już konkretnej liczby, bo podlegała ona wahaniom. Już w pierwszym polskojęzycznym wydaniu (Kon/1759) zostały rozgraniczone znaki ortograficzne i akcenty. Nie pojawił się też obecny w wersji oryginalnej apostrophus. Nazwy znaków i akcentów pozostały łacińskie, podobnie jak w wydaniach, które przypisałam do drugiej grupy (1804, 1813, 1817, 1819). W tych edycjach znaki zostały zastąpione przez stosowane przez Kopczyńskiego znamiona, ale nadal pozostały określone jako ortograficzne. Dopiero ostatnia grupa wydań (1818, 1821 i późn.) zawierała polskie nazwy znaków interpunkcyjnych tożsame z występującymi w podręczniku Kopczyńskiego, ponadto za Kopczyńskim poszerzono listę znamion pisarskich o cudzysłów, odsyłacz i rozdzielnik, a niektóre znaki zdefiniowano:

Przecinek (comma) znak małego przestanku w wymawianiu (Kon/1825: 5).

czy

Cudzysłów, znak słów cudzych w pismo włożonych (Kon/1825: 5).

Warto zaznaczyć, że w wypadku akcentów łacińskich Kopczyński pozostał przy nazewnictwie oryginalnym (accentus gravis, acutus, circumflexus), znamię prawe, znamię lewe i daszek zaś traktował jako „znamiona szczególne polszczyźnie” (Kop/1780: 6), natomiast w wydaniach gramatyki pijarskiej Konarskiego terminy polskie odnoszą się również do łaciny.

Tabela 3. Znaki przestankowe i diakrytyczne w różnych wydaniach gramatyki Konarskiego i Kopczyńskiego

Kon/1748 Kon/1756

Kon/1759 Kon/1814

Kop/1780

Kon/1804 Kon/1813 Kon/1817 Kon/1819

Kon/1818 Kon/1821 Kon/1825 Kon/1826 Kon/1829

notae

orthographicae /
notae orthographiae

znaki ortograficzne

znamiona pisarskie

znamiona ortograficzne

znamiona pisarskie

comma

comma

przecinek

comma

przecinek

media nota

media nota

śrzednik

media nota

średnik (1825)

śrzednik (1829)

duo puncta

duo puncta

dwukropek

duo puncta

dwukropek

periodus

punctum / periodus

kropka

punctum /periodus

kropka / kres

exclamatio

exclamationis nota

znak wykrzyknienia

exclamationis nota

znak wykrzyknienia

interrogatio

interrogationis nota

znak pytania

interrogationis nota

znak pytania

parenthesis

parenthesis

nawias

parenthesis

nawias

custodes

signum divisionis

łącznik (custos)

signum divisionis

znak przeniesienia

accentus: acutus, gravis, circumflexus

accentus acutus

znamię prawe

accentus acutus

znamię prawe

accentus gravis

znamię lewe

accentus gravis

znamię lewe

accentus circumflexus

daszek

accentus circumflexus

daszek

apostrophus

–

odcinek

–

odcinek

–

–

cudzysłów

–

cudzysłów

–

–

odsyłacz

–

odsyłacz

–

–

rozdzielnik

–

rozdzielnik

6. Części mowy

Konarski, zgodnie z wcześniejszą tradycją, wymienił osiem części mowy:

Wiele jest części Mowy? Ośm. Nomen, Pronomen, Verbum, Participium, Adverbium, Praepositio, Interiectio, Coniuncti (Kon/1759: 13).

Nomen substantivum i adiectivum są formami podrzędnymi względem nomen i efektem podziału drugiej dywizyi (Kon/1759: 15).

W pierwszym wydaniu tłumaczenia gramatyki Konarskiego nazwy części mowy pozostawały pod bardzo silnym wpływem terminologii łacińskiej. Były to albo terminy w pełni łacińskie, albo spolszczone ortograficznie i fleksyjnie: nomen (w nominach), pronomen (pronominow), adwerbium, werbum, prepozycja etc. Może wydawać się to dziwne w sytuacji, w której polska terminologia w tym zakresie była już całkiem nieźle rozwinięta. Już w dwujęzycznym wydaniu Donata z 1595 r. mamy następujące terminy na określenie części mowy: imię, namiastek, słowo, przysłowie, uczesnik, złączenie, przekładanie, wdanie (Don/1595: 3). Terminologia zastosowana w późniejszych wydaniach tłumaczenia gramatyki Konarskiego wskazywała na uzgodnienie jej z podręcznikiem Kopczyńskiego. Bardzo interesującym świadectwem początków tworzenia przez Kopczyńskiego niektórych terminów jest rękopis napisanej przez niego, a nigdy niewydanej jako osobna książka, Grammatyki…, w której można dostrzec wahania co do wyboru polskiego odpowiednika terminów pronomen, praepositio, coniunctio, interiectio. W rękopisie widać bezpośredni lub pośredni wpływ przekładu Donata (imię, słowo, przysłowie, złączenie), a także manifestujące się skreśleniami i poprawkami przemyślenia nad polskim odpowiednikiem łacińskiego pronomen (por. tabela 4.).

1. O. Kopczyński, Grammatyka łacińskiego języka przez A. Kopczyńskiego Pijara napisana, rkps Biblioteka Narodowa, sygn. Rps 6852 II, k. 32[18]

Tabela 4. Nazwy części mowy w różnych wydaniach gramatyki Konarskiego i u Kopczyńskiego

Kon/1748

Kon/1756

Kon/1759

Kon/1805

Kon/1814

Kop/1780

Kop/2 poł. XVIII

Kon/1804 Kon/1813 Kon/1817 Kon/1819

Kon/1818

Kon/1821

Kon/1825

Kon/1829

nomen

nomen

imię (nomen)

nomen / imię / nazwisko

nomen

(imię)

imię (nomen)

nomen

substantivum

nomen

substantivum /
substantyw

imię

rzeczowne / rzeczownik

(nomen substantivum)

substantivum / nazwisko rzeczy

nomen

substantivum

(imię

rzeczowne)

imię

rzeczowne (nomen

substantivum)

nomen

adiectivum

nomen

adiectivum /
adiektywum

imię przymiotne / przymiotnik (nomen adiectivum)

adiectivum / nazwisko własności

nomen

adiectivum

(imię

przymiotne)

imię przymiotne

(nomen adiectivum)

nomen

numerale

nomen

numerale /
imię liczalne

imię rachunkowe / liczbowe

(nomen

numerale)

imię rachunkowe

nomen numerale

(imię liczbowe)

imię liczbowe

(nomen

numerale)

pronomen

pronomen

zaimek

(pronomen)

pronomen / zaimię /

zaimek

pronomen

(zaimek)

zaimek

(pronomen)

participium

participium

imiesłów (participium)

participium

participium

(imiesłów)

imiesłów (participium)

verbum

verbum / werbum

słowo (verbum)

verbum / słowo

verbum

(słowo)

słowo

(verbum)

praepositio

praepositio / prepozycja

przyimek (praepositio)

praepositio /
przekładanie /

prepozycja

praepositio

(przyimek)

przyimek (praepositio)

adverbium

adverbium /
adwerbium

przysłówek (adverbium)

adverbium /przysłowie

adverbium

(przysłówek)

przysłówek (adverbium)

coniunctio

coniunctio / koniunkcja

spójnik

(coniunctio)

coniunctio /
złączenie

coniunctio

(spójnik)

spójnik

(coniunctio)

interiectio

interiectio

wykrzyknik (interiectio)

interiectio / wśrzódrzucenie / interiekcja

interiectio

(wykrzyknik)

wykrzyknik (interiectio)

7. Przypadki, liczby, rodzaje

Na podstawie nazw przypadków w poszczególnych wydaniach gramatyki Konarskiego możemy jak w soczewce prześledzić mechanizmy ewolucji terminologii gramatycznej w nich zawartej. Podobnie jak to miało miejsce w przypadku innych terminów, punktem wyjścia są nazwy łacińskie, które – jako terminy główne, a potem pomocnicze – były obecne we wszystkich edycjach podręcznika. W tłumaczeniu z 1759 r., obok będących w zdecydowanej przewadze nazw oryginalnych, pojawiają się sporadycznie terminy spolszczone. Wydaje się, że głównym impulsem do tego była potrzeba używania przypadków zależnych nazw w uwarunkowaniach składniowych polszczyzny. Stosowanie tu terminów łacińskich odmienianych zgodnie z zasadami deklinacji łacińskiej, choć powszechne, nie sprawdzało się najlepiej, zwłaszcza przy rozbieżności rekcji w obu językach. Często, by uniknąć różnic między rekcją przyimków polskich i łacińskich, zachowywano po łacinie całe wyrażenie przyimkowe, np. in nominativo, ante genitivum, per accusativum. Osobliwością w wydaniu z 1759 r. są wystąpienia łacińskich nazw przypadków w neutrum (nominativum, genitivum, dativum). Trudno tu oszacować skalę zjawiska, ze względu na identycznie wyglądające formy B. lp. dla rodzaju męskiego i nijakiego drugiej deklinacji łacińskiej. Bezdyskusyjne są tu jedynie przykłady, w których nazwie przypadka towarzyszą przydawka lub zaimek w rodzaju nijakim:

ą. pisze się naprzód ná końcu Akkuzátywow y Ablatywow numeri singularis w adiektywach generis foeminini y substantywach máiących Nominativum kończące się ná a (Kon/1759: 8)[19].

P. Które są Adiectiva, które się nie regularnie deklinuią? O. Są następuiące: alius, alter, solus, unus, nullus, totus, &c. P. W których Kazusach nie regularnie się deklinuią? O. W Genitivum, które maią na ius. y w Dativum które maią na i (Kon/1759: 69).

W późniejszych wydaniach rezygnowano z polsko-łacińskiej terminologii, już to na rzecz przywrócenia łacińskiej, jak to miało miejsce choćby w wydaniu z 1804 r., już to wprowadzając formy polskie utrwalone na gruncie terminologii polskiej przez tłumaczenie gramatyki Donata, będące semantycznymi kalkami nazw łacińskich: mianujący, rodzący, dawający, oskarżający, odbierający, wołający.

Późną koncepcją, wprowadzoną konsekwentnie w nazewnictwie polskim dopiero w Grammatyce dla szkół narodowych Kopczyńskiego, jest numerowanie przypadków[20]. Metodę tę zastosowano również w wydaniach Grammatyki… Konarskiego, ukazujących się w latach 20. XIX w.

Odmiana przez przypadki w Kon/1756 to declinatio, w wydaniach polskich i u Kopczyńskiego (Kop/1780) zaś przypadkowanie lub deklinacja.

Tabela 5. Nazwy przypadków w gramatykach Donata, Konarskiego i Kopczyńskiego

Don/1595

Kon/1748 Kon/1756

Kon/1759

Kon/1805

Kon/1814

Kop/1780

Kop/2 poł. XVIII

Kon/1804 Kon/1813 Kon/1817 Kon/1819

Kon/1818

Kon/1821

Kon/1825

Kon/1829

spadek

casus

casus / kazus

przypadek

spadek

spadek

przypadek

mianujący

nominativus

nominativus
nominatyw

przypadek pierwszy

nominativus (mianujący)

nominativus

(spadek mianujący)

przypadek pierwszy (nominativus)

rodzący

genitivus

genitivus
genityw

przypadek drugi

genitivus (rodzący)

genitivus

(spadek rodzący)

przypadek drugi

(genitivus)

dawający

dativus

dativus
datyw

przypadek trzeci

dativus (dawający)

dativus

(spadek dawający)

przypadek trzeci

(dativus)

oskarżający

accusativus

accusativus

przypadek czwarty

accusativus (oskarżający)

accusativus

(spadek oskarżający)

przypadek czwarty (accusativus)

wzywający

vocativus

vocativus
wokatyw

przypadek
piąty

vocativus (wzywający)

vocativus

(spadek wzywający)

przypadek piąty

(vocativus)

odbierający

ablativus

ablativus

przypadek szósty

ablativus (odbierający)

ablativus

(spadek odbierający)

przypadek szósty (ablativus)

Po omówieniu nazw przypadków pojawiających się w polskich przekładach gramatyki Konarskiego warto zwrócić jeszcze uwagę na określanie liczby i rodzaju. Jak już wspomniałam, w wydaniu z 1759 r. określenia liczby i rodzaju należą do terminów konsekwentnie zachowywanych w wersji łacińskiej wraz z właściwą łacinie odmianą, np.:

Ktore są Nomina, które nie mają Numerum singularem? (Kon/1759: 76)[21].

Zaledwie raz zdarza się tu terminologia polska:

Co iest Nomen Collectivum? Jest, ktore w liczbie małey wiele rzeczy znaczy (Kon/1759: 15).

Liczba mała po raz pierwszy poświadczona jest w tłumaczeniu Donata z 1595 r.[22], później często pojawia się u gramatyków (Gut/1668, Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759).

W wydaniach Grammatyki… Konarskiego po 1804 r. (z wyjątkiem wydań wileńskich z 1805 i 1814 r.) występują określenia liczby zgodne z używanymi przez Kopczyńskiego[23], początkowo w nawiasach jako tłumaczenia terminu łacińskiego, a w późniejszych wydaniach już jako formy podstawowe.

Tabela 6. Określenia liczby w gramatykach Donata, Konarskiego i Kopczyńskiego

Don/1595

Kon/1748 Kon/1756

Kon/1759

Kon/1805

Kon/1814

Kop/1780

Kon/1804 Kon/1813 Kon/1817 Kon/1819

Kon/1818

Kon/1821

Kon/1825

Kon/1829

numerus /liczba

numerus

numerus

(w przypadkach zależnych odmiana

polska)

liczba

numerus (liczba)

liczba

numerus

singularis / mała liczba

numerus singularis

numerus

singularis

(jednokrotnie: mała liczba)

liczba

pojedyncza

numerus

singularis / liczba

pojedyncza

liczba

pojedyncza

(numerus singularis)

numerus

pluralis / wielka liczba

numerus pluralis

numerus

pluralis

liczba

mnoga

numerus

pluralis /

liczba mnoga

liczba mnoga

(numerus pluralis)

Polskie określenia rodzajów zaczęły pojawiać się u gramatyków już w XVI w. (DonGl/1542, Bart/1544, Don/1595), tym bardziej dziwi fakt, że do tłumaczeń podręcznika Konarskiego trafiły one dość późno. W wydaniach Kon/1804, Kon/1813, Kon/1817, Kon/1819 rodzaj określany jest po łacinie, a użycie terminów polskich należy do wyjątków. Na uwagę zasługuje uwzględnienie w wydaniu z 1804 r. genus dubium, nieobecnego w pierwszym tłumaczeniu gramatyki Konarskiego. Świadczy to o konsultowaniu tego wydania z oryginałem łacińskim, co potwierdza także przywracanie w tej edycji (i następnych należących do tej grupy) oryginalnych łacińskich terminów w miejsce polsko-łacińskich. Terminologia odnosząca się do rodzajów, zgodna z podręcznikiem Kopczyńskiego, pojawiła się dopiero w wydaniach, które ukazały się po 1820 r.

Tabela 7. Określenia rodzaju w różnych wydaniach gramatyki Konarskiego i w podręczniku Kopczyńskiego

Kon/1748 Kon/1756

Kon/1759

Kon/1805

Kon/1814

Kop/1780

Kon/1804 Kon/1813 Kon/1817 Kon/1819

Kon/1821

Kon/1825

Kon/1829

genus

genus

rodzaj

genus

(rodzaj)

rodzaj

genus masculinum

genus masculinum

rodzaj męski

genus masculinum

(rodzaj męski [męzki])

rodzaj męski (męzki)

genus femininum

genus femininum

rodzaj niewieści

genus femininum

rodzaj żeński

genus neutrum

genus
neutrum

rodzaj nijaki

genus neutrum

rodzaj nijaki

genus commune

genus commune

rodzaj podwójny

genus commune

–

genus epicoenum

genus epicoenum

rodzaj dwupłcisły

(promiscuum, epicoenum)

genus omne

–

genus dubium

–

–

genus dubium

–

8. Podsumowanie

Grammatica ad usum iuventutis Scholarum Piarum Konarskiego przeszła długą, trwającą kilkadziesiąt lat drogę – od oryginału łacińskiego do wydania zawierającego pełną terminologię polską. Na tej drodze przełomowe wydają się dwa wydarzenia: jednym było powstanie pierwszego polskiego przekładu w 1759 r., który co prawda bardzo nieśmiało i zachowawczo wprowadzał terminy polskie, ale za sprawą swej niedoskonałości postawił wyzwania, którym starali się sprostać kolejni wydawcy. Drugie to ukazanie się gramatyki Kopczyńskiego, wprowadzającej spójny system polskiej nomenklatury gramatycznej, stopniowo przejmowany przez wydawców i redaktorów kolejnych edycji podręcznika Konarskiego. Proces akwizycji terminów Kopczyńskiego różnił się w zależności od działu gramatyki. Niektóre terminy (np. nazwy znaków ortograficznych czy określenia rodzajów) długo utrzymywały się w wersji łacińskiej i dopiero w późnych edycjach ustąpiły miejsca określeniom rozpowszechnionym przez Kopczyńskiego. Inne (np. nazwy przypadków) przechodziły przez stadia pośrednie, jak formy spolszczone czy dosłownie tłumaczone terminy łacińskie. Nie możemy również a priori uznawać, że wydanie chronologicznie późniejsze będzie w szerszym zakresie uwzględniało terminologię polską, niż to miało miejsce w poprzednich edycjach. Za przykład mogą tu służyć wydania wileńskie z 1805 i 1814 r., którym pod względem terminologicznym bliżej jest do pierwszego przekładu z 1759 r., niż do wydań z 1805 i 1813 r. zawierających bogatszy zasób terminów polskich.

1. [1] Pisze o tym w przedmowie do swojej gramatyki (SzyPocz/1770: 7).

2. [2] Opera a Stanislao edita haec sunt: […] XII Grammatica Latina in usum scholarum in 8vo Vars. 1741 deinde multoties recusa (Bielski 1812: 66).

3. [3] Wydanie połockie z 1825 r. (Kon/1825) jest jedynym pełnym przekładem Grammatyki… Konarskiego. Pozostałe edycje ograniczają się do przekładu dwóch początkowych części. Całkowicie polskojęzyczne jest też wydanie z 1930 r., ale zostało ono już w takim stopniu przeredagowane, że postanowiłam, idąc za Estreicherem, nie uwzględniać go już w niniejszym wykazie.

4. [4] Zob. https://www.estreicher.uj.edu.pl/staropolska/baza/, por. Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego. Internetowe kompendium edukacyjne, https://gramatyki.uw.edu.pl/book/513.

5. [5] W wydaniu z 1756 r. pod listem do rodziców uczniów z apelem o zakup podręczników widnieje spis książek potrzebnych w poszczególnych klasach (por. Kon/1756: 264–265).

6. [6] „Nihil omissum est, praeter obscura et inutilia, ad captum puerorum excedentia. Explicatio ipsa est, in linguam tantum patriam verti debet. Verba et nomina in tabulis, quae non sunt Polonice expressa, facile explicando dictabuntur. Usus Tabularum diligenter ostendi duntaxat debet, ut ad has Tabulas, componendo Latine continuo Tyrones recurrerent, consequenter autem, isthaec ediscere supervacaneum est. Optimi aliquot libelli Latini, qui pro quolibet classe designati sunt legendi vel infimis scholis, melius quam regularum farrago, ad intelligendam condiscendamque Latinitatem iuvebunt” (Kon/1756).

7. [7] Interesująca jest pisownia słowa, która sugeruje, że w grece wyraz zapisujemy przez θ, a nie, jak to jest w rzeczywistości, przez τ. Etymologia pochodzi od grec. ἔτυμον (= rdzeń słowa, pierwotne znaczenie), aspirata w transkrypcji nie ma tu zatem racji bytu.

8. [8] Widzimy tu wypieranie greckiego słowa syntaxis przez łacińskie constructio, co zaowocowało spolszczeniem konstrukcja (począwszy od Mal/1700), pochodząca z greki syntaksa zaś jest odnotowywana głównie przez autorów słowników (Tr/1764, L/1807–1814).

9. [9] W źródłach Mącz/1564, Mora/1592, Klecz/1767 litery głośne = łac. vocales.

10. [10] Przykładowo Nomina propria regnorum et provinciarum quomodo ponuntur ad interrogationes ubi? quo? unde? In iisdem casibus, in quibus ponuntur in lingua Polonica (Kon/1756: 120).

11. [11] Część ta nie tylko zaznajamiała uczniów z podstawami matematyki, ale również wprowadzała w formie praktycznej bardziej szczegółowe zagadnienia dotyczące liczebników (np. ułamki, nazwy działań arytmetycznych).

12. [12] Zwracano na to uwagę już ówcześnie. Antoni Popławski w swoim projekcie O języku łacińskim pisał: „Wszystkie nauki w szkołach parafialnych i publicznych powinny być dawane ojczystym językiem, tymże samym i pisane książki początkowe, reguły nawet języka łacińskiego po polsku wykładane być mają, żeby służące do objaśnienia nie rozumianej jeszcze rzeczy od dzieci nie potrzebowały same tłumacza i tłumaczenia ignotum per ignotum” (A. Popławski, O rozporządzeniu i wydoskonaleniu edukacji obywatelskiej projekt Prześwietnej Komisji Edukacji Narodowej Korony Polskiej i W. Ks. Lit. w marcu 1774 podany, Warszawa 1775, s. 109, cyt. za: Szyszkowski 1961: 17).

13. [13] Zob. przyp. 3.

14. [14] Co ciekawe, we współcześnie wydawanych gramatykach języka łacińskiego daje się zauważyć ten sam problem z terminologią łacińską. W Gramatyce opisowej języka łacińskiego Jana Wikarjaka terminy łacińskie (niezależnie od wymogów syntaktycznych zdania polskiego występujące zawsze w mianowniku) przeplatają się z hybrydami: w coniunctiwie (s. 148), z coniunctiwem (s. 145), od positiwu (s. 31).

15. [15] Termin występuje w wydanej w Krakowie w 1542 r. gramatyce Andrzeja Glabera z Kobylina Regulae grammaticales, regiminis et constructiones będącej dosłownym przekładem gramatyki Donata. Ostatni jej egzemplarz przechowywany w bibliotece Krasińskich zaginął prawdopodobnie podczas II wojny światowej (zob. Łoś 1925: 205).

16. [16] W katalogach BN rękopis figuruje pod tytułem Gramatyka łacińska, natomiast na karcie tytułowej widnieje tytuł Grammatyka łacińskiego języka przez A. Kopczyńskiego Pijara napisana. Datowany jest na ok. 1755 – ok. 1795.

17. [17] Na podstawie analizy zasobów zgromadzonych w SHTG (dostęp: 4.01.2024) można wysnuć wniosek, że Kopczyński jako pierwszy użył ich do nazwania działów gramatyki.

18. [18] Paginacja późniejsza, w rękopisie oznaczona s. 45.

19. [19] Występujące w pierwszym przekładzie formy przypadków w neutrum (Nominativum, Genitivum, Dativum) zostały skorygowane w wydaniu wileńskim z 1814 r. Potraktowano je jako łaciński accusativus i uzgodniono imiesłów z rodzajem męskim: „[…] substantywach mających nominativum kończącego się na a” (Kon/1814: 10), podobnie w wydaniu z 1804 r.: „in Substantivis, które mają Nominativum kończący się na -a”.

20. [20] Wcześniej ślady takiego podejścia można zauważyć u Knapiusza (casus secundus, casus tertius, casus quartus, casus quintus, casus sextus, casus septimus [Kn/1644: 116]). W Kn/1643 przy „numerycznych” nazwach przypadków znajduje się odnośnik, że nazwę tę stosują recentiores, czyli późniejsi autorzy.

21. [21] Przykład ten ilustruje nie tylko występowanie terminu, ale także kalkę składniową z łaciny, w której przy negacji rekcja czasownika pozostaje bez zmian.

22. [22] Por. zasoby SHTG.

23. [23] Warto zaznaczyć jeszcze, że ze względu na praktyczny charakter podręcznika Konarskiego nie uwzględnia on liczby podwójnej, stąd nie ma jej w naszym zestawieniu.

Anna Just

Uniwersytet Warszawski

a.just@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0003-3669-5038

Rozdział V.

Rola gramatyki Johanna Christopha Gottscheda w utrwalaniu polskiej terminologii gramatycznej

Schyłek średniowiecza i wczesne czasy nowożytne przyniosły w Europie – przy wciąż stosunkowo silnej pozycji kosmopolitycznej łaciny w wielu dziedzinach życia – wzrost zainteresowania językami narodowymi. Równolegle dokonała się ważna zmiana w postrzeganiu języków narodowych, zwieńczona staraniami uczonych o podniesienie ich rangi, a pochwały języków narodowych stały się w XVI–XVII w. wręcz odrębnym gatunkiem literackim[1]. Wraz ze wzrostem zainteresowania językami narodowymi nasilała się potrzeba ich standaryzacji, nierzadko rozbudzana dążeniem do podniesienia ich prestiżu na miarę tego, jaki kojarzono z łaciną. Począwszy od XVI w. – pomijając jednostkowe piętnastowieczne dzieła[2] – powstawały licznie gramatyki języków europejskich. Wzorowane na zasadach gramatyki łacińskiej lub greckiej pisane były początkowo najczęściej po łacinie (dla ułatwienia cudzoziemcom nauki języka), niejednokrotnie przez cudzoziemców i dla cudzoziemców. Oprócz pomocy cudzoziemcom w nauce języka miały te gramatyki w zamierzeniu ich autorów ustanawiać też reguły dla rodzimych użytkowników języka (por. Burke 2009: 139).

Zmiana w postrzeganiu języków narodowych w kategoriach pospolitej sermo vulgaris, wzrost ich prestiżu i stopniowe wkraczanie do dziedzin życia publicznego zdominowanych dotąd przez łacinę przyniosły w konsekwencji rozwój zainteresowania nauką języków obcych nowożytnych. O ile w dobie średniowiecza łacina, od co najmniej IX w. bez rodzimych użytkowników, pełniła funkcję środka komunikacji między różnojęzycznymi społecznościami, a zainteresowanie językami cudzoziemskimi nie było powszechne, o tyle począwszy od XV/XVI w., wraz z przełamaniem monopolu kulturowego łaciny, w Europie Zachodniej i Środkowej daje się zaobserwować potrzebę i konieczność nauki języków cudzoziemskich. Sprzyjały temu zarówno względy gospodarcze, polityczne i kulturowe, jak i bezpośrednie (codzienne) kontakty różnych językowo wspólnot komunikacyjnych, tudzież związki małżeńskie i powinowactwa dynastyczne różnych krajów i narodowości (por. Cieśla 1958: 41, 1974: 17).

Na gruncie polskim nauka języków obcych, podobnie jak za granicą, miała początkowo klasowy charakter, była bowiem przywilejem zamożnej szlachty i magnaterii, która uczyła się (za granicą lub w kraju pod okiem domowego nauczyciela) głównie francuskiego, niemieckiego i włoskiego. Młodzież szlachecka i mieszczańska, pobierająca nauki w jezuickich kolegiach lub szkołach innowierczych z łaciną jako językiem wykładowym, nie odczuwała potrzeby uczenia się języków obcych, dla szlachcica zaś ideałem człowieka wykształconego był prawnik i mówca, cytujący pisarzy klasycznych i przeplatający swe mowy zwrotami łacińskimi (por. Cieśla 1974: 17). W XVI i XVII w. tylko w nielicznych szkołach uczono języków obcych nowożytnych – głównie w szkołach na mieszanych etnicznie terenach Śląska i Pomorza[3]. Dopiero dążenia reformistyczne w Polsce w połowie XVIII w. wprowadziły do szkół naukę języków obcych nowożytnych, głównie francuskiego i niemieckiego, przy czym w szkołach podległych powołanej w 1773 r. Komisji Edukacji Narodowej przeważała nauka języka niemieckiego, co było podyktowane większą potrzebą i przydatnością znajomości tego języka z uwagi na kontakty handlowe z Niemcami (por. Cieśla 1958: 43–44).

Zarówno w XVI, jak i w XVII w. gramatyk języka niemieckiego przeznaczonych dla obcokrajowców istniało zdecydowanie mniej niż francuskiego. Choć początki gramatycznego opisu niemczyzny sięgały wieku XV, to pierwszą (poniekąd normatywną) gramatykę języka niemieckiego przyniosła dopiero połowa XVII w. Wcześniejsze próby ujęcia niemczyzny z reguły były dość nieudolne, nie sprzyjał im też sam język rozbity na odmiany terytorialne. Jedną z najstarszych (znaczących) gramatyk języka niemieckiego, zarazem pierwszą napisaną po niemiecku, jest Teutsche Grammatica Valentina Ickelsamera[4] (1534) – gramatyka elementarna, przeznaczona na użytek wewnętrzny, w której autor – zgodnie z renesansową pochwałą języków narodowych i dążeniem do podniesienia ich rangi – postawił niemczyznę na równi z łaciną, greką i hebrajszczyzną. W drugiej połowie XVI stulecia ukazały się kolejne (mniejsze lub większe) dzieła gramatyczne, m.in. trzy napisane po łacinie gramatyki języka niemieckiego – dzieła o charakterze praktycznym, przeznaczone głównie dla obcokrajowców znających łacinę i bez aspiracji do pełnego opisu gramatyki[5]. Najbardziej znaczącą siedemnastowieczną gramatyką języka niemieckiego była wydana w Brunszwiku w 1663 r. Ausführliche Arbeit von der Teutschen Haubtsprache Justusa Schotteliusa (zob. rozdz. II, przyp. 6). Ta licząca niemal 1500 stron gramatyka zdobyła uznanie w Niemczech, korzystano z niej też za granicą. Kolejną ważną gramatykę niemiecką przyniósł dopiero wiek XVIII i była nią Grundlegung einer deutschen Sprachkunst Johanna Christopha Gottscheda (zob. rozdz. II, przyp. 8) – dzieło wydane w Lipsku w 1748 r., które jeszcze za życia Gottscheda doczekało się czterech następnych wydań, a 10 lat po śmierci autora ukazało się wyd. 6. Gramatyka Gottscheda odniosła duży sukces. Zawdzięczała go w głównej mierze zainteresowaniu uczonych i intelektualistów poprawnością językową. Użytkownik języka dostrzegał w gramatyce Gottscheda formę języka podniesioną do rangi, którą odnajdował w literaturze, wszak autor napisał swą gramatykę podług wzorów najznamienitszych pisarzy poprzedniego (XVII) i obecnego (XVIII) stulecia (por. Eggers 1986: 311, 317). Literatura była zatem praktyczną podstawą norm gramatycznych, a gramatyka wyjaśniała użytkownikowi takie, a nie inne użycie języka przez autorów dzieł literackich. Gramatyka Gottscheda stała się miarą, według której mierzono wszelkie różnice regionalne (por. Eggers 1986: 317).

Była ta gramatyka popularna również w Polsce i uczono z niej w wielu szkołach, jednak nie z oryginału niemieckiego, tylko z opracowania polskojęzycznego. W latach 1765–1799 miało się ono doczekać aż 11 wydań (por. Cieśla 1958: 59). „Grammatyka ta iako w szkołach polskich przez czas długi używana, przedrukowana była wiele razy w różnych miastach z dodatkiem nowych rozmów i powieści” (Bentkowski 1814: 602). Wydania polskojęzyczne nie są tłumaczeniami obszernego dzieła Gottscheda, tylko przekładami wybranych fragmentów części gramatycznej. Wystarczy porównać zawartość i objętość oryginału i przekładów. Pierwsze niemieckie wydanie gramatyki Gottscheda z 1748 r. liczy łącznie – bez karty tytułowej, strony z dedykacją i erraty na końcu – 571 stron, przy czym na 28 początkowych i nieliczbowanych stronach mieszczą się dwie przedmowy (pierwsza do protektorów i przyjaciół, druga do czytelnika), właściwie dzieło znajduje się natomiast na kolejnych 543 liczbowanych stronach. Tłumaczenia polskie mają znacznie mniejszą objętość. Dla przykładu wydanie z 1774 r. liczy 348 stron, natomiast z 1787 – tylko 287. Wydaje się, że są to – bardziej lub mniej wierne – przekłady skróconej wersji gramatyki Gottscheda, która ukazała się w Lipsku w 1753 r. pt. Kern der deutschen Sprachkunst aus der ausführlichen Sprachkunst Herrn Professor Gottscheds, zum Gebrauche der Jugend, von ihm selbst ins Kurze gezogen. Ta skrócona wersja, trzon gramatyki niemieckiej, jak autor nazwał ją w tytule, doczekała się aż ośmiu wydań. Trudno jednoznacznie stwierdzić, że to właśnie Kern der deutschen Sprachkunst… jest podstawą przekładu – nie informują o tym ani karty tytułowe gramatyk, ani przedmowy do nich, o ile w ogóle występują. Przedmowy mają we wszystkich wydaniach prawie jednakowe brzmienie. Niemal identyczne są też tytuły wydań polskich, przynajmniej w ich zasadniczej części, która brzmi: Grammatyka niemiecka podług reguł J. K. Gottscheda sławnego Akademii Lipskiej professora i rektora zebrana. Niekiedy tytuł jest uzupełniony informacją, dla kogo dzieło przeznaczono. Ani karty tytułowe, ani przedmowy nie podają, kto jest autorem przekładu. Autor-tłumacz pozostaje zatem anonimowy. Sporadycznie podane jest, kto zebrał reguły Gottscheda bądź je poprawił, niemniej brak wyraźnego wskazania, że osoba ta była zarazem tłumaczem.

Dla badań nad rozwojem polskiej terminologii gramatycznej niezwykle istotne są terminy gramatyczne w opracowaniach polskojęzycznych – ich dobór może bowiem pokazać, które terminy miały już względnie ugruntowaną pozycję, które były efemerydami bez śladu w zasobach wcześniejszej bądź późniejszej terminologii, tudzież te utworzone przez autora-tłumacza wersji polskojęzycznej, które na dobre weszły do polskiej terminologii gramatycznej. W starszej literaturze przedmiotu powszechny jest pogląd, że każdy autor, względnie autor-tłumacz, tworzył własną terminologię, tłumacząc zazwyczaj w sposób dosłowny terminy grecko-łacińskie (por. Koronczewski 1955, Cieśla 1958). Nowsze badania[6] dowodzą jednak powtarzalności terminów u różnych autorów. Terminologia gramatyczna w polskojęzycznych gramatykach Gottscheda może być wskazówką przy ustalaniu autora-tłumacza.

Podstawę analizy stanowi sześć polskojęzycznych gramatyk, które w tytule powołują się na Gottscheda. Cztery zostały wydane w Warszawie (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1787, Gott/1794), przy czym trzy z nich ukazały się nakładem Drukarni Pijarów[7] (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1787), jedna wyszła natomiast z drukarni Michała Grölla[8] (Gott/1794). Z pozostałych dwóch jedna ukazała się w Wilnie (Gott/1762) nakładem Drukarni Akademickiej[9], druga (Gott/1774) wyszła we Lwowie z drukarni Antoniego Pillera[10]. Tylko jedna z tych gramatyk (Gott/1774) podaje na stronie tytułowej nazwisko osoby, która zebrała (niekoniecznie przetłumaczyła) prawidła Gottscheda. To ks. Józef Skobera (1735–1788), były jezuita, doktor teologii. W 1772 r. został przeniesiony z Budy do Lwowa, gdzie jako profesor Uniwersytetu Lwowskiego uczył tam języka hebrajskiego (por. Finkel 1894: 42). Nie wiadomo jednak, czy znał niemiecki i mógł sam przetłumaczyć gramatykę Gottscheda. Karty tytułowe trzech z tych gramatyk informują, dla kogo są one przeznaczone, przy czym trzy wyraźnie nazywają adresata. Gott/1766 i Gott/1771 zostały opracowane z myślą o kawalerach – synach magnatów i bogatej szlachty – Collegium Nobilium[11] pijarów w Warszawie, natomiast Gott/1774 dla słuchaczy Akademii Cesarsko-Królewskiej Lwowskiej[12].

Gott/1766 ma być najstarszym wydaniem polskojęzycznej gramatyki Gottscheda (por. Cieśla 1958: 58, Decyk-Zięba 2020: 65). Również Estreicher (1899: 294) podał rok 1766 jako datę pierwszego wydania, dodając jednocześnie, że według Bielskiego[13] pierwsze wydanie ukazało się w 1765 r. Poszukiwania tego wydania nie przyniosły jednak pożądanego rezultatu, niemniej ustalono, że istnieje jeszcze starsze polskojęzyczne wydanie gramatyki Gottscheda i jest to wspomniane już powyżej wydanie wileńskie z 1762 r. Chociaż każde z wydań gramatyki Gottscheda różni się w jakiś sposób od pozostałych, to Gott/1762 zdecydowanie wyróżnia się swą odmiennością. Widać to już na poziomie tytułu, który informuje, że jest to tłumaczenie z łaciny. Trudno jednak ustalić podstawę tłumaczenia. Gramatyka Gottscheda miała doczekać się przekładu na język łaciński dopiero po śmierci autora, zatem po 1766 r. (Eggers 1986: 317). Prawdopodobnie podstawą przekładu na język polski było tłumaczenie na łacinę wspomnianej skróconej wersji gramatyki Gottscheda (pierwsze wydanie ukazało się w 1753 r.).

Wszystkie polskojęzyczne gramatyki Gottscheda mają zbliżoną strukturę, na którą składają się dwa zasadnicze elementy: wykład z gramatyki niemieckiej i teksty, w tym teksty lekturowe – bajki Lessinga, rozmowy potoczne służące ćwiczeniom w mówieniu, i wreszcie listy Gellerta, służące ćwiczeniom w pisaniu. Niektóre wydania polskojęzycznych gramatyk Gottscheda są poszerzone o krótki słownik (Gott/1762, Gott/1774, Gott/1787, Gott/1794). Ani teksty, ani słownik nie występują oczywiście w oryginale niemieckim – zostały one dodane na użytek nauki języka niemieckiego jako obcego.

Na wykład z gramatyki składają się zasadniczo trzy części: ortografia, etymologia[14] i składnia. Ich treści są naturalnie zbliżone, choć nie ma tu mowy o jednakowym brzmieniu. Pod względem sposobu prezentacji materiału gramatycznego Gott/1762 najbardziej odbiega od innych wydań. Podczas gdy w Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774, Gott/1787 i Gott/1794 są wyraźnie wyodrębnione trzy wspomniane powyżej działy gramatyki (podzielone wewnętrznie na jednostki niższego rzędu), Gott/1762 nie wykazuje takiej trójdzielnej organizacji podziału treści. Jest tu 13 rozdziałów i o ile rozdz. I–III odpowiadają ortografii w innych wydaniach, rozdz. IV–VIII – etymologii, to kolejne rozdziały nie stanowią składni jak w innych wydaniach, tylko prezentują raz treści morfologiczne (rozdz. XI), raz składniowe (rozdz. IX, XII, XIII), por. tabela 1. Traktującego o abrewiacjach rozdz. X nie da się jednoznacznie przypisać ani do ortografii, ani do morfologii, ani też do składni, dlatego w tabeli 1 został wyróżniony szarym tłem i wyłączony z przyporządkowania.

Tabela 1. Porównanie podziału materiału gramatycznego w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Gott/1762

Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774, Gott/1787, Gott/1794

I

O pisaniu

O ortografii albo o nauce dobrego pisania / O pisowni czyli ortografii

II

O Czytaniu i wymawianiu

III

O długim, lub krótkim Syllab wymawianiu

IV

O Artykułach

O wykładaniu / O Etymologii

V

O Deklinacyach Substantiwow

VI

O Adjektywach

VII

O Adiectiwach rzecz podwyższających, abo poniźaiących

VIII

O Pronominach

IX

O Położeniu słów abo Konstrukcyi

O składni / O zgadzaniu części mowy /

O zgadzaniu części mowy albo o syntaxym

X

O Abbrewiacyach

XI

De Verbis et Participiis Abo o Verbach i Partycypiach

O wykładaniu / O Etymologii

XII

O konstructii słów abo Verbów

O składni / O zgadzaniu części mowy /

O zgadzaniu części mowy albo o syntaxym

XIII

O porządku Grammatyckim Niemieckim abo iakim porządkiem kłaść maią kłaść śię słowa

Mimo zbliżonej struktury i treści Gott/1762 różni się od innych wydań. Tę gramatykę najbardziej wyróżnia terminologia. Już w słowie wstępnym – zatytułowanym Przestroga i zupełnie innym niż w pozostałych wydaniach – autor-tłumacz prezentuje własne stanowisko w kwestii języka terminologii:

Ponieważ ta Grammatyka wydaie śię osobliwie dla tych, którzy ieśli iuż niedobrze poieli, przynaymniey początki w Łaćińskim języku biorą; á zatym. którym terminy Grammatyckie Łaćińskie, iako to Casus, Substantivum, Adiectivum, Positivus, Comparativus, superlativus, Præpositio, Adverbium i tam daley, tak są iasne i wiadome, iż nie tylko niepotrzebuią, abyśmy Oyczystym językiem one wyłożyli, ale owszem takie tłumaczenie miasto objaśnienia, większąby Im ćiemność sprawiło, i nową á mniey potrzebną do uczenia śię podało materyą, iako samo doświadczenie Nas uczy; więc którzy tą Grammatyką wszystkim, á naybarżiey nie głębokim w Łaćinie dogodźić chcemy, po Polsku ią, z używaniem iednak zwyczaynych Grammatyce Łaćinskiey terminów, naśladując w tym obcych Autorów, do używania podaiem (Gott/1762: nlb.).

Ze słów autora-tłumacza jasno wynika, że nie opowiada się za terminologią w językach narodowych. Zarówno w średniowieczu, jak i we wczesnych czasach nowożytnych językiem uczonej społeczności lub językiem ojczystym ludzi wykształconych (Burke 2009: 83) była łacina uchodząca za wzór niedościgniony. Jak wspomniałam, pierwsze gramatyki języków narodowych pisano po łacinie i na wzór gramatyk języka łacińskiego. Trwanie przy terminologii łacińskiej nie było obce wielu autorom gramatyk w XVII w., również w XVIII wciąż powszechnie występowało. Daje się w tym okresie – XVII–XVIII w. – zaobserwować wyraźną dychotomię w podejściu do języka terminologii gramatycznej. Niektórzy dostrzegali w terminologii łacińskiej przeszkodę w opanowaniu języka, wychodząc z założenia, że nie każdemu znana jest terminologia łacińska[15], inni stali na stanowisku, że terminy gramatyczne należy podawać po łacinie[16].

Zainteresowanie językami narodowymi jako obcymi oraz spór o język (łacina uczonych czy język narodowy), prowadzony w XVII i XVIII w., korzystnie wpłynęły na rozwój polskiej terminologii gramatycznej. Wysiłki autorów lub autorów-tłumaczy zmierzające do odejścia od łaciny na rzecz terminów w języku polskim widać wyraźnie w polskojęzycznych gramatykach Gottscheda, co zostanie przedstawione i omówione w dalszej części wywodu.

Jak wspomniałam, w polskojęzycznych opracowaniach gramatyki Gottscheda omawiane są trzy działy gramatyki. Dla nazwania tych działów autorzy-tłumacze stosują różne terminy polskie. Największa jednomyślność dotyczy działu, w którym prezentowane są litery (głoski) języka niemieckiego i znajdują się zasady wymowy i pisowni. Tylko w Gott/1762 nie występuje nazwa działu, terminy pojawiają się natomiast w tytułach kolejnych rozdziałów:

pisanie, czytanie i wymawianie, długie i krótkie sylab wymawianie: Gott/1762;
ortografia, czyli nauka dobrego pisania: Gott/1766;
ortografia albo nauka dobrego pisania: Gott/1771;
ortografia albo nauka dobrego pisania: Gott/1774;
pisownia, czyli ortografia: Gott/1787;
pisownia albo nauka dobrego pisania: Gott/1794.

Podobnie jak w XVI–XVII w., również osiemnastowieczne dzieła nie czynią rozróżnienia pomiędzy głoską a literą, a pod terminem ortografia kryją się zarówno zasady wymowy, jak i pisowni. W polskich tłumaczeniach gramatyki Gottscheda najczęściej powtarza się termin nauka dobrego pisania, który – w bazie SHTG – w dziełach innych autorów poświadczony jest tylko w słowniku Jana Mączyńskiego (1564) w formie nauka dobrze pisania jako polski ekwiwalent łac. orthographia. Zbliżony termin występuje w gramatyce francuskiej Stanisława Nałęcz-Moszczeńskiego (1774) – tu ekwiwalentem francuskiego terminu orthographe jest pol. dobre pisanie, termin poświadczony też u Mączyńskiego (1564).

Dział traktujący o częściach mowy tudzież ich strukturze morfologicznej nosi w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda nazwę albo etymologia, albo wykładanie, przy czym etymologia to zapożyczony termin grecko-łaciński, natomiast wykładanie poświadczone jest tylko w polskojęzycznych gramatykach Gottscheda:

etymologia: Gott/1766, Gott/1771, Gott/1787;
wykładanie: Gott/1774, Gott/1794.

Wykładanie nie jest tłumaczeniem terminu niemieckiego – w oryginale Gottsched posługuje się terminem Wortforschung, w dosłownym tłumaczeniu badanie słów. Termin wykładanie koresponduje z wcześniejszymi terminami wykład słowa lub słów (Mącz/1564, Kn/1621, Tr/1764, Klecz/1767) oraz słowa wykładająca nauka (Gut/1669). W słowniczku terminów gramatycznych Gott/1794 odnotowany został termin źrzódłosłów (jak w Kop/1783) jako ekwiwalent łac. etymologia.

Dla trzeciego działu, jakim jest składnia, autorzy-tłumacze stosują albo konstrukcja, albo zgadzanie, albo składnia jako nazwę tegoż działu:

położenie słów / konstrukcja: Gott/1762;
zgadzanie części mowy: Gott/1766, Gott/1787;
zgadzanie części mowy, nauka o zgadzaniu słów: Gott/1771;
zgadzanie części mowy / słów zgadzanie: Gott/1774;
składnia: Gott/1794.

Występujący w Gott/1762 termin położenie słów zdaje się efemerydą, która nie ma ani wcześniejszego, ani późniejszego poświadczenia, na co wskazują wyniki w SHTG. Położenie słów jest tłumaczeniem terminu łacińskiego constructio, któremu w gramatyce Gottscheda odpowiada niem. Wortfügung. Najczęściej występujący termin na określenie współczesnej składni to zgadzanie części mowy – najwcześniej poświadczone w gramatyce francuskiej (Mal/1700), kolejne notowania w Dąb/1759 i Gott/1766, następne rok później u Walentego Szylarskiego (1767), jednak tu nie jest określeniem składni jako działu gramatyki, tylko jednego ze związków składniowych, mianowicie związku zgody. Termin konstrukcja ma najwcześniejsze poświadczenie (w znaczeniu składni) w gramatyce francuskiej Bartłomieja Kazimierza Malickiego (1700). Tuż przed Gott/1762 pojawił się ten termin w gramatyce łacińskiej Stanisława Konarskiego (1759), wydanej w Wilnie podobnie jak Gott/1762, później wystąpił w dziele Michała Dudzińskiego (1776), kolejnej gramatyce wydanej w Wilnie. W ostatnim trzydziestoleciu XVIII w. stosował ten termin również Onufry Kopczyński (1778, 1780, 1785), używając go synonimicznie z terminem składnia, który występował z kolei w Gott/1794. Najwcześniej składnia jest poświadczona w Kop/1778, późnej w Kop/1780 i Kop/1785 oraz gramatyce języka angielskiego dla Polaków, napisanej przez Juliana Antonowicza (1788). Autor-tłumacz Gott/1794 przejął go zapewne z gramatyk Kopczyńskiego.

W polskojęzycznych gramatykach Gottscheda terminy konstrukcja, zgadzanie i składnia odnoszą się do ogółu zjawisk składniowych, zgadzanie dotyczy zarówno związku zgody, jak i związku rządu – podobnie jak konstrukcja i składnia.

Z terminów nazywających trzy omawiane działy gramatyki trzy terminy wydają się typowe dla tych dzieł – po pierwsze, termin nauka dobrego pisania, po drugie, wykładanie, po trzecie, położenie słów. Pierwszy wystąpił niemal 200 lat wcześniej w Mącz/1564 jako nauka dobrze pisania, potem został zaniechany lub wyparty przez grec.-łac. ortografię, drugi termin, mianowicie wykładanie na określenie nauki o częściach mowy poświadczony jest tylko w polskojęzycznych gramatykach Gottscheda, natomiast trzeci termin, czyli położenie słów, ma jednorazowe poświadczenie w Gott/1762.

Tabela 2 przedstawia wybrane terminy z zakresu ówczesnej ortografii występujące w polskojęzycznych wydaniach gramatyki Gottscheda. W Gott/1762, Gott/1766/, Gott/1771 i Gott/1774 termin litera wciąż odnosi się zarówno do głoski, jak i do znaku alfabetu. Dopiero w Gott/1787 i Gott/1794 literę zastępuje głoska, ale nie oznacza to bynajmniej, że następuje od teraz wyraźne rozróżnienie między głoską a literą. Głoski czyli litery – można przeczytać w Gott/1787 i Gott/1794. W takim podwójnym znaczeniu termin głoska poświadczony jest najwcześniej w Kop/1778 – głoska jako dźwięk mowy – i Kop/1780 – głoska jako znak alfabetu. W Gott/1787 i Gott/1794 jest też już mowa o samogłoskach, spółgłoskach i dwugłoskach, a nie o literach samobrzmiących (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774), literach spółbrzmiących (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774) lub literach dwugłośnych (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774).

Tabela 2. Wybrane terminy z zakresu ortografii / fonetyki w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Termin

Gott/1762

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

litera

+

+

+

+

głoska

+

+

dwugłoska

+

+

dyftong

+

+

+

dwugłośna litera

+

+

+

samogłoska

+

+

wokal (vocal)

+

litera samobrzmiąca

+

+

+

pół samobrzmiące litery

+

półgłoska

+

spółgłoska

+

+

litera spółbrzmiąca

+

+

+

głoska spółbrzmiąca

+

konsonant (consonant)

+

konsona

+

sylaba

+

+

+

+

+

zgłoska

+

+

sylabizować / sylabizowanie

+

+

+

+

zgłoskowanie

+

vocalis

+

+

+

+

+

semi vocalis

+

+

+

consonans

+

+

+

+

+

diphthongus

+

+

+

+

Pierwsze poświadczenia tych terminów pochodzą z lat 70. XVIII w.: samogłoska (Kop/1778), spółgłoska (Nał/1774, Kop/1778), dwugłoska (Nał/1774, Kop/1778). Autorzy-tłumacze musieli się zatem wzorować albo na gramatyce Nał/1774, albo na gramatykach Kop/1778 i Kop/1780, w których te terminy mogły zostać przejęte z gramatyki Nał/1774, przyczyniając się do ich utrwalenia. Spolszczone formy łacińskie dyftong, wokal (vocal), konsonant (consonant), konsona – w tekście odmieniane jak polskie rzeczowniki – występują najczęściej w najstarszym przekładzie gramatyki Gottscheda – tym, którego autor-tłumacz zapewniał, że łacińskie terminy są bardziej zrozumiałe dla uczących się niż polskie i dlatego stosuje terminologię łacińską. Nie do końca wytrwał w postanowieniu, bo zdarzało mu się przeplatać terminy łacińskie z polskimi, co będzie widać w dalszej części wywodu. Terminy łacińskie – w tabeli zaznaczone szarym tłem – występują również w pozostałych wydaniach gramatyki. W opisie spotyka się je sporadycznie, są natomiast podane w spisie terminów otwierającym etymologię. Dwuszpaltowy spis, nazwany albo O Znamionach Grammatycznych (Gott/1794), albo O Terminach Grammatycznych (Gott/1766, Gott/1771), albo O Znakach Grammatycznych (Gott/1774), albo O Wyrazach Grammatycznych (Gott/1787), zawiera terminy łacińskie i ich polskie ekwiwalenty.

W części o nauce dobrego pisania autorzy-tłumacze odnoszą się też do znaków lub znamion ortograficznych względnie znaków pisowniczych, które dzielą na dwie grupy:

znaki ortograficzne: generalne i osobliwe: Gott/1766, Gott/1771;
znaki ortograficzne: powszechne i osobliwe: Gott/1774;
znamiona ortograficzne: powszechne i osobliwe: Gott/1787;
znaki pisownicze: powszechne i osobliwe: Gott/1794.

Pod terminem znaki / znamiona ortograficzne generalne lub powszechne albo znaki pisownicze powszechne kryją się znaki interpunkcyjne, natomiast termin znaki / znamiona ortograficzne osobliwe albo znaki pisownicze osobliwe odnosi się do diakrytów. Termin znak ortograficzny występuje najwcześniej u Konarskiego (Kon/1759), drugie poświadczenie to Gott/1766, kolejne występują u Szylarskiego (SzyGram/1767), znamię ortograficzne poświadczone jest najwcześniej w Gott/1787, natomiast później dopiero u Stanisława Jana Borodzicza (Bor/1830) jako znamiona ortografijne, termin znaki pisownicze zaś zdaje się mieć pierwsze poświadczenie w Gott/1794. Pokrewne znak pisowny i znak pisarski pochodzą dopiero z pierwszej połowy XIX w. (L/1807–1814, Szum/1809, Desz/1846). Podział na znaki generalne / powszechne i osobliwe wydaje się obecny tylko w polskojęzycznych gramatykach Gottscheda. Znaki interpunkcyjne są w tekstach gramatyk odwzorowane, ich nazwy występują sporadycznie, najczęściej we wspomnianych spisach, które mają z kolei różną liczbę haseł – najuboższy występuje w Gott/1787.

Tabela 3 zawiera wyekscerpowane nazwy znaków interpunkcyjnych. W Gott/1762 brak nazw znaków interpunkcyjnych, dlatego tabela 3 nie uwzględnia tego wydania.

Tabela 3. Nazwy znaków interpunkcyjnych w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Nazwa

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

dwa punkta

+

+

+

dwukropek

+

+

koma

+

+

prążek

+

przecinek

+

+

medianota

+

+

półznak

+

+

punkt

+

+

+

znak podziwienia /wykrzyknienia

+

+

+

znak wykrzyknienia

+

znak pytania

+

+

+

+

W polskojęzycznych gramatykach Gottscheda tylko dwa znaki interpunkcyjne nie mają konkurujących ze sobą nazw, mianowicie punkt i znak pytania. Termin punkt w znaczeniu znaku interpunkcyjnego kończącego zdanie zdaje się mieć pierwsze poświadczenie dopiero w Tr/1764. Sam termin poświadczony jest też wcześniej w Mącz/1564, Kn/1621 i Kn/1644, jednak jako znak interpunkcyjny niekoniecznie w funkcji sygnału końca zdania oznajmującego. Z kolei znak pytania pojawia się najwcześniej w Gott/1766 i SzyGram/1767. Na określenie dwukropka gramatyki Gottscheda z lat 70. XVIII w. podają termin dwa punkta, poświadczony najwcześniej w Mal/1700, potem w Dąb/1758 i następnie w Gott/1766, natomiast w Gott/1787 i Gott/1794 występuje używany do dzisiaj termin dwukropek, notowany wcześniej tylko w Kop/1778, Kop/1780, Kop/1783, Kop/1785. Średnik ma w polskojęzycznych gramatykach Gottscheda dwie nazwy – spolszczoną łacińską medianota w Gott/1766 i Gott/1771 oraz polską półznak, poświadczoną tylko w Gott/1787 i Gott/1784. Wykrzyknik określany jest natomiast jako znak podziwienia albo wykrzyknienia (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774) lub krócej jako znak wykrzyknienia (Gott/1794). Znak podziwienia albo wykrzyknienia występuje tylko w przekładach gramatyki Gottscheda. W Kop/1778 pojawia się pierwsze poświadczenie nazwy znak wykrzyknienia, natomiast SzyGram/1767 pierwszy raz notuje nazwę znak podziwienia. Przed Kop/1778 i SzyGram/1767 poświadczona jest w Gott/1766 forma łącząca w sobie obie te nazwy. W pięciu polskich wydaniach gramatyki Gottscheda występują aż trzy określenia przecinka – spolszczone łacińskie koma (Gott/1766, Gott/1771), prążek (Gott/1774), przecinek (Gott/1787, Gott/1794). Pożyczka łacińska koma w takim zapisie poświadczona jest dopiero w Mal/1700 i chociaż występuje w dziełach gramatycznych aż do XX w. (por. hasło koma w SHTG), podają ją tylko dwa starsze polskie wydania gramatyki Gottscheda. Zaskakuje termin prążek w Gott/1774, ale zdaje się on efemerydą występującą tylko w tym dziele. W nowszych wydaniach gramatyki Gottscheda poświadczony jest już używany do dzisiaj termin przecinek, który pierwszy raz występuje w Kop/1778.

Autorzy-tłumacze określają język mianem dyskursu (Gott/1766, Gott/1771) lub mowy (Gott/1774, Gott/1787, Gott/1794) i wyróżniają w nim analogicznie dziewięć części dyskursu lub części mowy. Wyekscerpowane nazwy odmiennych części mowy ilustruje tabela 4, natomiast nieodmiennych – tabela 5.

Tabela 4. Nazwy odmiennych części mowy w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Termin

Gott/1762

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

artykuł

+

+

+

znamka

+

przedimek

+

+

imię

+

+

+

+

+

+

pronomen

+

zaimek

+

+

+

+

+

werbum / verbum

+

+

+

+

+

+

słowo

+

+

+

+

+

+

partycyp

+

uczestnictwo

+

+

+

imiesłów

+

+

Tabela 5. Nazwy nieodmiennych części mowy w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Termin

Gott/1762

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

adverbium

+

przysłowie

+

+

+

przysłówek

+

+

prepozycja

+

przekładanie

+

+

+

przyimek

+

+

coniunctio

+

łączenie

+

+

+

spójnik

+

+

interiectio

+

interiekcja

+

+

wkładanie

+

wciskanie

+

wykrzyknik

+

+

Dwa terminy imię oraz słowo występują we wszystkich wydaniach, przy czym Gott/1762 stosuje też spolszczony termin łaciński werba / verba. W tym wydaniu pojawia się zresztą najwięcej spolszczonych (bądź nie) terminów łacińskich, mianowicie artykuł, pronomen, partycyp, adverbium, prepozycja, coniunctio, interiectio. Przyglądając się powyższym zestawieniom, łatwo stwierdzić, że Gott/1787 i Gott/1794 odbiegają terminologicznie od wcześniejszych wydań. Występują w nich bowiem terminy, które używane są również dzisiaj, podczas gdy Gott/1766, Gott/1771 i Gott/1774 powtarzają starsze terminy lub stosują utworzone przez autora-tłumacza. Wprawdzie przedimek jako nazwa rodzajnika wyszedł z użycia, ale jest poświadczony w innych gramatykach z badanego okresu, np. Kop/1785, Ant/1788, w przeciwieństwie do znamki jako nazwy rodzajnika, która jest efemerydą – niejedyną zresztą – w wydaniu Gott/1774. Również wkładanie i wciskanie na określenie wykrzyknika występują tylko w Gott/1774. Ciekawe, że termin łączenie jest pierwszy raz poświadczony w Gott/1766. Występuje później w SzyPocz/1770 i Lub/1778. Uczestnictwo, przysłowie i przekładanie z czasem zostają wyparte przez imiesłów, przysłówek i przyimek. Proces zmiany w obrębie terminów, wypierania jednych przez drugie, daje się zaobserwować już na przykładzie tych kilku wydań polskojęzycznej gramatyki Gottscheda. Z podanych w tabelach synonimicznych terminów jedne nie pojawiają się już w nowszych wydaniach, drugie występują w kilku następujących po sobie, a jeszcze inne zastępują dotychczasowe terminy.

Nie inaczej rzecz się ma z terminami odnoszącymi się do podziału części mowy na poszczególne grupy. W klasyfikacji autorów-tłumaczy gramatyki Gottscheda część mowy (dyskursu) imię obejmuje rzeczowniki i przymiotniki. W zależności od wydania rzeczownik to substantyw, imię istotne, imię rzeczowne lub rzeczownik, natomiast przymiotnik to adiektyw, imię przydatne, imię przymiotne lub przymiotnik, por. tabela 6. Imię rzeczowne i rzeczownik są używane zamiennie w Gott/1787 i Gott/1794, podobnie jak imię przymiotne i przymiotnik. Zarówno rzeczownik, jak i przymiotnik mają swoje pierwsze poświadczenie – według wskazań SHTG – w Kop/1778.

Tabela 6. Terminy określające rzeczowniki i przymiotniki w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Imię

Gott/1762

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

substantyw

+

imię istotne

+

+

+

imię rzeczowne

+

+

rzeczownik

+

+

adiektyw

+

imię przydatne

+

+

+

imię przymiotne

+

+

przymiotnik

+

+

W obrębie imion istotnych / imion rzeczownych / rzeczowników autorzy-tłumacze wyróżniają nomina propria i nomina appellativa. Dla obu grup występują po dwie nazwy: imię własne lub imię właściwe dla nomina propria oraz imię nazywające lub imię pospolite dla nomina appellativa. Imię własne zdaje się popularniejsze niż imię właściwe. To ostatnie pojawia się – przed Gott/1794 – w Lub/1778 i Ant/1788. Termin imię nazywające występuje najpierw w Sty/1675, później dopiero w Gott/1766, a ostatnie poświadczenie pochodzi z 1774 r.: Nał/1774 i Gott/1774. Ten termin jest stopniowo wypierany w polskich gramatykach Gottscheda przez imię pospolite – termin znany już w XVI w. i poświadczony wcześniej m.in. w Don/1542, DonCul/1560, Don/1595, Don/1649, Gut/1669, Sty/1675.

Kolejne kryterium podziału rzeczowników to ich budowa słowotwórcza. Rzeczownik podstawowy to najpierw imię początkowe – poświadczone jedynie w Gott/1766, później w SzyPocz/1770, potem imię pierwotne, notowane najwcześniej w Kop/1778. Rzeczownik pochodny autorzy-tłumacze nazywają imieniem pochodzącym, później imieniem pochodnym. Pierwsze poświadczenie imienia pochodzącego jest w Gott/1766, później pojawia się w SzyPocz/1770, następnie w Gott/1774, Mon/1780 i w Gott/1794. Imię pochodne występuje pierwszy raz w Kop/1778, potem w Kop/1780, Mon/1780, później już w gramatykach Gottscheda. Mon/1780 i Gott/1794 podają oba terminy na określenie rzeczowników pochodnych.

Tabela 7. Terminy podziału rzeczowników w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Imię istotne

Gott/1762

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

imię własne

+

+

+

+

+

imię właściwe

+

imię nazywające

+

+

+

imię pospolite

+

+

imię początkowe

+

+

+

imię pierwotne

+

+

imię pochodzące

+

+

+

+

imię pochodne

+

+

imię istne

+

+

+

imię niezłożone

+

+

imię składane

+

+

+

imię złożone

+

+

Ostatni podział też odnosi się do budowy słowotwórczej – tym razem dotyczy rzeczowników prostych i złożonych. Pierwsze to imiona istne bądź niezłożone, drugie natomiast to imiona składane bądź złożone. Imiona istne i imiona składane ustępują z czasem miejsca imionom niezłożonym i złożonym. Ciekawe, że terminy imię istne i imię składane poświadczone są tylko u autorów-tłumaczy gramatyki Gottscheda oraz u Szylarskiego (SzyPocz/1770). Terminy imię niezłożone i imię złożone mają więcej poświadczeń. Imię złożone występuje już w Don/1595, potem w Don/1649, Kon/1759, Gott/1766, Kop/1778, natomiast imię niezłożone notowane jest najpierw w Kop/1780.

Jak pokazuje tabela 4, w każdej z omawianych gramatyk czasowniki określano mianem słów, abstrahując od spolszczonych łacińskich werbów / verbów lub terminu łacińskiego verba. W tabeli 8 przedstawiono nazwy stosowane przez autorów-tłumaczy dla czasowników wyodrębnionych w klasyfikacji według ówczesnej kategorii gramatycznej czasownika kształt lub gatunek.

Tabela 8. Nazwy w klasyfikacji czasowników w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Słowa / Verba

Gott/1762

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

Kształt / gatunek słowa

aktywa

+

działające

+

+

+

czynne

+

+

passywa

+

cierpiące

+

+

+

bierne

+

+

trzeciego gatunku / kształtu

+

+

+

nijakie / nijakiego gatunku

+

+

auxiliarne / auxiliaria

+

posiłkujące

+

+

+

+

posiłkowe

+

z prepozycyj złożone

+

composita

+

składane

+

+

+

złożone

+

+

istne nieskładane

+

+

+

niezłożone

+

+

anomala

+

zdrożne

+

+

+

nieforemne

+

impersonalia

+

trzeciosobne

+

+

+

+

nieosobiste

+

osobiste

+

+

+

+

irregularia

+

nieporządkowe

+

+

+

+

nieforemne

+

+

regularia / porządnie koniugujące się

+

porządkowe

+

+

+

+

foremne

+

+

reciproca

+

ściągające się

+

+

+

zaimkowe

+

Nazwy synonimiczne są zebrane w grupy oddzielone od siebie naprzemiennie białym i szarym tłem.

Również terminy klasyfikujące czasowniki wykazują różnorodność nazw. W najstarszym wydaniu polskojęzycznej gramatyki Gottscheda (Gott/1762) przeważają spolszczone terminy łacińskie lub wręcz łacińskie. W kolejnych wydaniach są już terminy polskie.

Termin słowo działające występuje najpierw w Gott/1766, później tylko w SzyPocz/1770. Natomiast termin słowo czynne pojawia się pierwszy raz w Kop/1778. Słowo cierpiące notuje już Bart/1544, następujące po nim słowo bierne stosuje pierwszy raz Kop/1778.

Słowo trzeciego gatunku oraz słowo trzeciego kształtu są poświadczone tylko w polskojęzycznych gramatykach Gottscheda. W oryginale niemieckim Gottsched nie podaje takiej nazwy czasowników, pisze natomiast o mittlere Gattung (dosłownie: gatunek pośredni lub środkowy), gdzie Gattung oznacza stronę czasownika. Słowo trzeciego gatunku oraz słowo trzeciego kształtu odpowiadają natomiast semantycznie niem. mittlere Gattung. Z kolei słowo nijakie występuje pierwszy raz w Kop/1778, później w Kop/1780. Słowo posiłkujące pojawia się pierwszy raz w gramatyce języka francuskiego (Mal/1700, Dąb/1759), później w Gott/1766 i stosuje je też SzyGram/1767 i SzyPocz/1770, natomiast słowo posiłkowe ma swoje pierwsze poświadczenie w gramatyce rosyjskiej (Lub/1778) i w Kop/1778, potem występuje w Kop/1780, Kop/1785. Termin słowo składane przejął autor-tłumacz prawdopodobnie z gramatyki francuskiej (Mal/1700), natomiast słowo złożone pojawia się w SzyGram/1767. Słowo istne nieskładne nie występuje w żadnej innej gramatyce poza polskojęzycznymi gramatykami Gottscheda, w przeciwieństwie do słowa niezłożonego, które ma pierwsze poświadczenie w Kop/1778. Verbum anomalum to w Gott/1766, Gott/1771 i Gott/1774 słowo zdrożne. Ten termin poświadczony jest tylko tutaj. W Gott/1794 polskim ekwiwalentem jest słowo nieforemne. Słowo nieosobiste, poświadczone najpierw w Sty/1675, później m.in. w Mal/1700, Tr/1764, SzyGram/1767, również w Kop/1778, konkuruje w XVIII w. z terminem słowo trzeciosobne, notowanym najwcześniej w Gott/1766, później w SzyGram/1767. Słowo osobiste, pierwsze wystąpienie w Sty/1675, nie miało konkurencji w XVIII w. Słowo nieporządkowe to termin poświadczony najpierw w Gott/1766. Później występuje też w Lub/1778. Słowo nieforemne synonimiczne ze słowem nieporządkowym pojawia się dopiero w Kop/1780. Podobnie jak słowo nieporządkowe, również słowo porządkowe występuje pierwszy raz w Gott/1766, później – poza innymi wydaniami gramatyki Gottscheda – notuje je też Lub/1778. Synonimiczne słowo foremne ma pierwsze poświadczenie w Mon/1780. Słowo ściągające się pojawia się po raz pierwszy w Gott/1766, kolejne poświadczenia pochodzą z SzyGram/1767 i SzyPocz/1770. Wiele wskazuje na to, że tym terminem posługiwali się tylko Szylarski i autor-tłumacz gramatyki Gottscheda. Synonimiczne słowo zaimkowe mogło zostać przejęte od Kopczyńskiego, występuje bowiem najpierw w Kop/1778.

W ogólnej charakterystyce części mowy (części dyskursu), poprzedzającej właściwy wywód z gramatyki, autorzy-tłumacze gramatyki Gottscheda (poza Gott/1762) podają w sposób syntetyczny kategorie gramatyczne zarówno imienne, jak i werbalne.

Przypadek jako kategoria gramatyczna nosi w omawianych gramatykach nazwy kazus (Gott/1762), spadek (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774), potem przypadek (Gott/1787, Gott/1794). Termin przypadek – w znaczeniu gramatycznym – zaczyna funkcjonować w polszczyźnie w XVIII w., starszy jest spadek, który występuje najpierw w Don/1542 i utrzymuje się aż do początku XX w.

W Gott/1762 pojawiają się tylko łacińskie nazwy przypadków: nominativus, genitivus, dativus, accusativus, vocativus, ablativus. W pozostałych wydaniach nazwy łacińskie podane są tylko w wykazach terminów, natomiast w opisie stosuje się nazwy polskie. Zestawienie nazw przypadków w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda przedstawia tabela 9.

Terminy spadek mianujący, rodzący, dawający, oskarżający, wzywający oraz odbierający poświadczone są po raz pierwszy w Don/1542, najstarszym wydaniu polskiej wersji gramatyki łacińskiej Eliusza Donata. Numerowanie przypadków pojawia się najpierw w Kop/1780, a kolejne poświadczenia pochodzą z Gott/1787. Nazwy przypadków zawierające w sobie numer przypadka są obecne w gramatykach aż do XX w.

Termin rodzaj pojawia się we wszystkich wydaniach gramatyki Gottscheda i we wszystkich występuje też jego łaciński odpowiednik genus. Rodzaj jako termin gramatyczny poświadczony jest już w Bart/1544. Dla poszczególnych rodzajów gramatycznych autorzy-tłumacze podają nazwy łacińskie, ale od wydania Gott/1766 w opisie obecne są już nazwy polskie, które w Gott/1762 też występują, ale sporadycznie. Wykaz używanych terminów określających poszczególne rodzaje gramatyczne przedstawia tabela 10.

Tabela 9. Nazwy przypadków w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Spadek /Przypadek

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

mianujący

+

+

+

pierwszy

+

+

rodzący

+

+

+

drugi

+

+

dawający

+

+

+

trzeci

+

+

oskarżający

+

+

+

czwarty

+

+

wzywający

+

+

+

piąty

+

+

odbierający

+

+

+

szósty

+

+

Tabela 10. Nazwy rodzajów gramatycznych w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Rodzaj

Gott/1762

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

męski

+

+

+

+

+

+

białogłowski

+

+

+

+

żeński

+

+

wyłączony

+

trzeci

+

+

obojętny

+

nijaki

+

+

powszechny

+

Tylko rodzaj męski nie ma żadnej konkurencyjnej formy. Pierwsze poświadczenie tego terminu jest w Don/1542. Rodzaj białogłowski (pierwsze poświadczenie w Sty/1675) to termin synonimiczny do rodzaju niewieściego (pierwsze poświadczenie Don/1542), ale ten nie występuje w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda. Natomiast rodzaj żeński pochodzi z drugiej połowy XVIII w. i występuje pierwszy raz w Kop/1778. W polskich wydaniach gramatyki Gottscheda autorzy-tłumacze posługują się tym terminem w wydaniach z lat 80. i 90. XVIII stulecia. Najwięcej form synonimicznych wyekscerpowano dla rodzaju nijakiego, przy czym rodzaj wyłączony jest efemerydą w Gott/1762, rodzaj trzeci pierwszy raz występuje w Gott/1766, potem u SzyPocz/1770, następnie znowu w Gott/1771 i w gramatyce rosyjskiej Lub/1778. Stosują go tylko autorzy-tłumacze polskich gramatyk Gottscheda, Szylarski i Lubowicz. Rodzaj obojętny w znaczeniu rodzaj nijaki występuje tylko w Gott/1774. Termin rodzaj nijaki ma pierwsze poświadczenie w Kop/1778, kolejne w Mon/1780 i znowu Kop/1875. Autorzy-tłumacze Gott/1787 i Gott/1794 przejęli go prawdopodobnie od Kopczyńskiego. W Gott/1762 poświadczony jest jeszcze jeden termin dotyczący kategorii rodzaju, mianowicie rodzaj powszechny. To zarazem pierwsze poświadczenie tego terminu, kolejne występują tylko w Lub/1778. Autor-tłumacz wydania gramatyki Gottscheda z 1762 r. wyróżnia w języku niemieckim cztery rodzaje gramatyczne, podczas gdy w pozostałych wydaniach jest mowa o trzech. Lubowicz używa tego terminu w odniesieniu do języka rosyjskiego, w którym też wyróżnia cztery rodzaje gramatyczne (rzeczownika). Autor-tłumacz gramatyki Gottscheda i Lubowicz stosują termin rodzaj powszechny w tym samym znaczeniu.

W kategorii gramatycznej liczby zaobserwowano następujące terminy, por. tabela 11.

Tabela 11. Nazwy w kategorii liczb w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Liczba

Gott/1762

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

mała

+

+

+

pojedyncza

+

+

większa

+

wielka

+

+

+

mnoga

+

+

Nie zaskakuje obecność terminów liczba pojedyncza i liczba mnoga w nowszych wydaniach gramatyki Gottscheda. Te wydania wyróżniają się nowocześniejszą terminologią, a niektóre terminy na stałe weszły do polskiej terminologii gramatycznej. Termin liczba pojedyncza występuje najpierw w 1765 r. w podręczniku do nauki języka francuskiego Jeana-Baptiste’a de La Borde’a (Koronczewski 1961: 24), następnie w SzyGram/1767, natomiast liczba mnoga w Kop/1778. Termin mała liczba pojawia się najpierw w Don/1595 i Don/1649, następnie w Gut/1669 i Sty/1675. Termin ten stosowano jeszcze w XIX stuleciu. Z kolei termin wielka liczba notowany jest już w Bart/1544 i utrzymał się do XIX w. Liczba większa występuje natomiast tylko w Gott/1762.

Z kategorii gramatycznych przymiotnika i przysłówka autorzy-tłumacze gramatyki Gottscheda uwzględniają stopnie. Sam proces stopniowania nazywają porównaniem (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774), później stopniowaniem (Gott/1787, Gott/1794). Wydaje się, że termin stopniowanie pojawia się pierwszy raz w Kop/1780 i został przejęty od Kopczyńskiego przez autorów-tłumaczy gramatyki Gottscheda, natomiast termin porównanie na określenie stopniowania zdaje się utworzony przez autora-tłumacza Gott/1766, ponieważ tutaj ma pierwsze poświadczenie. Termin ten występuje też w SzyGram/1767, SzyPocz/1770 i Lub/1778. W Gott/1762 proces stopniowania przymiotników nie został nazwany, chociaż jest omawiany. Nazwy stopni podano tu po łacinie: positivus, comparativus i superlativus. Nazwy stopni w pozostałych wydaniach gramatyki prezentują się w sposób następujący, por. tabela 12.

Tabela 12. Nazwy stopni w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Stopień

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

pierwszy

+

+

+

pierwszy stopień ani podwyższający ani poniżający

+

+

+

pierwszy równy

+

równy

+

drugi

+

+

+

drugi stopień trochę podwyższający albo poniżający

+

+

+

drugi wyższy

+

wyższy

+

trzeci

+

+

+

trzeci stopień nadto podwyższający albo poniżający

+

+

+

trzeci najwyższy

+

najwyższy

+

W Gott/1766, Gott/1771 i Gott/1774 obocznie występują po dwie nazwy stopni – jedna nazwa jest krótsza, druga dłuższa. Ciekawe, że zarówno krótsza, jak i dłuższa nazwa mają pierwsze poświadczenie w Gott/1766 – poza nazwą stopień pierwszy, która najpierw występuje w Mącz/1564, przy czym nazwy dłuższe pojawiają się tylko w polskich przekładach gramatyki Gottscheda. Nazwy krótsze są później poświadczone m.in. w SzyGram/1767, SzyPocz/1770. W Gott/1787 i Gott/1794 podano już terminy nowsze, które autorzy-tłumacze zaczerpnęli prawdopodobnie z Kop/1780.

Kolejną kategorią gramatyczną werbalną w omawianych gramatykach jest gatunek, kształt lub rodzaj słowa. Pod tymi terminami kryje się kategoria strony czasownika. W Gott/1774 występuje zarówno rodzaj słowa, jak i kształt słowa, przy czym ten ostatni termin to efemeryda notowana tylko w tym dziele. W Gott/1766, Gott/1771 i Gott/1787 jest mowa o gatunkach słów, w Gott/1794 o gatunkach czyli rodzajach słów. W gramatykach języka polskiego termin gatunek słów pierwsze poświadczenie ma w SzyPocz/1770, natomiast rodzaj słów to termin starszy, notowany już w Bart/1544. Autorzy-tłumacze podają następujące nazwy stron czasownika, por. tabela 13.

Tabela 13. Nazwy stron czasownika w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

gat. działający

gat. działający

rodz./kszt. działający

gat. czynny

gat./rodz. czynny

gat. cierpiący

gat. cierpiący

rodz./kszt. cierpiący

gat. bierny

gat./rodz. bierny

gat. trzeci

gat. trzeci

rodz./kszt. obojętny

gat. nijaki

gat./rodz. nijaki

Wiele wskazuje na to, że terminy gatunek czynny, gatunek bierny, gatunek nijaki nie występują u innych autorów. Wcześniejszy termin gatunek działający ma pierwsze poświadczenie w Gott/1766, potem pojawia się tylko w SzyPocz/1770, również gatunek cierpiący jest pierwszy raz notowany w Gott/1766, później w SzyPocz/1770 i Lub/1778, natomiast gatunek trzeci poza Gott/1766 i Got/1771 występuje tylko w SzyPocz/1770. Rodzaj działający / kształt działający oraz rodzaj obojętny / kształt obojętny poza Gott/1774 nie są nigdzie notowane w przeciwieństwie do rodzaju cierpiącego, poświadczonego już w Bart/1544. Za to kształt cierpiący jest efemerydą z Gott/1774.

Kategoria trybu to we wcześniejszych wydaniach gramatyki Gottscheda sposób (Gott/1762, Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774), w późniejszych wydaniach nazywa się już tryb (Gott/1787, Gott/1794). W najstarszym polskim wydaniu gramatyki Gottscheda stosowane są głównie terminy łacińskie na określenie poszczególnych trybów. Dodatkowo występują – tylko raz – dwa terminy polskie, mianowicie sposób rozkazujący (imperativus) i sposób żądający (optativus). Tabela 14 prezentuje nazwy trybów w pozostałych wydaniach.

Tabela 14. Nazwy trybów w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

skazujący

skazujący

skazujący

oznajmujący

oznajmujący

rozkazujący

rozkazujący

rozkazujący

rozkazujący

rozkazujący

złączający

złączający

złączający

życzący

złączający

nieskończony

nieskończony

nieskończony

bezokoliczny

bezokoliczny

Termin sposób rozkazujący występuje pierwszy raz – w takiej konfiguracji – w niemieckojęzycznej gramatyce języka polskiego Gut/1669, później poświadczony jest m.in. w Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700. Termin tryb rozkazujący pojawia się najpierw w Kop/1778. Sposób skazujący ma pierwsze poświadczenie w Duch/1699, natomiast tryb oznajmujący – w Kop/1778. Sposób złączający to kolejny termin występujący najpierw w Gut/1669, później w Gott/1766, następnie w SzyGram/1767. W Gott/1787 użyty jest termin tryb życzący. Ten termin stosuje najpierw Kop/1778. Sposób nieskończony z Gott/1766, Gott/1771 i Gott/1774 zdaje się pochodzić z gramatyki włoskiej Sty/1675, a tryb bezokoliczny (Gott/1787 i Gott/1794) jest kolejnym terminem występującym najpierw w Kop/1778.

W kategorii czasu autorzy-tłumacze stosują terminy, które przedstawia tabela 15.

Tabela 15. Nazwy czasów w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda

Czas

Gott/1762

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

teraźniejszy

+

+

+

+

+

+

przeszły niedoskonały

+

+

+

+

przeszły niedokonany

+

+

przeszły doskonały

+

+

+

+

przeszły dokonany

+

+

dawno przeszły

+

przeszły więcej niż doskonały

+

+

+

zaprzeszły

+

+

futurum

+

przyszły

+

+

+

+

+

Termin czas teraźniejszy używany jest nieprzerwanie od Mącz/1564. Z XVI w. pochodzi też termin czas przyszły, poświadczony pierwszy raz w Don/1542. Czas przeszły niedoskonały występuje najpierw w Sty/1675 i trwa do końca XVIII w., ale już pod koniec stulecia pojawia się konkurencyjny termin czas przeszły niedokonany (Kop/1780). Również czas przeszły doskonały pochodzi z XVI w. (Don 1595) i utrzymuje się do końca XVIII w., ale już pod koniec stulecia w Kop/1780 pojawia się nowszy termin, mianowicie czas przeszły dokonany. Nie inaczej rzecz się ma z terminami czas dawno przeszły (pierwszy raz w XVI w., Don/1595) oraz czas przeszły więcej niż doskonały (pierwsze poświadczenie w XVI w., Don/1595), które przetrwały do końca XVIII w., wypierane przez czas zaprzeszły z Kop/1780.

W polskich wydaniach gramatyki Gottscheda różne są terminy określające fleksję. Odmiana czasownika to koniugacja (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1787), związanie (Gott/1774), czasowanie (Gott/1794). W Gott/1766 występuje termin koniugowanie, a czasownik koniugować poświadczony jest już w Gott/1762. Termin czasowanie ma pierwsze poświadczenie w Kop/1778 i trwa aż do XX w., natomiast związanie pojawia się tylko w Gott/1774.

Termin deklinacja występuje w Gott/1762, Gott/1766, Gott/1771, Gott/1787. W Gott/1794 pojawia się natomiast termin przypadkowanie, a w Gott/1774 – termin nakłonienie / skłonienie, który poświadczony jest tylko w tym dziele. Przypadkowanie jako termin gramatyczny występuje pierwszy raz w Kop/1778. W gramatykach jest ten termin obecny jeszcze w pierwszej połowie XX w.

Podsumowanie

Analiza polskich wydań gramatyki Gottscheda prowadzi niewątpliwie do interesujących obserwacji dotyczących jej (właściwie jej tłumaczeń polskojęzycznych) roli w procesie kształtowania się polskiej terminologii gramatycznej i ilustruje zmiany, jakim uległa terminologia po opublikowaniu gramatyki Kopczyńskiego (1778, 1780), która „stała się obowiązkowym podręcznikiem w szkołach prowadzonych przez KEN, na niej też wzorowali się autorzy innych podręczników szkolnych […], użyta przez gramatyka terminologia została szybko wykorzystana w gramatykach innych języków pisanych po polsku […]” (Decyk-Zięba 2020: 66). Na przestrzeni zaledwie 30 lat – najwcześniejsze i najpóźniejsze analizowane wydanie dzielą 32 lata – w analizowanych gramatykach Gottscheda widoczna jest istotna zmiana w nazewnictwie gramatycznym. Podczas gdy terminologia w Gott/1762, Gott/1766, Gott/1771 i Gott/1774 wpisuje się w tradycję terminologiczną sprzed gramatyki Kopczyńskiego, w Gott/1787 i Gott/1794 widać zmianę na rzecz terminów nowszych, takich, z których wiele przetrwało do dzisiaj. W odniesieniu do analizowanych gramatyk rok 1787[17] stanowi swoistą cezurę, wyznacza bowiem koniec wielu – często nieporadnych i będących kalką językową z łaciny – terminów szesnasto- i siedemnastowiecznych i początek nowego nazewnictwa. Analiza porównawcza terminów z tych dwóch wydań (Gott/1787 i Gott/1794) z terminologią w dziełach innych wcześniejszych autorów wykazała, że oba wydania wykazują zbieżność terminologiczną przede wszystkim z gramatykami Kopczyńskiego, terminologia jest unowocześniona i dostosowana do terminologii z gramatyki narodowej. W Gott/1787 i Gott/1794 pojawiają się terminy, które albo są najpierw poświadczone u Kopczyńskiego, albo występują też u niego, przykładowo: składnia, głoska, dwukropek, znak wykrzyknienia, przecinek, rzeczownik, przymiotnik, imię pochodne, imię niezłożone, imię złożone, słowo czynne, słowo bierne, słowo nijakie, słowo posiłkowe, stopniowanie, stopień wyższy, stopień najwyższy, tryb rozkazujący, tryb oznajmujący, tryb bezokoliczny, czas przeszły niedokonany, czas przeszły dokonany, czasowanie i in. Nie ulega wątpliwości, że Kopczyński miał wpływ na terminologię w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda z lat 80. i 90. XVIII w. W tytule Gott/1794 znajduje się zapis, że gramatyka została opracowana „podług wyrazów, znaczeń i pisowni Grammatyki Elementarnej w Szkołach Narodowych używanej”, której autorem był Kopczyński. W tytule wydania z 1787 r. nie ma wprawdzie takiego zapisu, ale wpływ gramatyki dla szkół narodowych jest oczywisty.

Zainteresowanie budzi kolejne spostrzeżenie poczynione w trakcie analizy terminologii. Zaobserwowano mianowicie grupę terminów, które najpierw są poświadczone w Gott/1766, a kolejne poświadczenie mają w SzyGram/1767 i/lub SzyPocz/1770, przykładowo: cezura, gatunek działający, gatunek cierpiący, gatunek trzeci, łączenie, imię początkowe, imię składane, imię istne, porównanie, przysłowie zapierania, rodzaj trzeci, rodzaj obojętny, słowo działające, słowo istne, słowo ściągające się, słowo trzeciosobne, słowo działające, sposób złączający, stopień pierwszy, stopień drugi, stopień trzeci, stopnie porównania, termin gramatyczny. Gramatyka Szylarskiego była pierwszą gramatyką języka polskiego napisaną po polsku. Powstała w 1767 r., natomiast drukiem – w zmienionej postaci – ukazała się w 1770 r. Pytanie o związek Gott/1766 i SzyGram/1767 oraz SzyPocz/1770 pozostaje tymczasowo bez odpowiedzi.

Analiza terminologii w polskich gramatykach Gottscheda, wydanych w latach 60. i 70. XVIII stulecia, ujawniła też wpływ gramatyk języków obcych pisanych po polsku na terminologię w gramatykach Gottscheda. Ustalono, że Gott/1766, Gott/1771 i Gott/1774 notują terminy poświadczone pierwszy raz w polskojęzycznej gramatyce języka włoskiego (Sty/1675) i języka francuskiego (Mal/1700) oraz napisanej po niemiecku gramatyce języka polskiego (Gut/1669). Sty/1675 jest źródłem np. imienia przydatnego, interiekcji, słowa czyniącego, Gut/1669 – słowa osobistego i sposobu (= tryb), Mal/1700 – konstrukcji, słowa posiłkującego, słowa składanego, zaimka, zgadzania się, terminu dwa punkta, spolszczonego terminu koma.

W polskich wydaniach gramatyki Gottscheda powtarzają się również terminy dawne, takie, które miały już ponad dwustuletnią tradycję, a niektóre z nich przetrwały do dzisiaj. Dla przykładu: w Don/1542 odnotowane są imię własne, rodzaj męski, rodzaj oddzielny, słowo (czasownik), spadek, spadek mianujący, spadek rodzący, spadek dawający, spadek oskarżający, spadek wzywający, spadek odbierający, natomiast w Bart/1544 – przykładowo: rodzaj, słowo cierpiące, stopień.

Wyekscerpowano również terminy poświadczone tylko w polskich gramatykach Gottscheda, np. wykładanie (Gott/1774, 1794), znaki pisownicze (Gott/1794), półznak (średnik) (Gott/1787, Gott/1794), prążek (Gott/1774), znamka (1774), wkładanie (Gott/1774), wciskanie (Gott/1774), słowo trzeciego kształtu (Gott/1774), słowo zdrożne (Gott/1766, Gott/1774), rodzaj wyłączony (Gott/1762), liczba większa (Gott/1762), pierwszy stopień ani podwyższający ani poniżający, drugi stopień trochę podwyższający albo poniżający, trzeci stopień nadto podwyższający albo poniżający (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774), kształt słowa (Gott/1774), rodzaj działający / kształt działający (Gott/1774), rodzaj obojętny / kształt obojętny (Gott/1774), kształt cierpiący (Gott/1774), gatunek czynny, gatunek bierny, gatunek nijaki (Gott/1787, Gott/1794), związanie (koniugacja) (Gott/1774). Najwięcej terminów, które są efemerydami tylko w polskich wydaniach gramatyki Gottscheda, zaobserwowano w Gott/1774.

Nowsze wydania analizowanych gramatyk (Gott/1787, Gott/1794) niewątpliwie przyczyniły się do utrwalania powstających bądź przekształcających się polskich terminów gramatycznych, z których wiele weszło na stałe do polskiej terminologii gramatycznej. Starsze wydania są wyraźnie osadzone w dawnej tradycji, a w Gott/1774 można w pewnym stopniu dostrzec to, o czym pisał Andrzej Koronczewski (1961: 79–80) – pomysłowość autorów lub autorów-tłumaczy w tworzeniu nowych terminów.

1. [1] Więcej na ten temat zob. Burke 2009: 101–102.

2. [2] Przykładowo rękopiśmienny Traktat o ortografii polskiej rektora Akademii Krakowskiej Jakuba Parkosza z 1440 r. lub wydrukowana w 1492 r. gramatyka języka hiszpańskiego Gramática de la lengua castellana hiszpańskiego humanisty Antonia de Nebriji (1441–1522). Humanista Leon Battista Alberti (1404–1472) napisał w latach 30. lub 40. XV w. gramatykę języka włoskiego, opublikowaną dopiero w 1495 r. (por. Burke 2009: 145). Na początku XV w. powstał też traktat ortograficzny dotyczący języka czeskiego, pt. De Ortografia Bohemica, którego autorstwo przypisuje się czeskiemu duchownemu Janowi Husowi (1370–1415).

3. [3] Przykładem takiej szkoły jest protestanckie gimnazjum akademickie Schönaichianum-Carolatheum w Bytomiu Odrzańskim, otwarte oficjalnie w 1616 r. W gimnazjum uczono języka francuskiego, angielskiego, włoskiego lub hiszpańskiego, natomiast niemiecki był językiem wykładowym (por. Majchrzak 1997: 94).

4. [4] Valentin Ickelsamer (ok. 1500–1547), niemiecki gramatyk, autor pierwszej gramatyki języka niemieckiego napisanej w tym języku.

5. [5] Są to: Laurentius Albertus, Teutsch Grammatick oder Sprach-Kunst, Augsburg 1573; Albert Ölinger, Vnderricht der Hoch Teutschen Spraach, Straßburg 1573; Johannes Clajus, Grammatica Germanicae Linguae, Leipzig 1578 (por. Eggers 1986: 199).

6. [6] Na przykład badania prowadzone w ramach projektu Słownik historyczny terminów gramatycznych online (SHTG [dostęp: 31.08.2023]).

7. [7] Drukarnia Pijarów została założona na przełomie 1682 i 1683 r. i działała do ok. 1858 r.

8. [8] Michał Gröll (1722–1798), warszawski księgarz i drukarz, który przeniósł swoją drukarnię z Drezna do Warszawy. Drukarnia Grölla działała do 1806 r., kiedy to – już po śmierci drukarza – została zlicytowana.

9. [9] Drukarnia Akademicka w Wilnie działała od 1586 do 1805 r., kiedy to została sprzedana przez władze Uniwersytetu.

10. [10] Antoni Piller (?–1780), wiedeńczyk, który w 1772 r. przybył do Lwowa i założył tam drukarnię.

11. [11] Collegium Nobilium pijarów w Warszawie zostało założone w 1740 r. przez pijara Stanisława Konarskiego i istniało do 1832 r.

12. [12] Akademia Lwowska istniała w latach 1758–1773. Została później przekształcona w szkołę średnią, ponadto na bazie Akademii powstały dwa kolegia: Kolegium Medyczne i Kolegium Teologii Katolickiej. Akademia Lwowska to jeden z etapów w historii Uniwersytetu Lwowskiego.

13. [13] Chodzi prawdopodobnie o Szymona Bielskiego (1745–1826), pijara, nauczyciela, wydawcę i historyka.

14. [14] W ówczesnym rozumieniu etymologia to nauka o częściach mowy, również budowie wyrazów.

15. [15] Przykładowo Maciej Gutthäter-Dobracki (1625–1681), tłumacz i nauczyciel języka polskiego we Wrocławiu.

16. [16] Na przykład Johann Christian Krumbholz (1720–1789), pastor w Bojanowie, autor gramatyki języka polskiego napisanej po niemiecku.

17. [17] Pierwsze wydanie polskojęzycznej gramatyki Gottscheda dostosowane do gramatyk języka polskiego dla szkół narodowych ukazało się w 1782 r., pt. Gramatyka niemiecka podług ustaw J. K. Gottscheda niegdyś sławnego Akademij Lipiskiej nauczyciela i rządcy. Zebrana i znowu podług wyrazu znaczeń i pisowni gramatyki elementarnej dla Szkół narodowych poprawiona i przedrukowana. W Warszawie 1782. Drukiem i nakładem Michała Grölla księgarza nadwornego J. K. M. Zapowiedź zmian zawiera już sam tytuł.

Wanda Decyk-Zięba

Uniwersytet Warszawski

wdecyk@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0003-4301-5491

Rozdział VI.

W poszanowaniu tradycji – terminologia gramatyczna w pierwszej gramatyce języka polskiego napisanej po polsku

W 1765 r. powstało Towarzystwo Literatów w Polszcze Ustanowione, którego celem stało się wydawanie książek w języku polskim. I to właśnie Towarzystwo Literatów powierzyło Walentemu Szylarskiemu, który zwrócił się z propozycją opracowania gramatyki łacińskiej, napisanie gramatyki polskiej. Ułożona w formie pytań i odpowiedzi Grammatyka powszechne wszystkim językom i własne polskiemu prawidła w sobie zamykająca… (1767) nie uzyskała aprobaty Towarzystwa. Szylarski nie zaniechał pomysłu wydania gramatyki, uwzględniwszy krytyczne uwagi o swojej gramatyce, przerobił ją gruntownie, znacznie skrócił, układ katechizmowy zmienił na wykład i opublikował w 1770 r. pt. Początki nauk dla młodzieży, czyli Grammatyka języka polskiego ucząca… (1770) (Decyk-Zięba 2020). Była to pierwsza wydana drukiem gramatyka języka polskiego napisana po polsku. Stanowiła ona w porównaniu z dziełami równoczesnymi, czyli Stanisława Kleczewskiego O początku, dawności, odmianach i wydoskonaleniu języka polskiego. Zdania (1767) i Michała Dudzińskiego Zbiorem rzeczy potrzebniejszych do wydoskonalenia się w ojczystym języku służących (1776)[1], najpełniejszy opis gramatyki polskiej w języku polskim, a ponieważ rękopis gramatyki się zachował, mamy też możliwość porównania wersji rękopiśmiennej z drukiem.

1. Szylarski o terminologii gramatycznej

Szylarski zapewne podstawowy zasób polskich terminów gramatycznych przyswoił w procesie edukacji szkolnej, posługiwał się nimi też w praktyce nauczycielskiej. Znał język francuski i niemiecki, w Przemowie do rękopiśmiennej gramatyki jako wzór (jeszcze niedościgły) podaje gramatykę języka łacińskiego Port-Royal, francuską Pierre’a Restaut[2] i niemiecką Johanna Christopha Gottscheda. We wstępie do drukowanego dzieła wymienia trzy gramatyki języka polskiego: Franciszka Menińskiego z 1749 r. (o autorze wspomina też w rękopisie), Jana Karola Woyny z 1762 r.[3] i Jana Monety z 1763 r. (Wrocław, Toruń, Lipsk)[4]. Pierwsza z tych gramatyk była wydana w języku łacińskim, dwie pozostałe w języku niemieckim. Szylarski za podstawę swojego opisu przyjął gramatykę Menińskiego oraz gramatykę języka łacińskiego Stanisława Konarskiego (zawierała ortografię polską, a także propozycję klasyfikacji błędów ortograficznych) (Decyk-Zięba 2019).

Do kwestii terminologicznych Szylarski ustosunkował się w przedmowie Do Czytelnika w wydanej drukiem gramatyce:

Słow jednak, czyli z Greckiego pochodzących à od Łacinnikow używanych, czyli z Łacińskiego na Polskie przekształtowanych, do wyrażania rożnych części i podziałow w uczeniu Grammatyki przypadających i potrzebnych, nie usiłowałem koniecznie szczeremi nazwiskami Polskiemi wykładać, naśladując w tym Niemcow i Francuzow, z ktorych pierwsi do podobnych wyrazow, słow w cale Łacińskich; drudzy na swoje tylko zakończenia przerobionych zażywają; przez co języki swoje czynią powszechniejsze, nie wzdrygając się tych słow, ktore prędzej i od więcej Narodow, Ludzi mogą być pojęte i zrozumiane (SzyPocz/1770: [7–8]).

W tej wypowiedzi zwraca uwagę na dwa mechanizmy kształtowania się terminologii gramatycznej w językach nowożytnych: zapożyczanie terminów łacińskich lub tworzenie ich rodzimych odpowiedników. Opowiadał się za pierwszym sposobem, gdyż ułatwia on poznanie i rozumienie języków. Na tej podstawie moglibyśmy powiedzieć, że Szylarski był zwolennikiem umiędzynarodowienia łacińskiej terminologii gramatycznej. To stanowisko nie znajduje potwierdzenia w praktyce, gdyż w gramatyce stosuje polskie terminy gramatyczne, będące najczęściej kalkami terminów łacińskich (por. niżej).

W druku terminy łacińskie od polskich zostały odróżniane krojem czcionki (łacińskie – kursywą, polskie – antykwą), w rękopisie terminy łacińskie podkreślono.

W drukowanej gramatyce znajduje się osobny paragraf (SzyPocz/1770: 5–6)[5] poświęcony objaśnieniu następujących terminów gramatycznych[6]: deklinacja, spadki (= przypadki), liczba, rodzaje, artykuł, stopnie porównania, koniugacja, sposoby (= tryby), czasy.

2. Gramatyka – definicja, działy

Na tle wcześniejszych gramatyk języka polskiego wyróżnia dzieło Szylarskiego definicja mowy: „Mowa, jest wyrażenie myśli słowami”, w czym widać wpływ francuskiej myśli oświeceniowej. Źródłem definicji był zapewne Restaut, na co wskazują treść i forma wykładu:

Res/1730: 1–2

SzyGram/1767: 1

DEMANDE, U’entendez-vous par le mot de Grammaire?

RE’SPONSE. J’entendns l’art de parler.

D. Qu’est-ce que parler?

R. C’est exprimer ses pensées.

D. De quoi se sert-en pour exprimer ses pensées?

R. On se sert de signes que l’on appelle mots, ou parties du discours, ou parties d’oraison.

D. De quoi les mots sont-ils composes?

R. Ils sont compose de lettres.

Pytanie. Co jest Grammatyka?

Odpowiedź. Jest nauka jakiej mowy.

P. Co jest mowa?

O. Jest mowa wyrażenie myśli przez słowa.

[tekst wykreślony: P. Jak się to dzieje […]

O. Przez słowa.]

P. Z czego składają się słowa?

O. Z sylab.

W tym duchu definiował później mowę Onufry Kopczyński w gramatyce narodowej: „Mowa jest obrazem czyli znakiem myśli” (Kop/1780: 10). Według Szylarskiego znajomość reguł rodzimego języka (wiele z nich ma charakter powszechny, uniwersalny) stanowi klucz do wiedzy, ułatwia też naukę języków obcych. Gramatyka to nauka / sztuka „ucząca dobrze mowić i pisać” (SzyPocz/1770: 9). Tak też gramatykę definiowano przed Szylarskim, por. np.:

Grámmátiká, náuká która sie obiera około uczenia obiecádła, sylláb, tćionk, álbo rzekow słow, i wszego języka (Mącz/1564);

Quid Est GRAMMATICA? Est ars, quae doces bene loqui, bene scribere, et bene pronuntiare” (Piotr/1634: 3).

Szylarski wyróżnił cztery działy gramatyki: ortografię, etymologię, prozodię oraz syntaxis / konstrukcję. Nazwy działów to zapożyczenia właściwe (formalnosemantyczne) grecko-łacińskie (orthographía, etymología, prosōdía, sýntaxis) i łacińskie (constructio), wszystkie mają poświadczenia przed 1767 r.: ortografia w Murz/1551, Mącz/1564, Mora/1592, etymologia[7] w Rot/1616, Mal/1700, prozodia w Mal/1700, syntaxis w Rot/1616, konstrukcja w Mal/1700, Cell/1725, Kon/1759, Gott/1762.

3. Fonetyka i pisownia

Wiadomości o wymowie głosek są nader skąpe, znajdują się w działach poświęconych ortografii i prozodii[8]. W pierwszym dziale – wzorując się na Konarskim (1759) – autor koncentruje się na normie ortograficznej, charakteryzuje różne typy błędów przeciw ortografii. Jednym z kryteriów poprawności wyrazów (połączeń) jest – podobnie jak u poprzedników (Mącz/1564, Jan/1594) – zwyczaj.

Dla obu dziś różnych porządków: fonetycznego i ortograficznego terminem podstawowym jest litera (z łac. littera), która od XV w. oznacza zarówno głoskę, jak i znak pisany głoski (Sstp). Litery tworzą sylaby. W porządku ortograficznym litery dzielą się na małe i wielkie, bez znaków i ze znakami (są im przypisane kropki – ż, akcenty – akcent ostry ˊ i akcent ciężki – ˋ, c do liter e i a – ę, ą, l jest przekryślone), w porządku fonetycznym na: wokale, konsony i dyftongi. Uporządkowany zbiór liter to alfabet (tak też w Kon/1759). Wymowa to pronuncjacja (Sty/1675, Duch/1699) i wymawianie (Murz/1551). Literą, którą w wymowie się zamilcza, było e (Dąb/1759). Właściwości głosek Szylarski – podobnie jak robili to poprzednicy – rozpatruje w opozycji do języka łacińskiego (lub francuskiego[9]): podobne brzmienie czy brzmienie własne. Użyte w gramatyce terminy odnoszą się do:

1) czasu trwania wymowy głosek: ilkość / quantatis, sylaba długa – krótka[10] – spólna, z przeciągiem / bez przeciągu, skrócenie;

2) przydechu: aspiratio / tchnienie;

3) siły artykulacji: z przyciskiem / bez przycisku, głośno;

4) narządów mowy: zębów językiem dotknąć potrzeba, (głośno i) otwartemi ustami.

W opisie właściwości akustycznych głosek Szylarski posługuje się nazwami, dla których trudno znaleźć odpowiadające – mimo długiej tradycji użycia – współcześnie pojęcia: są wieloznaczne i nieprecyzyjne, jak: cienko i delikatnie, grubo, grubiej. O literze cienkiej (k) i hrubej (ch) pisał Kochanowski (1585 za: SPXVI), o cienkim ś i grubym sz – Jan/1594, o literach cienkich i rubych (b i p, c i g, d i t, f i u) – Sty/1675: 9.

W SHTG przed 1767 r. nie zostały odnotowane takie terminy, jak: sylaba długa, sylaba krótka, sylaba spólna oraz litera wielka. Literę małą notuje SPXVI[11], informację o tym, że sylaby „krotko bywáją wymawiane”, znajdziemy w gramatyce języka włoskiego Styli (1675: 15). W przekładzie na polski gramatyki Konarskiego (1759) pojawiają się litery mniejsze i litery większe. Przeciąg jest derywatem od przeciągać, czasownika w znaczeniu prozodycznym notowanym w Dąb/1759, Gott/1762, Klecz/1767. Pozostałe terminy mają poświadczenia piętnastowieczne – aspiratio (Park/1440), szesnastowieczne – akcent (Jan/1594), dyftong (Bart/1544, KochOrt/1592), sylaba (Bart/1544, Murz/1551) oraz siedemnastowieczne – akcent ostry (Kn/1621, 1644), akcent ciężki (Mal/1700), wokala, konsona (Sty/1675, Mal/1700), tchnienie, pronuncjacja (Sty/1675, Duch/1699).

Zmiany postaci fonetycznej wyrazów, polegające na zaniku samogłoski lub sylaby (np. ci → ć), traktuje Szylarski jako rezultat skrócenia, czyli syncope[12]. Figurą skrócenia wyjaśnia też oboczność w N. lm. końcówki -ami wobec -mi (Xiędzami, Xiężami – Xiędzmi, Xiężmi: SzyGram/1767: 122).

O trudnościach z wyborem terminu świadczą nieliczne (a jednak znamienne) koniektury dokonane przez Szylarskiego w rękopisie, poprawienie litery głośnej na wokalę oraz współbrzmiącej na konsonę. O ujednolicaniu zaś terminologii zaświadcza rezygnacja z terminu polskiego na rzecz łacińskiego: z dwu obocznych form w rękopisie: dyftong i litera dwugłośna oraz aspiratio i tchnienie w druku pozostały dyftong i aspiratio. Terminami łacińskimi notowanymi tylko w druku są: acutus (= akcent ostry) i gravis (= akcent ciężki). W wersji opublikowanej spolonizowana została pisownia nazwy sylaba (w rękopisie syllaba).

3.1. Znaki interpunkcyjne

Rozdział o znakach ortograficznych, czyli interpunkcyjnych, zamykał część poświęconą ortografii. Autor odróżnia znaki ortograficzne od akcentów (znaków diakrytycznych nad literami oznaczającymi samogłoski). Definiuje znaki ortograficzne następująco: „Znaki Ortograficzne są pewne krèski lub kropki, ktore się, nie już nad literami, jak akcenta, lecz między słowami, lub przy zawartym jakim sensie kładą” (SzyPocz/1770: 25).

Wyróżnia ich 10. Osiem spośród nich to terminy złożone: rzeczownik + wyrażenie przyimkowe (kreska z kropką), przymiotnik + rzeczownik (podwójne kreski / kreski podwójne), liczebnik + rzeczownik (dwie kropki = dwukropek), rzeczownik + rzeczownik w D.: znak podziwienia (= wykrzyknik), znak pytania (= zapytania), znak rozdzielenia (= …), znak złączenia (= dywiz) i znak przerwania (= spacja). Nazwy jednowyrazowe to kreska (= przecinek), kropka / period (w tym wypadku stosuje dwa terminy na oznaczenie pojęcia). Za najczęściej używany znak uznaje przecinek. W jednym wypadku podaje łaciński odpowiednik nazwy polskiej (kreska – coma). Różnic pomiędzy terminami w rękopisie i w druku nie ma. Do czasu opublikowania gramatyki (1770) wiadomości o znakach przestankowych w języku polskim były wyrywkowe. Informacje o przestankowaniu znajdujemy w tekstach poświęconych retoryce[13] i podręcznikach do nauki języka łacińskiego, np. Jana Ursinusa (1592) i Manuela Álvareza (1622, 1766, I wyd. pol. 1577). O związkach retoryki i interpunkcji zaświadczają też nazwy znaków przestankowych, jak np. period – okres i koniec okresu (kropka) czy comma – najmniejszy odcinek okresu i przecinek (por. Tutak 2017: 138).

Zmiana zasad przestankowania od retoryczno-intonacyjnych do logiczno-składniowych w Polsce zakończyła się dopiero w XIX w. (Foremniak 2014: 292). Z badań Marcina Jakubczyka wynika, że pierwszym autorem gramatyki w języku polskim, który powiązał – wzorem gramatyki Restaut[14] – interpunkcję ze składnią, był Stanisław Nałęcz-Moszczeński (1774) (por. rozdz. III).

Kreska w znaczeniu ‘znak graficzny’ jest notowana od XVI w. (‘znak diakrytyczny’ KochOrt/1592, Jan/1594 i ‘znak interpunkcyjny’ Mącz/1564), wyraz to prawdopodobnie derywat od kresić / krysić ‘robić kreski, linie’ (SPXVI). Kropka[15] w znaczeniu ‘znak diakrytyczny’ jest poświadczona w Murz/1551 i Jan/1594, w słowniku Knapiusza jako odpowiednik łac. interpunctio (obocznie do przedział) (1621) i punctum (obocznie do punkt w piśmie, kreska) (1643, 1644). W gramatyce Szylarskiego kropka została użyta w znaczeniu dzisiejszym ‘znak interpunkcyjny stawiany na końcu zdania’.

Pozostałe nazwy są: kalkami strukturalnymi (znak rozdzielenia, znak zapytania, znak podziwienia, dwie kropki), derywatami syntaktycznymi (kreska z kropką, kreski podwójne oraz znak przerwania, znak złączenia[16]), zapożyczeniem łacińsko-greckim jest period. Znakiem wielofunkcyjnym były kreski - - , dziś w tej funkcji jest używany myślnik lub wielokropek, zmieniła się również postać graficzna symbolu.

Wiadomości o znakach ortograficznych zawierały podręczniki do nauki języka łacińskiego (por. tabela 1), francuskiego (por. rozdz. III) i niemieckiego (por. rozdz. V).

Zestawienie pokazuje nie tylko różnice terminologiczne istniejące pomiędzy źródłami, ale także brak zgody co do liczby znaków ortograficznych (6–10) oraz sposobu traktowania akcentów: cyrkumfleksu, grawisu i akutu. Szylarski uzupełnia repertuar terminów interpunkcyjnych o podwójne kreski ‘znak przytoczenia’[17] i kreskę ‘dywiz’, jako znak wskazujący na złożoną strukturę złożeń, np. Arcy-Książe. W wypadku kreski inspirować się mógł gramatykami francuskimi, por. „Szosta kryská się znájduje pisána powzdłuż między literámi, która jest znákiem, że się z rożnych słów czyni jedno, náp. entre-prendre, entend-il, commence-t-on” (Mal/1700: 11).

Dywiz służył podkreśleniu struktury złożeń typu Modro-oki, Miédzy-brwie w cz. 2 wydania Thesaurusa (1643) (Puzynina 1961: 90). Łącznik, dywiz nie jest dziś zaliczany do znaków interpunkcyjnych.

Znakiem przytoczenia („) w ówczesnej praktyce wydawniczej był sygnalizowany każdy wiersz cytatu od lewego marginesu.

Na zależność Szylarskiego od gramatyki Konarskiego wskazują rozgraniczenie znaków ortograficznych od akcentów oraz polskie odpowiedniki łac. punctum / periodus i signum divisionis. W rozróżnieniu średnika i dwukropka można widzieć wpływ podręczników do nauki francuskiego.

Tabela 1. Zestawienie nazw znaków interpunkcyjnych w wybranych gramatykach

UrsMeth/1592: 42–44

Kon/1756: 2

Kon/1759:

2–3[18]

Álv/1662: 7

Álv/1766: 9–10

SzyPocz/1770: 25–29 SzyGram/1767: 58–88

nazwa ogólna /
symbol graficzny

positurae (interpungendi ratio)

notae orthographicae

znaki ortograficzne

notae

notae

znaki ortograficzne

(,)

I. subdistinctio

(Graecè kómma, Latinè incisum,
et semipunctum)

comma (1) [19]

comma (1)

comma, seu incisum (1)

comma seu incisum (1)

kreska, po łacinie  coma (1)

(;)

–

media nota (2)

media nota (2)

–

–

kreska z kropką (3)

(:)

II. media distinctio (Graecè cólon, Latinè membrum)

duo puncta (3)

duo puncta (3)

colon, seu membrum (sic: vel sic;) (2)

colon seu membrum (sic: vel sic;) (2)

dwie kropki (5) [20]

(.)

III. ultima distinctio (Graecè perìodos, Latinè ambitus, circuitus, distinctio, ac disiunctio)

punctum albo periodus (4)

punctum albo periodus (4)

periodus, seu ambitus (3)

periodus seu ambitus (3)

kropka, czyli period (2)

(!)

V. admiratio / admirationis nota

exclamatio (5)

exclamationis

nota (5)

admiratio (5)

admiratio (5)

znak podziwienia (6)

(?)

IV. interrogatio / interrrogationis nota

interrogatio (6)

interrogationis

nota (6)

interrogatio (4)

interrogatio (4)

znak pytania (7)

( )

VI. parenthesis / parenthesis nota

parenthesis (7)

parenthesis (7)

parenthesis )( [!]

(6)

parenthesis () (6)

znak przerwania (10)

(--) [21]

–

custodes (8)

signum divisionis (8)

–

–

znak rozdzielenia (8)

(„)

–

–

–

–

–

kreski podwójne (4)

(-)

–

–

–

–

–

znak złączenia (9)/ kreska (1767: 55; 1770: 22)

à/á, é

–

acutus à (9)

accentus acutus á

accentus tres (7), acutus é

accentus tres (7), acutus

è

–

accentus

gravis è (9)

accentus gravis è

gravis è

gravis

û ê

–

circumflexus û (9)

accentus circumlexus û

circumflexus ê

circumflexus

(‘)

–

apostrophus (10)

–

–

–

Malicki (1700: 12) w części poświęconej ortografii francuskiej[22] osobno wymienia kryskę dziesiątą (= dwukropek), osobno kryskę dwunastą (= średnik), choć w wypadku tej drugiej zauważa, że „jej używánié jest práwie jedno co i dwu punktów takich :” (1700: 12). W gramatyce Alwara znak „:” odpowiada „;”. Nazwy znak podziwienia i znak pytania występują w gramatyce Gottscheda z 1766 r.

Szylarski był pierwszym gramatykiem, który w tak szerokim zakresie wprowadzał polskie nazwy znaków interpunkcyjnych[23]. Ujmował je systemowo, co widać w zestawieniu z równoczesnym systemem włoskim (Foremniak 2014: 125).

4. Części mowy

Wzorem wcześniejszych gramatyk Szylarski wymienia osiem części mowy, podaje ich nazwy łacińskie i polskie.

Tabela 2. Nazwy części mowy w gramatykach Szylarskiego w perspektywie historycznej

Termin łac.

SzyGram/1767

SzyPocz/1770

Pierwsze notowania

(w SHTG)

Dziś

partes

orationis

części mowy

części mowy

DonGl/1542, Bart/1544

części mowy

nomen

I. imię / nomen [24]

→[25]

imię: [DonGl/1542][26], Bart/1544
imię substantivum: Dąb/1759
nomen: Bart/1544

rzeczownik,
przymiotnik, liczebnik

pronomen

II. zaimek / pronomen

→

zaimek: Mal/1700, Dąb/1759, Tr/1764
pronomen: DonGl/1542, Sty/1675, Cell/1725, Dąb/1759, Kon/1759

zaimek

verbum

III. słowo / verbum [27]

→

słowo: DonGl/1542, Bart/1544, DonCul/1560
verbum: Park/1440, Sty/1675, Kon/1759, Gott/1762

czasownik

participium

IV. uczestnictwo / participium [28]

uczestnictwo

uczestnictwo: Kn/1644, Sty/1675, Duch/1699
participium: DonGl/1542, Sty/1675, Duch/1699

–  [29]

praepositio

V. przekładanie / prepozycja

przekładanie

przekładanie: Bart/1544, Don/1583
prepozycja: DonGl/1542, Sty/1675, Duch/1699
praepositio: Park/1440

przyimek

adverbium

VI. przysłowie

→

przysłowie: DonGl/1542, Bart/1544, Don/1583
adverbium: Murm/1533

przysłówek

coniunctio

VII. złączenie / złączanie / koniunkcja / partykuła

łączenie / złączanie

złączenie: Bart/1544, DonCul/ 1560, Don/1583
złączanie: Sty/1675, Duch/1699
łączenie: Gott/1766
koniunkcja: Duch 1699
coniunctio: Bart/1544

spójnik

interiectio

VIII. wrzucenie / interiekcja

interiekcja

wrzucenie: Bart/1544
interiekcja: Sty/1675, Duch/1699
interiectio: Park/1440

wykrzyknik

Wśród terminów użytych przez Szylarskiego znajdują się takie, które notowane są w źródłach szesnastowiecznych: imię, słowo, przekładanie, przysłowie, wrzucenie, złączenie, siedemnastowiecznych: interiekcja, koniunkcja, prepozycja, uczestnictwo, zaimek, złączanie i osiemnastowiecznych: łączenie. W historii języka polskiego konkurowało w wypadku łac. coniunctio osiem form utworzonych na bazie -łączyć: od czasownika motywującego (łączenie, łączka: L/1807–1814, łącznik: Gddk/1816) i od czasowników prefiksalnych dokonanych (złączenie: Bart/1544, przyłączenie: Mal/1700) i niedokonanych (złączanie, przyłączanie: Mal/1700, też złączka: Nał/1774).

Stosunek autora do terminów zapożyczonych z łaciny jest niejednoznaczny, z jednej strony do druku nie weszły latynizmy prepozycja, koniunkcja czy verbum i participium jako składniki terminów złożonych, z drugiej weszła interiekcja, nie wrzucenie. Wśród nazw części mowy nie ma takiej, która nie byłaby wcześniej odnotowana. O tym, że w tym okresie nazwy części mowy w postaci zanotowanej przez Szylarskiego były utrwalone, świadczy ich zgodność z nazwami części dyskursu w gramatyce Gottscheda z 1766 r. (w gramatyce niemieckiej jako pierwsza część mowy wymieniony jest artykuł ‘rodzajnik’, przekładanie znajduje się po przysłowiu).

Opisując przysłówki, autor stosuje inne strategie nominacyjne w rękopisie i inne w druku. W pierwszym dziele objaśnia ich znaczenie, por.:

Przysłowia służące do […] Potwierdzenia Tak, tak jest, zaiste […],

Przysłowia służące do […] Ilkości Wiele, siła, dużo […] (SzyGram/1767: 382–383)[30].

W drugim podaje polski ekwiwalent terminu łacińskiego: przysłowie potwierdzenia (adverbium affirmandi), przysłowie ilkości (adverbium quantitatis). Pierwszy z wymienionych terminów ma poświadczenie szesnastowieczne (Don/1595), drugi to neologizm autora. W tłumaczeniu gramatyki Gottscheda (1766) ich odpowiednikami są: przysłowie przyświadczenia i przysłowie wielość znaczące / wielości.

5. Kategorie gramatyczne

Ogólnej nazwy kategorii gramatycznych (łac. accidentia) w druku Szylarski nie podaje, natomiast do własności części mowy (odmiennych), o których pisze w rękopisie, zalicza: spadek, rodzaj, sposób, czas, osobę i liczbę (SzyGram/1767: 8–13). Uwzględniając szczegółowe opisy części mowy i wykaz objaśnionych terminów gramatycznych zamieszczony w druku (SzyPocz/1770: 5–6), ich listę można poszerzyć o komparację, deklinację i koniugację, na podstawie opisu czasownika – o gatunki słów.

5.1. Spadek, czyli przypadek

Nazwy przypadków gramatycznych w postaci podanej przez Szylarskiego funkcjonowały od XVI w., ich źródłem była przede wszystkim gramatyka Eliusza Donata. Były to kalki strukturalne[31] z języka łacińskiego.

Tabela 3. Nazwy przypadków w gramatykach Szylarskiego w perspektywie historycznej

Termin łac. (Men/1649 Woy/1690)

SzyGram/1767

SzyPocz/1770

Pierwsze

notowania

(w SHTG)

Dziś

casus

kazus / spadek

spadek

casus: Mącz/1564, Rot/1616
kazus: Kn/1621
spadek: DonGl/1542, Bart/1544

przypadek

nominativus

mianujący

→

DonGl/1542, Bart/1544

mianownik

genetivus

rodzący

→

DonGl/1542, Bart/1544

dopełniacz

dativus

dawający

→

DonGl/1542, Bart/1544

celownik

accusativus

oskarżający

→

DonGl/1542, Bart/1544

biernik

vocativus

wołający
wzywający

wołający

wołający: Mącz/1564, Sty/1675
wzywający: DonGl/1542, Bart/1544

wołacz

ablativus

odbierający

nazywający

odbierający: DonGl/1542

narzędnik

ultimus

opowiadający

→

–

miejscownik

Nazwy nazywający[32] i opowiadający zostały utworzone na wzór już istniejących nazw, formalnie będących imiesłowami. Omawiając czasowniki rządzące spadkiem nazywającym (bawię się gospodarstwem, polowaniem, naukami), Szylarski wymienia osobno połączenia z nazwami narzędzi (piszę piórem) i części ciała (kręcę głową) (SzyPocz/1770: 108–109). Neologizm opowiadający jest uzasadniony pytaniem: o kim?, o czym?, które się stawia, pytając o ten przypadek[33].

Do wersji drukowanej gramatyki nie weszły formy z rękopisu: casus / kazus oraz wzywający (w druku jest spadek i wołający).

5.2. Staczanie, czyli deklinacja

Imię, zaimek i uczestnictwo odmieniają się przez spadki, inaczej naginają, nachylają i staczają, czyli – „jak mowiemy z Łacińskiego” (SzyGram/1767: 9) – się deklinują. Naginać (się) w znaczeniu ‘odmieniać przez przypadki’ we wcześniejszych źródłach nie jest notowane, poświadczenia wcześniejsze mają: staczać się (Bart/1544, Don/1595), odmieniać się (Mącz/1564), deklinować się (Rot/1616), nachylać (Mal/1700). Odmienianie (wyjątkowo zginanie[34]) imion to: staczanie / naginanie / deklinacja. W bazie SHTG nie notuje się wcześniejszych użyć terminów: naginać się, naginanie i zginanie, natomiast staczanie (obok skłonienie) występuje w Regułach gramatycznych… Glabera (DonGl/1542). Naginać (się), naginanie i zginanie nie weszły do druku.

Końcówka (‘końcówka fleksyjna; zakończenie wyrazu’) to w rękopisie terminacja / skończenie, w druku zakończenie / skończenie. W SHTG wszystkie terminy mają poświadczenia wcześniejsze: szesnastowieczne – terminacja (Mora/1592, później Rot/1616), siedemnastowieczne – zakończenie (Mal/1700) i skończenie (Sty/1675).

W deklinacji formą podstawową imion jest thema[35] – „spadek Mianujący, czyli początek słowa” (SzyGram/1767: 91, informacja pominięta w druku).

5.3. Rodzaj

Użyte przez Szylarskiego w rękopisie nazwy: rodzaj męski, rodzaj oddzielny i rodzaj niewieści swoimi początkami sięgają XVI w. Ich źródłem była gramatyka Donata (przy czym szyk składników wyrażenia był różny). Zapewne mało wyrazisty semantycznie zdał się autorowi gramatyki termin rodzaj oddzielny, gdyż zamienił go w druku na rodzaj trzeci i rodzaj ani męski, ani niewieści[36]. Termin rodzaj trzeci występuje w tłumaczeniu gramatyki Gottscheda (1766).

5.4. Liczba

W drukowanej wersji gramatyki poświadczone są jedynie terminy liczba pojedyncza i liczba wielka. W rękopisie obocznie do liczby pojedynczej występuje liczba mała (ze zmianą szyku: mała liczba). Notowane w XVI w. są: wielka liczba (Mącz/1564, Don/1583, 1595), wielga (Bart/1544) i mała liczba (Don/1595) / jedna liczba (Bart/1544). Nowy termin, notowany od 1765 r., to liczba pojedyncza (por. rozdz. II). W Gott/1766 występuje forma starsza – mała liczba.

5.5. Porównanie, czyli stopniowanie

Tabela 4. Nazwy stopni porównania w gramatykach Szylarskiego na tle gramatyk wcześniejszych

Termin łac.

SzyGram/1767

SzyPocz/1770

Pierwsze notowania (w SHTG)

comparatio

komparacja / porównanie / porównywanie

porównanie

komparacja: Kon/1759

porównanie: Gott/1766

gradus

stopień / gradus[37]

stopień

stopień: Bart/1544

gradus: Tr/1764

positivus

ani podwyższający, ani poniżający / pierwszy stopień

→ / →

pierwszy stopień ani podwyższający ani poniżający / pierwszy stopień[38] / pierwszy stopień: Gott/1766

pierwszy stopień: Mącz/1564, Gut/1668, Mal/1700

comparativus

drugi stopień / podwyższający albo poniżający

→ / trochę podwyższający, trochę poniżający

drugi stopień trochę podwyższający albo poniżający / drugi stopień: Gott/1766

superlativus

trzeci stopień / nad wszystkie przenoszący albo poniżający

→ / nad wszystko podwyższający lub poniżający

trzeci stopień nadto podwyższający albo nadto poniżający / trzeci stopień: Gott/1766

Paralelizm nazewniczy jest widoczny pomiędzy terminami w gramatyce Szylarskiego i w polskiej edycji gramatyki niemieckiej Gottscheda (1766). W składzie wielowyrazowych zestawień terminologicznych zachodzą niewielkie różnice. W drukowanej wersji gramatyki Szylarskiego nie znalazły się terminy gradus i komparacja.

5.6. Czas

Szylarski używa znanych od XVI w. i XVII w. nazw czasów, czyli czas teraźniejszy, czas przeszły – niedoskonały, doskonały, więcej jak doskonały oraz czas przyszły. Polską nomenklaturę gramatyczną wzbogaca o dwie nazwy (biorąc pod uwagę różnice w sposobie tworzenia czasu przyszłego): czas przyszły nieskładany i czas przyszły składany, pierwsza odpowiada łac. futurum simplex / perfectum, druga – futurum secundum / imperfectum. W późniejszych źródłach będzie to czas przyszły złożony (Gddk/1816 – I wyd. 1784, Kop/1817) i czas przyszły niezłożony (Ant/1788), zwany też prostym (Dor/1958–1969). Tylko w rękopisie poświadczone są – zapewne pod wpływem gramatyki francuskiej Restaut – nazwy: czas kondycjonalny teraźniejszy I i II i czas kondycjonalny przeszły I i II[39].

Tabela 5. Nazwy czasów w gramatyce Szylarskiego na tle gramatyk wcześniejszych

Łac., franc.

SzyGram/

1767

SzyPocz/

1770

Pierwsze notowania

(w SHTG)

tempus: Men/1649

czas

→

DonGl/1542, Bart/1544

tempus praeteritum: Men/1649

czas przeszły

→

Bart/1544, Don/1595

praeteritum perfectum (cum casu…): Men/1649

czas przeszły doskonały (ja przeczytałem) [40]

→

Don/1595, 1649

praeteritum imperfectum: Men/1649

czas przeszły niedoskonały [41] (ja czytałem)

→

Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700

praeteritum plusquam perfectum: Men/1649

czas przeszły więcej niż doskonały (ja przeczytałem był)

→

Don/1595, 1649

tempus futurum: Men/1649

czas przyszły

→

DonGl/1542

Bart/1544

futurum secundum / simplex / perfectum: Men/1649

czas przyszły nieskładany (ja przeczytam)

→

–

futurum primum / circumscriptum / imperfectum: Men/1649

czas przyszły składany (ja będę czytał)

→

–

tempus praesens: Men/1649

czas teraźniejszy

(ja czytam)

→

Mącz/1564, Mora/1592

czas kondycjonalny

–

–

conditionnel présent: Res/1730: 83, 84

czas kondycjonalny teraźniejszy I

(ja czytałbym)

–

conditionnel présent / czas teraźniejszy warunkowy: Nał/1774

czas kondycjonalny teraźniejszy II

(ja przeczytałbym)

–

–

conditionnel passé Res/1730: 83, 86

czas kondycjonalny przeszły I

(ja czytałbym był)

–

conditionnel passé / czas warunkowy przeszły: Nał/1774

czas kondycjonalny przeszły II (ja przeczytałbym był)

–

drugi czas przeszły warunkowy Nał/1774

Nazwy czasów w postaci podanej przez Szylarskiego mają poświadczenia szesnastowieczne (czas teraźniejszy, czas przyszły, czas przeszły, czas przeszły doskonały) i siedemnastowieczne (czas przeszły niedoskonały). Źródłem nazw jest łacińsko-polska edycja Donata.

5.7. Sposób, czyli tryb

Poprzednicy Szylarskiego za gramatyką łacińską przyjmowali sześć trybów (np. Stat/1568: indicativus, imperativus, optativus, subiunctivus, infinitivus, potentialis), tryb oznajmujący (indicativus) i rozkazujący (imperativus) był rozumiany jak współcześnie. W wypadku pozostałych form na podstawie przykładów tłumaczonych z łaciny ustalano odpowiadającą łacińskiej polską formę trybu. Przykładowo Meniński intuicyjnie ujmował tryb życzący (optativus) i łączący (coniunctivus) razem, możliwościowego (potentialis) nie uwzględniał. Wykładnikami trybów stały się odpowiednie partykuły-spójniki: bodaj, aby, jak, skoro, choć, chociaż, jeśli, gdy, kiedy (Jefimow 1970: 112). Bezokolicznik był traktowany jako jeden z trybów, dostrzegano w nim właściwości czasowe i rodzajowe, np. Meniński podawał dwie formy: dokonaną (infinitivus perfectus – zrozumieć) i niedokonaną (infinitivus imperfectus – rozumieć). Zestaw trybów Szylarski opiera na kryterium formalnym i znaczeniowym:

Dla pojęcia rożności między Sposobami, uważać potrzeba, iż w tych wszystkich Koniugacyach do Sposobu Skazującego nic się nie dodaje; do złączającego dodają się te złączania: gdyż by. Do gdyż w pierwszej osobie przyłącza się sylaba em, w drugiej, sylaba eś […] Przez Sposob Roskazujący, wyraża się roskaz, rada lub prośba […] Dla tego ten Sposob ani pierwszej osoby, ani czasu przeszłego nie ma […] Sposob nieograniczony ztąd się nazywa, iż do żadnej w szczegulności osoby nie ściąga się, lecz każdej służyć może […] kończy się na literę ć z akcentem, albo na sylabę dz, jako ścigać, biedz (SzyPocz/1770: 77).

Tabela 6. Nazwy trybów w gramatyce Szylarskiego na tle gramatyk wcześniejszych

Łac.

SzyGram/

1767

SzyPocz/

1770

Pierwsze notowania

(w SHTG)

modus

sposób

→

Gut/1669, Sty/1675, Tr/1764, Gott/1766

modus indicativus

sposób skazujący

→

Duch/1699, Mal/1700, Tr/1764, Gott/1766

modus imperativus

sposób rozkazujący

→

Gut/1668, Tr/1764, Gott/1766

modus coniunctivus

sposób złączający

→

Gut/1668, Gut 1669, Gott/1766

modus infinitivus

sposób nieograniczony

→ / sposób nieskończony

nieograniczony: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700
nieskończony: Sty/1675, Mal/1700, Gott/1766

Szylarski przejmuje nazewnictwo trybów od swoich poprzedników, w druku dodaje – znaną z gramatyk – inną nazwę bezokolicznika: sposób nieskończony.

5.8. Osoba

Szylarski, jak poprzednicy, wyróżnia osobę pierwszą, „ktora mowi” (ja, my), drugą / wtorą, „do ktorej sie mowi” (ty, wy) i trzecią, „o ktorej się mowi” (on, oni) (SzyGram/1767: 198). Nazwy 1. i 3. os. w postaci podanej przez Szylarskiego są poświadczone w SHTG od XVI w. (Don/1595). Jeśli chodzi o nazwę 2. os. lp. istnieją różnice pomiędzy rękopisem a drukiem, w druku autor posługuje się jednym terminem – druga osoba, który w stosunku do wtorej osoby jest terminem młodszym, nowszym. W materiałach do SHTG odnotowany został dopiero pod koniec XVII w. w podręcznikach języka francuskiego (Duch/1699, Mal/1700), występuje też w przekładzie gramatyki Gottscheda (1766). Wtora osoba / osoba wtora pojawia się jako odpowiednik łac. secunda persona / persona secunda w dwujęzycznej edycji Donata z 1595 r.[42]

5.9. Staczanie, czyli koniugacja

„[O]dmienianie[43] słowa [czasownika] przez sposoby, czasy, osoby w jednej lub obojej liczbie” (SzyGram/1767) to koniugacja lub staczanie, słowo odmienia się, czyli się koniuguje lub stacza się. Terminy staczanie i staczać się (w odniesieniu do czasownika) występują tylko w rękopisie. Pierwszy odnotowany został wcześniej w gramatyce Donata z 1595 r., drugi w gramatyce Styli (1675), koniugować się w podręczniku Duchênebillot (1699).

W formowaniu czasowników tematem (thema), czyli czasem początkowym jest czas teraźniejszy w trybie oznajmującym, „od ktorego poczyna się koniugacya” (SzyGram/1767: 260, w druku informacja pominięta)[44].

5.10. Gatunki, czyli rodzaje słowa

Przez gatunek słowa Szylarski rozumie – jak poprzednicy – możliwość rozróżnienia czynności i stanu czasownika. Gramatycy różnicy pomiędzy znaczeniem czasownika a jego odmianą przez strony nie byli świadomi. Mikołaj Volckmar wymienił trzy rodzaje czasownika (activum, passivum i neutrum – do każdego rodzaju przypisana była określona forma czasownika), Meniński dodał do tych trzech rodzajów: reciprocum (zwrotny – śmieję się) i absolutum (prosty – idę) oraz inchoativa, frequentativa, primitiva i meditativa (Jefimow 1970: 109). Szylarski w wersji rękopiśmiennej podaje nazwy pięciu gatunków czasownika, w druku – jak większość gramatyków – trzy. Należy nadmienić, że żadna z tych nazw nie przetrwała do dzisiaj. Rezygnacja w druku z terminów rodzaj i słowo oddzielne na rzecz gatunek jest przejawem dążenia do precyzji znaczeniowej.

Tabela 7. Nazwy rodzajów słów (genera verborum) czasów w gramatyce Szylarskiego na tle gramatyk wcześniejszych

Łac.

SzyGram/1767

SzyPocz/1770

Pierwsze notowanie (w SHTG)

genus verbi

rodzaj / gatunki werbow

gatunki słów

rodzaj: Bart/1544
rodzaj słów: Don/1595
gatunek słów: Gott/1766

verbum activum

słowo czyniące

gatunek działający / słowo czyniące – działające

słowo czyniące: Sty/1675, Duch/1699, Gott/1766
gatunek działający słowo działające Gott/1766

verbum passivum

słowo cierpiące

gatunek cierpiący / słowo cierpiące

słowo cierpiące: Bart/1544, Don/1583
gatunek cierpiący: Gott/1766

verbum neutrum

słowo oddzielne

gatunek ani działający,

ani cierpiący / gatunek trzeci

słowo oddzielne: Bart/1544, Don/1583
gatunek trzeci / słowo trzeciego gatunku: Gott/1766

verbum reciprocum

słowo ściągające (się)

– [45]

słowo ściągające się: Gott/1766

verbum auxiliare

słowo posiłkujące

– [46]

słowo posiłkujące: Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1766

Zwraca uwagę zgodność terminologiczna pomiędzy gramatyką Szylarskiego a edycją polską gramatyki Gottscheda (1776).

6. Imię istne a składane

Terminów z zakresu słowotwórstwa w gramatyce Szylarskiego występuje niewiele. Słowa / imiona są składane / składające się / złożone w opozycji do pojedynczych, początkowych, istnych. Pierwsze pochodzą od drugich, różnią się od nich prepozycją / przekładaniem / słówkiem. Imiona zdrobniałe to diminutiva (tak w Mal/1700, Gott/1762). Niektóre z tych terminów występują tylko w rękopisie, jak: słowo pojedyncze, prepozycja i słówko, niektóre tylko w druku, jak: słowo / imię istne.

Z wyjątkiem słowa składającego (się) i słówka wszystkie były notowane we wcześniejszych źródłach: słowo początkowe (Gut/1669, Tr/1764), słowo złożone (Klecz/1767)[47], słowo składane (Mal/1700), imię złożone (Don/1595, Kon/1759), pojedyncze słowo (Tr/1764), imię / słowo istne (Gott/1766), imię składane (Gott/1766), pochodzić (od…) (Mącz/1564, Don/1595), przekładanie (Bart/1544), prepozycja (Gott/1762).

7. Konstrukcja, czyli „dobre złożenie słów w mowie”

Szylarski wyróżnia dwa typy związków syntaktycznych: zgadzanie / konstrukcję zgadzania i rządzenie / konstrukcję rządzenia. Terminy te odpowiadają w gramatyce Konarskiego (1759) constructio concordantiae i constructio regiminis. W odróżnieniu od poprzedników (Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1766) – dla których zgadzanie było dubletem nazewniczym konstrukcji (= składni) – autor gramatyki odnosi termin tylko do związku zgody. „Syntaxis po Grecku, z Łacińskiego konstrukcya jest dobre złożenie słow w mowie, co sie staje dwojakim sposobem; albo przez zgadzanie się z sobą, albo przez rządzenie jednych drugiemi (SzyPocz/1770: 98)”[48]. O szyku spójników, czyli porządku koniunkcji (SzyGram/1767) / złączań (SzyPocz/1770), Szylarski czyni wzmiankę, omawiając tę część mowy[49]. Są podstawy, by sądzić, że konstrukcja dotyczyła poziomu organizacji gramatycznej (składni), sens / period[50] (= zdanie) sytuował się na poziomie myślenia (logiki):

Ta także książka jako prowadząca do gruntownego przeniknienia języka, tudzież dająca poznawać podobne rożnych słow w terminacyach zginanie osobliwie przez deklinacye i koniugacye, na ostatek sposob rożnie odmienienia słow, owszem i sensow całych przez rożne reguły konstrukcyi, znacznym do przybierania kadencyi posiłkiem będzie (SzyGram/1767: 469).

W dziale syntaxis uwaga gramatyków do XVIII w. koncentrowała się na związkach syntaktycznych pomiędzy wyrazami. W ich opisie Szylarski – jak i jego poprzednicy – posługuje się terminologią morfologiczną, np. „Słowo zgadzać się powinno z Spadkiem Mianującym, lub Wzywającym w tych dwoch rzeczach: w osobie i w liczbie, to jest: iż słowo powinno się kłaść w tej samej osobie i liczbie, co spadek Mianujący lub Wzywający, np.: BOG stworzył wszystko. Pomnii człowiecze na ostateczne rzeczy” (SzyPocz/1770: 100).

8. Podsumowanie

Z porównania terminologii gramatycznej stosowanej przez Szylarskiego w drukowanej wersji gramatyki i w wersji pozostającej w rękopisie z terminologią używaną przez wcześniejszych gramatyków wynika, że autor pierwszej gramatyki napisanej po polsku wpisuje się dobrze w tradycję gramatyczną. Tradycja ta została zapoczątkowana wydaniem łacińsko-polskiej wersji gramatyki Donata, w której mamy de facto dwa systemy terminologiczne – łaciński i polski, ale umocowane w systemie pojęciowym gramatyki łacińskiej. Popularność dzieła przyczyniła się do upowszechnienia użytych w nim terminów, przejmowano z niego nie tylko konkretne terminy, lecz także schematy nazwotwórcze – najczęściej terminy polskie były kalkami terminów łacińskich. Autorzy gramatyk podążali szlakiem wytyczonym przez dwujęzycznego Donata. Szylarskiego cechował konserwatyzm terminologiczny. Tej oceny nie zmieniają poszukiwania terminologiczne gramatyka, o których świadczą koniektury dokonane w rękopisie, ani różnice terminologiczne pomiędzy wersją rękopiśmienną a drukowaną gramatyki. Dlatego zasadne będzie stwierdzenie, że gramatyka Szylarskiego zamyka pierwszy etap kształtowania się polskiej terminologii gramatycznej, rozpoczęty wydaniem łacińsko-polskiej wersji gramatyki Donata.

Neologizmów terminologicznych w drukowanej gramatyce Szylarskiego, jeśli pominiemy peryfrazy typu interiekcja do grożenia (adverbium hortandi), które nie byłyby notowane w źródłach wcześniejszych, pojawia się kilkanaście. Są wśród nich neologizmy semantyczne (sylaba ‘dwuznak’), słowotwórcze (przeciąg), syntaktyczne (kreski podwójne) oraz kalki strukturalne, np. dwie kropki (duo puncta), imię liczajne (nomen numerale).

Przykłady – co prawda niezbyt liczne – świadczą o tym, że Szylarski dążył do ujednolicenia nazewnictwa (staczanie, naginanie, koniugacja: SzyGram/1767 → koniugacja: SzyPocz/1767) oraz ograniczenia zakresu stosowania zapożyczeń na rzecz rodzimych nominacji (kazus / spadek: SzyGram/1767 → spadek: SzyGram/1770, prepozycja / przekładanie: SzyGram/1770 → przekładanie: SzyPocz/1770[51]), że przywiązywał wagę do jednoznaczności terminu (gatunek, rodzaj: SzyGram/1767 → gatunek: SzyPocz/1770, zgadzanie ‘związek zgody’: SzyGram/1767, SzyGram/1770) i dostrzegał potrzebę modernizacji nomenklatury (wtora osoba / druga osoba: SzyGram/1767 → druga osoba: SzyPocz/1770, liczba mała / pojedyncza: SzyGram/1770 → liczba pojedyncza: SzyPocz/1770). Z niektórych odbiegających od przyzwyczajeń współczesnych nowych propozycji terminologicznych autor w druku się wycofuje (por. naginanie, zginanie, naginać [się]), przy niektórych pozostaje (por. opowiadający).

Szylarski, podejmując trud napisania gramatyki, zapewne uświadamiał sobie potrzebę zbudowania w miarę pełnej, zamkniętej i spójnej siatki pojęciowej, w której kategorie podrzędne podporządkowane zostałyby kategoriom wyższego rzędu. Powodem tego stanu rzeczy był też wzgląd na adresata gramatyki: terminy powinny być dla niego zrozumiałe, znajomość łatwiejszych pojęć miała ułatwić zrozumienie trudniejszych[52]. Najbardziej rozbudowany dział terminologii gramatycznej stanowiła terminologia fleksyjna, wykorzystano ją również w opisie konstrukcji składniowych (zdanie jako przedmiot opisu pojawia się w części dotyczącej spójników). Informację o znakach przestankowych należy uznać za pełną. Niewiele istnieje terminów z zakresu fonetyki (i to nieprecyzyjnych) i słowotwórstwa.

Płaszczyznę odniesienia dla polskich terminów – co było ówcześnie normą, co wynikało z multilingwalnego obiegu informacji naukowej (Biniewicz 2002: 221, 223) – stanowiła terminologia łacińska[53]. Terminy łacińskie w gramatykach Szylarskiego mogą być jedynymi nominacjami pojęć[54], mogą być konfrontowane z terminami rodzimymi lub być ich dubletami, czyli albo należą do łacińskiego systemu terminologicznego, albo do polskiego. Za terminy-cytaty uznaje się nominacje poprzedzone formułą „po łacinie”, „co zowią” i/lub które są wyodrębnione graficznie[55]. Formy dubletywne poprzedzone są zazwyczaj spójnikami albo i czyli, niekiedy wyróżnione graficznie i mogą zachowywać częściowo łacińskie cechy (fonetyczne, fleksyjne i składniowe)[56], por. adiectivum – adiectiva / adiektywa, adiektywow, adiektywach[57] i substantivum – substantiva / substantywa, substantywow, substantywami[58]. Wskaźniki relacji pomiędzy terminami mogą być inne w rękopisie niż w druku, co też nie ułatwia rozgraniczenia obu płaszczyzn funkcjonowania nazw[59].

Jeśli chodzi o zgodność terminów użytych przez Szylarskiego z terminami występującymi w gramatyce języka włoskiego Styli[60] oraz Dobrackiego (Rombowski 1960: 134), to można ją tłumaczyć wspólnym źródłem terminologii, czyli łacińsko-polską wersją gramatyki Donata, choć nie można wykluczyć, że w niektórych wypadkach autorzy gramatyk – niezależnie od siebie – zastosowali ten sam schemat transpozycji terminów łacińskich (czy z języków nowożytnych) na grunt polski. Proces uwalniania wiedzy o języku polskim od kategorii gramatyki łacińskiej był stopniowy.

Zastanawia paralelizm nazewniczy pomiędzy tłumaczeniem gramatyki Gottscheda a gramatyką Szylarskiego (por. też rozdz. V). Uwagę zwracają przede wszystkim terminy, które w świetle materiałów do SHTG nie były notowane we wcześniejszych źródłach, np. rodzaj trzeci, gatunki słów, imię składane, słowo ściągające się czy słowo trzeciosobne (łac. verbum impersonale). Na bazie tego ostatniego terminu Szylarski tworzy nowe nominacje: słowo trzeciosobne działające (verbum impersonale activum) i słowo trzeciosobne cierpiące (passivum) pozostające w relacji hiponimicznej do słowo trzeciosobne, w stosunku do siebie dyferencjalne. U podstaw ich nie leży słowo nieosobiste, termin o długiej tradycji użycia (Dobr/1699, Sty/1675, Mal/1700), które znał Szylarski, w SzyGram/1767 (w druku nienotowane) będący dubletem terminu słowo trzeciosobne.

O znajomości gramatyki Gottscheda wspomina Szylarski w Przemowie do pozostającej w rękopisie gramatyki, podobieństwa w zakresie terminologii wskazywałyby na znajomość wydania z 1766 r., mogą też świadczyć o istniejącym ówcześnie konsensusie użytkowników polszczyzny w kwestii nazewnictwa gramatycznego. Ten konsensus zburzy Kopczyński.

1. [1] Dzieło Dudzińskiego było właściwie poradnikiem leksykalno-gramatycznym, Kleczewski zaś zagadnieniom językowym, głównie słownictwu, poświęcił jedynie dwa z dwunastu rozdziałów książki.

2. [2] Nazwisko Restaut przywołał Szylarski w drukowanej przedmowie. Autorki opracowania Ludzie oświecenia o języku i stylu wskazują na gramatykę Nicolasa Beauzéego (Mayenowa (red.) 1958: 137).

3. [3] Kleiner Lustgarten… Woyny ukazał się drukiem po raz pierwszy w 1690, opublikowana w tymże roku przez autora gramatyka polska w języku łacińskim (Compendiosa linguae Polonicae institutio…) miała tylko jedno wydanie.

4. [4] Dzieło Monety Enchiridion Polonicum oder Polnisches HandBuch po raz pierwszy było wydane w 1720 r.

5. [5] W rękopisie odpowiada mu § III. O własnościach pierwszych czterech części mowy (SzyGram/1767: 8–13).

6. [6] W gramatyce Duchênebillot (1699) i Gottscheda (1762) są to terminy grammatyckie.

7. [7] Nazwa notowana w SXVI w zn. ‘wyjaśnienie znaczenia wyrazu w oparciu o jego budowę, pochodzenie wyrazu, źródłosłów”, cytaty z Biblii Szymona Budnego, Jakuba Wujka i Nowego karakteru… Jana Januszowskiego. W ostatnim druku wyraz wyróżniony innym krojem czcionki (antykwą), w taki sposób zaznaczono nomenklaturę łacińską.

8. [8] W tym dziale w rękopisie występują też terminy z zakresu rymotwórstwa, np. cezura i kadencja, które w druku zostały zamienione na zakończenie słowa w pośrzodku i składność.

9. [9] Por. „H samo tak brzmi, jak Francuskie aspirée, to jest w wymawianiu dotykające się, jako w tym słowie Polskim i Francuskim: hardy” (SzyGram/1767: 29).

10. [10] Mączyński (1564) pisał o prętkim lub długim przynoceniu sylab (hasło prosodia).

11. [11] W Jan/1594 małe i jest w opozycji do y.

12. [12] Jedna z figur gramatycznych, za pomocą których wyjaśniano zmiany form wyrazowych. „Syncope figura Grammatyczna, przez ktorą skracają się słowa, ma miejsce nie tylko w Nominach, jak się wyżej rzekło, ale też w Werbach” (SzyGram/1767: 249).

13. [13] O szesnastowiecznym sporze Jakuba Górskiego z Benedyktem Herbestem por. Foremniak 2014: 72–80.

14. [14] Restaut wymienia: virgule (,), point avec la virgule (;), deux points (:), point (.), point interrogatif (?), point admiratif (!) (1730: 292).

15. [15] W Sstp jednostka nieciągła po kropce ‘kroplami, po trosze, tu i ówdzieʼ.

16. [16] Motywowane te nazwy są kształtem znaku graficznego lub jego funkcją.

17. [17] „Podwojne kreski jest zwyczaj kłaść na brzegu karty przy słowach cudzych, które przywodziemy” (SzyPocz/1770: 27), symbol otwierał zatem cytat, nie zamykał.

18. [18] W wydaniu łacińskim z 1756 r. podana jest liczba znaków ortograficznych – 10. Wynika zatem, że w tym wydaniu accentus potraktowany został jako termin nadrzędny wobec acutus, gravis, circumflexus. W tłumaczeniu polskim nie wymieniono liczby znaków, natomiast postawiono dwa pytania: jedno o znaki ortograficzne (siedem), drugie o akcenty (trzy), apostrophus został pominięty.

19. [19] Liczba w nawiasie wskazuje na kolejność wymienienia terminu przez autora gramatyki.

20. [20] Z membrum Szylarski wiąże średnik: „Krèska bowiem z kropką tam osobliwie kłaść się zwykła, gdzie się kończy część Periodu, ktorą Łacinnicy nazywają Membrum, przynajmniej na wiersz długości zawierająca; albo [...] np. Nie godzi się nigdy zaprawdę twierdzić, co w samej rzeczy nie jest; godzi się czasem zamilczeć, co jest” (SzyPocz/1770: 26).

21. [21] Był to znak przenoszenia, kilka kresek – znak opuszczenia wyrazów (SzyGram/1767: 86–87, SzyPocz/1770: 28).

22. [22] Nie jest tak – jak pisze Katarzyna Foremniak (2014: 103) – że Malicki nie podejmuje kwestii normy ortograficznej, podejmuje ją w opisie ortografii francuskiej.

23. [23] Za niezależne od propozycji terminologicznych Szylarskiego należy uznać terminy zaproponowane przez Michała Dudzińskiego (1776), w szczególności znak zboczenia (parethensis) i śrzódznacze (media nota). Ten ostatni przykład włączył Samuel Bogumił Linde do swojego słownika.

24. [24] Nomina obejmowały: substantiva (= rzeczowniki), adiectiva (= przymiotniki) i numeralia (= liczebniki). Szylarski zalicza liczebniki (imiona / adiektywa liczajne) do przymiotników (imion przydatnych / adiektywów). Wiadomości o liczebnikach nie weszły do druku. Termin imię liczajne pojawia się w SzyPocz/1770 raz, w części poświęconej składni. Nazwy imiona istotne i imiona przydatne, mające w SHTG notacje siedemnastowieczne, występują tylko w rękopisie, w druku zachowały się jako terminy oboczne – formy hybrydalne: imię adiectivum i imię substantivum (oba notowane w Dąb/1759).

25. [25] Strzałka wskazuje, że termin użyty w SzyGram/1767 występuje również w SzyPocz/1770.

26. [26] Nawias sygnalizuje, że nazwa odnotowana jest jako składnik terminu wielowyrazowego.

27. [27] Jako składnik zestawień terminologicznych (verbum poczynające ‘verbum inchoativum’, verbum uczęszczające ‘frequentativum’).

28. [28] Jako składnik zestawień terminologicznych (participium czasu teraźniejszego).

29. [29] Prawie do końca XIX w. imiesłów przez wielu gramatyków był uznawany za osobną część mowy (Czelakowska 2010: 159–160). Status partykuły jako osobnej części mowy nie został do końca w XIX w. określony (Zagórski 1981: 112).

30. [30] Ale pozostaje przy tej formule w opisie wykrzykników, por.: „Do wyrażenia wesołości służą następujące Interjekcye: cha, cha, cha; hej, hoj, vivat, vivat. Do smutku i żalu: à, ach! och!” (SzyPocz/1770: 97). W Gott/1766: interiekcje radości / uskarżania się.

31. [31] Ze względu na ograniczoną objętość tekstu jedynie sygnalizuję kwestie związane z szykiem członów nazw dwu- i więcejwyrazowych.

32. [32] W zasobach SHTG nazywający jest odpowiednikiem łac. nomen appellativum (Kn/1643, Tr/1764) i ros. именительный (падеж) (Kurh/1852).

33. [33] Por. ros. сказательный падеж, co Mikołaj Lubowicz (1778) przełożył jako objawiający.

34. [34] Por. „Ta także książka jako prowadząca do gruntownego przeniknienia języka, tudzież dająca poznawać podobne rożnych słow w terminacyach zginanie osobliwie przez deklinacye i koniugacye” (SzyGram/1767: 469).

35. [35] W tym znaczeniu thema np. w Dobr/1699, Rot/1616. Por. też: „Thema item apud Grammaticos origo vocis in Verbo vel Nomine, à qua tempora, modi, personae, casus, derivata. composita descendunt. sic recentiores. Varzo Originem appellat” (Kn/1644).

36. [36] Genus neutrum – oddzielne / ani męskie, ani niewieście: Bart/1544.

37. [37] Termin zapożyczony. Sugerując się współczesnym nazewnictwem, podane w rękopisie przykłady stopniowania przymiotnika: wysoki – niski, wyższy – niższy i najwyższy – najniższy błędnie zostały potraktowane jako nazwy stopni (Decyk-Zięba 2020: 165). W opublikowanej gramatyce autor zamienił je na: piękny – piękniejszy – najpiękniejszy, szpetny – szpetniejszy – najszpetniejszy.

38. [38] W słowniczku terminów gramatycznych jako odpowiednik łac. positivus (pod hasłem: gradus comparationis).

39. [39] W języku francuskim: conditionnel présent ‘tryb warunkowy czasu teraźniejszego’ i conditionnel passé ‘tryb warunkowy czasu przeszłego’.

40. [40] Na wzór łaciński, od XVI w. opozycja aspektowa jest przedstawiana jako opozycja czasów gramatycznych od czasownika niedokonanego i dokonanego (czytałem – czas przeszły niedoskonały, przeczytałem – czas przeszły doskonały).

41. [41] Raz w druku – zapewne pomyłkowo – nazwa czasu jest zapisana jako czas przeszły nieskończony (SzyPocz/1770: 70), powinno być czas przeszły niedoskonały.

42. [42] Szyk członów zestawienia – jak pokazują przykłady – nie był jeszcze ustabilizowany.

43. [43] Wyjątkowo: zginanie. Por. przyp. 34.

44. [44] Por. Woy/1690, Dąb/1759 (też: Jefimow 1970: 119–120). Z takim rozumieniem thema czasowników polemizuje Kopczyński: „Dając za źrzódło, czyli thema formóm naszym piérwszą osobę liczby pojedynczéj czasu teraźniejszégo trybu oznajmującégo, wpadlibyśmy w kilka niewywikłanych trudności” (Kop II/1780: 175).

45. [45] W druku niewymienione wśród gatunków słowa.

46. [46] W druku niewymienione wśród gatunków słowa.

47. [47] Koronczewski (1961: 25) jako źródło pierwszego poświadczenia terminu wymienia gramatykę Cellariusa (1725). Faktycznie w tym dziele termin ma postać: słówko złożone.

48. [48] Nie ma podstaw, by traktować, jak uczynił to Koronczewski (1961: 37), zgadzanie słów jako dublet nazewniczy konstrukcji.

49. [49] W DonCul/1560, Mora/1592, Don/1595 i 1649, Gut/1669 ordo, czyli rząd, to jeden z accidensów spójnika (ordo coniunctionum). Ze względu na tę kategorię wyróżniano coniunctiones praepositivae (DonCul/1560, Mora/1592, Don/1595, 1649, Gut/1699), czyli złączenie przekładane (Don/1542, 1595, 1649), postpositivae (Mora/1592) / subiunctivae (DonCul/1560, Don/1595, 1649, Gut/1699), czyli przydane (Don 1595, 1649) oraz communes (DonCul/1560, Mora/1592, Don/1595, 1649, Gut/1699) / indifferentes (Mora/1592), czyli pospolite (Don/1595, 1649). Porządkowi konstrukcji (łac. ordo constructionis) osobny paragraf poświęcił Cellarius (1725).

50. [50] Por. „Czasem przyszłym składanym z nieograniczonego sposobu pięknie się kończy Period czyli sens jaki, nap: Błogosławieni wiecznie z Bogiem cieszyć się będą” (SzyGram/1767: 270).

51. [51] Szczególnym przypadkiem tej strategii nazewniczej – którą też należy postrzegać w szerszym kontekście, walki z makaronizmami – jest unikanie charakterystycznych dla rękopisu zestawień terminologicznych, w których skład wchodził termin łaciński. Nominacje niejednorodne (z wyjątkiem imię substantivum i imię adiectivum) pod względem genetycznym nie znalazły się w druku, jak: adiektywa liczajne, participium czasu przeszłego / teraźniejszego – cierpiącego / czyniącego znaczenia czy verbum osobiste / nieosobiste, tylko oboczne względem nich zestawienia zawierające termin rodzimy: imię liczajne, uczestnictwo czasu przeszłego / teraźniejszego – znaczenia cierpiącego / czyniącego czy słowo osobiste / trzeciosobne.

52. [52] „Z początku niech się tylko wprawi uczeń do oznania słow osobistych, łatwiej potym można i trzeciosobne, ani wyższą explikacyą zatrudniać młodego, której potym sam dojdzie” (SzyGram/1767: 219).

53. [53] W bazie SHTG (dostęp: 15.09.2023) z SzyGram/1767 terminów łacińskich odnotowano 43, polskich – 340, z SzyPocz/1770 łacińskich – 27, polskich – 260.

54. [54] Por. „Przestroga, I. w Imiona niewieście, ktoremi dzieci tej płci przez pieszczenie zwać się zwykły, od Łacinnikow Diminutiva, nad insze języki obfituje język Polski” (SzyPocz/1770: 36).

55. [55] „Ilkość Sylab po Łacinie zwana quantitas” (SzyPocz/1770: 110), „Przysłowie po Łacinie Adverbium” (SzyGram/1767: 380).

56. [56] Z tej przyczyny ich status w tekście jest nie do końca oczywisty: cytaty, wtręty czy zapożyczenia. O zapożyczeniach w leksyce specjalistycznej por. np.: Biniewicz 2002: 47–54, Szczaus 2013: 21–24.

57. [57] Por. w SzyGram/1767: „Gdzie się powinny pisać wielkie litery? […] nap: Grammatyka, Deklinacye, Konjugacye, Substantivum, Adjectivum” (s. 33–34), „Tu należą Adjectiva na i Łacińskie kończące się” (s. 169), „Adjektywa wiele mają Deklinacyi?” (s. 161), „toż samo rozumieć potrzeba o Adjektywach” (s. 387), „zwyczajem wszystkich Adjektywow” (s. 426).

58. [58] Formy substantyw (imię substantyw własne), jak ją zrekonstruował Koronczewski (1961: 36), Szylarski nie używał. Por. „Samo Substantivum insze jest własne, insze pospolite. Własne jest, ktore jednej właśnie osobie lub rzeczy służy, jako: Lech, Polska” (SzyPocz/1770: 31).

59. [59] Por. „Ktore są te ośm części mowy? O. Imie czyli Nomen, Zaimek Pronomen” (SzyGram/1767: 7), „Mowa dzieli się na ośm części. I. Imie, po Łacinie Nomen, jest nazwisko jakiej rzeczy, np: Niebo. II. Zaimek, Pronomen” (SzyPocz/1770: 4).

60. [60] Por. „Podręcznik jest swego rodzaju repliką podręczników znanych, a więc po rozdziale »Ortografia« mamy »Etymologię«, to jest zestaw odmiany wyrazów pogrupowanych wg ich zakończeń, dalej »Syntaxis« (związki między wyrazami) oraz »Prozodię«, czyli naukę o miarach wierszowych i popełnianych błędach. Szylarski wprowadził polską terminologię (imię, słowo, uczestnictwo, spadki, sposoby), znaną z gramatyk J. Ursinusa (1598) lub A. Styli (1675)” (Wiśniewska 2009: 322).

Monika Kresa

Uniwersytet Warszawski

monika.kresa@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0001-8673-1098

Rozdział VII.

Ciągłość i zmiana – proces kształtowania się polskiej terminologii gramatycznej Onufrego Kopczyńskiego

Powstający na przełomie XVIII i XIX w. cykl dzieł gramatycznych Onufrego Kopczyńskiego otworzył nową epokę w dziejach polskiego gramatykopisarstwa. Bez względu na stosunek do poglądów i teorii gramatycznych oświeceniowego pijara wszyscy, którzy na temat języka i gramatyki wypowiadali się po nim, odnosili się do jego dzieł – czy to przez inspirację i naśladownictwo, czy też na zasadzie kontestacji. O tym, że tej drugiej nie brakowało już w Oświeceniu, świadczy chociażby artykuł Ireny Stasiewicz-Jasiukowej, pt. Potępienie i aplauz (walka o gramatykę O. Kopczyńskiego w dobie Oświecenia) (Stasiewicz-Jasiukowa 1985).

Mimo pojawiających się przez lata krytycznych uwag wpływ Kopczyńskiego na kształtowanie się polskiej terminologii gramatycznej jest niezaprzeczalny, bo choć trudno przypisać mu autorstwo wszystkich funkcjonujących współcześnie terminów, bez wątpienia język, którym dziś piszemy o polskim systemie gramatycznym, został (przynajmniej w płaszczyźnie leksykalnej) ukształtowany na propozycjach Kopczyńskiego.

Słownik historycznych terminów gramatycznych daje możliwość spojrzenia na te propozycje w szerszym kontekście i choć temat dzieł Kopczyńskiego i stworzonej przez niego terminologii gramatycznej pojawił się już w wielu opracowaniach (por. dalej), warto spojrzeć na jego propozycję z perspektywy pewnego procesu, który doprowadził do jej ostatecznej krystalizacji.

1. Cele badań

Temat wkładu Kopczyńskiego w tworzenie polskiej terminologii gramatycznej pojawia się już w pierwszym opracowaniu monograficznym na temat gramatyki pijara:

Niepomierną zasługą Kopczyńskiego pozostanie na zawsze utworzenie nazw polskich nie tylko dla następujących części mowy: imiesłów – participium, przyczem dodaje, że nazwisko polskie jest jaśniejsze, niż łacińskie; przyimek – praepositio – (nazwisko lepsze, niż łacińskie); przysłówek – adverbium; spójnik – conjunctio; wykrzyknik – interjectio, – lecz i dla znamion pisarskich (Kopko 1909: 8).

Teresa Skubalanka twierdzi, że „na ok. 260 używanych przez siebie ważniejszych terminów gramatycznych tylko 60 przejmuje [Kopczyński] z wcześniejszych gramatyk” (Skubalanka 1957: 241). Szacunki te powstały na podstawie porównania gramatyki Kopczyńskiego z wybranymi wcześniejszymi dziełami gramatycznymi, tj. gramatyką Andrzeja Glabera, Christopha Cellariusa, Stanisława Konarskiego, Stanisława Dąbrowskiego, Stanisława Nałęcz-Moszczeńskiego, Walentego Szylarskiego, Macieja Dobrackiego i Stanisława Kleczewskiego. Badaczka dodaje także, że w celu weryfikacji oryginalności propozycji terminologicznych pijara „przejrzała słowniki Troca i Lindego” (Skubalanka 1957: 241).

Skubalanka postawiła sobie za cel analizę terminologii gramatycznej Kopczyńskiego pod kątem jej innowacyjności, sposobów tworzenia i funkcjonalności. Wnioski, do których doszła, w ich ogólnym brzmieniu z pewnością można powtórzyć po ponad 60 latach, które minęły od jej badań. Dzięki SHTG można jednak te wnioski uzupełnić i na nowo odpowiedzieć na pytanie o źródła i nowatorstwo terminologicznych propozycji Kopczyńskiego – tj. wskazać te terminy, które gramatyk powtarza za swoimi poprzednikami, te, które tworzy, aby uzupełnić luki nazewnicze, i te, których kreacją zrywa z obowiązującym zwyczajem terminologicznym.

Porównanie różnych prac Kopczyńskiego pozwala ponadto uchwycić proces kształtowania się jego słownika terminologicznego – zaobserwować wybory, których dokonywał, starając się opisać polski system gramatyczny za pomocą słownictwa specjalistycznego, które stworzył na nowo lub częściowo przejął od swoich poprzedników.

2. Metody i źródła

Na potrzeby artykułu przeanalizowano terminologię gramatyczną używaną przez Kopczyńskiego we wszystkich trzech częściach tzw. gramatyki narodowej (Kop/1778, Kop/1780, Kop/1783), Układzie gramatyki dla szkół narodowych z dzieła już skończonego wyciągnionego (Kop/1785) i gramatyce pozgonnej (Kop/1817). O tym, że dzieła oświeceniowego gramatyka analizowane łącznie stanowią pewną całość i pozwalają wyciągnąć wnioski na temat ewolucji terminologii gramatycznej i jego poglądów na kwestie języka oraz jego opisu, świadczy chociażby błędna konstatacja cytowanego już Piotra Kopki: „Jedynie tylko obietnica Kopczyńskiego wymyśleń nazwiska przypadków pozostała niespełniona” (Kopko 1909: 9). Autorskie propozycje nazw przypadków, których zresztą używamy do dziś, pojawiły się bowiem na prawach wyłączności dopiero w ostatnim (wydanym już po śmierci Kopczyńskiego) dziele gramatycznym.

Aby odpowiedzieć na pytanie o ciągłość i nowatorstwo terminologii gramatycznej oświeceniowego pijara, skonfrontowano materiał wyekscerpowany z wymienionych dzieł z polskojęzycznymi terminami używanymi przez jego poprzedników, przede wszystkim: Eliusza Donata (Don/1595), Grzegorza Knapiusza (Kn/1621), Macieja Gutthätera-Dobrackiego (Gut/1668, Gut/1669), Bartłomieja Kazimierza Malickiego (Mal/1700), Christopha Cellariusa (Cell/1725), Johanna Christopha Gottscheda (Gott/1762), Michała Abrahama Trotza (Tr/1764) i Walentego Szylarskiego (SzyPocz/1770). Pomocniczo wykorzystano także cytaty z innych dzieł wymienionych w bibliografii a uwzględnionych w SHTG.

3. Tradycja terminologiczna w gramatykach Onufrego Kopczyńskiego

Badacze analizujący dzieła Kopczyńskiego wielokrotnie wskazywali na zachodnie filozoficzne inspiracje jego myśli gramatycznej[1]. Nie ukrywał ich zresztą sam Kopczyński, który expressis verbis przywoływał postaci Platona, Arystotelesa, Bacona, Kartezjusza, Locke’a czy Condillaca (Kop/1785: 6). Podczas podróży, którą odbył po Europie, miał także możliwość poznania myśli gramatyków francuskich kontynuujących tradycję gramatyki Port-Royal (Gniadek 1957).

Niewątpliwie (jako osoba planująca stworzenie wielkiego słownika języka polskiego) przeanalizował też Kopczyński bardzo dokładnie słowniki Knapiusza (Kn/1621) i Trotza (Tr/1764).

Autor gramatyk przyznawał się też do lektury dzieł swoich poprzedników (których nie oceniał zbyt wysoko), tj. Franciszka Menińskiego, Piotra Stojeńskiego czy Jana Karola Woyny (Kop/1785: 21). Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że żadna z tych gramatyk nie mogła być dla niego bezpośrednim źródłem terminologii gramatycznej – wszystkie one pisane były w językach obcych (po francusku lub po łacinie). Mógł więc Kopczyński, który dostrzegał potrzebę stworzenia polskojęzycznego aparatu terminologicznego, jedynie kalkować czy tłumaczyć pewne struktury. Struktury te jednak tak mocno utrwaliły się już w europejskim dyskursie gramatycznym, że trudno by je wiązać właśnie z wymienionymi gramatykami. Znaczące (w perspektywie źródeł i inspiracji) jest to, że Kopczyński przemilczał lekturę wydanej w 1770 r. gramatyki Szylarskiego:

Co do gramatyki Szylarskiego z r. 1770 (we Lwowie), o której nigdzie nie wspomina, to według mego zdania Kopczyński znał tę gramatykę pisaną po polsku, jak to w ciągu rozprawy wykazuję, – lecz traktował ją z góry, uważając ją za niezupełną, nadto pełną cudzoziemczyzny, – zwłaszcza w gramatycznej terminologii [podkreślenie – M.K.] (Kopko 1909: 5).

Badania porównawcze prowadzą do wniosku, że trudno odnieść się do tej tezy w oparciu o terminologię gramatyczną używaną przez obu autorów. Większość terminów wspólnych gramatyce Szylarskiego i pracom Kopczyńskiego pojawia się też w innych wcześniejszych opracowaniach. Być może od Szylarskiego przejął Kopczyński terminy przeciąg (SzyPocz/1770: 111, Kop/1778: 6) czy znak pytania (SzyPocz/1770: 28, Kop/1778: 5), jednak nawet one funkcjonowały także w innych tekstach, co do których nie ma jednak pewności, czy Kopczyński je znał i czytał (Lub/1778, Gott/1762). Kopczyński poznał natomiast terminologię powstającą na gruncie innych języków słowiańskich, na co wskazuje Kopko (1909). Sam gramatyk nie podał jednak ani tytułów lektur, ani ich autorów.

Mimo niewątpliwych zasług Kopczyńskiego dla kształtowania się polskiej terminologii gramatycznej należy jednoznacznie podkreślić, że nie powstawała ona w terminologicznej próżni. Z badań Skubalanki (1957: 242–243) wynika, że wśród terminów, które Kopczyński zaadaptował z kształtującego się (pośrednio również w języku polskim) od XVI w. dyskursu gramatycznego, znalazły się:

a. akcent, kropka, period, znak pytania (ortografia);
b. dwugłoska, głoska, spółgłoska, ściśniona, wymawianie (fonetyka);
c. części mowy, imię, imię liczebne pospolite, przypadek, przysłówek, słowo, zaimek, zaimek osobisty, zaimek ukazujący, zaimek względny, wyraz niezłożony, wyraz złożony, liczba pojedyncza, rodzaj męski, stopień wyższy, najwyższy, przypadek pierwszy, przypadek drugi, słowo bierne, słowo czynne, czas, czas przeszły, czas przyszły, czas teraźniejszy, tryb łączący, tryb rozkazujący, tryb życzący, osoba, słowo posiłkowe (morfologia);
d. okres, rząd (składnia).

Analiza danych zgromadzonych w SHTG prowadzi do wniosku, że do tej listy należy dodać również takie terminy, jak np.:

a. abrewiacja, alfabet, daszek, figura, kształt, ortografia (ortografia);
b. aspiracja, brzmienie, dyftong, dźwięk, e długie, e krótkie, e otwarte, prozodia, przeciąg, przeciągnąć (fonetyka);
c. deklinacja, deklinować się, forma, imię złożone, odmiana, rządzić, rodzaj niewieści, dawający, mianujący, odbierający, oskarżający, rodzący, wzywający (morfologia);
d. zgadzać się, zdanie (składnia);
e. błąd, cudzoziemczyzna, dykcjonarz, etymologia, gramatyka, imię obce, imię pospolite, imię własne, język, język ojczysty, mowa, mowa cudzoziemska, prawidło, sens, słownik, znaczenie, znaczyć (inne terminy językoznawcze).

Poszerzenie listy ekscerpowanych pod kątem porównawczym dzieł pozwala również zweryfikować ustalenia Skubalanki, która autorstwo takiego terminu, jak cudzoziemczyzna przypisała Kopczyńskiemu. Ustalenie jego autorstwa komplikuje fakt, że Kopczyński używał go co najmniej w dwóch różnych (choć powiązanych ze sobą) znaczeniach:

1. „Cudzoziemczyzna, jest zwyczaj cudzoziemski, w jednym lub kilku wyrazach, zwyczajowi narodowemu przeciwny” (Kop/1780: 19).

2. „Obcowanie jednego narodu z drugim oczywistą i niezawodną jest przyczyną zachodzącej w językach odmiany. Odmiana ta z cudzoziemskich języków w język ojczysty wpływająca, nazywa się Cudzoziemczyzną” (Kop/1783: 169).

Z jednej więc strony Kopczyński definiuje cudzoziemczyznę jako ogólny wpływ języków obcych, który utożsamić możemy z pożyczkami leksykalnymi, z drugiej – wpływ obcych wzorców językowych na odmianę wyrazów rodzimych. W tym drugim znaczeniu termin cudzoziemczyzna pojawia się rzeczywiście dopiero u Kopczyńskiego (jest ona ważna w siatce pojęciowej tego gramatyka – odnosi się do jednej z postaci gramatycznych), w pierwszym jednak znajdziemy go także w słowniku Trotza, który tłumaczy go przez francuskie „des mots étrangers” (‘obcojęzyczne słowa’) i niemieckie „ausländische Worte” (ʻobceʼ) (Tr/1764: 164).

Analiza terminów, które Kopczyński przejął z dzieł swoich poprzedników, prowadzi do wniosku, że ten wspólny zbiór tworzą przede wszystkim terminy od wieków funkcjonujące w dyskursie gramatycznym, np. głos ‘dźwięk’ (notowane już u Jakuba Parkosza). Terminy takie jak język, mowa, gramatyka leżą u podstaw różnych tekstów, nie tylko o charakterze stricte językoznawczym. Z kolei terminy takie jak czas, rodzaj, osoba czy imię stanowią w XVIII w. swoiste uniwersum terminologiczne, tak mocno osadzone w tradycji, że zadaniem trudnym (i zbędnym) byłoby tworzenie ich ekwiwalentów.

W tym zbiorze wspólnych terminów znajdują się zarówno neosemantyzmy (kalki semantyczne), takie jak imię, czas czy rodzaj, jak i wyniki procesów adaptacji fonetyczno-graficzno-morfologicznej, np. ortografia, prozodia, deklinacja.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że większość tych terminów (np. czas, osoba, imię, słowo, rodzaj, liczba, mowa, błąd, brzmienie) funkcjonuje także (w innym lub zbliżonym) znaczeniu w języku potocznym (czyli poza dyskursem gramatycznym), co również może (choć nie musi) przesądzać o ich osadzeniu w pracach poświęconych językowi.

O wiele rzadsze w tym wspólnym zbiorze są terminy podrzędne, np. nazwy przypadków: dawający, mianujący, odbierający, oskarżający, rodzący, wzywający, notowane u Donata (Don/1595), Malickiego (Mal/1700) czy Dobrackiego (Gut/1669).

4. Nowatorstwo = wariantywność

Kształtowanie się polskiej terminologii gramatycznej jest wielowiekowym procesem i mimo że dzieła Kopczyńskiego wydawać się mogą na jego tle zjawiskiem rewolucyjnym, również tworzona i używana przez niego terminologia podlegała swoistej ewolucji. O tym, że prace Kopczyńskiego utrwalają właśnie pewien proces, a nie jego wynik, świadczy fakt, że nawet w odniesieniu do terminologii już funkcjonującej w polskim dyskursie gramatycznym w tekstach osiemnastowiecznego pijara obserwujemy synonimię. Na prawach odpowiedników stosuje on takie terminy, jak np.:

a. imię obce: „Dom (z Łacińskiego domus) […] Takie Imiona zowią się Obce (peregrina) to jest z cudzoziemskiego języka do Polskiego przybrane” (Kop/1778: 23) i imię cudzoziemskie: „Tak imiona swojskie zakończone na m, są rodzaju męskiego, np. dom; toć imiona cudzoziemskie, które będą innego rodzaju np. ministerium będą rodzaju tego, którego były w języku cudzoziemskim” (Kop/1780: 13);
b. imię pospolite: „Takie Imiona zowią się Pospolite (apellativa), bo znaczą wiele rzeczy jednegoż gatunku” (Kop/1778: 20) i wyraz pospolity: „Wyrazy Szczególne np. Rzym Roma, i Pospolite np. miasto urbs” (Kop/1783: 2);
c. imię rachunkowe: „Takie Imiona zowią się Rachunkowe (numeralia)” (Kop/1778: 24) i imię liczebne: „I to w naszym języku osobliwa, że te Imiona liczebne dwa, trzy, cztery, gdy się kładą przed Rzeczownikami; zgadzają się z niemi, jako insze Przymiotniki, np. dwa szelągi, trzy grosze, cztery talery” (Kop/1783: 177).

Niekiedy ta terminologiczna rywalizacja rozgrywa się między leksemem zaadaptowanym z łaciny (reguła, rozumiana jako reguła językowa) i jego rodzimym odpowiednikiem (prawidło, rozumiane jako prawidło językowe): „Jednostajne reguły na gruntownych zasadach stawiane, jednostajnie po wszystkich szkołach uczone, muszą za lat kilkanaście polepszyć i ustanowić, dotąd niejednostajny i nie we wszystkim dokładny pisania sposób” (Kop/1780: 215), „W tem świadectwie widzimy przyrodzone prawidło, że pisanie zgadzać się powinno z wymawianiem” (Kop/1778: 34).

Podobny przykład stanowią inne synonimiczne pary:

a. dyftong i dwugłoska: „Nie zamilczam i o Dwugłoskach lub Trójgłoskach, czyli Dyftongach Polskich” (Kop/1785: 42);
b. okres i period: „Myśl całkowita czyli zupełna zowie się u Retorów Okresem czyli Periodem” (Kop/1783: 152).

W związku z tym, że Gramatyka dla szkół narodowych była z założenia i potrzeb dydaktycznych gramatyką polsko-łacińską, punktem wyjścia gramatycznej myśli Kopczyńskiego stała się metoda porównawcza. I chociaż swoje podręczniki pisał w języku polskim, przywoływał w nich także terminologię łacińską w postaci oryginalnej, niezaadaptowanej, co zresztą sam tłumaczył w przedmowie do układu gramatyki z 1785 r.:

Ci, którzy do obcych przyzwyczajeni są wyrazów, nie tak nowością obrażać się będą, jako pracą w nauczeniu się nowych wyrazów. Z czasem poznawszy, że te wyrazy są i zrozumialsze, i prawdziwiej niż w cudzoziemczyźnie rzecz znaczące; szacować bardziej i kochać będą nad cudzoziemskie ojczysty język. Dla ułatwienia im pracy w rozumieniu i spamiętaniu nowych wyrazów, położy się stary cudzoziemski wyraz przy nowym ojczystym (Kop/1785: 27).

Terminy łacińskie funkcjonują więc przede wszystkim na prawach odnośników czy definicji synonimicznych, aby ułatwić lekturę uczniom (i nauczycielom) przyzwyczajonym do terminologii łacińskiej. Latynizm bywa punktem wyjścia, np. „Comma, obacz Przecinek” (Kop/1778: 1) lub służy jako objaśnienie dla wprowadzanego terminu polskiego, np. „Kędy głos przestaje równo, to jest ani się podnosi, ani spuszcza; tam się ma pisać Przecinek (Comma)” (Kop/1780: 242).

O ile funkcjonujące niejako na prawach cytatów terminy łacińskie są wynikiem świadomej decyzji i konsekwentnie stosowanej metody dydaktycznej, o tyle wahania w zakresie użycia leksemów pochodzących z łaciny, ale zaadaptowanych do polszczyzny i autorskich terminów Kopczyńskiego stanowią kolejny dowód na ewolucję (również w płaszczyźnie jego dzieł) terminologii gramatycznej.

Duża liczba neologizmów terminologicznych pijara to właśnie rodzime odpowiedniki zapożyczonych terminów, niekiedy od wieków funkcjonujących już w tekstach. To ścieranie się dwóch żywiołów językowych dowodzi świadomej pracy oraz pragmatycznego podejścia do własnych propozycji.

Świadczy o tym fakt, że na przestrzeni lat 1778–1816 Kopczyński używał synonimicznie terminów takich jak:

a. ortografia (od XVI w.) i pisownia: „Dajmy osobliwą baczność na Pisownią czyli Ortografią polską i łacińską” (Kop/1780: 31);
b. abrewiacja (od XVII w.) i skrócenie: „Skrócenia na koniec, czyli abbrewiiacje piśmienne, tak głoskowe jak liczbowe” (Kop/1785: 42) lub skoropis: „W rękopismach i pierwszych drukach, więcej niż dzisiaj bywało skoropisów” (Kop/1817: 20);
c. aspiracja (od XVI w.): „C, gdy kładzie się przed h, np. chłop, nie ma swego dźwięku, ale dech albo aspiracją czyni mocniejszą niż samo h, np. choina (drzewo) hojna (szczodra)” (Kop/1817: 17) i przydech: „Do [spółgłosek] gardłowych należy dwoisty przydech (aspiratio), jeden słabszy h, drugi mocniejszy ch, np. hałas, chęć” (Kop/1783: 23);
d. sylaba (od XVI w.), sylabizowanie (od XVIII w.) i zgłoska, zgłoskowanie: „Uważam dalej Głoski, ile się z sobą łączą do zrobienia Zgłoski czyli Syllaby i daję pewne a łatwe Prawidła dobrego Zgłoskowania czyli Sylabizowania” (Kop/1785: 42);
e. deklinować się (od XVII w.): „Który wyraz deklinuje się według jednej z form rzeczownych nazywa się foremny” (Kop/1778: 39) i przypadkować się: „także te które się tylko w liczbie mnogiej przypadkują, np. akta, pakta” (Kop/1780: 42);
f. koniugować (od XVII w.) i czasować: „Na Słowa Nijakié braknie im także osobnej Formy, a takie Słowa czasować czyli koniugować pospolicie zwykli na Formę Czynną” (Kop/1785: 64);
g. etymologia (od XVII w.) i źrzódłosłów: „Po przykładach idzie Źrzódłosłów czyli Etymologia każdego nazwiska tych czterech części” (Kop/1785: 53).

Tendencja do rugowania z polskiej terminologii gramatycznej zapożyczeń z łaciny stanowi przykład realizacji przez Kopczyńskiego w praktyce jego poglądów na język, które dziś nazwalibyśmy nacjonalizmem językowym. Są one jednak wynikiem nie tylko osobistych przekonań pijara, lecz także trudnej sytuacji politycznej, w jakiej znajdowała się Rzeczpospolita w drugiej połowie XVIII w. Najważniejszemu dziełu gramatycznemu Kopczyńskiego od początku przyświecał więc cel udowodnienia bogactwa i wystarczalności polszczyzny również w płaszczyźnie opisu jej systemu językowego:

Pisząc już Gramatykę po polsku, jako nową wcale dla kraju Naukę; znajdęż w ojczystym języku wyrazy tej Nauce właściwe? Nie znalazłszy, jedno ze dwojga robić mi trzeba, to jest: albo używać w piśmie polskiem wyrazów cudzoziemskich, albo nowe wcale tworzyć. Mieszanina kilku języków w jeden, śmieszną bardzo i Babilońską czyni mowę, i znakiem jest albo niepłodności w języku, albo lenistwa w Pisarzu (Kop/1785: 26).

Aby uniknąć tego swoistego terminologicznego amalgamatu, Kopczyński tworzył więc rodzime ekwiwalenty zapożyczeń. Jednak poza opisanymi parami, z których jeden człon stanowi zakorzeniony w języku termin zaadaptowany do polszczyzny, a drugi – autorski rodzimy ekwiwalent Kopczyńskiego, w jego pracach rywalizują ze sobą również terminy rodzime. Rywalizacja takich leksemów (czy też składowych wielowyrazowych jednostek leksykalnych) rozgrywa się m.in. w płaszczyźnie synonimii przymiotnika określającego termin podstawowy rodzaj lub imię, np.:

a. imię własne (od XVI w.): „na poznanie Imion własnych, gór, rzek, wiatrów, miesięcy [...]” (Kop/1783: 74) i imię szczególne: „Nie mają tylko liczbę pojedynczą wszystkie Imiona szczególne, to jest jedynę tylko rzecz znaczące” (Kop/1780: 31);
b. imię liczebne (od XVII w.): „I to w naszym języku osobliwa, że te Imiona liczebne dwa, trzy, cztery, gdy się kładą przed Rzeczownikami; zgadzają się z niemi” (Kop/1783: 177) i imię liczbowe (Kop/1783: 31);
c. rodzaj niewieści (od XVI w.) i rodzaj żeński: „Rzeczowniki córka, wnuczka, krowa, liszka są rodzaju żeńskiego, czyli niewieściego” (Kop/1780: 2).

Dość dużą wariantywność i synonimię terminologiczną obserwujemy w tekstach Kopczyńskiego w odniesieniu do nazw przypadków. Używał on omówionego już wcześniej ogólnego terminu przypadek i pochodnych od niego form z liczebnikiem porządkowym, np. przypadek pierwszy, przypadek drugi (Kop/1778).

Dopiero w pracy wydanej pozgonnie pojawiły się nazwy przypadków, do dziś obecne zarówno w dydaktyce szkolnej, jak i naukowym dyskursie gramatycznym. Predykaty określające u innych gramatyków termin spadek ‘przypadek’ w pozgonnej gramatyce Kopczyńskiego występują na zasadzie antyprzykładów i są przejawem jednoznacznego zerwania z tradycją nazewniczą utrwaloną przez Donata (Don/1595), Malickiego (Mal/1700) i Dobrackiego (Gut/1668):

Nie nazywamy tych przypadków po łacinie nominativus, genitivus, dativus, accusativus, vocativus, ablativus, ani przełożenemi po polsku słownie: mianujący, rodzący, dawający, oskarżający, wzywający, odbierający: bo te nazwiska nie znaczą, co znaczyć powinny: ale nazwiemy je: 1. mianownik, 2. dopełniacz. 3. celownik. 4. biernik. 5. wołacz. 6. narzędnik. 7. miejscownik (Kop/1817: 53).

Skubalanka słusznie zauważa, że spora część terminów autora gramatyk stanowi wynik tendencji do ekonomizacji: „Nowe terminy Kopczyńskiego są krótsze i poręczniejsze w użyciu” (Skubalanka 1957: 244). Analiza nazw przypadków dowodzi także, że Kopczyński miał duże wyczucie językowe i potrafił tak dobierać środki językowe, aby po pierwsze, odnosiły się one do konkretów (dlatego rezygnował z abstrakcyjnych liczebników porządkowych, tj. przypadek pierwszy), po drugie zaś były zgodne z naturą polskiego systemu językowego. Z tego też zapewne powodu (w sposób mniej lub bardziej świadomy) tworzył rzeczowniki rodzaju męskiego za pomocą sufiksu -ik/-nik (lub -acz), które w polszczyźnie służą do identyfikacji desygnatów konkretnych. Ich przeciwieństwo stanowią genetyczne imiesłowy przymiotnikowe, które – zwłaszcza jeśli pozbawi się je ośrodka terminologicznego spadek – nie znajdują systemowych ekwiwalentów w funkcji nazywania przedmiotów lub zjawisk w języku potocznym. Z uwagi na odmianę przymiotnikową są też dłuższe w przypadkach zależnych niż propozycje Kopczyńskiego.

Wprowadzone przez niego polskie nazwy przypadków dowodzą także głębokiego namysłu etymologicznego nad każdym tworzonym terminem. Niejednokrotnie (zapewne również w celu dydaktycznym) autor tłumaczył pochodzenie swoich nowotworów, np. „Celownik wyzywa do trzeciego przypadku wyrazy odpowiadające dążeniu do swojego celu czyli zamiaru na pytanie komu? czemu?, jakiemu?” (Kop/1817: 173); „Cudzysłow, znak słów cudzych w pismo włożonych” (Kop/1778: 5).

Wahania terminologiczne Kopczyńskiego wynikają nie tylko z rywalizowania ze sobą terminologii zastałej (zwykle obcej) i proponowanej przez niego. Zdarza się, że krystalizacja zbioru terminów gramatycznych przebiega na drodze wyboru między dwoma terminami zaproponowanymi przez samego autora, np.:

a. znamionowanie, akcentowanie „wnoszę konieczną potrzebę Znamionowania czyli z Akcentowania Głosek Polskich” (Kop/1785: 42) i kreskowanie: „Przez tę odmianę, umniejsza się pracy piszącym, a przyczyny kreskowania samogłosek, nieporuszone zostają” (Kop/1780: 220);
b. cudzysłów: „Cudzysłow, znak słów cudzych w pismo włożonych” (Kop/1778: 5) i cudzymów: „Cudzymów, Nowe nazwisko jednego ze znamion pisarskich, pokazujące przytoczenie cudzej mowy” (Kop/1778: 2).

Zdarza się także, że wahania dotyczą nie tyle wyboru między dwoma różnymi terminami, ile kształtu wynikającego z wyboru modelu słowotwórczego dla tworzonego derywatu. Przykładem takiego wahania są formy imiesłów: „Imiesłow, (Participĭum), np. urodzony, natus” (Kop/1778: 9) i imiosłów: „Natura, podział i własności Imiosłowu” (Kop/1817: 105).

5. Nowatorstwo = zmiana

Większość terminów, które zaproponował Kopczyński, to wynik polonizacji określeń łacińskich niezaadaptowanych lub tylko częściowo zaadaptowanych do polszczyzny. Do takich form należy zaliczyć np.:

a. czas zaprzeszły: „Czas zaprzeszły: (plus quám perfectum): Byłeś był” (Kop/1778: 52) – przed Kopczyńskim tempus plusquamperfectum (Sty/1675, Gott/1762, Gut/1669);
b. iloczas: „Iloczas, Wyraz nowy, po Łacinie, Quantitas znaczy ilość, to jest długość lub krótkość czasu, który się łoży na wymówienie Sylaby” (Kop/1778: 3) – przed Kopczyńskim quantitas (Cell/1725, SzyPocz/1770) lub ilkość (SzyPocz/1770);
c. dwukropek: „Dwukropek, Wyraz nowy przełożony z Łacińskiego (duo puncta)” (Kop/1778: 2) – przed Kopczyńskim: duo puncta i dwa punkty (Mal/1700), dwie kropki (SzyPocz/1770);
d. nawias: „Nawias, (Parenthĕsis), znak wymówienia niższym tonem, tego co między laseczki wtrącono” (Kop/1778: 5) – przed Kopczyńskim: parenthesis (Kn/1621), parenteza (Nał/1774).

e. okres: „Myśl całkowitá czyli zupełná zowie się u Retorów Okresem czyli Periodem” (Kop/1783: 152) – przed Kopczyńskim tylko period (Mal/1700, Cell/1725, Tr/1764, SzyPocz/1770).

W zbiorze terminów wprowadzonych przez Kopczyńskiego znajdziemy też takie, które powstały jako wynik uzupełnienia luki terminologicznej, tzn. we wcześniejszych pracach gramatycznych nie pojawiły się żadne propozycje terminologiczne w odniesieniu do pojęć i procesów, które opisywał Kopczyński, np.:

a. część zdania: „Rzeczownik, Przymiot i Słowo, trzy części zdania, odpowiadające trzem częściom myśli” (Kop/1783: 150);
b. dodatnia: „Dodatnia, jest dodanie głoski do jakiego wyrazu, albo wyrazu jakiego do mowy” (Kop/1780: 18);
c. łącznik: „Łącznik, na końcu wiersza, gdzie się cały wyraz spisać nie mógł” (Kop/1780: 50)[2];
d. odsyłacz: „(1) lub (a) lub (*) Odsyłacz, znak położonego na boku, lub na dole przypisu, do którego czytelnik odsyła się” (Kop/1778: 5).

Kopczyński stworzył także inne terminy mimo świadomości istnienia w literaturze polskich odpowiedników określeń łacińskich. Jak dowodzi analiza danych zgromadzonych w SHTG, nie były to efemerydy terminologiczne, ale formy notowane w co najmniej kilku pracach przed gramatyką Kopczyńskiego. Osiemnastowieczny gramatyk świadomie zrywał więc z tradycją terminologiczną swoich poprzedników, w większości wypadków na tyle skutecznie, że we współczesnym dyskursie gramatycznym używamy właśnie propozycji Kopczyńskiego, a nie terminów funkcjonujących przed nim. Wśród przykładów takich terminów znalazły się m.in. nazwy przypadków:

a. mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, wołacz (Kop/1817: 53), wcześniej np. spadek mianujący, spadek rodzący, spadek dawający, spadek oskarżający, spadek wzywający (Don/1595, Gut/1668, Gut/1669, Mal/1700, Tr/1764, SzyPocz/1770);
b. narzędnik (Kop/1817: 53), wcześniej: spadek złączający (Tr/1764);
c. miejscownik (Kop/1817: 53), wcześniej: spadek miejscowy (Gut/1669, Tr/1764), spadek pokładający (Mal/1700).

Nazwy przypadków to niejedyne terminy, które Kopczyński wprowadził zamiast funkcjonujących w literaturze terminów polskojęzycznych. Do innych propozycji tego typu należy zaliczyć:

d. imiesłów (Kop/1778: 9), wcześniej: uczestnictwo (Kn/1621, Mal/1700) czy uczestnik (Don/1595, Gut/1668, Gut/1669);
e. imię przymiotne, przymiotnik: „Takie Imiona zowie się Przymiotne (adjectiva) albo krócej Przymiotniki” (Kop/1778: 25), wcześniej: imię przydatne (Sty/1675, Tr/1764, Gott/1762) lub imię przyrzutne (Mal/1700), (Cell/1725, Tr/1764);
f. przedimek (‘rodzajnik’): „Uciekają się, ale nie najlepiej do Przedimku czyli Artykułu” (Kop/1785: 70), wcześniej: artykuł (Kn/1621, Mal/1700, Cell/1725, Tr/1764);
g. przycisk: „Przycisk, znak wymawiania z przyciskiem Konsony, ż, np. każ, straż” (Kop/1778: 5), wcześniej np. kropka (Kn/1621, Tr/1764, SzyPocz/1770);
h. rodzaj żeński: „Rzeczowniki córka, wnuczka, krowa, liszka, są rodzaju żeńskiego, czyli niewieściego, bo znaczą płeć żeńską, rodzaj niewieści” (Kop/1780: 1–2), wcześniej np. rodzaj niewieści (Don/1595, Gut/1668, Gut/1669, Mal/1700, SzyPocz/1770);
i. zgłoska: „Każdy wiersz Polski może mieć od czterech aż do trzynastu zgłosek” (Kop/1783: 88), wcześniej: sylaba (Murz/1551, Don/1595, Mal/1700, Tr/1764);
j. znamię: „Głosek bowiem najwięcej dwadzieścia cztery, i kilka najwięcej przygłosek czyli znamion, malują dokładnie i zrozumiale wszelki głos ludzki, jako znak wszelakich wyobrażeń w myśli” (Kop/1783: 31), wcześniej: akcent (Jan/1594, Sty/1675, Mal/1700, Cell/1725) lub znak (Jan/1594, Sty/1675, SzyPocz/1770).

Niektóre terminy funkcjonujące przed Kopczyńskim (jak chociażby omówione wcześniej nazwy przypadków) były długie, analityczne, a przez to niefunkcjonalne, inne (jak uczestnik czy uczestnictwo) stanowiły nieudane kalki z łaciny. Ich utrwalenie terminologiczne wymagałoby radykalnej specjalizacji znaczeniowej – propozycje Kopczyńskiego zwyciężają wyrazistością semantyczną (nie są wieloznaczne) i etymologiczną (imiesłów – „trochę imię, trochę słowo”), której brak propozycjom jego poprzedników. Zdarza się także, że wprowadzone przez Kopczyńskiego terminy determinują kolejne zmiany, u których źródeł leży potrzeba wyrazistości – skoro kropkę zaczął Kopczyński odnosić do znaku interpunkcyjnego, musiał wymyślić inny termin w odniesieniu do diakrytu.

Ciekawa jest też zmiana nazwy rodzaju z niewieściego na żeński, której Kopczyński nigdzie nie tłumaczył wprost. Za propozycją osiemnastowiecznego pijara przemawia zapewne kryterium ekonomiczności (dwie sylaby zamiast jednej). Z pewnością nie jest ono ani jedyne, ani nawet najważniejsze. Być może po raz kolejny zależało Kopczyńskiemu na wyrazistości semantycznej – z przeglądu słownika Bogumiła Samuela Lindego (L/1807–1814) wynika, że przymiotnik niewieści ma o wiele szerszy zakres łączliwości (animusz niewieści, czółko niewieście, głowa niewieścia, czepiec niewieści, choroba niewieścia) niż przymiotnik żeński (poza rodzajem, przede wszystkim: płeć żeńska), a przez to mniejszy potencjał terminologiczny. Potencjał ten osłabiała też zapewne synonimia obserwowana w odniesieniu do tej kategorii gramatycznej – poza rodzajem niewieścim w literaturze pojawiały się także określenia takie jak rodzaj niewieśny (Nał/1774) czy białogłowski (Sty/1675, Gott/1762, Lub/1778).

Czas pokazał, że propozycja ta była trafiona, na co wpłynęły niewątpliwie zmiany stylistyczne, które objęły rzeczowniki niewiasta i białogłowa – dla współczesnego użytkownika języka termin rodzaj niewieści jest bez wątpienia mniej czytelny i archaiczny w porównaniu z rodzajem żeńskim.

6. Podsumowanie

Badania porównawcze pięciu prac Kopczyńskiego prowadzą do wniosku, że wprowadzenie terminologii polskiej do osiemnastowiecznego dyskursu gramatycznego było procesem dość długotrwałym, a sam Kopczyński traktował swoje terminy jako propozycje. Nie miały one charakteru rewolucyjnego, choć na podstawie analizy gramatyk oświeceniowego pijara można stwierdzić, że jego wywody charakteryzowała bardzo często funkcja perswazyjna.

Wykorzystanie SHTG do badań nad terminologią gramatyczną Kopczyńskiego nie zmienia w sposób znaczący ustaleń Skubalanki. W związku jednak z faktem, że badaczka nie przytacza wszystkich (jej zdaniem) nowatorskich terminów oświeceniowego pijara, trudno podać szczegółowe dane frekwencyjne dotyczące terminów, których nie uwzględnia. Dane zawarte w SHTG pozwoliły natomiast pokazać jego terminologię na szerszym tle historycznym kształtującej się od XV w. polskiej terminologii gramatycznej.

Warto podkreślić, że terminologiczna propozycja Kopczyńskiego przedstawia go jako językowego pragmatyka i dydaktyka, a nie teoretyka i leksykografa. Do żadnego ze swoich dzieł nie dołączył słowniczka terminów gramatycznych, który mógłby być dowodem na takie właśnie czysto teoretyczne podejście do terminologii. Kopczyński nie tworzył funkcjonującej w próżni listy terminów, od razu sprawdzał je w praktyce – nie tylko teoretycznojęzykowej, lecz także, a może przede wszystkim: dydaktycznej. To właśnie dopiero ta praktyka uświadamia procesualność zjawiska, jakim jest tworzenie i utrwalanie polskiej terminologii gramatycznej, które nie może mieć charakteru rewolucyjnego.

Wprowadzając nowe terminy, Kopczyński niemal zawsze odnosił się do ich źródeł łacińskich, ich funkcjonujących w polszczyźnie adaptacji lub utrwalonych w tradycji polskich odpowiedników. Holistyczne spojrzenie na jego teksty pozwala dostrzec wewnętrzne mocowanie się Kopczyńskiego rozdartego między tradycją terminologiczną, z której sam wyrósł, a potrzebą (czy wręcz koniecznością) zmiany. To rozdarcie musiało być szczególnie silne w ostatnich latach jego działalności, kiedy to do głosu doszła konieczność walki o czystość języka, zagrożonego już nie tyle naturalnie, ile politycznie narzuconymi wpływami z języków obcych:

Po rozbiorach, w okresie tzw. pseudoklasycyzmu, Kopczyński zmienia swój przychylny stosunek do nowotworów, czemu daje wyraz w rozprawce Poprawa błędów w ustnej i pisanej mowie polskiej (Warszawa 1806). Autor krytykuje nowo utworzone wyrazy, wymieniając w spisie niepoprawnych nowotworów sporo terminów filozoficznych takich jak badalny, organizomy, przedmiot, subiektowi, obręb, wszechwzględy (Skubalanka 1957: 240).

Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że w momencie, gdy Kopczyński kończył pracę nad swoją syntetyzującą gramatyką języka polskiego, za terminami przez niego zaproponowanymi przemawiała już kilkudziesięcioletnia tradycja, umocniona licznymi wznowieniami gramatyk szkolnych i kolejnymi pokoleniami kształconych na nich uczniów. Wydaje się, że to właśnie te liczne wznowienia czy też swoiste „namaszczenie” Kopczyńskiego przez Komisję Edukacji Narodowej przyczyniły się do utrwalenia się polskiej terminologii gramatycznej w zaproponowanym przez niego kształcie.

Taka teza postawiona jednoznacznie jest jednak krzywdzącym uproszczeniem. Terminologiczne propozycje Kopczyńskiego nie miałyby szansy adaptacji, gdyby nie stanowiły efektu świadomej, popartej latami lektur i analiz żmudnej pracy oraz gdyby nie były (mimo wszystko) osadzone w tradycji ewoluującego od XVI w. dyskursu gramatycznego. Większość nowotworów językowych Kopczyńskiego spełnia bowiem chociażby kryteria współczesnej oceny neologizmów. Tworząc je, Kopczyński zdawał się pytać sam siebie, czy proponowane terminy wypełniają luki leksykalne, czy są ekonomiczne, estetyczne i zgodne z kryterium narodowym. O tym głębokim namyśle również nad społecznym odbiorem i przyszłością jego propozycji świadczą słowa cytowanej już przedmowy:

Zastanawiając się jednak nad tem zdaniem, przewiduję największą burzą na nowe słowa: bo mię uczą tego przykłady wszystkich wieków. Kto rzeczy nie będzie mógł poganić, ganić i wyśmiewać będzie słowa, wystawiając je na szyderstwo przez trefne ich tłumaczenie, i przez zmyślanie nowych, o których się Grammatyce śnić nie będzie. Wszakże nowe słowa się z czasem i zestarzeją: bo wszystkie wyrazy musiały być kiedyś nowe (Kop/1785: 26).

Obowiązująca dziś podstawa programowa zakłada, że uczniowie polskich szkół podstawowe nazwy części mowy poznają w klasie IV i choć od XVIII w. polska terminologia gramatyczna ewoluowała, ewoluuje i będzie ewoluować, czy tego chcemy, czy nie, wypowiadając się na tematy lingwistyczne, „mówimy Kopczyńskim”.

1. [1] Por. m.in.: Kopko 1909, Skubalanka 1957, Florczak 1978, Stasiewicz-Jasiukowa 1983, Czelakowska 2006, Kresa 2018.

2. [2] W innym miejscu (Kop/1778: 5) podał Kopczyński łaciński odpowiednik łącznika – custos, jednak w korpusie tekstów zgromadzonych w SHTG nie jest on notowany w żadnym wcześniejszym tekście.

Izabela Stąpor

Uniwersytet Warszawski

izabelastapor@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0002-7543-6218

Rozdział VIII.

U źródeł naukowego językoznawstwa – terminologia w gramatykach Antoniego Małeckiego (1863 i 1879)

W XIX w. w nauce światowej do głosu dochodzi nowe, historyczne spojrzenie na świat otaczający człowieka i na jego język. W lingwistyce pozostającej dotychczas w obrębie językoznawstwa synchronicznego pojawiła się tendencja do diachronicznego spojrzenia na języki (por. Heinz 1979: 34–36). Doprowadziło to do powstania nowych metod badawczych i gramatyki historyczno-porównawczej jako odrębnej dyscypliny. Za twórcę gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich uznaje się Franza Boppa, który jako pierwszy wykorzystał w swoich badaniach analizę morfologiczną. Językoznawcy zaczęli przyglądać się pokrewieństwu i pochodzeniu języków indoeuropejskich, opierając się przede wszystkim na podstawach materiałowych. Do najważniejszych opracowań z tego zakresu należą m.in. prace Johanna Grimma, Augusta Schleichera czy Franza von Miklosicha. W XIX w. zrodziła się również teoria Wilhelma von Humboldta na temat „ducha narodu” (Volksgeist) będącego subiektywnym sposobem widzenia rzeczywistości, który może wpływać na język, nadając mu określoną wewnętrzną formę (innere Sprachform).

Polskie gramatyki dziewiętnastowieczne do lat 60. pozostawały w kręgu tradycyjnej, klasycznej nauki o języku i skupiały się na nauce o dźwiękach (łączącej wiadomości z fonetyki i ortografii) oraz nauce o wyrazie (w której fakty fleksyjne mieszały się ze słowotwórstwem). Składnia była bardzo często pomijana, jeżeli już pojawiała się w gramatykach, to zawierała raczej elementy retoryki czy stylistyki niż właściwego przedmiotu (Skarżyński 2001: 22). Jak zaznacza Halina Rybicka-Nowacka – za Stanisławem Urbańczykiem – sytuacja ta wynikała z czynników pozajęzykowych, a jednym z nich był „swoiście pojęty patriotyzm” polegający na niechęci do korzystania z dorobku naukowego państw zaborczych (Rybicka-Nowacka 1990: 29, Urbańczyk 1993). Znaczenie miał zapewne również fakt, że nie istniały ośrodki naukowe i uczelnie, które zajmowałyby się badaniami nad językiem polskim, polscy gramatycy byli rozsiani po terenach różnych państw, a ich opracowania często posiadały cechy amatorszczyzny.

W językoznawstwie polskim metodologia historyczno-porównawcza pojawiła się stosunkowo późno, bo dopiero w 1863 r., z chwilą ukazania się gramatyki Antoniego Małeckiego, a więc wówczas, gdy w Lipsku rodziła się już „szkoła młodogramatyczna” z wieloma wybitnymi indoueropeistami, jak August Leskien[1].

Bez wątpienia pierwsza gramatyka Małeckiego (1863) była dziełem pionierskim i inspirującym. Wkrótce po niej pojawiły się kolejne dzieła wykorzystujące metodę historyczno-porównawczą, jak choćby Bronisława Trzaskowskiego, Franciszka Ksawerego Malinowskiego, Henryka Sucheckiego[2]. Samego Małeckiego Urbańczyk określa „najwybitniejszą postacią wśród gramatykarzy nowatorów” (Urbańczyk 1993: 84), jak również „półdyletantem” (Urbańczyk 1993: 118). Nie będąc bowiem historykiem języka, starając się o stanowisko profesora języka i literatury w Uniwersytecie Lwowskim, musiał zdobyć odpowiednie kwalifikacje językoznawcze. Uzyskał je (z polecenia ministra Leopolda von Thuna) na Uniwersytecie Wiedeńskim, gdzie uczęszczał na zajęcia Miklosicha[3] z wiedzy o języku staro-cerkiewno-słowiańskim i gramatyce historyczno-porównawczej. Wykłady we Lwowie rozpoczął w 1856 r.[4], a w 1863 r. ukazała się Gramatyka języka polskiego większa.

Widać w niej wpływ romantycznej myśli językoznawstwa europejskiego, autor powołuje się na ducha języka, który był rozumiany jako zespół cech charakterystycznych dla konkretnego języka narodowego: „Duch bowiem każdemu językowi właściwy różni się tém samém w wielu względach od ducha innych języków. Jeżeli zatem przyjmujemy w własnej mowie sposoby wyrażenia się takie, które dobre są wprawdzie w językach obcych, ale obce lub wręcz przeciwne duchowi naszego, wtedy kazimy i psujemy mowę” (Mał/1863: 1).

Małecki czerpał z poglądów Miklosicha, ale nadal pozostawał w kręgu tradycji nawiązujących do Walentego Szylarskiego czy Onufrego Kopczyńskiego (Rudnicki 1921, Skarżyński 1994, Skarżyński 2001)[5].

Gramatyka Małeckiego zyskała przychylne oceny ówczesnych i późniejszych badaczy polszczyzny właśnie ze względu na nowatorstwo metodologiczne (Nitsch 1960, Klemensiewicz 1974)[6]. Doceniano jego „dokładną znajomość gramatyki powszechnej i porównawczej” (Boczyliński 1863: 524). Bronisław Bieńkowski zauważa, że jej pojawienie się „miało epokowe znaczenie”, co spowodowało „przewrót w nauce języka ojczystego” (1901: 162). Jeszcze w XX w. Aleksander Brückner pisał, że „żadna gramatyka polska przyszłości ani dosięgnie tych zasług, tego znaczenia, jakie dostały się Małeckiemu” (1913: 693). Adam Kryński podkreśla, że „żadna gramatyka polska nie miała tego uznania, co dzieło Małeckiego” (Urbańczyk 1993: 87). O jej wartości pisze Vatroslav Jagić, stwierdzając (z pewnymi zastrzeżeniami), że praca Małeckiego jest to „najlepsze, co powstało w zakresie poszczególnych języków słowiańskich” (Urbańczyk 1993: 87). Niedociągnięcia, o których wspomina Jagić, niestety, nie znikły w następnych wydaniach tej popularnej gramatyki.

W 1879 r. Małecki podjął się kolejnego ambitnego zadania i napisał Gramatykę historyczno-porównawczą języka polskiego – obszerne dwutomowe dzieło, w którym rozwinął swoje poglądy na temat historii zmian w języku polskim. Niestety, opracowanie to – przez wielu uważane za rozszerzoną wersję Gramatyki większej[7] – zyskało opinię chybionego naukowo (Kryński 1880ab) i we współczesnych pracach jest często pomijane lub wspominane zdawkowo[8]. Główny zarzut dotyczył dogmatyzmu w sądach i braku znajomości lingwistyki nowożytnej. Małecki co prawda wspomina w gramatyce o pracach Jana Baudouina de Courtenay (s. 71)[9], Aleksandra Wostokowa, Schleichera i Boppa (z którymi polemizuje), Lucjana Malinowskiego, Ottona Bóthlingka, Wilhelma Paula Corssena i oczywiście Miklosicha (do którego dzieł często się odwołuje, por. s. 73, 121, 106). Nadal jednak pomija najnowsze osiągnięcia lingwistyki, atakuje uznane poglądy i powtarza chybione teorie z wcześniejszej gramatyki[10].

Obie gramatyki autorstwa Małeckiego oraz jego opinie na temat rozwoju i stanu języka polskiego w XIX w. zostały dość szczegółowo opracowane (Kryński 1880ab, Lesiakowski 2014). Celem niniejszego rozdziału nie będzie charakterystyka wkładu – mimo wszystko znacznego – Małeckiego w rozwój nowoczesnego językoznawstwa, a pokazanie znaczenia obu gramatyk dla upowszechnienia i rozwoju polskiej terminologii gramatycznej. W gramatyce z 1863 r. znalazło się ok. 900 terminów gramatycznych, a w dwutomowym opracowaniu z 1879 – ok. 1500. Zarówno w Mał/1863, jak i Mał/1879 dominuje już polska nomenklatura językoznawcza (odpowiednio 76% i 85%[11] wszystkich terminów to nazwy polskie lub spolszczone), jednak autor odwołuje się również do terminologii łacińskiej (19% i 12% odnotowanych terminów) czy niemieckiej (ok. 7% i 4% wszystkich terminów). Czyni to zazwyczaj wtedy, gdy jakieś zjawisko jest nowe, nie stanowiło wcześniej przedmiotu opisu w gramatykach polskich. Autor stosuje strategię nominacyjną polegającą na objaśnieniu terminu polskiego i przytoczeniu odpowiadających mu terminów łacińskich (lub/i niemieckich) w nawiasach:

Przez źródłosłów (thema, Stamm) rozumiemy tę część wyrazu, która w nim pozostaje wśród wszelkich odmian, jakim wyraz podlega w deklinacyi lub koniugayi (Mał/1863: 56).

Przez temat (thema, Stamm) albo inaczéj źródłosłów rozumiemy owę pierwszą, z jednéj albo i z kilku zgłosek złożoną część danego czasownika, która w nim pozostaje wśród wszystkich, albo przynajmniéj wśród połowy odmian konjugacyjnych, jako rdzeń całego wyrazu, niezmienną i nieruchomą (Mał/1879, t. I: 270).

Skądinąd różnią się między sobą osoby, zwierzęta i rzeczy po względem rodzaju (genus). Trzy są rodzaje gramatyczne w języku naszym: męski (masculinum), żeński (femininum), i nijaki (neutrum) (Mał/1863: 54, Mał/1879, t. I: 163).

Te ruchome i zmienne części stanowią zawsze drugą czyli końcową połowę formy czasownika, i dzielą się: [...] B) na spójki (Bindelaut, Bindevokal) (Mał/1863: 141).

Tylko dwukrotnie odnotowano termin obcy, który nie ma odpowiadającego mu terminu polskiego:

Najwięcéj takich wskazówek stósunkowo zachowało litewskie perf., które jest prawdziwe i to ze wszystkich najbliższe pierwotności perfectum, a nie jakiś tam luźny „aoristus” albo jakieś „specyalnie litewskie praeteritum najświeższéj daty” (Neubildung), za jakie je ogłaszają tegocześni specyaliści tego przedmiotu (Mał/1879, t. II: 212).

Otóż właśnie nie było to a w tém słowie wcale Wurzelvocal, ale naleciałością, czasem wstawką, albo cząstką do bam należną itd. i stąd to krótkość téj samogłoski (Mał/1879, t. II: 127).

Wiele z terminów stosowanych przez Małeckiego przyjęło się w polskiej nomenklaturze, inne z nich zostały dzięki niemu rozpowszechnione i wprowadzone na stałe do opisów języka polskiego. Jeszcze inne nie przyjęły się w terminologii z różnych względów.

Dane z SHTG dowodzą, że w gramatyce Małeckiego funkcjonuje już polski system terminologiczny, czerpiący zarówno z tradycji łacińskiej, jak i z gramatyki narodowej Kopczyńskiego. Geneza tych terminów została przedstawiona w innych rozdziałach niniejszego opracowania (por. rozdz. I, VI, VII). Obok nich pojawiają się terminy, które odnoszą się do procesów wcześniej nieznanych i nieopisywanych w literaturze językoznawczej. Celem niniejszego rozdziału jest pokazanie wkładu Małeckiego w rozwój terminologii polskiej oraz zaprezentowanie sposobów funkcjonowania nazw obcych w opisie języka polskiego.

1. Nowe terminy polskie w gramatykach Małeckiego

1.1. Nowe spojrzenie na język i jego opis

Badacze zgodnie stwierdzają, że gramatyka Małeckiego była – jak na owe czasy i sytuację polskiej nauki – dziełem odkrywczym i nowatorskim. Jej autor wykorzystuje w badaniach metody gramatyki porównawczej, odwołuje się do historii polszczyzny i innych języków europejskich. Już we Wstępie do Mał/1863 autor wprowadza – w opozycji do gramatyki powszechnej – termin gramatyki jednego tylko języka (s. 2), gramatyki porównawczej (s. 10, 32, 75). Na nowe obszary badań nad językiem wskazują takie terminy, jak: historia języka (Mał/1863: 79, Mał/1879, t. I: 3), językowa historia (Mał/1879, t. I: 3), historyzm (Mał/1879, t. I: 39). W Mał/1879, t. I pojawiają się również nazwy: gramatyka historyczno-porównawcza[12] czy teoria języka (s. 3). Po raz pierwszy w Mał/1879, t. I występuje językowa tendencja (s. 374), określana jednak częściej dążnością języka (Mał/1863: 88, Mał/1879, t. I: 447).

Małecki w swoich gramatykach posługuje się terminami, które na stałe weszły do polskiej nomenklatury lingwistycznej, chociaż obecnie funkcjonują niekoniecznie w tym samym znaczeniu, np. obok terminu językoznawstwo porównawcze stosuje w tym samym znaczeniu określenia filologia porównawcza, mownictwo porównawcze czy lingwistyka porównawcza. Nawiązuje do historii polskiej wiedzy gramatycznej, zna dzieła Jakuba Parkosza, Stanisława Zaborowskiego, Jana Seklucjana, Grzegorza Knapskiego czy wspomnianego już Kopczyńskiego (Mał/1863: 41). Przedstawia propozycję periodyzacji „dziejów słowiańskich”, wyodrębniając następujące przedziały zwane przez niego epokami:

1. Epoka Słowiaństwa[13] stanowiącego jeszcze jednotę z Litewszczyzną.

2. Epoka Słowiaństwa od Litewszczyzny już oddzielonego, lecz w sobie jeszcze stanowiącego jedność.

3. Epoka jego rozpadu na 4 już z grubsza nakreślone poszczególne dzielnice.

4. Epoka zastoju fonetycznego w jednych, a daléj postępującego tego procesu w drugich dzielnicach (Mał/1879, t. I, s. 108–109).

Przede wszystkim autor porusza nieopisywane dotąd zagadnienia rodziny językowej (Mał/1879, t. I: 191) oraz rodziny wyrazów (Mał/1879, t. I: 191). Według Małeckiego również pokrewieństwo pomiędzy wyrazami jednej rodziny jest niejako genealogiczne; wyodrębnia wyrazy pierwotne i pochodne, formacje drugiej i trzeciej linii.

Jak zaznacza Zygmunt Zagórski (1981: 8), Małecki zdaje sobie sprawę z rozróżnienia mówienia i języka, o czym świadczy następujący fragment:

Tak samo też i w języku, nie dość jest dobrze i poprawnie mówić: trzeba przecież i pojmować, jaka to funkcja, którą przemawiając spełniamy – we wszystkich zwrotach i porywach czuć się zawsze na pewnym gruncie i znać powód, dlaczego takie tylko a nie inne mówienie jest w ogólności logiczném, a w tym języku, którym się mówi, jedynie należytém. Jedno bez drugiego jest prawie zawsze niepodobieństwem. Potęgą słowa tylko ten włada, kto się nad niém zastanawiał i zajrzał w jego wewnętrzne tajniki (Mał/1879, t. I, s. 2).

Pomimo tej świadomości Małecki stosuje terminy mowa i język zamiennie zarówno w Mał/1863 (np. s. 1), jak i Mał/1879 (t. I, np. s. 2, 3). „Mowa nasza – w saméj istocie jedna i zawsze ta sama – jest ustną mową albo pisaną, wedle tego czy drugim udzielamy myśli naszych wprost do nich przemawiając, czy też za pośrednictwem pisma” (Mał/1879, t. II: 499).

1.2. Gramatyka – definicja i jej działy

Małecki uznaje, że podstawowe zadanie gramatyki jako nauki polega na „odkryciu i wyjaśnieniu najważniejszych zasad języka polskiego, a mianowicie na wykazaniu praw, na mocy których wyrazy w języku naszym powstają, przetwarzają się, naginają, na najrozmaitsze formy, i na koniec łączą w zdania” (Mał/1863: 2). Jak podkreśla Zagórski, było to stanowisko nowe, bo polegające nie tylko na opisaniu języka, ale również na wyjaśnieniu praw nim rządzących i poznaniu przyczyn zachodzących zmian (Zagórski 1981: 20).

W gramatyce z 1879 r. Małecki jako pierwszy stosuje termin działy nauki języka, wcześniej nazywał je częściami gramatyki: „§. 5. Gramatyka całkowita obejmuje następujące główne działy nauki języka: 1, Głosownią […]; 2, Morfologią czyli Flexyą […]; 3, Etymologią […]; 4, Naukę o Partykułach; 5, Składnią […]. Dodatkowo uzupełnia to wszystko jeszcze 6, Ortografia” (Mał/1879, t. I: 5–6).

Tabela 1. Zestawienie nazw działów nauki o języku w gramatykach Małeckiego[14]

Dział współczesny

Nazwy działów wg Małeckiego

Terminy związane z działem, które pojawiły się w obu gramatykach[15]

fonetyka

fonetyzm, głosownia

konsonantyzm, ustrój fonetyczny, wokalizm, żywioł samogłoskowy, żywioł spółgłoskowy

fleksja

fleksja, morfologia, nauka o formach

fleksja werbalna, ustrój werbalny, żywioł koniugacyjny

słowotwórstwo

etymologia, słoworód, słowotwórstwo

żywioł słoworodny

–

nauka o partykułach [16] (dział nauki zajmujący się nieodmiennymi częściami mowy, „niezdolnymi do fleksji”), o częściach mowy nieodmiennych

składnia

nauka o zdaniu, składnia

składnia zgody, składnia rządu

ortografia
interpunkcja

grafika (w Mał/1879), ortografia, pisownia
przecinkowanie, interpunkcja

pisownia etymologiczna, pisownia fonetyczna, pisownia historyczna

–

wierszowanie

Terminy odnotowane w tabeli 1 świadczą o tym, że jeszcze pod koniec XIX w. nazwy działów językoznawstwa nie były ustabilizowane. Autor wymiennie stosuje różne określenia (np. fonetyzm i głosownia; fleksja i morfologia, etymologia, słoworód i słowotwórstwo). Za działy gramatyki uznaje również ortografię i interpunkcję, a w Mał/1863 dołącza jeszcze dodatek O wierszowaniu.

1.3. Fonetyka (głosownia)

Opisując system fonetyczny języka polskiego, Małecki posługuje się terminami już zadomowionymi w polszczyźnie, chociaż często – zwłaszcza w gramatyce z 1879 r. – tworzy nowe terminy, które mają ułatwić zrozumienie pojęcia i wyeliminować wieloznaczność nazw występujących we wcześniejszych opisach polszczyzny. Z rezygnacji z niektórych terminów i wprowadzenia nowych tłumaczy się w przypisie: „Nazwy dotychczasowe tych nader trudnych do zdeterminowania spółgłosek: podniebienne, szumne, przyciskowe itd. jakie im nadawano w braku czego lepszego – było mi niepodobno zatrzymać. Czy i moja nazwa naganie nie ulegnie – to oczywiście inne pytanie” (Mał/1879, t. I: 36).

Podział spółgłosek Małecki przedstawia w gramatyce z 1879 r., chociaż dokonuje go według niejednolitych zasad. Biorąc pod uwagę pochodzenie spółgłosek, wyodrębnia spółgłoski pierwotne i pochodne (powstałe z pierwotnych w wyniku np. palatalizacji). Ze względu na miejsce artykulacji wyróżnia spółgłoski gardłowe, podniebienne, zębowe i wargowe, a według cech artykulacyjnych: spółgłoski nieme (czyli spółgłoski właściwe) i płynne (dziś półotwarte)[17]. Podział spółgłosek przedstawia w tabeli.

Tabela 2. „Tabela spółgłosek polskich” autorstwa Małeckiego (Mał/1879, t. I: 55)

Na szczególną uwagę zasługuje uwzględnienie przez Małeckiego kryterium sposobu artykulacji głosek (stopnia zbliżenia narządów mowy). Zauważenie zetknięcia i przymknięcia „mownych narzędzi” pozwoliło mu na wyodrębnienie spółgłosek zwartych (eksplozyjnych) i szczelinowych (otworzystych, przewiewnych, przesmykowych). Nie ma natomiast w gramatykach Małeckiego – jak sugeruje Andrzej Koronczewski – terminów spółgłoska zetknięta, przytknięta (1961: 69), nie pojawia się też spółgłoska pieszczona, zamiast niej występuje termin spółgłoska pieszczotliwa (Mał/1879, t. I: 57).

Małecki posługuje się zróżnicowanymi terminami w odniesieniu do procesów i zjawisk fonetycznych. Stosuje takie terminy, jak: zjawisko fonetyczne, zjawisko głosowe, proces fonetyczny (również proces fonetyzmu), przemiana fonetyczna, upodobnienie dźwiękowe, przeobrażenie, przemiana, przejście (głoski w inną). Wprowadza i upowszechnia takie określenia, jak: prawo fonetyczne (również prawidło fonetyczne), prawo językowe (prawo języka, prawo głosowniowe), przyczyna fonetyczna (przyczyna głosowniowa), różnica fonetyczna, różnica iloczasowa, warianta, zasada fonetyczna (zasada głosowni, zasada głosowniowa). Z SHTG wynika, że u Małeckiego po raz pierwszy odnotowano też takie terminy, jak: jer, jor, konsonantyzować się, kontrakcja, nazalizacja i nazalizować się, przemiana fonetyczna, przestawka (= metateza), rozziew, spiranta, substytucja, substytut, wokalizacja i wokalizować się.

Do rzadkich i niejasnych należą te, które odnoszą się do procesów historycznych nieopisywanych we wcześniejszych gramatykach. Tutaj autor posiłkuje się literaturą w języku niemieckim i wpływ Miklosicha[18] jest bardzo widoczny.

W gramatyce z 1863 r. Małecki mówi o pochyleniu samogłoski, natężeniu brzmienia samogłoski, zwątleniu natężenia samogłoski (przegłos lechicki), a dodatkowo postąpieniu samogłoski i zejściu czyli osłabieniu się samogłoski (apofonia pie.)[19]. W Mał/1879 pojawia się też termin pokrok (w znaczeniu zarówno apofonii, jak i przegłosu).

1.4. Fleksja i słowotwórstwo

Terminologia morfologiczna i proces jej kształtowania są chyba najlepiej opisane w polskich badaniach. Jej szczegółową analizą zajmuje się m.in. Anna Czelakowska (2010, 2018). Autorka zaznacza, że „terminy, jak fleksja, słowotwórstwo, morfologia, odmiana, wyraz, temat, końcówka, rodzaj, liczba, przypadek (i nazwy poszczególnych przypadków), deklinacja, koniugacja oraz rdzeń, przyrostek, sufiks, prefiks i in. ustalony został w znakomitej większości w XIX i na początku XX w.” (Czelakowska 2018: 288, zob. też: Urbańczyk 1993, Zagórski 1981).

Badacze podkreślają, że to Małeckiemu zawdzięczamy wprowadzenie pojęcia i terminu formy wyrazu (dane z SHTG dowodzą, że termin ten pojawił się już wcześniej w SkorM/1828, Sier/1838), popularyzację określeń końcówka, czasownik, temat, upowszechnienie terminu słowotwórstwo i oddzielenie go od fleksji, rozpowszechnienie wprowadzonego przez Sucheckiego terminu strona (Skarżyński 2001: 156–157, Szlifersztejnowa 1969: 38) oraz nazw czas względny i czas bezwzględny (Skarżyński 2001: 156–157), uporządkowanie i wyszczególnienie tylko trzech trybów w języku polskim, a w obrębie trybu idealnego podtypów określanych sposobami (Skarżyński 1994, 2001). Dane z SHTG pokazują, że w gramatyce Małeckiego po raz pierwszy pojawiają się terminy złożone, z których większość do dziś funkcjonuje w opisie języka. To: czasownik nijaki i czasownik zwrotny, deklinacja męska, żeńska i nijaka, deklinacja przymiotnikowa, rzeczowna, zaimkowa, deklinacja złożona, forma bezokolicznikowa, nieosobowa, pluralna, werbalna, forma złożona, indyferentyzm rodzajowy, końcówka analogiczna, nominalna, pluralna, przeniesiona, zredukowana, rodzaj nieżywotny i żywotny. W większości są to kalki niemieckich lub łacińskich terminów, które funkcjonowały w ówczesnych opracowaniach niemieckojęzycznych (stosowane m.in. przez Miklosicha), por. np.: reflexives Verb, nominale Declination, pronominale Declination, zusammengesetzte Declination, Infinitivform, Pluralform, Verbalform, zusammengesetzte Form, plural Endung.

Przez cały wiek XIX oraz na początku XX w. można jednak dostrzec brak stabilności terminów nazywających „zakończenia” w znaczeniu fleksyjnym vs. słowotwórczym. Także u Małeckiego termin przyrostek bywa używany zarówno w odniesieniu do fleksji, jak i słowotwórstwa.

1.5. Składnia

Podstawa składni jako nauki – definicja zdania – nie mogła przez cały wiek XIX wyjść z zaklętego kręgu logiki. Również w gramatykach Małeckiego – podobnie jak u Kopczyńskiego – zdanie utożsamione jest z sądem (por. Rybicka-Nowacka 1990: 31–32).

U Małeckiego – o czym wspomina Jerzy Podracki – po raz pierwszy występują objaśniające dodatki przynależne rzeczownikowi, co daje podstawy do uznania go za twórcę współczesnej koncepcji przydawki. On także utworzył ten termin, choć stosował go w węższym niż dziś znaczeniu:

Jego klasyfikacja operuje już w pełni pojęciami składniowymi:

1) przydawka = przydawka przymiotna

2) dopełniacz = przydawka dopełniaczowa

3) dopowiedzenie = apozycja

4) określenie przyimkowe = przydawka przyimkowa (Podracki 1982: 122–123).

Objaśniające dodatki należące do przymiotnika i objaśniające dodatki odnośne do słowa łączą wprawdzie razem i okolicznik, i dopełnienie, ale tylko w tytule rozdziału – szczegółowe omówienie jest oddzielne. Argumentacja Małeckiego operuje opozycją semantyczną, mówi on zatem właściwie o stopniu łączliwości znaczeniowej czy też o różnych rodzajach konotacji semantyczno-składniowej, które należy uznać za poglądy prekursorskie w polskiej składni (Podracki 1982: 153–154). Po raz pierwszy w gramatyce Małeckiego pojawia się termin szyk przestawny.

2. Terminy łacińskie w gramatykach Małeckiego

Terminologia łacińska aż do XVIII w. była pierwszym i najważniejszym źródłem nomenklatury językoznawczej języków europejskich, w tym polskiej (por. rozdz. I). Wraz z gramatyką Kopczyńskiego, która zaczęła obowiązywać w polskim systemie szkolnictwa, w polszczyźnie zadomowiły się swojsko brzmiące terminy, jak: mianownik, biernik, zaimek czy przypadkowanie i osobowanie.

Terminy polskie (będące często kalkami terminów łacińskich, por. rozdz. I i VII) miały zarówno sprzymierzeńców, jak i wrogów. Jednym z nich był Małecki. W swoich gramatykach krytykuje terminy utworzone przez Kopczyńskiego, zarzucając im niedorzeczność:

Nazwa Mianownik nic nie wypowiada. Jest to tylko czczy przekład czczéj łacińskiéj nazwy Nominativus (Mał/1863: 287).

Niektóre nazwy Kopczyńskiego nazwać też trzeba wręcz niezdarnym i, np. celownik w znaczeniu datiwu (Mał/1879, t. I: 166).

Nazywać przeto dativus celownikiem, zupełnie na to samo wychodzi, jak kiedyby kto myśliwego nazywał np. zającem, a zająca strzelcem… (Mał/1879, t. I: 166).

Niewykluczone, że wpływ na niechęć Małeckiego do polskich nazw przypadków miała nomenklatura niemiecka, w której występowały zniemczone nazwy łacińskie (por. niem. Nominativ, Dativ, Genitiv etc.). Jego głównym argumentem za stosowaniem nazw łacińskich był fakt, że nie kojarzyły się z polskimi wyrazami pospolitymi, jak biernik czy celownik (Mał/1879, t. I: 166). W swoich gramatykach stosuje tylko „łacińskie i liczebne nomenklatury deklinacyjne” (Mał/1879, t. I: 167). Równocześnie zaznacza, że terminy zaproponowane przez Kopczyńskiego wykorzystuje w swoich gramatykach „wszelako w inném jak dotąd znaczeniu, to jest w znaczeniu poszczególnych tylko odcieni tego albo owego przypadka, na jakie je musi rozróżniać Składnia” (Mał/1879, t. I: 166).

Na szczególną uwagę zasługują terminy określone przez Małeckiego jako „łacińskie”. Są to nazwy przypadków (i inne terminy), które w mianowniku rzeczywiście mają formę łacińską (razem z ortografią łacińską): nominativus, genitivus / genetivus, dativus, accusativus, instrumentalis, locativus i vocativus[20]. Niemniej już w przypadkach zależnych słowa te odmieniają się i przybierają (po odrzuceniu -us) końcówki typowe dla polskiej deklinacji rodzaju męskiego np.: nominatiwu (nie nominatiwusa), nominatiwem (nie nominatiwusem), nominatiwie (nie nominatiwusie), nominatiwy (nie nominativa..., jak w innych gramatykach). Trudno uznać te terminy za łacińskie, bo ich odmiana i ortografia są polskie. Nie można ich również określić jako całkowicie spolszczone, bo w mianowniku miały zawsze formę łacińską, a były też gramatyki, w których poświadczono formy mianownikowe, jak: akuzatyw (Mal/1700, Dąb/1759), adiektyw (Mal/1700, Dąb/1759), wokatyw (Mal/1700). W żadnej gramatyce Małeckiego nie odnotowano postaci: nominatyw, nominatywus.

Terminy stosowane przez Małeckiego należałoby raczej potraktować jako „terminy hybrydalne”, przynależące do dwóch języków, tzn. za formy polskie z łacińską postacią mianownikową[21]. Sam autor zdaje sobie sprawę z „niedogodności” wynikających z jego propozycji i w Mał/1879 tak tłumaczy swoją decyzję:

Terminologia naukowa, w każdym prawie przedmiocie, obficie się posługuje wyrazami obcymi, które w tym ciasnym tylko będąc używane zakresie, właśnie przeto mało się dotąd i w części tylko spolszczyły. Tak np. użyto i w niniejszém dziele wyrazów genitivus, conjunctivus, optativus, diftong, participium, aoristus itd. a w dalszych formach albo skłonnikach „diftongowy, participialny, genitiwu, w optatiwie, z infinitiwem” […]; nadto między np. „genitivus” a w „genitiwie” zachodzi sprzeczność co do tego v i w, na koniec i samo to w „genitiwie” jest już w sobie niekonsekwencyą, dając zgłoskę ti z łacińska, a wie obok niéj z polska. Czuję i ja bardzo żywo te wszystkie niedogodności, a jednak zdaje mi się, że to jeszcze ze wszystkiego złego najmniejsze. Boć np. „dyftąg” albo „partycypium, genitywus” napisać przecie nie można (tak tego bowiem nie wymawiamy, zresztą, należałoby już wtedy pisać i kątęt, kątętować się) […]. Jest to co prawda pstrocizna, lecz z wyrazami przyswojonymi zawsze będą takie kłopoty (Mał/1879, t. II: 530).

Zjawisko to nie było nowe, już wcześniej gramatycy posługiwali się terminami łacińskimi odmienianymi zgodnie z polską deklinacją (por. rozdz. IV, s. 93–95). Jednak dopiero w gramatykach Małeckiego odbyło się na taką skalę i bezwyjątkowo. Zestawienie terminów „łacińsko-polskich” wraz z ich odpowiednikami w gramatykach Małeckiego (oraz w innych gramatykach wydanych wcześniej i później) przedstawiłam w tabeli 3.

Tabela 3. Terminy łacińsko-polskie w gramatykach Małeckiego z uwzględnieniem gramatyk wcześniejszych i późniejszych

Wcześniej

Mał/1863

Mał/1879

Później

Fook/1768, Dudz/1776

accusativus

accusativus

Nitsch/1923, Rozw/1923^22

Cell/1725, SzyGram /1767, Fook/1768, SzyGram /1770, Dudz/1776

przymiotnik

adiectivum

aoristus / aorystus

aoristus / aorystus

–

causativum

Cell/1725

comparativus

comparativus

Cell/1725, Szum/1809

tryb idealny

coniunctivus

Fook/1768

dativus

dativus

deponens

deponens

–

deverbativum

słowo częstotliwe

frequentativum

czas przyszły

futurum

Fook/1768

genitivus

genetivus

Jan/1594 (?)23

imperativus

imperativus

Nitsch/1923,

Łoś III/1927

imperfectum

imperfectum

SW/1900–1927, ŁośFl/1923

Cell/1725

tryb oznajmujący

indicativus

Ułasz/1923

Dudz/1776, Trz/1865

infinitivus

infinitivus

Uchw.AU/1891, Rozw/1923,

Łoś III/1927

instrumentalis

instrumentalis

ŁośFl/1923, Rozw/1923

–

iterativum

Ułasz/1923, Rozw/1923

localis

locativus

przypadek siódmy

locativus

Fook/1768

nominativus

nominativus

Uchw.AU/1891

optativus

optativus

Fook/1768

participium

participium

partitivus

partitivus

–

perfectum

ŁośFl/1923, Łoś III/1927

praeteritum

praeteritum

Rot/1616

stopień równy

positivus

stopień najwyższy

superlativus

Sty/1675, Kon/1759, SkorM/1816, Trz/1865

supinum

supinum

ŁośFl/1923, Łoś II/1925,

Łoś III/1927

vocativus

vocativus

Jak wynika z zestawienia, już w XVII i XVIII w. w gramatykach stosowano terminy o odmianie mieszanej, jednak można je uznać za zjawisko wciąż rzadkie i raczej odbiegające od normy niż ją stanowiące. W gramatykach Małeckiego jest to postępowanie niezwykle regularne i – dzięki objętości obu gramatyk – potwierdzone licznymi przykładami ilustrującymi różne formy fleksyjne danego terminu. Można również zauważyć pewną tendencję, a mianowicie wzrost (chociaż nieznaczny) liczby terminów o odmianie „mieszanej” w Mał/1879. Niektórym z nich w Mał/1863 odpowiada termin polski, co może świadczyć o tym, że w pierwszej gramatyce stosuje je jeszcze intuicyjnie, w drugiej określa już wyraźnie zasady funkcjonowania terminów łacińsko-polskich w tekście (nie umieszcza ich w nawiasach, odmienia po polsku), por.: [22], [23]

W łacinie rządzą rzeczone słowa podwójnym accusatiwem i podwójnym nominatiwem (na mocy zasad prostej składni zgody) (Mał/1863: 321).

Kiedy nareszcie i tym się także zachciało różniczek, wtedy locativus dał datiwowi to jem połączone z u (jem-u) jako mniemaną końcówką IIIgo przyp. (zapożyczoną od rzeczownego datiwu panu i stadu) (Mał/1879, t. I: 462).

Wymienne stosowanie terminów polskich i tych o odmianie „mieszanej” przyjęło się w opisie gramatycznym, używają ich w swoich gramatykach choćby Kazimierz Nitsch, Jan Rozwadowski, Henryk Ułaszyn czy Jan Łoś. Również współcześnie stosowane są formy tego typu (por. hasło Ablativus w Encyklopedii językoznawstwa ogólnego: „A[blativus] pełni wiele różnych funkcji. W łac. część z nich przejął po utraconych instrumentalu” [EJO 1993: 13]).

Propozycja Małeckiego nie znalazła jednak sprzymierzeńców wśród współczesnych mu badaczy. Jednym z jej najzagorzalszych przeciwników był Jan Karłowicz, który swoją opinię na temat stosowania „systemu mieszanego” wyraził w 1885 r. w „Pracach Filologicznych”:

Niektórzy używają systemu mieszanego: jedne pojęcia nazywają terminami spolszczonymi, inne obcymi, używając ich in сrudo. Oto np. w ostatnich wydawnictwach krakowskich spotykamy się z taką nomenklaturą: „Niektóre masculina z nomin. na -a”. „W znaczeniu vocativu, accusativu”. „Nominativus w funkcyi innych przypadków”. „Formy genetivu”. „W genetivie”. „Uważa formę tę za adjectivum”. „Partic. praeter. pass., nomin. sing. masc.” „Predykatywnie”. „Attrybuty”. „Feminina, masculina, neutra”. […] Zapytać się chce, dlaczego osoby tak piszące czynią wyjątek dla pewnych terminów, a dla innych nie? Czemu nie piszą np. attributa, kiedy piszą masculina? […] Zdaje mi się, że trzeba być tu konsekwentnym i mieć jakąś stałą zasadę: jeżeli już z łacińska mówić i pisać, to czynić to wszędzie i logicznie. „Podług deklinacyi rzeczownikowej występuje ten imiesłów (= ten im. występuje) jak nominativus lub accusativus”. „Pl. accus. w znaczeniu nom. adj. Podług deklinacyi rzeczownikowéj”. „Verbum substantivum”. „Praesens tematu”. „Aorystus” (!). „Inne słowa. Temat praesentis. Słowo kl. II. suf. -ne- praes. 3 sg.” „Praeteritum złożone zawsze z praes. verbi subst.” I to wszystko w książce polskiéj, obok czysto polskich terminów: samogłoski nosowe, pierwiastki, końcówki, ściągnięcie i t. d. Zapytać się chce, dlaczego osoby tak piszące czynią wyjątek dla pewnych terminów, a dla innych nie? Czemu nie piszą np. attributa, kiedy piszą masculina? Czemu nie piszą np. declinatii substantivialnej, praesens thematu, aoristus, thema praesentis, praeteritum złożone z praes. verbu subst., w pluralu, w singularze, w dualu, konsonanty nazalne, radices i t. d.? Zdaje mi się, że trzeba być tu konsekwentnym i mieć jakąś stałą zasadę: jeżeli już z łacińska mówić i pisać, to czynić to wszędzie i logicznie (KarłT/1885: 103).

I chociaż w cytacie mowa jest o „wydawnictwach krakowskich” (nie lwowskich, w których wydawał swoje gramatyki Małecki), to nie ulega wątpliwości, że Karłowicz ma na myśli gramatyki Małeckiego. W tym czasie w Krakowie nie wydano żadnej gramatyki, która odpowiadałaby opisowi Karłowicza. Ukazały się tam tylko gramatyka Władysława Lercela (widać w niej wpływ opracowania Małeckiego), Bożydara L. Ożyńskiego, który jednak nie stosował terminów łacińskich, czy Bronisława Trzaskowskiego, który ich używał, ale rzadko. Wszystkie dane wskazują więc na dzieła Małeckiego, tym bardziej że to w jego gramatykach pojawiają się terminy polskie typu: samogłoski nosowe, pierwiastki, końcówki, ściągnięcie[24]. Ostatecznym dowodem może być stwierdzenie krytykujące naśladownictwo Miklosicha, którego uczniem był Małecki:

Wyznaję, że mnie (a wiem, że i wiele innych osób) razi ten makaronizm redivivus. Wygląda on w moich oczach na cofnięcie się wstecz o lat kilkadziesiąt, na dobrowolną i niczym nieuzasadnioną abdykacyję praw nabytych i zdobytych, na lekkomyślne zrzekanie się dorobku naukowego, na ślepe naśladownictwo Miklosicha, który przecież pisał po niemiecku i w zupełnie innych warunkach (KarłT/1885: 104).

Prócz wspomnianych powyżej terminów łacińskich Małeckiemu zdarza się również tworzyć zestawienia (połączenia) terminologiczne, w których skład wchodzą terminy łacińsko-polskie (por. tabela 4).

Tabela 4. Zestawienia terminologiczne z terminami łacińskimi w gramatykach Małeckiego

Zestawienie

Mał/1863

Mał/1879

ablativus przy comparatiwie

+

+

ablativus przy słowach arcendi

+

+

imiesłów perfecti

participium perfecti passivi

+

konstrukcja ad sensum

–

+

konstrukcja esse z datiwem

+

+

participium bierne czasu przeszłego

imiesłów bierny czasu przeszłego

+

Wyraźnie widać, że w Mał/1879 konstrukcje łacińsko-polskie są częstsze, podobnie jak terminy o odmianie mieszanej (łacińsko-polskiej). Dla Małeckiego (i zapewne dla wielu ówczesnych uczonych) łacina była naturalnym językiem nauki. Powszechna znajomość łaciny prowadziła do tworzenia formacji typu: ablativus przy słowach arcendi.

3. Terminy niemieckie w gramatykach Małeckiego i odpowiadające im terminy polskie

Jak już podkreślałam, Małecki pozostaje pod wpływem językoznawstwa niemieckiego i prac Miklosicha. Często do opisu zjawisk językowych wykorzystuje terminy niemieckie, chociaż nie tak często jak łacińskie. Terminologia niemiecka funkcjonuje w gramatykach Małeckiego na zupełnie innych zasadach niż łacińska. Pojawia się zawsze w nawiasach, jako synonim terminu polskiego (często w towarzystwie terminu łacińskiego). Brak w Mał/1863 czy w Mał/1879 terminów niemiecko-polskich, które przypominałyby łacińsko-polski nominativus, genetivus czy dativus.

Dane z SHTG dowodzą, że autor odwoływał się do terminów niemieckich wówczas, gdy w polskim nazewnictwie termin był jeszcze nieustabilizowany i funkcjonowało kilka form obocznych tego samego pojęcia. Lub też gdy termin był nowy (jak i określane nim zjawisko, pojęcie). Materiał z gramatyk dowodzi również, że wiele z terminów zaproponowanych przez Małeckiego miało swoje źródło w niemieckiej terminologii lingwistycznej. Dlatego w tej części rozdziału przedstawiam szczegółowo sposoby funkcjonowania terminów niemieckich w opracowaniach Małeckiego i odpowiadające im terminy polskie.

Pierwszą grupę stanowią terminy niemieckie, które są odpowiednikami terminów polskich znanych i notowanych w innych gramatykach. Dotyczą przede wszystkim zagadnień z działu morfologii i składni. Do jednostkowych należą terminy z innych zakresów, np. nicht-Silbe-bildend ‘niesylabotwórczy’ (w Mał/1879 ‘i dyftongowe’), Zeitwort ‘czasownik’, Fragepartikel ‘partykuła pytająca’ (w Mał/1863, Mał/1879 ‘przysłówek pytający’). Kilka z nich dotyczy interpunkcji i zostały poświadczone jedynie w Mał/1863 (zob. tabela 5).

Tabela 5. Terminy niemieckie z zakresu interpunkcji w gramatykach Małeckiego i odpowiadające im terminy polskie z uwzględnieniem wcześniejszych i późniejszych gramatyk

Mał/1863

Mał/1879

We wcześniejszych i późniejszych gramatykach

Anführungszeichen / cudzysłów

–

cudzysłów: Kop/1778 i in.

Ausrufungszeichen /
wykrzyknik / znak wykrzyknienia

–

wykrzyknik: Szum/1809 i in.

znak wykrzyknienia: Kop/1778 i in.

Fragezeichen / znak zapytania

–

znak zapytania: L/1807–1814 i in.

Gedankenstrich / myślnik

–

myślnik: Mucz/1825 i in.

Parenthese / nawias

–

nawias: Kop/1778 i in.

Trennungszeichen / łącznik

–

łącznik: Mucz/1825 i in.

Pogrubieniem oznaczono terminy niemieckie.

Terminy niemieckie i odpowiadające im terminy polskie z zakresu morfologii to jedna z największych grup (zob. tabela 6).

Tabela 6. Terminy niemieckie z zakresu morfologii w gramatykach Małeckiego i odpowiadające im terminy polskie (z uwzględnieniem gramatyk wcześniejszych i późniejszych)

Mał/1863

Mał/1879

We wcześniejszych

i późniejszych gramatykach

Wortableitung / etymologia / słoworód

Wortbildungslehre / etymologia / słoworód / słowotwórstwo

etymologia: Rot/1616 i in.

słoworód: Kop/1783 i in.

słowotwórstwo: Malin/1869–1870

Wurzelwort / wyraz pierwotny

wyraz pierwotny: Kop/1780 i in.

abgeleitetes Wort /
wyraz pochodny

abgeleitetes Wort /
pochodnik

wyraz pochodny: Kop/1780 i in.

pochodnik: Desz/1846 i in.

Stamm / pierwiastek / rdzeń / temat / źródłosłów

Stamm / osnowa / pień

pierwiastek: Kn/1644 i in.; osnowa: SkorM/1816 i in.; pień: Such/1849 i in.; rdzeń: Such/1849 i in; temat: Kop/1780 i in.; źródłosłów: SkorM/1816 i in.

Bindevokal / spójka

Zwischensilbe / spójka / sylaba pośrednia

spójka: Such/1849 i in.

Bindelaut / spójka

Klassenvocal / Stammbildungssuffix / Thematischer Vokal / spójka

spójka: Such/1849 i in.

Endung /
zakończenie / przyrostek

Endung / zakończenie / przyrostek / końcówka

zakończenie: od Mal/1700 i in.

przyrostek: Bor/1830, Sier/1838
końcówka: Such/1849 i in.

relative Zeitform /

czas względny

–

czas względny: Mucz/1825, Kras/1897, Szob/1923

Steigerung / stopniowanie

stopniowanie: Kop/1778 i in.

absolute Steigerung / stopniowanie bezwzględne

stopniowanie bezwzględne: Żoch/1838 i in.

vergleichende Steigerung /
stopniowanie stosunkowe porównawcze

stopniowanie stosunkowe porównawcze: Morz/1857 i in.

Pogrubieniem oznaczono terminy niemieckie.

Z tabeli wynika, że wiele terminów niemieckich ma w gramatykach polskich więcej niż jeden odpowiadający im termin, również Małecki często stosuje wymiennie kilka nazw polskich, np.: wyraz pochodny i pochodnik; pierwiastek, rdzeń, temat, źródłosłów, osnowa i pień. Duża wariantywność cechuje też terminologię niemiecką, co może świadczyć o tym, że również w innych językach brak stabilizacji w nomenklaturze z zakresu morfologii.

Równie liczny krąg stanowią terminy niemieckie i polskie z zakresu składni (zob. tabela 7).

Tabela 7. Terminy niemieckie z zakresu składni w gramatykach Małeckiego i odpowiadające im terminy polskie z uwzględnieniem wcześniejszych i późniejszych gramatyk

Mał/1863

Mał/1879

We wcześniejszych

i późniejszych gramatykach

Satz / zdanie

zdanie: od Kn/1621 i in.

Subjekt / podmiot

Subjekt / podmiot / subiekt

podmiot / subiekt: Mucz/1825 i in.

einfacher Satz / zdanie pojedyncze

zdanie pojedyncze: Mucz/1825 i in.

zusammengesetzter Satz / zdanie złożone

zdanie złożone: Jak/1823, t. I i in.

zusammengezogener Satz / zdanie ściągnięte

zdanie ściągnięte: od Rew/1845 i in.

eingeschalteter Satz / zdanie wtrącone / zdanie nawiasowe

zdanie wtrącone: Morz/1857 i in.

zdanie nawiasowe: Mucz/1825 i in.

koordinierter Satz / zdanie współrzędne

zdanie współrzędne: Łaz/1861 i in.

kopulatives Satzverhältnis / zwyczajne zdanie współrzędne

zdanie łączne: Such/1849, Jes/1886, Kras/1897

nackter Satz / zdanie gołe

zdanie gołe: Gr/1861, Jes/1886

entwickelter Satz / zdanie rozwinięte

zdanie rozwinięte: Jak/1823, t. I i in.

Hauptsatz / zdanie główne

zdanie główne: Mucz/1825 i in.

abhängiger Satz / zdanie zależne

zdanie zależne: Gr/1861 i in.

Nebensatz / zdanie poboczne / zdanie podrzędne

zdanie poboczne: od Mucz/1825 i in.

zdanie podrzędne: Rew/1845 i in.

subordinierter Satz / zdanie poboczne / zdanie podrzędne

zdanie poboczne: Mucz/1825 i in.

zdanie podrzędne: Rew/1845 i in.

regierter Satz / zdanie rządzone

zdanie rządzone: Mucz/1825, Rew/1845, Kras/1897

Relativsatz / zdanie względne

zdanie względne: Such/1849 i in.

kausaler Nebensatz / zdanie przyczynowe

zdanie przyczynowe: Rew/1845 i in.

konditionaler Nebensatz / zdanie warunkowe

zdanie warunkowe: Such/1849 i in.

vergleichender Nebensatz / zdanie porównawcze

zdanie porównawcze: Łaz/1861, Lerc/1877, Jes/1886, Kras/1897

Vordersatz / zdanie poprzednie

zdanie poprzednie: Gr/1861, Jes/1886, ZwO/1924
poprzednik: Rew/1845 i in.

Nachsatz / zdanie następne

zdanie następne: Gr/1861, Jes/1886
następnik: Rew/1845 i in.

Wortfolge / szyk wyrazów / składnia szyku

Wortfolge / szyk wyrazów

szyk wyrazów: Kn/1644 i in.

składnia szyku: Kop/1783

Pogrubieniem oznaczono terminy niemieckie.

Można zauważyć, że terminy niemieckie z zakresu składni miały już swoje polskie ekwiwalenty w czasie powstawania gramatyk Małeckiego. W większości były to jednak nazwy potwierdzone dopiero w gramatykach z XIX w. (Mucz/1825, Rew/1845, Such/1849, Gr/1861 i in.), co może wskazywać (chociaż nie wspominają o tym autorzy gramatyk), że ich podstawą mogły być już terminy niemieckie, nie łacińskie. Świadczą o tym np. zapożyczenie leksykalne subiekt (por. wcześniejsze pol. subiektum) czy kalki strukturalne zdanie gołe, zdanie pojedyncze, zdanie rozwinięte, zdanie poboczne i zdanie podrzędne.

Materiały z SHTG pokazują, że w gramatykach Małeckiego występuje dość dużo terminów niemieckich, nawet wówczas, gdy odpowiadające im terminy polskie były już dobrze znane i rozpowszechnione w innych gramatykach. Pokazuje to wyraźnie, że w XIX w. to język niemiecki zaczynał wypierać łacinę w opisach systemu gramatycznego, a gramatycy polscy coraz częściej odwoływali się do terminologii niemieckiej, por.:

A poniewáż [...] gramatyka porównáwczá prócz głosek odróżniá w składzie i budowie wyrazów i inne gramatyczne cząstki składowe wyrazów, przeto wyjáśniając prawa głosowe głosek, musieliśmy się mimowolnie spotykać z dopiéro rzeczonemi gramatycznemi cząstkami w skłád wyrazów wchodzącemi, jakiemi są pierwiastek (etymon, radix, niemieckie Wurzel), pień czyli temat (thema, Stamm), nagłos (praefixum, Vorsylbe), pogłos (afformativum, affixum, Nachsylbe, Wortbildungssuffix), końcówka (suffixum, Biegungssuffix albo Endung), spójka (Bindevocal), nasuwka (prothesis, Vorschlag), wsuwka (epenthesis, Einschiebsel), zasuwka (epithesis lub paragoge) itd. (Malin/1869–1870, z. 3: 267).

Nazywam wstawką to, co powszechnie gramatyka porównawcza zowie w pewnych razach spójką (Bindelaut, Bindevocal), w innych zaś cechą trybową (Moduscharacter). I ja także za drugimi tak to nazywałem w mojej Gramat. z r. 1863 (Mał/1879, t. I: 277).

Bindevocal spójka (KarłT/1885: 106).

Z danych zestawionych w powyższych tabelach wynika również, że pod koniec XIX w. w opisie języka polskiego nadal brak stabilizacji w stosowaniu terminów, jak: temat (określany również: pierwiastkiem, rdzeniem, źródłosłowem, osnową, pniem), przyrostek i końcówka (stosowane wymiennie obok terminu zakończenie). W dalszym ciągu wieloznaczne jest określenie spójka, które odnosi się do niem. Bindevokal, Bindelaut, Zwischensilbe, thematischer Vokal, Stammbildungssuffix. Wciąż wymiennie stosowane są nazwy: etymologia, słoworód, słowotwórstwo.

Drugą w Mał/1863 i Mał/1879 grupę terminów niemieckich stanowią te, którym odpowiadają nazwy polskie wprowadzone do opisu polszczyzny przez Małeckiego. Niektóre z nich są kalkami terminów niemieckich (i łacińskich), inne to nowotwory (por. spółgłoska przewiewna), które autor gramatyki utworzył samodzielnie (lub pod wpływem jeszcze innych języków, np. czeskiego, jak pokrok). Część z nich przyjęła się i do dziś funkcjonuje jako terminy gramatyczne, inne zaginęły.

Tabela 8 przedstawia terminy, które pojawiły się po raz pierwszy w opisie języka polskiego właśnie w gramatykach (obu lub jednej z nich) Małeckiego i zostały przejęte przez późniejszych językoznawców. W ostatniej kolumnie uwzględniono też ich ekwiwalenty pojawiające się w innych gramatykach (również wcześniejszych).

Tabela 8. Terminy niemieckie i odpowiadające im terminy polskie wprowadzone po raz pierwszy przez Małeckiego z uwzględnieniem ich obecności we wcześniejszych i późniejszych gramatykach

Mał/1863

Mał/1879

Terminy w innych gramatykach

SŁOWOTWÓRSTWO

Verbalwurzel /

pierwiastek słowny

Verbalwurzeln /  pierwiastek słowny / pierwiastek werbalny

pierwiastek słowny: Malin/1869–1870
pierwiastek czasowny: Trz/1865
pierwiastek czasownika: Trz/1865,

Łoś II/1925

Pronominalwurzel /  pierwiastek zaimkowy

pierwiastek zaimkowy: Trz/1865, Malin/1869–1870, Szob/1923
pierwiastek zaimka: Trz/1865

Vorsilbe /

przybranka

Vorsilbe /
nawiązka

przybranka: Trz/1865, Lerc/1877, Jes/1886, Uchw.AU/1891, Kras/1897, SW/1900–1927 przedrostek: KarłT/1885, Kr/1897, SW1900–1927 in.

Bindelaut /
spójka

Bindelaut /
wstawka /  augment

augment: Dor/1958–1969

SKŁADNIA

das nähere Objekt /
biernik / przedmiot

das nähere Objekt /
biernik / przedmiot / objekt /  obiekt bliższy

obiekt bliższy: ŁośFl/1923, Łoś II/1925
biernik: Morz/1857, Gr/1861, Lerc/1877
objekt: Rew/1845 i in.

przedmiot: Jak/1823, t. I i in.

adversatives Satzverhältnis /

zdanie współrzędne przeciwstawne

zdanie współrzędne przeciwstawne: Kras/1897, Kr/1917, PolTerm/1921, Król/1922, Szob/1923

kausales Satzverhältnis /

zdania współrzędne wynikowe

zdania współrzędne wynikowe: Kras/1897, Kr/1917, Szob/1923
zdanie wynikowe: Jes/1886, SW/1900–1927, ŁośFl/1923

konzessiver Nebensatz /

zdania przyzwolone

zdania przyzwolone: Kras/1897, ŁośFl/1923
zdanie ustępcze: Kras/1897, ŁośFl/1923

Konsekutivsatz /

zdanie skutkowe

zdanie skutkowe: Jes/1886, Kras/1897, Kon/1920, ŁośFl/1923

umschreibender Nebensatz /

zdanie opisowe

abhängiger Fragesatz / pytanie zawisłe

pytanie zawisłe: Lerc/1877, Jes/1886
pytanie zależne: Gr/1861, Kras/1897, Lerc/1877, Łaz/1861, ŁośFl/1923

INNE

präjerierter Vokal /

dwugłoska jotowa

präjerierter Vokal /
syllaby ja, jo, ju, ją, ję

dwugłoska jotowa: Kr/1897

absolute Zeitform /

czas bezwzględny

–

czas bezwzględny: Szob/1923

Klammer /

klamra

–

klamra: SW/1900–1927
inni: nawias

Pogrubieniem oznaczono terminy polskie, które pojawiły się po raz pierwszy w gramatykach Małeckiego.

Najwięcej terminów odnosi się do składni. Należą do nich skupienia terminologiczne: pytanie zawisłe, zdanie współrzędne przeciwstawne, zdania współrzędne wynikowe, zdania przyzwolone, zdanie skutkowe, obiekt bliższy, zdanie opisowe, będące – w większości – kalkami strukturalnymi terminów niemieckich, które z kolei były replikami określeń łacińskich.

Terminy związane ze słowotwórstwem to albo kalki terminów niemieckich (np. pierwiastek zaimkowy, pierwiastek słowny, pierwiastek werbalny), albo innowacyjne propozycje Małeckiego, np. wstawka, przybranka, nawiązka, ewentualnie zapożyczenia, jak augment (z niem. Augment, a to z łac. augmentum).

Do zapożyczeń niemieckich należy termin klamra na oznaczenie nawiasu kwadratowego, niepoświadczony we wcześniejszych dziełach.

Za kalkę trzeba uznać termin czas bezwzględny, natomiast propozycje dwugłoska jotowa oraz odpowiadającą im w Mał/1879 konstrukcję syllaby ja, jo, ju, ją, ję (wcześniej uznawane za dyftongi) – za sporadyczne i nieustabilizowane formacje.

Ostatnią grupę stanowią terminy niemieckie i odpowiadające im polskie utworzone przez Małeckiego, które jednak nie przyjęły się w polszczyźnie, często zostały poświadczone tylko w jego gramatykach, a nawet w nich są sporadyczne.

Tabela 9. Terminy niemieckie i odpowiadające im terminy polskie wprowadzone przez Małeckiego i nienotowane w późniejszych źródłach

Mał/1863

Mał/1879

Odpowiedniki w gramatykach

–

Anlaut /

pierwotka poczynająca

nagłos: Malin/1869–1870, Oż/1883, KarłT/1885 i in.

–

Auslaut /

pierwotka nakrawędna

wygłos: Such/1849
pogłos: Malin/1869–1870, KarłT/1885

–

konsonantischer Diphthong /

dyftong spółgłoskowy

Doppellaut /
dwugłoska

Doppellaut /

dyftong spółgłoskowy

dwugłoska: od Nał/1774

–

Ersatzdehnung /

długość zgłosek kompensacyjna

wzdłużenie nagrodne: KarłT/1885
wzdłużenie zastępcze: Rozw/1923

gemeine Wortfolge /

szyk normalny / prosty

gemeine Wortfolge /
szyk prosty

szyk prosty: Such/1849 i in.

Lautlehre /
głosownia

Lautlehre /

fonetyzm

głosownia: Morz/1857 i in.

fonetyka: Kr/1897

Lautschwächung / zwątlenie samogłoski /

zejście / osłabienie się samogłosek

Lautschwächung /

pokrok wsteczny

zwątlenie samogłoski: Łaz/1861, Czep/1871–1872, KarłT/1885, Jes/1886

Lautsteigerung /
postąpienie samogłoski

Lautsteigerung /
pokrok postępowy / pokrok /

pokraczanie samogłoski

postąpienie: Trz/1865, Malin/1869–1870
stężenie: Trz/1865

Moduscharakter /

cecha trybowa

Moduscharakter /  wstawka

–

Neubildung [25]

–

primäre Wurzel /

pierwiastek oryginalny / zarodowy / prototypowy

pierwiastek pierwotny: Ułasz/1923

–

sekundäre Wurzel /

pierwiastek wtórny / przerobny / wzmocniony

–

Silbebildend /  i samoistne

–

Stammbildungslehre /

tematoród / słowotwórstwo

słoworód: Kop/1783 i in.

nauka słoworodna: Kop/1783 i in.

słowotwórstwo: Malin/1869–1870 i in.

Umlaut /
zwątlenie samogłoski

Umlaut /
zwątlenie samogłoski /  pokrok wsteczny / odwątlenie zejście samogłoski / osłabienie samogłoski

zwątlenie samogłoski: Łaz/1861, Czep/1871–1872, KarłT/1885 Jes/1886, Kr/1897

–

unechter Diphthong

Wurzel /

pierwiastek

Wurzel /
pierwiastek,  zawiązek

pierwiastek: Mroz/1822 i in.

korzeń: Malin/1869–1870
etymon: Dor/1958–1969

–

Wurzelvokal [26]

Pogrubieniem oznaczono terminy polskie, które pojawiły się jedynie w gramatykach Małeckiego.

Dane zebrane w tabeli 9 wskazują, że liczba terminów niemieckich i nowych, często bardzo oryginalnych, odpowiadających im terminów polskich autorstwa Małeckiego wzrosła w gramatyce z 1879 r. Dotyczą one głównie zjawisk fonetycznych, jak np.: pokrok, pokrok wsteczny, pokrok postępowy, pokraczanie samogłoski (na określenie przegłosu i apofonii). Zdarzają się też terminy z zakresu słowotwórstwa (pierwiastek oryginalny, zarodowy, prototypowy) czy składni (szyk normalny).

4. Podsumowanie

Wkład Małeckiego w rozwój polskiej nomenklatury językoznawczej można uznać za znaczący i ważny. Analiza danych dowodzi, że Małecki był autorem (lub popularyzatorem) wielu polskich terminów, które stosujemy do dziś, np. rodzina wyrazów, przestawka, przydawka, substytucja i innych. Równocześnie, porównując dane z Mał/1863 i Mał/1879, można wnioskować, że w późniejszej gramatyce autor częściej stosuje terminy łacińskie (w odmianie łacińsko-polskiej). Dotyczy to zarówno stosowania terminów łacińskich zadomowionych już w językach nowożytnych (np. nazw przypadków), jak i internacjonalizmów typu deklinacja, koniugacja. Terminy niemieckie pojawiają się zazwyczaj w charakterze cytatów, w nawiasach obok odpowiadających im terminów polskich (często będących kalkami tych niemieckich), dzięki czemu możemy zauważyć, że nazewnictwo polskie z zakresu morfologii i składni zaproponowane przez Małeckiego miało swoje źródło właśnie w języku niemieckim.

Gramatyki Małeckiego otwierają wstępny etap stabilizowania się współczesnej polskiej terminologii językoznawczej. Panują w niej jeszcze duża wariantywność i brak precyzji (choćby w nazewnictwie z zakresu fonetyki, morfologii i składni), co wynika jednak nadal z braku zrozumienia niektórych zjawisk językowych (jak odróżnienie apofonii od przegłosu). Krystalizacja polskiej nomenklatury gramatycznej nastąpi w kolejnym stuleciu.

1. [1] „Gdy bowiem u nas dopiero zaczęło powstawać rzeczywiście naukowe językoznawstwo, w niemieckiej, a więc w europejskiej, lingwistyce zaczęła się już era młodogramatyków, a potem reakcja na nią w postaci nurtu psychologistycznego” (Skarżyński 2001: 14).

2. [2] Por. Rybicka-Nowacka 1990: 29–30.

3. [3] Urbańczyk 1993: 84–85. Por. Lesiakowski 2014: 27–35. O losach Małeckiego por. gramatyki.uw.edu.pl.

4. [4] O roli Miklosicha wspomina we wstępie: „Znamienitą z tej strony pomocą do ułożenia tego dzieła (w zakresie zwłaszcza Nauki o Formach, i po większej części także w Etymologii) były uczone i szacowne prace najznakomitszego po dziś dzień badacza filologii słowiańskiej, profesora Franciszka Miklosicha” (Mał/1863: V).

5. [5] Jak podkreśla Mirosław Skarżyński, jeszcze w gramatyce z 1863 r. Małecki umieścił rozdział o ortografii (Skarżyński 2001: 22).

6. [6] Gramatyka „szkolna” mimo to była wciąż wznawiana i zalecana jako podręcznik szkolny, aż wreszcie Jan Rozwadowski zamieścił w „Języku Polskim” (t. VI, 1921: 22–27) artykuł pt. Trzynaste wydanie szkodliwego podręcznika z wytknięciem wielu kompromitujących błędów i wnioskiem: „gramatyka szkolna Małeckiego powinna być zakazana a nie polecana, ani nawet dozwalana” (Urbańczyk 1993: 117). Por. Skarżyński 2001: 36.

7. [7] Tak Adam Kryński, Irena Bajerowa czy też Salomea Szlifersztejnowa, która wprost pisze, że gramatyka z 1879 r. była drugim wydaniem pracy z 1863.

8. [8] Por. Lesiakowski 2014. Gramatyka nigdy nie doczekała się wznowienia.

9. [9] Małecki wydał Gramatykę historyczno-porównawczą w 1879 r., więc osiem lat po ukazaniu się Baudouinowego studium O driewnie polskom jazykie – trudno o większy kontrast; z jednej strony studium zacofane i w metodzie, i w objaśnieniu poszczególnych faktów, a także w znajomości literatury, z drugiej zaś przemyślane, zgodne z najnowszymi osiągnięciami slawistyki (Urbańczyk 1993: 116).

10. [10] Krytyka dzieła pojawiła się dopiero po śmierci autora ze względu na autorytet Małeckiego, a może również przez pamięć o jego wcześniejszych zasługach. Szczegółową recenzję książki przedstawia Kryński (1880, t. I–II), zob. też: Urbańczyk 1993: 116–117.

11. [11] Dane z SHTG odzwierciedlają stan z 4 września 2023 r.

12. [12] Chociaż tylko jako tytuł podręcznika (Mał/1879, t. I: 3).

13. [13] Obocznie stosuje również określenie „epoka letto-słowiańska” (Mał/1879, t. I: 109).

14. [14] Kolejność działów w tabeli odpowiada porządkowi przyjętemu przez Małeckiego w jego gramatykach. Terminy w poszczególnych kolumnach ułożone są już alfabetycznie. Kolorem szarym zaznaczono działy, które wyodrębnia autor, ale które nie wchodzą dziś do nauki o języku lub nie są z niej wydzielane (np. nauka o partykułach).

15. [15] Terminy te nie oddają całości zjawisk, które zachodzą w poszczególnych działach (np. jest fleksja werbalna, ale nie ma fleksji nominalnej), nie zawsze występują w rozdziałach poświęconych konkretnemu działowi. Wskazują jednak na to, że Małecki stosuje już (nawet jeżeli nie we wszystkich aspektach) nowoczesną terminologię lingwistyczną, o czym świadczą choćby terminy konsonantyzm czy wokalizm.

16. [16] Dość zaskakujące, że Autor wyodrębnia dział nauka o partykułach (o częściach mowy nieodmiennych) i opisuje je w osobnym rozdziale zarówno w Mał/1863, jak i Mał/1879.

17. [17] Szczegółowy opis systemu fonetycznego w Mał/1863 przedstawia Andrzej Lesiakowski (2014: 50–68).

18. [18] Do opracowań Miklosicha często odwołuje się w swoich gramatykach, w szczególności w Mał/1879. Widać, że miał dostęp do dzieł drukowanych po 1863 r. Na s. 200 zaznacza: „Więcej o tem obacz w Miklosicha Vergleichende Lautlehre str. 73”, „Wielki zasób takich wyrazów starosowiańskich zestawił Dr. Miklosich na str. 261 i n. swojej w r. 1878 wyd. Altsloven. Lautlehre, wraz z dowodami dostatecznymi, których tu za nim nie widzę żadnej potrzeby przytaczać” (Mał/1879, t. II: 52).

19. [19] Szczegółowo o charakterystyce zjawisk w Mał/1863 zob. Lesiakowski 2014: 69–80.

20. [20] Często na oznaczenie mianownika stosowane są również skróty, np. nomin., nominat. Do jednostkowych poświadczeń należą formy z polską grafią, typu nominatiwus, i raczej należy je uznać za błąd w druku (Mał/1879, t. I: 471).

21. [21] W SHTG terminy tego typu potraktowano jako przynależne do dwóch języków – łaciny i polszczyzny.

22. [22] W opracowaniach Rozwadowskiego i Kazimierza Nitscha forma mianownikowa zawsze przyjmuje postać skrótową, w przypadkach zależnych jednak terminy odmieniają się po polsku (por. np. hasło imperfectum w SHTG).

23. [23] Słownik polszczyzny XVI wieku uznaje imperativus w dziele Jana Januszowskiego za termin przyswojony. Jednak zapis (kursywą) przemawia raczej za tym, że Januszowski traktuje go jako wyraz łaciński.

24. [24] Już wcześniej, w 1880 r. gramatyka Mał/1879 została skrytykowana przez Kryńskiego. W obszernej recenzji zwraca uwagę na niejasność terminów pierwiastek, końcówka i ściągnięcie (Kryński 1880b: 111–128). Kryński również wypowiada się nieprzychylnie na temat stosowanych przez Małeckiego łacińskich nazw przypadków (Kryński 1880a: 483–494).

25. [25] Brak terminu polskiego. Małecki stosuje termin Neubildung, pisząc o „(praeteritum) najświeższéj daty” (Mał/1879, t. II: 212). Termin nowotwór odnotowano po raz pierwszy w SW/1900–1927.

26. [26] Małecki stosuje tylko termin niemiecki (Mał/1879, t. II: 127).

Aleksandra Żurek-Huszcz

Uniwersytet Warszawski

aleksandra.zurek@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0003-0377-2236

Rozdział IX.

Terminologia gramatyczna przełomu XIX i XX wieku: Adam Antoni Kryński – Stanisław Szober

Celem tekstu jest omówienie rozwoju terminologii gramatycznej na przełomie XIX i XX w. na podstawie dwóch podręczników. Pierwszy to Gramatyka języka polskiego Adama Antoniego Kryńskiego z 1897 r., która „była dla wykształconego ogółu swojego rodzaju fenomenem” (Nitsch 1960: 178) i stanowiła „niewątpliwy przełom w naszym gramatykarstwie” (Urbańczyk 1993: 100). Drugi – Gramatyka języka polskiego Stanisława Szobera z 1923 r., o której jeszcze w 1951 r. pisano, że to „najlepszy dotąd i najpełniejszy podręcznik gramatyki opisowej” (Lehr-Spławiński 1951: 494). Jako tło analizy służą terminy poświadczone w źródłach notowanych w SHGT (dostęp: 5.12.2023) i w pracy Andrzeja Koronczewskiego (1961), a wśród nich przede wszystkim terminologia uchwalona podczas zjazdu gramatyków polskich (PolTerm/1921). Odbył się on 17 i 18 lutego 1921 r., a brali w nim udział wybitni językoznawcy tamtych czasów, m.in. Stanisław Szober, Jan Łoś, Kazimierz Nitsch i Jan Rozwadowski.

1. Gramatyka – definicje, działy

W Kr/1897 gramatyka zdefiniowana jest jako ‘nauka o właściwościach danego języka zarówno w mowie żywej jak i w piśmie’. Autor zauważa jej dwa zadania: praktyczne, które „podaje […] przepisy, jak pewnym językiem mówić i pisać należy”, i teoretyczne, naukowe, „polegające na wyjaśnieniu początku i rozwoju właściwości, jakie dany język posiada” (Kr/1897: 10–11). W Szob/1923 gramatyka nie jest zdefiniowana, choć autor nazwę tę stosuje: w tytule dzieła i, kilkakrotnie, także w jego treści. Przedmiotem książki czyni „wykład właściwości gramatycznych współczesnej polszczyzny literackiej” (Szob/1923: V). Wykład ten jest naukowy, uzupełniony niekiedy informacjami o charakterze historycznojęzykowym, do celów praktycznych mogą natomiast służyć np. tabele deklinacji i koniugacji.

Termin gramatyka poświadczono także w PolTerm/1921. Kr/1897 i PolTerm/1921 notują ponadto nazwę terminologia gramatyczna.

W ujęciu Kryńskiego i Szobera[1] gramatyka dzieli się na fonetykę, morfologię (fleksję i słowotwórstwo) oraz składnię. W Kr/1897 nie ma jednak rozdziału poświęconego słowotwórstwu i składni. Niektóre wiadomości ze słowotwórstwa zostały tu omówione w innych rozdziałach, informacji na temat składni nie zawarto natomiast w ogóle[2]. Uwzględniono za to rozdział poświęcony pisowni, który uznał Kryński za „niezbędne uzupełnienie części teoretycznej” (Kr/1897: II). Taki dobór treści świadczyć może o tym, że zadanie praktyczne gramatyki było dla Kryńskiego ważniejsze niż jej funkcja naukowa.

W PolTerm/1921 i Szob/1923 znajdujemy także semantykę, inaczej naukę o znaczeniu wyrazów – chodzi tu o podział wyrazów na części mowy.

2. Fonetyka

2.1. Fonetyka i jej działy

Na szczególną uwagę zasługuje poświadczona w Szob/1923 psychofonetyka – termin, którego nie ma w pozostałych źródłach notowanych w SHTG i w pracy Koronczewskiego (1961). Szober, korzystając zapewne z osiągnięć szkoły kazańskiej, stworzonej przez Jana Baudouina de Courtenay i Mikołaja Kruszewskiego, za psychofonetykę uważa naukę, która „ma za przedmiot swoich rozważań nie głoski, lecz ich odpowiedniki psychiczne” (Szob/1923: 33). Autor pisze tu o wartości funkcjonalnej głosek, wynikającej z pewnego ich wyobrażenia i stanowiącej przeciwieństwo ich wartości wymawianiowo-słuchowych. Rozdział Psychofonetyka jest zatem „pierwszym systematycznym i konsekwentnym opisem morfonologii w gramatykach języka polskiego” (Czelakowska 2010: 74). Dowodzi to nowatorskości ujęcia Szobera, który uwzględnił w swojej pracy najnowsze osiągnięcia myśli językoznawczej[3].

Notowane w Szob/1923 nazwy działów fonetyki w postaci terminów złożonych o strukturze: rzeczownik głosownia i przymiotnik – głosownia opisowa, głosownia funkcjonalna i głosownia historyczna – nie są poświadczone we wcześniejszych źródłach (por. tabela 1).

Tabela 1. Nazwy fonetyki i jej działów w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

głosownia / fonologia / fonetyka

nauka o głoskach

nauka o głoskach / głosownia

głosownia: Morz/1857
fonetyka: Malin/1869–1870
fonologia: Czep/1871–1872
nauka o głoskach: Szt/1854

–

głosownia opisowa / fonetyka

–

głosownia opisowa: Szob/1923
fonetyka: Malin/1869–1870

–

głosownia funkcjonalna / psychofonetyka

–

głosownia funkcjonalna: Szob/1923
psychofonetyka: Szob/1923

–

głosownia historyczna

–

głosownia historyczna: Szob/1923

2.2. Podział głosek

W Kr/1897 i Szob/1923 notowana jest nazwa głoska w znaczeniu ‘dźwięk mowy’, a odróżnienie głoski od litery jest ścisłe i konsekwentne. Głoskę w znaczeniu zarówno ‘pojedyncze znaczenie, dźwięk wyrazu’, jak i ‘litera, znak’ notuje jeszcze SW/1900–1927, choć to drugie opatruje kwalifikatorem !, oznaczającym „wyraz, którego unikać należy”.

Termin dźwięk, poświadczony u obu autorów, w Kr/1897 jest synonimem głoski, a w Szob/1923 – samogłoski. Obaj autorzy konsekwentnie posługują się nazwami samogłoska i spółgłoska; terminów synonimicznych – odpowiednio dźwięk, ton (Szob/1923) i szmer (Kr/1897 i Szob/1923) – używają jedynie na początku wywodu (por. tabela 2).

Tabela 2. Głoska, samogłoska i spółgłoska w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

głoska / dźwięk

głoska

głoska, dźwięk

głoska: Kop/1780
dźwięk: Murz/1551

samogłoska

samogłoska / dźwięk / ton

samogłoska

samogłoska: Kop/1778
ton: Mącz/1564

spółgłoska / szmer

spółgłoska / szmer

spółgłoska

spółgłoska: Nał/1774
szmer: Jes/1886

2.2.1. Samogłoski

Używany przez Kryńskiego termin samogłoska ustno-nosowa w źródłach SHTG poświadczony jest jedynie w Kr/1897 i Kr/1917, natomiast notowane w Kr/1897 nazwy samogłoska ustna i samogłoska otwarta występują wcześniej tylko w Łaz/1848 (por. tabela 3). Z przeglądu materiału w SHTG wynika, że pozostałe nominacje dotyczące samogłosek były już dobrze ugruntowane.

Tabela 3. Nazwy rodzajów samogłosek w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie

w SHTG

czysta / ustna

czysta

czysta

ustna: Malin/1869–1870
czysta: Szum/1809

ustno-nosowa / nosowa

nosowa

nosowa

nosowa: Kop/1780
ustno-nosowa: Kr/1897

jasna / otwarta

jasna

jasna

jasna: Kop/1780
otwarta: Łaz/1848 [4]

pochylona / ścieśniona

pochylona / ścieśniona

pochylona

pochylona: Mał/1863
ściśniona: Kop/1780

2.2.2. Spółgłoski

Większe rozbieżności widoczne są w opisie spółgłosek (por. tabela 4). W Kr/1897 pojawiają się nazwy spółgłoska średnio-językowa, przedniojęzykowa i tylnio-językowa, niepoświadczone wcześniej w źródłach SHTG, z kolei Szob/1923 notuje niewystępujące w innych źródłach terminy spółgłoska średniojęzykowo-podniebienna, uśredniojęzykowiona i tylnojęzykowo-miękkopodniebienna; ponadto spółgłoska dwuwargowa wcześniej poświadczona jest tylko w Szob/1914–1916. Warto zauważyć, że Szober nie użył nominacji spółgłoska chwilowa i trwała, w PolTerm/1921 odnoszących się do pojęć nadrzędnych wobec, odpowiednio, spółgłosek zwartych i zwarto-szczelinowych oraz szczelinowych i półotwartych. Notowany w Szob/1923 termin spółgłoska półotwarta poświadczony był w Szob/1914–1916, a spółgłoska czysta – w PolTerm/1921.

Tabela 4. Nazwy rodzajów spółgłosek w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

dźwięczna / głośna / dawniej słaba

dźwięczna / słaba

dźwięczna

dźwięczna: Trz/1861[5]

głośna: KarłT/1885
słaba: Mroz/1822

bezdźwięczna / cicha / dawniej mocna

bezdźwięczna / mocna

bezdźwięczna

bezdźwięczna: Trz/1861[6]

cicha: KarłT/1885
mocna: Mroz/1822

–

czysta

czysta

PolTerm/1921

nosowa

nosowa

nosowa

SkorM/1816

twarda

twarda

twarda

Cell/1725

miękka / średnio-językowa / podniebienna

miękka (w tym średniojęzykowa / średniojęzykowo-podniebienna oraz uśredniojęzykowiona)

miękka / średniojęzykowa

miękka: Kop/1780
średnio-językowa: Kr/1897
podniebienna: Mroz/1822
średniojęzykowo-podniebienna: Szob/1923
uśredniojęzykowiona: Szob/1923

wargowa

dwuwargowa / wargowa

wargowa

wargowa: Kop/1783
dwuwargowa: Szob/1914–1916[7]

wargowo-zębowa

wargowo-zębowa

wargowo-zębowa

Rozp/1830

przednio-językowa / zębowa

przedniojęzykowa (w tym: zębowa i dziąsłowa)

przedniojęzykowa (w tym: zębowa i dziąsłowa)

przednio-językowa: Kr/1897

tylnio-językowa / gardłowa

tylnojęzykowo-miękkopodniebienna / tylnojęzykowa

tylno-językowa

tylnio-językowa: Kr/1897
tylno-językowa: SW/1900–1927
gardłowa: Kop/1783
tylnojęzykowo-miękkopodniebienna: Szob/1923

–

–

chwilowa

Żoch/1838 (= zwarta)

–

zwarta

zwarta

Mał/1879

–

zwarto-szczelinowa

zwarto-szczelinowa

StZ/1907[8]

–

–

trwała

Such/1848[9] (= szczelinowa)

–

szczelinowa

szczelinowa

StZ/1907[10]

–

półotwarta

półotwarta

Szob/1914–1916 [11]

3. Morfologia ,

3.1. Morfologia i jej działy

Termin morfologia w znaczeniu ‘fleksja i słowotwórstwo’ poświadczony był wcześniej w Trz/1865; w innych pracach oznaczał tylko fleksję. Jak wskazuje Anna Czelakowska (2018: 291), morfologia w rozumieniu dzisiejszym upowszechniła się w polskiej terminologii gramatycznej właśnie dzięki Kr/1897. W Szob/1923 i PolTerm/1921 terminu tego nie ma, choć w Szob/1923 poświadczono nazwę złożoną z przymiotnikiem morfologiczny: cząstka morfologiczna. W Szob/1923 nie występuje także termin fleksja, poświadczono natomiast np. budowę fleksyjną i cząstki fleksyjne. Używane w Szob/1923 nominacje złożone o strukturze: rzeczownik nauka i wyrażenie przyimkowe – nauka o odmianie wyrazów, nauka o budowie wyrazów i nauka o znaczeniu wyrazów – poświadczone były wcześniej w PolTerm/1921. W Kr/1897 notowane są jeszcze terminy etymologia i słoworód (w toku wywodu posługuje się autor tylko nazwą etymologia), w Szob/1923 i PolTerm/1921 poświadczono już nowsze słowotwórstwo.

Tabela 5. Nazwy morfologii i jej działów w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

morfologia

–

–

Trz/1865

fleksja / nauka o odmianach

nauka o odmianie wyrazów

fleksja / nauka o odmianie wyrazów

fleksja[12]: Mał/1863
nauka o odmianach: Lerc/1877
nauka o odmianie wyrazów: PolTerm/1921

etymologia / słoworód

słowotwórstwo / nauka o budowie wyrazów

słowotwórstwo / nauka o budowie wyrazów

etymologia: Rot/1616
słoworód: Kop/1783
słowotwórstwo: Malin/1869–1870
nauka o budowie wyrazów: PolTerm/1921

–

semantyka / nauka o znaczeniu wyrazów

semantyka / nauka o znaczeniu wyrazów

semantyka: SW/1900–1921
nauka o znaczeniu wyrazów: PolTerm/1921

3.2. Części mowy

Jak wynika z przeglądu materiału w SHTG, terminy nazywające części mowy były już bardzo dobrze ugruntowane (por. tabela 6). Wyjątek stanowi jedynie partykuła: w Kr/1897 nazwy tej nie poświadczono[13], notują ją natomiast, synonimicznie z terminem wyrazek, PolTerm/1921 i Szob/1923; wyrazek wcześniej nie występował. W Kr/1897 pisze się jeszcze o słowie, które jest „zwane niekiedy” czasownikiem; w Szob/1923 i PolTerm/1921 używana jest już tylko nowsza nazwa czasownik.

Tabela 6. Nazwy części mowy w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

rzeczownik

rzeczownik

rzeczownik

Kop/1778

przymiotnik

przymiotnik

przymiotnik

Kop/1778

zaimek

zaimek

zaimek

Mal/1700

liczebnik

liczebnik

liczebnik

Desz/1846

słowo / czasownik

czasownik

czasownik

słowo: DonGl/1542
czasownik: L/1807–1814

przysłówek

przysłówek

przysłówek

Nał/1774

przyimek

przyimek

przyimek

Kop/1778

spójnik

spójnik

spójnik

Kop/1778

wykrzyknik

wykrzyknik

wykrzyknik

Kop/1778

–

partykuła / wyrazek

partykuła / wyrazek

partykuła: Sty/1675[14]

wyrazek: PolTerm/1921

Zarówno w Kr/1897, jak i Szob/1923 części mowy dzielą się na nieodmienne i odmienne. Odmienne części mowy podlegają deklinacji lub koniugacji. W Kr/1897 wyodrębniono cztery deklinacje rzeczowników, które nazwano kolejnymi numerami; w Szob/1921 i PolTerm/1921 mówi się o deklinacji męskiej, żeńskiej, nijakiej i mieszanej. Termin deklinacja mieszana, rzeczownikowo-przymiotnikowa, wcześniej poświadczony jest w Jes/1886.

W Kr/1897 występuje nazwa stopniowanie opisowe (inaczej omowne), stopniowanie proste zaś nazywane jest po prostu stopniowaniem. Terminy stopniowanie proste i opisowe notują Szob/1923 i PolTerm/1921; poświadczono tu także stopniowanie względne i bezwzględne. Stopniowanie proste nie było notowane w źródłach przed Szob/1914–1916, pozostałe nominacje poświadczano od XIX w.

Szob/1923 oraz PolTerm/1921 notują również terminy wyraz samodzielny i niesamodzielny (znaczeniowo). Jest to podział stworzony przez Szobera i opisany po raz pierwszy w jego gramatyce z lat 1914–1916 (zob. Łoś 1919: 11, Czelakowska 2009: 72, Koronczewski 1961).

Terminów odnoszących się do podziału poszczególnych części mowy w większości używano już wcześniej. Wyjątkiem są poświadczone w Szob/1923 nazwy zaimek przysłowny oraz liczebnik ilościowy: zaimek przysłowny notowany był wcześniej w PolTerm/1921, a liczebnik ilościowy poświadczono w Malecz/1822, a potem dopiero w PolTerm/1921.

3.3. Fleksja

3.3.1. Budowa fleksyjna wyrazu

Nominacje używane do opisu budowy fleksyjnej wyrazu obecne były w polskiej terminologii gramatycznej od dawna (por. tabela 7). Dzięki Szoberowi (potem także Klemensiewiczowi) temat upowszechnił się jako termin z zakresu fleksji (Czelakowska 2018: 295); w gramatykach wcześniejszych używano go też w opisie budowy słowotwórczej wyrazu. Nowością był przyrostek fleksyjny, nienotowany w źródłach przed Szob/1914–1916.

Tabela 7. Terminy związane z budową fleksyjną wyrazu w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

osnowa / temat

osnowa / temat

osnowa / temat

osnowa: SkorM/1816
temat: Kop/1780

końcówka / zakończenie wyrazu

przyrostek fleksyjny / końcówka

przyrostek fleksyjny / końcówka

końcówka: Rozp/1830
zakończenie wyrazu: Kop/1783
przyrostek fleksyjny: Szob/1914–1916 [15]

3.3.2. Kategorie imienne

Kategorie imienne w obu gramatykach to przypadek, liczba oraz rodzaj.

3.3.2.1. Przypadek

W Kr/1897 terminy nazywające przypadki mają postać polską, w Szob/1923 (także w PolTerm/1921) obok nazw polskich funkcjonują natomiast łacińskie (por. tabela 8). Szober przywołuje je tylko w opisie przypadków, w toku wywodu używa natomiast wyłącznie nazw polskich.

Tabela 8. Nazwy przypadków w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

mianownik

mianownik / nominativus

mianownik / nominativus

mianownik: Kop/1817
nominativus: Park/1440

dopełniacz

dopełniacz / genitivus

dopełniacz / genetivus

dopełniacz: Kop/1817
genitivus: Murm/1533
genetivus: Mał/1879

celownik

celownik / dativus

celownik / dativus

celownik: Kop/1817
dativus: Bart/1544

biernik

biernik / accusativus

biernik / accusativus

biernik: DwBg/1813
accusativus: Park/1440

narzędnik

narzędnik / instrumentalis

narzędnik / instrumentalis

narzędnik: DwBg/1813
instrumentalis: Vol/1612

miejscownik

miejscownik / locativus

miejscownik / locativus

miejscownik: DwBg/1813
locativus: Szum/1809

wołacz

wołacz [16]

wołacz / vocativus

wołacz: Kop/1817
vocativus: Bart/1544

3.3.2.2. Liczba

U obu autorów funkcjonują trzy ustalone od dawna terminy nazywające typy liczby gramatycznej: liczba pojedyncza, mnoga i – traktowana przez nich jako zjawisko minione – podwójna.

3.3.2.3. Rodzaj

W Szob/1923 wyraźnie rozróżnia się rodzaj naturalny i rodzaj gramatyczny; termin rodzaj naturalny nie był notowany wcześniej (por. tabela 9). W liczbie mnogiej wyodrębnia autor rodzaj męskoosobowy (wcześniej notowany dopiero w Łoś/1918) i rzeczowy (poświadczony przed 1923 r.). W PolTerm/1921 nazw rodzaj męskoosobowy i rzeczowy nie ma, pisze się natomiast o odmianie męskoosobowej i rzeczowej.

Tabela 9. Terminy związane z rodzajem w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

–

rodzaj naturalny

–

Szob/1923

–

rodzaj gramatyczny

–

Szt/1854

męski

męski

męski

DonGl/1542

żeński

żeński

żeński

Kop/1780

nijaki

nijaki

nijaki

Kop/1778

–

męskoosobowy

–

Łoś/1918

–

rzeczowy

–

Ryk/1850

3.3.3. Kategorie werbalne

Kategorie werbalne w Kr/1897 i Szob/1923 to osoba, liczba, czas, tryb i strona. W gramatykach tych nie ma jeszcze terminu aspekt. Kryński pisze o dokonanej i niedokonanej postaci słowa, a Szober – o dokonanym i niedokonanym rodzaju czynności.

Kategoria osoby nie sprawiała gramatykom żadnych trudności: już w opisach najstarszych wskazywano istnienie osoby pierwszej, drugiej i trzeciej. Kategorię liczby omówiłam wśród kategorii imiennych, poniższy opis będzie więc uwzględniał czas, tryb i stronę.

3.3.3.1. Czas

Czas przyszły w Kr/1897 (por. tabela 10) dzielony jest na przyszły złożony (w Szob/1923 odpowiada mu czas przyszły niedokonany) i niezłożony (w Szob/1923: dokonany). U żadnego z autorów nie ma analogicznych terminów odnoszących się do czasu przeszłego. Szob/1923 wyodrębnia także czas współczesny i uprzedni, „właściwe imiesłowom”[17]; obie te nazwy w źródłach SHTG notowane są później tylko w Gaert/1927.

Tabela 10. Nazwy rodzajów czasów w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

teraźniejszy

teraźniejszy

teraźniejszy

Mącz/1564

przyszły

przyszły

przyszły

DonGl/1542

złożony

niedokonany

–

złożony: Gddk/1816
niedokonany: Kop/1778

niezłożony

dokonany

–

niezłożony: Ant/1788
dokonany: Kop/1778

przeszły

przeszły

przeszły

Bart/1544

zaprzeszły

zaprzeszły

zaprzeszły

Kop/1778

–

współczesny

–

Szob/1923

–

uprzedni

–

Kras/1897

W Kr/1897 znajdujemy ponadto informację o czasach przeszłych występujących w dawnej polszczyźnie. To czas przeszły trwały, inaczej imperfectum, czas przeszły chwilowy, inaczej aoryst (wymieniony także w Szob/1923). Kryński zauważa także, że czas przeszły mógł mieć formę opisową; składał się wówczas ze słowa posiłkowego być i imiesłowu przeszłego czynnego.

3.3.3.2. Tryb

W Kr/1897, wzorem wcześniejszych autorów, wyróżniono tryb bezokoliczny, który nazywa się też bezokolicznikiem; w PolTerm/1921 i Szob/1923 bezokolicznik spośród trybów został już wyłączony (por. tabela 11). Tryb orzekający, poświadczony w Szob/1923, wcześniej notowany był w PolTerm/1921.

Tabela 11. Nazwy rodzajów trybów w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

bezokoliczny / bezokolicznik

–

–

bezokoliczny: Kop/1778
bezokolicznik: Mał/1879

oznajmujący

orzekający

orzekający

oznajmujący: Kop/1778
orzekający: PolTerm/1921

warunkowy

przypuszczający

przypuszczający

warunkowy: SkorM/1816
przypuszczający: Mał/1863

rozkazujący / rozkaźnik

rozkazujący

rozkazujący

rozkazujący: Kop/1778
rozkaźnik: KarłT/1885

Wśród haseł w Kr/1897 znajduje się jeszcze niewymieniony w tabeli tryb życzący (optativus), Kryński pisze o nim jednak nie jako o trybie występującym we współczesnej polszczyźnie, lecz jako o indoeuropejskim źródle trybu rozkazującego.

3.3.3.3. Strona

W Kr/1897 strona opisana została w rozdziale poświęconym fleksji; wśród terminów z zakresu fleksji wymienia ją także PolTerm/1921. W Szob/1923 strona traktowana jest natomiast jako kategoria słowotwórcza.

I w Kr/1897, i w Szob/1923 wyodrębnia się trzy typy strony: czynną, bierną i zwrotną, wszystkie notowane od XIX w. Ciekawe okazuje się prześledzenie ewolucji poglądów obu autorów na tę kategorię. Szober w gramatyce z lat 1914–1916 wskazuje aż cztery strony: czynną, bierną, zwrotną i wzajemną, o której mowa wtedy, gdy „podmiot wykonywa czynność lub ulega stanowi i jednocześnie doznaje skutków takiej samej czynności lub takiego samego stanu ze strony innych osób” (1914–1915, cz. 3: 48). W wydaniu drugim gramatyki Kryńskiego (1900) formy strony zwrotnej włączone zostają do strony czynnej; takie ujęcie kontynuowane jest później w gramatyce szkolnej (por. Kr/1917).

3.4. Słowotwórstwo

Terminy dotyczące słowotwórstwa są już dobrze ustalone, choć wariantywne (por. tabela 12). W Kr/1897 nie ma nazwy wrostek, poświadczonej w PolTerm/1921 i Szob/1923. Niewykluczone, że wynika to z pobieżnego opisu słowotwórstwa w Kr/1897; nazwy tej nie ma jednak także w Kr/1917, w której słowotwórstwu (etymologii) poświęcono osobny rozdział. W PolTerm/1921 i Szob/1923 dobrze widoczny jest charakterystyczny dla XIX i początku XX w. brak precyzji w nominacji końcówki fleksyjnej i przyrostka słowotwórczego[18] (zob. Czelakowska 2018: 293). Oba morfemy nazywa się przyrostkami, odpowiednio fleksyjnymi i słowotwórczymi, przy czym przyrostek słowotwórczy określany jest też przyrostkiem (bez przydawki).

Tabela 12. Terminy związane z budową słowotwórczą wyrazu w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

pierwiastek / rdzeń / pień

pierwiastek / rdzeń

pierwiastek / rdzeń

pierwiastek: Kn/1644
rdzeń: Such/1848[19]

pień: Such/1848[20]

przedrostek

przedrostek

przedrostek

KarłT/1855

przyrostek

przyrostek

(słowotwórczy)

przyrostek (słowotwórczy)

przyrostek: Kop/1783
przyrostek słowotwórczy: Szob/1914–1916[21]

–

wrostek

wrostek

Trz/1865

Poświadczone w Szob/1923 nominacje wyraz nierozwinięty i rozwinięty (por. tabela 13), nazywające wyrazy podstawowe i pochodne, wcześniej notowane były w Szob/1914–1916. Genezę dwudziestowieczną mają też używane przez Szobera nazwy zrost i zestawienie, a także, synonimiczny wobec wyrazu nierozwiniętego, wyraz rdzenny.

Tabela 13. Nazwy rodzajów wyrazów ze względu na budowę słowotwórczą w Kr/1897 i Szob/1923 na tle SHTG

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

wyraz pojedyńczy

wyraz prosty

wyraz prosty

wyraz pojedynczy: Szum/1809
wyraz prosty: SkorM/1816

wyraz złożony

wyraz złożony

wyraz złożony

Kop/1780

–

wyraz nierozwinięty / rdzenny

wyraz nierozwinięty / rdzenny

wyraz nierozwinięty:

Szob/1914–1916[22]

wyraz rdzenny: PolTerm/1921

–

wyraz rozwinięty

wyraz rozwinięty

Szob/1914–1916 [23]

–

zrost

zrost

StZ/1907 [24]

–

złożenie

złożenie (właściwe)

Tr/1764

–

zestawienie

zestawienie

StZ/1907 [25]

4. Składnia

Ze względu na to, że w Kr/1897 nie uwzględniono składni, poniższe omówienie poświęcone jest terminom ujętym w Szob/1923.

4.1. Części zdania

W Szob/1923 pewną nowością jest okolicznik, niepoświadczony przed PolTerm/1921 (por. tabela 14). Stosowanych przez Szobera nazw pozostałych części zdania używano od XIX w.

Tabela 14. Nazwy części zdania w Szob/1923 na tle SHTG

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

podmiot

podmiot

Mucz/1825

orzeczenie

orzeczenie

Mucz/1836 [26]

przydawka / dopowiedzenie

przydawka / dopowiedzenie

przydawka: Morz/1857
dopowiedzenie: Mał/1863

przedmiot / obiekt

przedmiot

przedmiot: Jak/1823
obiekt: Rew/1845

okolicznik

okolicznik

PolTerm/1921

4.1.1. Podmiot

Termin podmiot logiczno-gramatyczny nie był notowany przed Szob/1923 (por. tabela 15). Używane w Szob/1923 nominacje podmiot rozwinięty i nierozwinięty, podobnie jak podmiot zasadniczy, Jerzy Podracki wiąże właśnie z nazwiskiem Szobera (Podracki 1982: 92); wcześniej poświadczono je w Szob/1914–1916. Terminem Szoberowskim jest też zasada podmiotu.

Tabela 15. Nazwy rodzajów podmiotu w Szob/1923 na tle SHTG

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

gramatyczny

–

Kras/1897

logiczny

–

Łaz/1861

logiczno-gramatyczny

–

Szob/1923

nierozwinięty

nierozwinięty

Szob/1914–1916 [27]

rozwinięty

rozwinięty

Szob/1914–1916 [28]

zasadniczy /

zasada podmiotu

zasadniczy

podmiot zasadniczy: Szob/1914–1916[29]

zasada podmiotu: Szob/1914–1916 [30]

4.1.2. Orzeczenie

Terminy orzeczenie rozwinięte i nierozwinięte, orzeczenie zasadnicze i zasada orzeczenia stworzone zostały przez Szobera (por. tabela 16); z XX w. pochodzi też termin orzeczenie imienne. Pozostałe nominacje związane z orzeczeniem funkcjonują w polskiej terminologii gramatycznej od XIX w.

Tabela 16. Nazwy rodzajów orzeczenia w Szob/1923 na tle SHTG

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

czasownikowe

czasownikowe

Jes/1886

imienne

imienne

Kon/1920

–

łącznik

Mucz/1825

orzecznik

orzecznik

Such/1849

nierozwinięte

nierozwinięte

Szob/1914–1916 [31]

rozwinięte

rozwinięte

Szob/1914–1916 [32]

zasadnicze /

zasada orzeczenia

zasadnicze

orzeczenie zasadnicze: Szob/1914–1916[33]

zasada orzeczenia: Szob/1914–1916 [34]

4.1.3. Przydawka

Notowane w Szob/1923 nominacje przydawka dopełniaczowa, okolicznikowa i przyimkowa nie zostały wcześniej poświadczone (por. tabela 17). Przydawka rzeczowna i przymiotna, choć notowane wcześniej, w polskiej terminologii gramatycznej w czasach Szobera były stosunkowo nowe.

Tabela 17. Nazwy rodzajów przydawki w Szob/1923 na tle SHTG

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

rzeczowna

–

Kras/1897

przymiotna

–

Mał/1879

przyimkowa

–

Szob/1923

dopełniaczowa

–

Szob/1923

okolicznikowa

–

Szob/1923

4.1.4. Dopełnienie (przedmiot)

Przedmiot bliższy cząstkowy i przedmiot ujemny nie były notowane przed 1923 r. (por. tabela 18), w Kras/1897 poświadczono jednak terminy utworzone z innym członem nadrzędnym: dopełnienie bliższe cząstkowe i dopełnienie bliższe ujemne.

Tabela 18. Nazwy rodzajów dopełnienia (przedmiotu) w Szob/1923 na tle SHTG

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

bliższy

bliższy

Mucz/1825

dalszy

dalszy

Mucz/1825

bliższy cząstkowy

–

Szob/1923

ujemny

–

Szob/1923

4.1.5. Okolicznik

Poświadczone w Szob/1923 terminy okolicznik stopnia i miary oraz okolicznik porównawczy nie były wcześniej notowane (por. tabela 19). Okolicznik czasu, miejsca i sposobu wcześniej poświadczono w PolTerm/1921[35], a okolicznik celu i przyczyny – w Król/1922. Były to więc nominacje nowe; jak zresztą już wskazywałam, samą nazwę okolicznik odnotowano dopiero w PolTerm/1921.

Tabela 19. Nazwy rodzajów okolicznika w Szob/1923 na tle SHTG

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

czasu

czasu

PolTerm/1921

miejsca

miejsca

PolTerm/1921

sposobu

sposobu

PolTerm/1921

celu

–

Król/1922

przyczyny

–

Król/1922

stopnia i miary

–

Szob/1923

porównawczy

–

Szob/1923

4.2. Związki między wyrazami w zdaniu

W Szob/1923 poświadczono nominacje związek współrzędny i podrzędny, notowane wcześniej tylko w PolTerm/1921 (por. tabela 20). Nowością w terminologii gramatycznej jest poświadczony w Szob/1923 związek przynależności, w PolTerm/1921 nazwany przynależnością. Nazwy zgoda i rząd funkcjonowały już w XVIII w., przed Szob/1923 nie notowano jednak nazwy związek zgody; genezę dziewiętnastowieczną ma związek rządu.

Tabela 20. Nazwy związków między wyrazami w zdaniu w Szob/1923 na tle SHTG

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

współrzędny

współrzędny

PolTerm/1921

podrzędny

podrzędny

PolTerm/1921

zgoda / związek zgody

zgoda

zgoda: Kop/1778
związek zgody: Szob/1923

związek rządu

rząd

rząd: Nał/1774[36]

związek rządu: Kras/1897

związek przynależności

przynależność

przynależność: PolTerm/1921
związek przynależności: Szob/1923

4.3. Rodzaje zdań

Używane w Szob/1923 nominacje zdanie pojedyncze (rozwinięte i nierozwinięte) oraz zdanie złożone obecne są w polskiej terminologii gramatycznej od pierwszej połowy XIX w. (por. tabela 21). Terminy zdanie złożone współrzędnie i zdanie złożone podrzędnie poświadczono na początku XX w., w XIX w. funkcjonowały nazwy zdanie współrzędne (notowane od 1861 r.) i zdanie podrzędne (notowane od 1845 r.).

Tabela 21. Nazwy rodzajów zdań w Szob/1923 na tle SHTG

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

pojedyncze

–

Mucz/1825

rozwinięte

–

Jak/1823

nierozwinięte

–

Jak/1823

złożone

złożone

Jak/1823

współrzędnie

współrzędnie

Kr/1917

podrzędnie

podrzędnie

PolTerm/1921

W Szob/1923 zdania złożone dzielone są, ze względu na ich budowę formalną, na spójnikowe i łączności bezpośredniej. Pierwszy z terminów poświadczono wcześniej w Kras/1897. Drugi notowany jest tylko w Szob/1923; w PolTerm/1921 mówi się o zdaniach bezspójnikowych, inaczej niepołączonych.

4.3.1. Zdania złożone współrzędnie

Nazwy rodzajów zdań złożonych podrzędnie były w większości już dobrze ugruntowane (por. tabela 22).

Tabela 22. Nazwy rodzajów zdań złożonych współrzędnie w Szob/1923 na tle SHTG

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

łączne

łączne

Such/1848 [37]

przeciwstawne

przeciwstawne

Mał/1863

wynikowe

–

Mał/1863

4.3.2. Zdania złożone podrzędnie

Stosowane w Szob/1923 nominacje zdanie nadrzędne i podrzędne, główne i poboczne poświadczane są od XIX w., w XX w. pojawiło się natomiast kilka nowych terminów dotyczących rodzajów zdań złożonych podrzędnie (por. tabela 23). Zdanie podmiotowe pytające w źródłach SHTG poświadczone jest tylko w Szob/1923, a zdanie przydawkowe odnotowano wcześniej w PolTerm/1921.

Tabela 23. Nazwy rodzajów zdań złożonych podrzędnie w Szob/1923 na tle SHTG

Szob/1923

PolTerm/1921

Pierwsze notowanie w SHTG

podmiotowe

podmiotowe

Łaz/1861, Gr/1861 [38]

względne

–

Kras/1897

pytające

–

Szob/1923

orzecznikowe

orzecznikowe

Kras/1897

przymiotne

–

Kurh/1852

rzeczowne

–

Kurh/1852

określające

określeniowe

określające: Łaz/1848[39]

określeniowe: PolTerm/1921

przedmiotowe

przedmiotowe

Mucz/1825

przydawkowe

przydawkowe

PolTerm/1921

okolicznikowe

okolicznikowe

Król/1922

Z powstaniem terminu okolicznik i wyodrębnieniem rodzajów okoliczników wiązały się także nominacje nazywające typy zdań okolicznikowych: miejsca, czasu, sposobu, stopnia, celu i przyczyny (Szob/1923, PolTerm/1921). W PolTerm/1921 poświadczono również zdania okolicznikowe nienotowane w Szob/1923: skutku, przyzwolenia i warunku[40].

5. Podsumowanie

Polska terminologia gramatyczna przełomu XIX i XX w. była już w znacznej mierze ustalona, a nazwy używane zarówno w Kr/1897, jak i Szob/1923 w dużej części odpowiadały nominacjom poświadczonym we wcześniejszych źródłach. Zestawienie terminów zawartych w obu dziełach pokazuje jednak znaczną ewolucję terminologii gramatycznej, co wynika z rozwoju polskiej (i nie tylko) myśli językoznawczej.

Terminy nieuwzględnione w Kr/1897 i/lub dziełach wcześniejszych, a notowane w Szob/1923 to z zakresu fonetyki m.in.: psychofonetyka (inaczej głosownia funkcjonalna), głosownia opisowa, głosownia historyczna czy spółgłoska dwuwargowa, zwarto-szczelinowa, szczelinowa i półotwarta. Nowe nazwy związane z morfologią to m.in. terminy złożone: nauka o odmianie, budowie i znaczeniu wyrazów, a także wyraz samodzielny i niesamodzielny, wyraz nierozwinięty (rdzenny) i rozwinięty, przyrostek fleksyjny (w Kr/1897 nazwany jeszcze po staremu końcówką lub zakończeniem wyrazu), przyrostek słowotwórczy, rodzaj męskoosobowy, zrost i zestawienie. Najbardziej rozwinęła się terminologia dotycząca składni, choć nie wszystkie nominacje utrwaliły się w gramatyce polskiej. Wprowadzono okolicznik i jego rodzaje, podmiot i orzeczenie rozwinięte, nierozwinięte i zasadnicze, orzeczenie imienne, związek współrzędny i podrzędny, związek zgody i przynależności, a także zdanie złożone współrzędnie i podrzędnie (w tym przydawkowe i okolicznikowe).

Nieliczne terminy poświadczone są w Kr/1897, lecz nie notuje ich Szob/1923. Należą do nich nominacje działów gramatyki, które Szober określa opisowymi nazwami złożonymi z rzeczownika nauka i wyrażenia przyimkowego, np. nauka o odmianie wyrazów.

Na początku XX w. zanikły niektóre poświadczone wcześniej formy oboczne, co świadczy o stabilizowaniu się terminologii. W Kr/1897 terminem synonimicznym wobec samogłoski nosowej jest samogłoska ustno-nosowa, Szob/1923 notuje już tylko samogłoskę nosową; w Kr/1897 mówi się o samogłosce jasnej, inaczej otwartej, w Szob/1923 jest już tylko jasna; w Kr/1897 poświadczono słowo, „zwane niekiedy” czasownikiem, w Szob/1923 pojawia się już tylko czasownik. Nowsze słowotwórstwo zastępuje w Szob/1923 notowane jeszcze w Kr/1897 starsze nazwy: etymologia i słoworód.

Upowszechniły się także pewne schematy nazwotwórcze, a istniejące terminy wykorzystywano do tworzenia nowych (np. głosownia opisowa, głosownia funkcjonalna, głosownia historyczna). Nazwy łacińskie wyszły z użycia – w Szob/1923 poświadczono tylko oboczne do polskich łacińskie nazwy przypadków, których w toku wywodu autor nie używa.

W procesie tworzenia polskiej terminologii gramatycznej początku XX w. nie do przecenienia wydaje się rola zjazdu gramatyków, na którym „ustalono kanon polskiej terminologii gramatycznej” (Czelakowska 2018: 288), m.in. przez usankcjonowanie terminów nowych, powstałych na początku XX w. Wiele z nich to nominacje Szobera, poświadczone po raz pierwszy w Szob/1914–1916. Należą do nich: przyrostek słowotwórczy, wyraz rozwinięty i wyraz nierozwinięty, podmiot rozwinięty, podmiot nierozwinięty i podmiot zasadniczy, orzeczenie rozwinięte, orzeczenie nierozwinięte i orzeczenie zasadnicze, zasada podmiotu i zasada orzeczenia.

1. [1] Podział gramatyki na działy nie został w Szob/1923 przedstawiony wprost, o poglądach autora można jednak wnioskować z treści i układu dzieła.

2. [2] Słowotwórstwo zostało wyodrębnione w osobnym rozdziale w gramatyce szkolnej tego autora (Kr/1908), a rozdział poświęcony składni, którego autorem jest Mirosław Zbigniew Kryński, syn Adama Antoniego, uwzględniono w drugim wydaniu tej gramatyki (Kr/1913).

3. [3] Nazwa fonologia funkcjonowała już w polskiej terminologii gramatycznej, ale rozumiana była początkowo jako synonim fonetyki: tak nie tylko w Kr/1897, lecz także np. w SW/1900–1927.

4. [4] Materiał z tej pozycji podany jest za: Koronczewski 1961: 57–58. W SHTG termin notowano po raz pierwszy w Malin/1869–1870. W Prz/1816 pisze się co prawda o samogłoskach jaśniejszych i ciemniejszych, nie odpowiada to jednak, jak się zdaje, podziałowi na samogłoski jasne i ścieśnione.

5. [5] Materiał z tej pozycji podany jest za: Koronczewski 1961: 68. W SHTG termin notowano po raz pierwszy w późniejszej pracy Trzaskowskiego: Trz/1865.

6. [6] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w Oż/1883.

7. [7] Materiał z tej pozycji podany jest za: Koronczewski 1961: 74–75. W SHTG termin notowano po raz pierwszy w późniejszej pracy Szobera: Szob/1923.

8. [8] Materiał z tej pozycji podany jest za: Koronczewski 1961: 73. W SHTG termin notowano po raz pierwszy w Kr/1917.

9. [9] Materiał z tej pozycji podany jest za: Koronczewski 1961: 58–59. W SHTG termin notowano po raz pierwszy w drugim wydaniu podręcznika Sucheckiego: Such/1849.

10. [10] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w SW/1900–1927.

11. [11] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w PolTerm/1921.

12. [12] W postaci flexya.

13. [13] Kryński wymienił dziewięć części mowy, nie uwzględniając wśród nich partykuły czy, jak mówiono wówczas, przyrostka. W niektórych miejscach gramatyki pisze o przyrostkach: by (np. chociażby) i że (np. dawne jenże, jąż), termin przyrostek w jego gramatyce oznacza jednak ‘sufiks’ lub ‘końcówkę fleksyjną’.

14. [14] Jako osobną część mowy po raz pierwszy wyodrębniono partykułę (przyrostek) w Łaz/1848 (zob. np.: Czelakowska 2009: 74, Skarżyński 2001: 70).

15. [15] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w PolTerm/1921.

16. [16] Nie do końca jasny jest status wołacza w Szob/1923. Autor opisuje fleksję syntaktycznie, dlatego wołacz, który nie wchodzi w związki syntaktyczne, w jego ujęciu „nie jest właściwie przypadkiem” (Szob/1923: 161). W dalszym opisie Szober nie jest jednak konsekwentny: już na następnej stronie pisze, że „każdy rzeczownik ma siedem form deklinacyjnych”. Nie wiadomo, czy forma deklinacyjna jest tu tożsama z przypadkiem; pewne passusy dzieła pozwalają przypuszczać, że to pojęcie wobec przypadka nadrzędne. W takim ujęciu rzeczownik miałby siedem form deklinacyjnych oraz sześć przypadków.

17. [17] Jako przykład tych czasów podaje Szober tylko jedno zdanie: Przesiedziawszy całą noc w górach, będziemy oglądali wschodzące słońce (Szob/1923: 251).

18. [18] Marek Stachowski (2018) wskazuje, że także dziś termin przyrostek (sufiks) może zostać użyty zarówno w odniesieniu do słowotwórstwa, jak i fleksji.

19. [19] W SHTG termin notowany po raz pierwszy w drugim wydaniu tego podręcznika: Such/1849.

20. [20] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w drugim wydaniu tego podręcznika: Such/1849.

21. [21] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w PolTerm/1921.

22. [22] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w PolTerm/1921.

23. [23] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w PolTerm/1921

24. [24] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w Kr/1917.

25. [25] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w Kr/1917.

26. [26] Materiał z tej pozycji podany jest za Koronczewski 1961: 54–55. W SHTG termin notowano po raz pierwszy w Such/1849.

27. [27] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w PolTerm/1921.

28. [28] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w PolTerm/1921.

29. [29] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w PolTerm/1921.

30. [30] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w Szob/1923.

31. [31] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w PolTerm/1921.

32. [32] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w PolTerm/1921.

33. [33] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w PolTerm/1921.

34. [34] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w Szob/1923.

35. [35] W PolTerm/1921 wymieniono tylko przykładowe okoliczniki, o czym świadczy wielokropek: „okolicznik (miejsca, czasu, sposobu…)” (PolTerm/1921: 91). Dowodem na to, że dostrzegano także istnienie innych okoliczników, są wymienione dalej terminy dotyczące rodzajów zdań okolicznikowych.

36. [36] W Gut/1669 poświadczono rząd w znaczeniu ‘porządek spójników’ (ordo coniunctionum).

37. [37] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w drugim wydaniu tego podręcznika: Such/1849.

38. [38] Materiał z tej pozycji podany jest za: Koronczewski 1961: 68–69.

39. [39] W SHTG termin notowano po raz pierwszy w Kurh/1852.

40. [40] W Szob/1923 poświadczone są co prawda zdania przyzwalające i warunkowe, nie traktuje ich jednak Szober jako zdań okolicznikowych.

Zakończenie

Autorzy dawnych gramatyk oraz leksykografowie mieli świadomość odrębności nomenklatury gramatycznej od leksyki ogólnej. Do dzieł gramatycznych dołączano specjalne zbiory terminów gramatycznych. Najstarszy znany zbiór terminów gramatycznych opracował Bartłomiej z Bydgoszczy (1544) (Łuczak 2021). Autorzy pierwszych gramatyk języka polskiego opis polszczyzny dostosowywali do gramatyki łacińskiej, przejmując też z niej system terminologiczny. Autorzy następnych gramatyk, w których uwzględnione zostało polskie nazewnictwo gramatyczne, mogli wykorzystać ówcześnie używaną terminologię lub zaproponować bardziej adekwatne w stosunku do pojęć nominacje, często stosując istniejące schematy nazwotwórcze. Gramatycy reprezentowali różne postawy wobec terminologii – jedni opowiadali się za terminologią narodową (zrozumiałą dla użytkowników języka), inni za łacińską, co wynikało z dominującej roli łaciny w kulturze europejskiej właściwie aż do oświecenia. W sytuacji multilingwalnego obiegu informacji naukowej terminy rodzime zestawiano z terminami łacińskimi. Nie pozostawały bez wpływu na rozwój polskiej terminologii gramatyki języków nowożytnych (włoskiego, niemieckiego czy francuskiego), ze względu choćby na kategorie obce polszczyźnie, które trzeba było nazwać. Dążność do unarodowienia terminologii, do jej normalizacji i kodyfikacji oraz rozwój językoznawstwa – pojawianie się nowych kierunków badań, wykorzystanie nowych metodologii do poznania natury i struktury języka powodowały zmiany w siatce pojęciowej wiedzy o języku, czego rezultatem były zmiany w systemie terminologicznym. Nie tylko chodzi o definicje terminów, ich odniesienia do pojęć, ale też o ich miejsce w systemie terminologicznym – relacje do innych terminów. Początkowo znajomość terminologii miała ułatwić naukę języka obcego, później języka polskiego, następnie zaświadczyła o języku polskim jako języku nauki, wreszcie – ale to dopiero od drugiej połowy XIX w. – pozwalała zgłębić tajniki językoznawstwa. Słowniki języka ogólnego dają informację, które terminy uległy determinologizacji.

Dziełem, które miało fundamentalne znaczenie dla rozwoju terminologii polskiej, stała się dwujęzyczna wersja (łacińsko-polska) gramatyki Eliusza Donata, w przekładzie najprawdopodobniej Franciszka Mymera. Podręcznik był bardzo popularny (wydawany i wykorzystywany w nauczaniu szkolnym od XVI po schyłek XVIII w.), polskie terminy gramatyczne w nim zawarte odnosiły się do opisu gramatyki łacińskiej, ale też, w związku z podawaniem polskich odpowiedników exemplów łacińskich, do języka polskiego. Podstawowym sposobem adaptacji terminów łacińskich do języka polskiego było ich tłumaczenie, pierwsze terminy gramatyczne to kalki semantyczne i strukturalne z języka łacińskiego (por. rozdz. I).

Roli dwujęzycznej wersji gramatyki Donata w kształtowaniu się polskiej terminologii gramatycznej do XVIII w. nie doceniano, m.in. ze względu na ograniczenie się do informacji o terminach z zaginionych wydań gramatyki z 1542 i 1583 r. Tę perspektywę zmieniła zachowana edycja wydania z 1595 r. Nową jakość do badań nad recepcją Donata wniosły też studia nad leksyką polską, w tym terminologią gramatyczną w słowniku Bartłomieja z Bydgoszczy (1544) (por. rozdz. I, II, IV, VI).

Zasług Macieja Gutthätera-Dobrackiego dla rozwoju i utrwalania polskiego nazewnictwa gramatycznego należy się raczej dopatrywać w fakcie popularyzacji terminologii polskiej, ale niekoniecznie – jak skłonni byli widzieć to badacze – w jej stworzeniu. Autor sięgał po starsze terminy, rozpowszechniał je, tworzył też własne, z których niewiele spotyka się w późniejszych dziełach, promował polską terminologię gramatyczną, choć nie sprzyjało tym usiłowaniom środowisko uznające łaciński sposób opisu języka i terminologię łacińską za wzór niedościgniony (por. rozdz. II).

Gramatyki języka francuskiego F.D. Duchênebillot, Bartłomieja K. Malickiego i Stanisława Nałęcz-Moszczeńskiego wyraźnie ukazują stopniowy rozwój metajęzyka gramatycznego i – szerzej – ewolucję refleksji o języku. Analiza materiału pokazuje, że część terminów stosowanych przez Duchênebillot i Malickiego pochodzi z gramatyki włoskiej Adama Styli (1675). Z kolei pewne nazwy odnotowane w gramatyce Duchênebillot mogły zostać przejęte przez tłumaczy gramatyki Johanna Christopha Gottscheda (1762, 1766). Dziedzictwo terminologiczne gramatyk łacińskich przełamuje do pewnego stopnia Nałęcz-Moszczeński, korzystając z nowszych gramatyk francuskich, zwłaszcza z pracy Pierre’a Restaut odwołującego się do gramatyki z Port-Royal (rozdz. III).

Wyraźne są paralele nazewnicze pomiędzy tłumaczeniami na polski gramatyki niemieckiej Gottscheda a wspomnianą gramatyką Styli, jak również gramatykami Malickiego i Dobrackiego. Co niejako stoi w sprzeczności z poglądem panującym w starszej literaturze przedmiotu, że każdy autor, względnie autor-tłumacz, tworzył własną terminologię, tłumacząc zazwyczaj w dosłowny sposób terminy grecko-łacińskie (rozdz. V). Interesująco wygląda sprawa podobieństw w terminologii pomiędzy gramatyką Walentego Szylarskiego a polską wersją gramatyki Gottscheda z 1766 r. Może to świadczyć zarówno o istniejącym ówcześnie konsensusie nazewniczym, jak i znajomości przez autora polskiej gramatyki tego tłumaczenia Gottscheda. Szylarski, mimo iż prezentował się jako zwolennik terminologii łacińskiej, w szerokim zakresie stosował terminologię tradycyjną, znaną z wcześniejszych gramatyk (Donata, Styli) (rozdz. I, V, VI).

Gramatykiem, który zerwał z tradycją terminologiczną i zawarł w swoich podręcznikach nowe propozycje, był Onufry Kopczyński. Stworzył on na tyle spójny, jednoznaczny system terminologiczny, że pojawiające się w XIX w. oryginalne propozycje nie miały szansy na upowszechnienie. Wielką rolę w rozpropagowaniu terminologii gramatycznej odegrała szkoła. Do gramatyki narodowej dostosowywano wznowienia podręczników do nauki języka niemieckiego (rozdz. V) czy łacińskiego (rozdz. IV). Warto jednak podkreślić, że zmiana, której dokonał Kopczyński, mimo że z pozoru miała charakter rewolucji językowej, była wynikiem ewolucyjnego ścierania się „starego” z „nowym” (o czym świadczy nie tylko porównanie terminów z gramatyki narodowej i gramatyki pozgonnej, lecz także pozostająca w rękopisie gramatyka języka łacińskiego jego autorstwa [rozdz. IV]). Nie wyrosła też w terminologicznej próżni – powstawała w duchu szacunku do przeszłości, języka oraz jego użytkowników (por. rozdz. VII).

W opracowanych według nowej metodologii (historyczno-porównawczej) gramatykach Antoniego Małeckiego znalazły się zarówno terminy zadomowione już w języku polskim, jak i nowe terminy, które odnoszą się do procesów wcześniej nieznanych i nieopisywanych w literaturze językoznawczej. Wiele terminów zaproponowanych przez Małeckiego miało swoje źródło w niemieckiej terminologii lingwistycznej. Autor podniósł kwestię „niedogodności” w stosowaniu terminów łacińskich, ze względu na dysonans pomiędzy formą mianownikową, która równa jest postaci łacińskiej, a spolszczonymi formami przypadków zależnych (Jan Karłowicz nazwał w 1885 r. tę strategię nominacyjną „systemem mieszanym”) (rozdz. VIII).

Polska terminologia gramatyczna przełomu XIX i XX w. była już w znacznej mierze ustalona, a nazwy używane przez Adama Antoniego Kryńskiego i Stanisława Szobera w dużej części miały wcześniejsze poświadczenia. Z użycia wyszły niektóre formy oboczne, co świadczy o stabilizowaniu się tej warstwy nazewniczej. Przybywało nowych terminów z zakresu fonetyki, słowotwórstwa i składni. W obu gramatykach terminy łacińskie występowały sporadycznie. W procesie tworzenia polskiej terminologii gramatycznej na początku XX w. wielką rolę odegrał zjazd gramatyków (1921), na którym – na potrzeby szkolnictwa – ustalono kanon polskiej terminologii gramatycznej, a włączono do niego m.in. nowe terminy zaproponowane przez Szobera (rozdz. IX).

Zaprezentowany przegląd systemów terminologicznych różnych autorów od XVI do XX w., w którym uwzględniono najważniejsze pozycje mieszczące się w zasadniczym nurcie rozwoju terminologii gramatycznej, pozwala na wydzielenie dwóch okresów kształtowania się polskiej terminologii gramatycznej. Pierwszy z nich rozpoczyna się od publikacji dwujęzycznej gramatyki Donata (ok. 1530 r.) i trwa do lat 70. XVIII w., do wydania gramatyki Szylarskiego, pierwszej gramatyki języka polskiego po polsku. Drugi okres rozpoczyna się w 1778 r., czyli w momencie ukazania się drukiem pierwszego podręcznika gramatyki dla szkół narodowych autorstwa Kopczyńskiego, a zamyka go publikacja akademickiej gramatyki Szobera (1923). Cechami charakterystycznymi pierwszego okresu są: wariantywność terminów, ich zmienność, zdecydowana przewaga kalk językowych, niewielka liczba terminów z zakresu składni i słowotwórstwa, duża liczba terminów z zakresu fleksji i ortografii/fonetyki. W drugim okresie w dalszym ciągu mamy do czynienia z wariantywnością terminów, ale podstawowe terminy, odnoszące się do podziałów części mowy, kategorii gramatycznych, są ustalane i rozbudowana zostaje terminologia z zakresu składni, słowotwórstwa i fonetyki.

Ilustracja 1 / Figure 1. Leonhard Culmann, Aelii Donati Viri Clarissimi, De Octo partibus orationis Methodus, Quaestiunculis puerilibus undique collectis illustrata, Kraków 1560, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa.

Ilustracja 2 / Figure 2. Aelius Donatus, Aelii Donati vetustissimi grammatici elementa unà cum traductione polonica, nunc primum correpta et illustrata, Wilno 1595, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Die Forschungsbibliothek Gotha.

Ilustracja 3 / Figure 3. Maciej Gutthäter-Dobracki, Vorbott der polnischen Sprachkunst. Goniec gramatyki polskiej, Oleśnica 1668, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Sächsische Landesbibliothek – Staats- und Universitätsbibliothek Dresden.

Ilustracja 4 / Figure 4. Maciej Gutthäter-Dobracki, Polnische Teutsch erklärte Sprachkunst […] (Gramatyka polska, niemieckim językiem wyrażona), Oleśnica 1669, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Sächsische Landesbibliothek – Staats- und Universitätsbibliothek Dresden.

Ilustracja 5 / Figure 5. F.D. Duchênebillot, Nouvelle méthode très facile pour aprendre un peu de tems à lire, écrire et parler François [...] Nowy sposób do nauczenia się łatwo i prętko czytać, pisać, i gadać po Francusku [...], Warszawa 1699, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Biblioteka Narodowa.

Ilustracja 6 / Figure 6. Bartłomiej Kazimierz Malicki, Klucz do języka francuskiego to jest grammatyka polsko-francuska [...] na pomoc Polakom chciwym umiejętności Języka Francuskiego złożona [...], Kraków 1700, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa.

Ilustracja 7 / Figure 7. Stanisław Nałęcz-Moszczeński, Snadna, gruntowna, obszerna, Grammatyka francuska z P. Restaut i innych uczonych francuskich pisarzów zebrana, dla polskiej obojej płci uczących i uczących się [...], Gdańsk 1774, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa.

Ilustracja 8 / Figure 8. Stanisław Konarski, Grammatyka łacińska ad usum Scholarum Piarum, Wilno 1759, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Warszawskiego.

Ilustracja 9 / Figure 9. Johann Christoph Gottsched, Grammatyka niemiecka dla wygody uczących się z łacińskiego na polski język wyłożona z przydatkiem wokabuł, rozmów, bajek, i listów, Wilno 1762, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego.

Ilustracja 10 / Figure 10. Johann Christoph Gottsched, Grammatyka niemiecka podług reguł J.K. Gottscheda [...] zebrana. Przydane są rozmowy potoczne i fabuły G.E. Lessinga tudzież listy C.F. Gellerta, Warszawa 1766, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Biblioteka Narodowa.

Ilustracja 11 / Figure 11. Walenty Szylarski, Grammatyka powszechne wszystkim językom i własne polskiemu prawidła w sobie zamykająca, dla doskonalszego w ojczystej mowie polotu, a tym prędszego i łatwiejszego od obojej płci młodzieży obcych języków pojęcia. Z dyspozycyi prześwietnego Towarzystwa Literatów, rkps 1767, pierwsza strona rękopisu / first page of a manuscript.

Źródło / Source: Biblioteka Ossolineum [sygn. Bibl. Ossol. 1866].

Ilustracja 12 / Figure 12. Walenty Szylarski, Początki nauk dla narodowej młodzieży, to jest Grammatyka języka polskiego ucząca, a tym samym pojęcie obcych języków, jako łacińskiego, francuskiego, włoskiego i innych ułatwiająca, Lwów 1770, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Biblioteka Narodowa.

Ilustracja 13 / Figure 13. Onufry Kopczyński, Gramatyka dla szkół narodowych. Gramatyka na klasę pierwszą, Warszawa 1778, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Biblioteka Narodowa.

Ilustracja 14 / Figure 14. Onufry Kopczyński, Grammatyka języka polskiego (dzieło pozgonne), Warszawa 1817, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Biblioteka Narodowa.

Ilustracja 15 / Figure 15. Antoni Małecki, Gramatyka języka polskiego większa, Lwów 1863, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Biblioteka Narodowa.

Ilustracja 16 / Figure 16. Antoni Małecki, Gramatyka historyczno-porównawcza języka polskiego, t. I, Lwów 1879, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Biblioteka Narodowa

Ilustracja 17 / Figure 17. Adam Antoni Kryński, Gramatyka języka polskiego, Warszawa 1897, strona tytułowa / title page.

Źródło: Biblioteka Narodowa.

Ilustracja 18 / Figure 18. Stanisław Szober, Gramatyka języka polskiego. wyd. II zm. i uzup., Lwów–Warszawa 1923, strona tytułowa / title page.

Źródło / Source: Podlaska Biblioteka Cyfrowa.

The Contexts for the Formation of the Polish Grammatical Terminology (15th–20th century)

Introduction

The aim of this book is to show the contribution of individual authors and works to the development of Polish grammatical terminology and its evolution over the centuries. We present the results of work on the Historical Dictionary of Grammatical Terms (SHTG), available online at https://shtg.uw.edu.pl/.[1]

The material analyzed in the book consists mainly of grammatical terms excerpted from source texts and included in SHTG.[2] We have also included lexical units that were not added to the dictionary’s database but appear in works important for the development of Polish linguistic nomenclature.

We understand the name grammatical term very broadly. The main reason for this is the lack of stability in the early stages of the development of Polish specialized nomenclature. Very often, such designations were elaborate naming structures (calques of Latin terms) occurring in variant forms. Thus, the grammatical term[3] is understood here as a word or phrase used in a special (not general) sense in the description of grammar (or its branches). With regard to their origin, they are divided into borrowed terms (word borrowings, semantic calques and structural calques; this group also includes hybrid words and semicalques) and native terms (semantic, morphological and syntactic derivatives) (e.g., Gajda 1990: 92–109, Starzec 1984: 73–75, 1986).

Throughout the book, we repeatedly reference (including for comparative purposes) Andrzej Koronczewski’s dissertation on Polish grammatical terminology—entitled Polska terminologia gramatyczna—which is the first and, so far, the only comprehensive study of its history. Our publication is of a slightly different nature since we do not attempt to replace this extensive (though in some places already outdated) description, but rather aim to supplement or verify Koronczewski’s insights. We want to show the history of Polish grammatical terminology through the prism of specific works which influenced its development and from which terms or naming patterns were adopted. We wish to demonstrate their role in shaping language awareness, including the need to nationalize or internationalize grammatical terminology. We consider the following works to be the most important from this perspective: the grammars of the Latin language by Aelius Donatus (bilingual, 1542 and following editions) and Stanisław Konarski (1759 and following editions); the grammar of the Polish language written in German by Maciej Gutthäter-Dobracki (1669); the grammars of the German language by Johann Christoph Gottsched (1762 and following editions); the textbooks on the French language by F. D. Duchênebillot (1699), Bartłomiej Kazimierz Malicki (1700), and Stanisław Nałęcz-Moszczeński (1774); and the grammars of the Polish language by Walenty Szylarski (1770), Onufry Kopczyński (1778 and following editions), Antoni Małecki (1863 and 1879), Adam Antoni Kryński (1897) and Stanisław Szober (1923). Thus, we do not limit ourselves to the grammars of the Polish language but also take into account the then-popular grammars of foreign languages (Latin, German and French).

The book consists of nine chapters devoted to the authors and works whose influence on the formation of Polish linguistic nomenclature was important and notable. Although each part is an individual work of the given researcher, we have tried to ensure that they followed the same structure, first giving the general information about the work and the circumstances of its creation, and then describing the grammatical terms used by the author, especially new ones, in the context of the (Polish and European) grammatical nomenclature of the time. We sought to show the contribution of individual authors to the formation of Polish terminology relating to specific branches of grammar, for example, phonetics, inflection, word formation and syntax, as well as orthography. Consequently, each chapter is, in a way, a self-contained study of a given topic, but at the same time, it forms part of a work that has a broader context: it exemplifies the subsequent stages of development of the terminological system.

Unique and different in structure from the others is Chapter I, which is devoted to terms found in the Latin-Polish editions of Donatus’s grammar. Its purpose is to demonstrate the influence of this grammar on Polish grammatical nomenclature and the ways in which foreign terms were adapted to Polish. By juxtaposing Polish terms from the bilingual edition of Donatus’s grammar with those from later publications, we can show (which we do in subsequent chapters) the undeniable influence of the former work on Polish linguistic terminology.

We hope that the proposed selection of the source material allowed us to define the basis of Polish grammatical terminology and present the works that determined its evolution. Important objectives of the study also included:

• demonstrating the most important stages in the process of the clarification of Polish grammatical terminology

• verifying the previous findings on how Polish linguistic nomenclature was formed

• determining the influence of particular languages (primarily Latin, German and French) on Polish terminology

• indicating the influence of particular authors and works on nomenclature found in other grammars

• presenting ways of adapting foreign (mainly Latin and German) terms and types of word-formation neologisms depending on the creator and time

• showing the richness, variability and variant nature of Polish grammatical terminology

• presenting the previously unknown and undescribed designations.

For practical reasons, the spelling of terms has been modernized, with the original spelling retained only in quotations (the exception is the notation of i/y as [j] and long ʃ as s). A bibliography of primary and secondary sources (and a list of abbreviations) can be found at the end of the book. In the case of primary sources, grammars have been separated from dictionaries, and items not included in the canon of SHTG sources have been highlighted in bold. The abbreviations follow those used in SHTG; works not belonging to the canon have been abbreviated in an analogous way for the purposes of this book.

Wanda Decyk-Zięba

Izabela Stąpor

1. [1] The dictionary is the result of a project carried out from 2018 to 2024 with funds awarded by the Ministry of Science and Higher Education under the National Program for the Development of the Humanities (NPRH), based on the agreement no. 0101/NPRH6/H11/85/2018 of May 18, 2018.

2. [2] For the list of works that form the basis of SHTG, see http://shtg.uw.edu.pl/book/all. The original draft proposal assumed the excerpting of 93 items (in the end, more than 100 works were included in the research). As the dictionary was developed, the list of sources changed considerably. This was due to the reevaluation of the usefulness of individual items for the study of the formation of Polish grammatical terminology and the inability to expand the excerpting. Even though we have comprehensive knowledge of Polish grammatical terminology used in the 15th, 16th and 17th centuries, we lack complete data on this terminology from the following period: the 18th, 19th and 20th centuries, which is due to the limited number of sources excerpted in relation to the number of grammatical works published during that time.

3. [3] For stylistic reasons, the following designations are also used: names, naming units, naming structures, terminological compounds.

Kamil Pawlicki

University of Warsaw

e-mail: kamil.pawlicki@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0002-8287-9949

Chapter I.

Terminology in the Latin-Polish editions of Aelius Donatus’s grammar and its impact on the creation of Polish grammatical terminology

From the 16th century to the end of the 18th century, bilingual Latin-Polish editions of Aelius Donatus’s grammar were being published in Poland. This was the so-called Medieval Donatus, the text of the ancient Ars minor expanded in the Middle Ages, which functioned for centuries as an elementary textbook of Latin grammar (Cytowska 1968: 31). In these editions, the Latin text was accompanied by a parallel Polish text containing translations of Latin terms, which were the first attempts to create Polish grammatical terminology (Koronczewski 1961: 10, Pawlicki 2022).

In the first part of this chapter, the terminology in the bilingual Donatus editions is analyzed in the context of its relation to the Latin original. In the second part, it is juxtaposed with other Polish grammars, orthographies and dictionaries published from the 16th to the 20th centuries to examine the influence of terminology from the Donatus editions on how Polish grammatical nomenclature was developed.

The basis for considerations is the data contained in the Historical Dictionary of Grammatical Terms (SHTG). The material was excerpted from five Latin-Polish editions of the Donatus, including the two oldest, known today only from descriptions—a work by Andrzej Glaber of Kobylin, Regulae grammaticales, regiminis et constructiones, 1542, known through descriptions by Jan Łoś (1915: 132–133; 1925: 205–206), an edition entitled Aelii Donati Vetustissimi Grammatici Elementa. Una cum traductione polonica, 1583, known through the descriptions by Władysław Nehring (1881: 466–468) and Jan Łoś (1913: 218–219), and on three of the later editions, preserved in their entirety: Aelii Donati vetustissimi grammatici elementa unà cum traductione polonica, nunc primum correpta et illustrata from 1595,[1] Aelii Donati Vetustissimi Grammatici Elementa, Una cum traductione polonica from 1649[2] and Aelii Donati Vetustissimi Grammatici Elementa, Una cum Explicatione polonica nunc primum in moliorem et faciliorem methodum reducta novisque sententiis illustrata from 1795.[3]

1. Term analysis

All Polish terms in the Latin-Polish editions of the Donatus are borrowings. Among them, I distinguish: word borrowings (lexical borrowings), semantic borrowings (semantic calques) and structural borrowings (structural calques) (Starzec 1984: 73–75, Biniewicz 2002: 47–48). I make the assumption that if a given word was attested in Polish first in a non-grammatical context (data based on Sstp, SPXVI and ESXVII), and only later in a grammatical context (in one of the works included in SHTG), this second meaning should be treated as a semantic loan: for the word had already existed in the language before, but under influence from a foreign language (in this case, Latin), it acquired a new meaning. In some cases, this approach may raise doubts, as will be discussed in section 1.2. According to this assumption, almost all one-word terms are semantic borrowings (except for four that are word borrowings), and all two- or more-word terms (terminological compound words) are structural borrowings.

Table 1. Types of borrowings and their number in the analyzed Donatus editions

Type of borrowing

Total number

Including the number of neologisms

word

4

0

semantic

49

34

structural

184

138

237

172

If the work in which the term is used for the first time in a grammatical context is one of the Donatus editions, then I consider the term a neologism.

1.1. Word borrowings

There are only four word borrowings in the Donatus editions, all of which have prior attestations in a grammatical context:

• diphthongus—dyftong [diphthong][4] (Don/1595,[5] Don/1649), syllaba—sylaba [syllable] (Don/1595, Don/1795); earlier attestations: Bart/1544, SPXVI

• sententia—sentencja ʻgrammatical sentenceʼ (Don/1795): DonCul/1560, SPXVI, later also in the meanings ‘judgment, opinion,’ ‘moral, maxim’ (ESXVII)

• littera—litera ʻcharacter of the alphabet; a soundʼ ([DonGl/1542],[6] Don/1595, Don/1649):[7] Sstp.

These nouns were adapted to the Polish language in accordance with the general mechanisms of adaptation of Latin and Greek-Latin nouns in the Old and Middle Polish periods: nouns belonging to the 1st declension ending in -a in Latin and in -η in Greek (Latin littera; Greek συλλαβή, Latin syllaba) entered the Polish language as nouns of the feminine hard-stem declension (Moszyńska 1975: 15, 93); the noun ending in -ia in Latin (sententia) acquired in Polish a soft-stem declension with the palatalization -ti- into -ci- > -cy- (ibidem, 25–26, 30–31); while in the noun belonging to the 2nd masculine declension and ending in -us in Latin, and in -ος in Greek (Greek δίφθογγος, Latin diphthongus), the ending -us was dropped and the noun was included in the masculine hard-stem declension (ibidem, 32–33).

1.2. Semantic borrowings

Among the semantic borrowings (49), almost all (48) were formed from native words. All those words had already been attested in the Polish language in a non-grammatical context before the Donatus editions (based on Sstp and SPXVI), while most of them (34, i.e., 69%) were used for the first time in a grammatical context in the Donatus editions—so they can be considered neologisms, e.g.:

• modus—obyczaj ‘mood’ (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649)

• verbum—słowo ‘verb’ (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649, Don/1795)

• casus—spadek ‘case’ (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649, Don/1795)

• gradus—stopień [degree] ([DonGl/1542], [Don/1583], [Don/1649], [Don/1795]), stępień ([DonGl/1542])

• tempus—czas [tense] ([DonGl/1542], Don/1595, Don/1649, Don/1795)

• nomen—imię ‘inflectional lexeme’ ([DonGl/1542], Don/1649, Don/1795)

• genus—rodzaj ‘grammatical gender’ ([DonGl/1542], Don/1595, Don/1649, Don/1795)

• persona—osoba [person] (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649, Don/1795)

• numerus—liczba [number] ([DonGl/1542], [Don/1583], Don/1595, Don/1649, Don/1795).

The remaining 14 terms are noted in a grammatical context already in earlier sources, such as:

• comparatio—przyrównanie [comparison] (Don/1595, Don/1649) – Bart/1544

• comparatio—przyrównywanie [comparison] (Don/1795) – Gut/1668, Gut/1669

• interiectio—wdanie [interjection] (Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795) – Bart/1544, DonCul/1560

• significatio—znamionowanie [meaning] (Don/1595, Don/1649, Don/1795) – Bart/1544, Mącz/1564.

The only term among the semantic borrowings formed on the basis of a word of foreign origin (i.e., being originally a word borrowing) is persona (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649). The word is attested in Sstp in the meanings ‘person, human individual, human being’ and ‘about the so-called persons of the Trinity,’ in SPXVI also in the meanings ‘biblical figure’ and ‘figure, shape, outward appearance, form.’ On the other hand, ‘grammatical person’ appears for the first time in a grammatical context in the 1542 Donatus edition. Thus, it can be assumed that its creator, Andrzej Glaber of Kobylin, gave to the word persona, which already existed in Polish, a new—grammatical—meaning based on the Latin original; with this assumption, this term can be considered a semantic neologism.

Already Nehring (1881: 467) and Łoś (1915: 133) have observed that Polish translations of terms in the Latin-Polish editions of the Donatus often refer to the literal meaning of Latin terms. Indeed, in most cases, the Polish term was created using a Polish word, the basic meaning of which exactly matched the general meaning of the Latin word. These translations are consistent, as evidenced by excerpts from the headword articles in Knapius’s dictionary (1644 and 1621 editions), with how those Latin words were understood at the time when used in non-grammatical contexts, e.g.:

• casus—spadek [case] (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649, Don/1795), from Latin cadō, cadere ‘to fall,ʼ cf. “Cāsus, m. Przypadék. Tréfunék. Upádnienie I. Spádnienie” (Kn/1644: 116)

• coniugatio—sprzężenie [conjugation] (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795), from Latin con- ‘with,’ iugō, iugāre ‘to bind,ʼ cf. “Coniŭgātor. Sprzęgácz” (Kn/1644: 168)

• declinatio—skłonienie [declension] (DonGl/1542), from Latin de- ‘from,’ clīnō, clīnāre ‘to bend, to incline,ʼ cf. “Declīnātio. Stępowanie 2. Ustąpienie 5. Náchylenie. Nákłonienie. Uchylenie Krai świátá 1. Chronienie się. Skłonność 1” (Kn/1644: 205).

On the other hand, completely exceptional are cases in which the meaning refers not to the general meaning of the Latin word but to the connotation of the grammatical term, e.g., interiectio—wołanie [interjection (lit. calling)] (DonGl/1542), from Latin inter- ‘between,’ iaciō, iacere ‘to throw’; cf. “Intēriectio. Wkładánie” (Kn/1644: 407), “Wkłádánie czégo gdzie, wtykánie. […] Interiectio brevis alicuius rei in oratione” (Kn/1621: 1324); the term was translated this way probably because exclamations are often associated with calling out (ah, oh, hey, etc.).

Here, it is also possible to distinguish a certain group of terms that show structural similarities to the Latin prototype:

a) These are either gerunds ending in -anie/-enie, which are treated as equivalent to Latin gerunds ending in -tio[8] and Latin noun participles ending in -itum, e.g.:

• significatio—znamionowanie (Don/1595, Don/1649, Don/1795), znaczenie (Don/1795) [meaning]

• negatio—zaprzeczenie [negation] (DonGl/1542)

• compositum—składanie [compounding] (Don/1649).

It happens sometimes that the same term is translated in two ways in the same Donatus edition, with the imperfective and perfective verb used as the basis, e.g., praepositio—przekładanie (Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795), przełożenie (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649) [preposition].

b) Alternatively, such terms have a prefix with a meaning similar to that of the prefix present in the Latin term, e.g.:

– Latin con- ‘with (sb, sth), together with’—Polish s/z- [with (sb, sth), together with], przy- [next to]:

• coniugatio—sprzężenie [conjugation] (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795)[9]

• coniunctio—złączenie [conjunction] ([DonGl/1542], Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795)

• comparatio—przyrównanie (Don/1595, Don/1649), przyrównywanie (Don/1795) [comparison]

• compositum—składanie [compounding] (Don/1649);

– Latin dē- ‘of (whom, what), from’—Polish s/z- [from]:

• declinatio—staczanie [declension] (DonGl/1542, Don/1583, [Don/1649], Don/1795);

– Latin ad- ‘to; next to’—Polish przy- [to; next to]:

• adverbium—przysłowie [adverb] (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795)

• accidens—przymiot (Don/1795), przypadek (Don/1795) [attribute];

– Latin inter- ‘between’—Polish w- [in; between]:

• interiectio—wdanie [interjection] (Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795);

– Latin prō- ‘instead of, in place of sth’—Polish na- [on; in place of sth]:

• pronomen—namiastek (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649), namiestnik (Don/1583, Don/1649), nazwisko (Don/1795) [pronoun];

– Latin prae- ‘before’—Polish prze- [through; before]:

• praepositio—przekładanie (Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795), przełożenie (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649) [preposition].

Due to their structural similarity to the Latin original, the above terms are sometimes considered structural borrowings.[10] An argument in favor of such treatment would be that they were selected from the existing inventory of Polish words probably partly because of their structure, which resembles that of Latin. However, those words were not newly created but had already existed in the language, albeit with different meanings (as evidenced by historical dictionaries of the Polish language), and therefore, in accordance with the assumptions of this chapter, I treat them as semantic borrowings.

The vast majority of one-word terms are nouns, which is in line with the general trend in terminology (Gajda 1990: 86–87), although there are also verbs: declinare—skłaniać (się) [to decline] (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649), staczać się [to decline] (Don/1595, Don/1649), coniugare—sprzęgać (się) [to conjugate] (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649) and also participles, such as a producta—(a) przedłużone [prolonged (a)] (Don/1595, Don/1649).

A significant number of one-word terms that are nouns also become part of two- or more-word terms (terminological compound words) as head words.

1.3. Structural borrowings

All structural borrowings are terms composed of two or more words.[11] The majority are terms formed from native words (177), the remaining eight are hybrid terms (a head word of foreign origin, a modifier of native origin):

• persona prima—persona pierwsza [first person] (Don/1595, Don/1649)

• persona secunda—persona wtóra [second person] (Don/1595, Don/1649)

• persona tertia—persona trzecia [third person] (Don/1595, Don/1649)

• novissima syllaba—ostateczna sylaba [final syllable] (Don/1649, Don/1795)

• terminatio—sylaba kończona (Don/1595, Don/1649, Don/1795), sylaba kończysta (Don/1595, Don/1649), sylaba końcowa (Don/1795), sylaba kończąca (Don/1795) [final syllable].

One hundred and thirty-eight structural borrowings (75%) are neologisms, terms attested for the first time in the Donatus editions. Most of them replicate the structure of Latin terms.

1.3.1. Two-word structural borrowings

Most structural borrowings (162 of 184) are two-word; they adopt the following structures:

A) SUB + SUBGEN,[12] e.g.:

• pars orationis—część mowy [part of speech] (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649, Don/1795)

• adverbium temporis—przysłowie czasu [adverb of time] (Don/1595, Don/1649)

• gradus comparationis—stopień przyrównania (Don/1595, Don/1649), stopień przyrównywania (Don/1795) [degree of comparison].

The noun is a translation of the Latin noun. A certain special group, as in the case of semantic borrowings, are the gerunds ending in -anie/-enie, which in this case are translations of Latin gerundia ending in -ndi in the complement, which become modifiers in terms narrower in meaning to the adverbium—przysłowie [adverb] in the 1595 and 1649 editions, e.g.:

• adverbium separandi—przysłowie odłączania [adverb of separation] (Don/1595, Don/1649)

• adverbium iurandi—przysłowie przysięgania [adverb of oath] (Don/1595, Don/1649)

• adverbium respondendi—przysłowie odpowiedzenia [adverb of response] (Don/1595, Don/1649).

B) SUB + ADJ, e.g.:

• numerus pluralis—liczba wielka [plural number] (Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795)

• gradus positivus—stopień przedni [positive degree] (Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795)

• genus neutrum—rodzaj oddzielny [neuter gender] (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795)[13]

• coniugatio inconsequens—sprzężenie niejednostajne [inconsequential conjugation] (Don/1595, Don/1649).

The adjective is a translation of Latin adjectives of various types, including adjectival participles.

C) SUB + PARTACT, e.g.:

• casus dativus—spadek dawający [dative case] (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795)

• modus indicativus—obyczaj ukazujący [indicative mood] (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649)

• coniunctio expletiva—złączenie wypełniające [expletive conjunction] (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649)

• gradus comparativus—stępień przyrównający (DonGl/1542), stopień przyrównający (Don/1583, Don/1595, Don/1649) [comparative degree].

The participle is a translation of Latin adjectives ending in -ivus; it appears in all case names, and often in the names of nouns, moods, conjunctions and degrees of comparison.[14] The special cases are two participles, the first of which is a compound with an adverb, the second a compound with an adjective:

• forma frequentativa—wyobrażenie częstoczyniące [frequentative form] (Don/1583, Don/1595, Don/1649)

• genus neutro-passivum—rodzaj oddzielno-cierpiący [neuter passive voice] (Don/1595, Don/1649).[15]

D) SUB + PARTPASS, e.g.:

• modus infinitivus—obyczaj niezagraniczony (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649), obyczaj nieograniczony (Don/1583, Don/1595, Don/1649), sposób nieograniczony (Don/1795) [infinitive mood]

• coniunctio praepositiva—złączenie przekładane [prepositive conjunction] (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649)

• litera terminalis—litera kończona [final letter] (Don/1595, Don/1649).

The participle is a translation of Latin adjectives of various types; it sometimes appears in the names of moods and conjunctions. An exceptional case is the one-word Latin term terminatio, which has been rendered as the two-word terms sylaba kończona (Don/1595, Don/1649, Don/1795), sylaba kończysta (Don/1595, Don/1649), sylaba końcowa (Don/1795), sylaba kończąca (Don/1795).

1.3.2. Structural borrowings of three or more words

There are 22 structural borrowings of three or more words; they adopt the following structures:

A) SUB + ADJ + ADJ:

• tempus praeteritum perfectum—czas przeszły zupełny (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649), czas przeszły spełny (DonGl/1542), czas przeszły doskonały (Don/1595, Don/1649, Don/1795) [past simple tense]

• tempus praeteritum imperfectum—czas przeszły niezupełny (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649), czas przeszły niespełny (DonGl/1542), czas przeszły niedoskonały (Don/1795) [past continuous tense].

The adjectives, which in this case are adjectival participles ending in -ły, are translations of Latin adjectival participles ending in -tus.

B) SUB + ADJ + PARTACT:

• nomen adiectivum comparabile—imię przydatne przyrównywające się [comparative adjective] (Don/1795).

The adjective and participle are translations of Latin adjectives of various types.

C) SUB + ADV + ADJ:

• tempus praeteritum plusquamperfectum—czas dawno przeszły [past perfect tense] (Don/1595, Don/1649, Don/1795).[16]

The adverb and adjective are translations of the Latin adjective, which is originally a compound of an adverb, preposition and participle.

D) SUB + PRAEP + SUBGEN:

• modus impersonalis—obyczaj krom osób [impersonal mood] (Don/1595, Don/1649)

• nomen incomparabile—imię bez porównania [incomparable noun] (Don/1795).

The prepositional phrase is a translation of the Latin adjective, which introduces a structure slightly different from the Latin one.

E) SUB + PRAEP + NUMLOC:

• numerus pluralis—liczba w wielu [plural number] (DonGl/1542).

As above, the prepositional phrase is a translation of the Latin adjective, which introduces a structure slightly different from the Latin one.

F) SUB + SUBGEN + PARTACT:

• pars orationis declinabilis—część mowy staczająca się [inflectional part of speech] (Don/1795)

• pars orationis indeclinabilis—część mowy niestaczająca się [non-inflectional part of speech] (Don/1795).

These are subordinate terms to the two-word term pars orationis—część mowy [part of speech] (DonGl/1542, Don/1595, Don/1649, Don/1795).

G) SUB + SUBACC + PARTACT:

• verbum causativum—słowo przyczynę dające [causative verb] (DonGl/1542)

• coniunctio causale—złączenie przyczynę dające [causative conjunction] (Don/1595, Don/1649)

• adverbium locale—przysłowie miejsce znamionujące [adverb of place] (Don/1595, Don/1649)

• adverbium personale—przysłowie osobę znaczące (Don/1595), przysłowie osobę znamionujące (Don/1649) [adverb of person].

The participle and noun are translations of the Latin adjective, which introduces a structure that differs from the Latin one.

H) SUB + SUBGEN + ADJGEN:

• coniunctio ordinis communis—złączenie porządku pospolitego [conjunction in the common order] (Don/1795).

The adjective is a translation of the Latin adjective.

I) SUB + SUBGEN + ADV + PARTPASS GEN:

• coniunctio ordinis praepositivi—złączenie porządku pierwej położonego [conjunction in the prepositional order] (Don/1795)

• coniunctio ordinis postpositivi—złączenie porządku potym położonego [conjunction in the postpositional order] (Don/1795).[17]

The participle with the adverb is a translation of the Latin adjective ending in -ivus.

J) SUB + OPER + PARTPASS:

• figura decomposita—wyobrażenie więcej niż złożone [decomposed form] (Don/1795).

The metapredicative operator and participle are translations of the Latin compound participle.

K) SUB + ADJ + OPER + ADJ:

• tempus praeteritum plusquamperfectum—czas przeszły więcej niż doskonały [past perfect tense] (Don/1595, Don/1649, Don/1795).

The metapredicative operator and adjective are translations of the Latin compound participle.

1.3.3. Modifiers

One structural borrowing, forma frequentativa—wyobrażenie częstoczyniące [frequentative form] (Don/1583, Don/1595, Don/1649),[18] contains a modifier formed on the basis of a word that has not been attested in Polish before or since apart from the Donatus editions (based on Sstp, SPXVI, ESXVII, Kn/1621, L/1807–1814, SWil/1861, SW/1900–1927, Dor/1958–1969, and SHTG). In the remaining borrowings of this type, the modifiers were formed on the basis of words that were already attested in the sources before their first occurrence in the Donatus edition, although not in a grammatical context.

Only in one term, principium formationis—początek formacji [beginning of formation] (Don/1795), the modifier is formed on the basis of a word of foreign origin; in the other terms, the modifiers have native words as their basis, e.g.:

• (pars) orationis—(część) mowy [(part) of speech] (DonGl/1542, Don/1649, Don/1795)

• (tempus) futurum—(czas) przyszły [future (tense)] (DonGl/1542, Don/1649, Don/1795)

• (genus) femininum—(rodzaj) niewieści [feminine (gender)] (DonGl/1542, Don/1649, Don/1795).

As in the case of semantic borrowings, the modifiers are most often literal translations of Latin terms, such as:

• (genus) passivum—(rodzaj) cierpiący [passive voice], from Latin patior, patī ‘to suffer’; cf. “Cierpię co, znoszę, pr. et tr. Pătior aliquid” (Kn/1621: 81)

• (verbum) deponens—(słowo) pokładające [deponent verb], from Latin dē- ‘from,’ ponō, ponere ‘to put’; cf. “Dēpōno. Skłádam 6. 8. Pokłádam 1. 2, Sądzę 2.” (Kn/1644: 217), “Pokładam co w kogo. Depono peuniam in fidem publicam Liv.” (Kn/1621: 784)

• gerundium—(słowo) noszące [gerund], from Latin gerō, gerere ‘to wear’; cf. “Gĕro, is, Noszę 3. Spráwuję 1. 2. Jéstem tym Rządzę 1. Postępuję z kiem” (Kn/1644: 331).

Even in those rare cases where the Polish translations do not convey the literal meaning of the Latin word, they nevertheless remain more or less consistent with how the word was sometimes translated at the time, such as:

• (coniugatio) inconsequens—(sprzężenie) roztargnione [inconsequential conjugation] (DonGl/1542), from Latin in- ‘not,’ -con- ‘with,’ sequor, sequī ‘to follow something’; cf. “Inconsĕquens. Niéporządny” (Kn/1644: 382)

• genus neutrum—rodzaj oddzielny [neuter gender] (DonGl/1542, Don/1583, Don/1649, Don/1795), from Latin neuter ‘neither of two’; cf. “Neuter. Ani ten/ áni ow” (Kn/1644: 503).

The exception is (genus) epicoenum—(rodzaj) ptaszy [common (gender)] (Don/1795). Latin epicoenus means ‘common’; the form of the Polish equivalent ptaszy ‘birdlike’ was probably influenced by the choice of examples since in the Donatus text, their list begins with bird species: passer ‘sparrow’ and aquila ‘eagle.’ The rendering of (verbum) supinum as (słowo) konieczne [supine verb] (Don/1649), sometimes also as konieczny (Don/1795) or koniecznie (Don/1649), is not entirely clear; Latin supīnus means ‘facing up,’ ‘lying on one’s back,’ cf. “Sŭpīnus. Wznák léżący. Spodni. Záléżáły. Niédbáły. Gnuśny. Gruby 3.” (Kn/1644 [1st ed. 1626]: 759). Here, perhaps, konieczny referred to the meaning ‘final, last’ (SPXVI) as the “last” base form of the verb, cf. “Principia formationum sunt tria, Początki formacyj są trzy, scilicet, to jest, Praesens, Teraźniejszy czas, Praeteritum, Przeszły, et Supinum, i Konieczny” (Don/1795).

Also in this group, it is possible to distinguish a number of terms that show structural similarities to the Latin original since they contain a prefix with a meaning similar to that of the prefix present in the Latin term, such as:

• (pronomen) subiunctivum—(namiastek) podłączający [subjunctive (pronoun)] (Don/1649)

• (coniunctio) praepositiva—(złączenie) przekładane [prepositional (conjunction)] (DonGl/1542, Don/1649)

• (coniunctio) disiunctiva—(złączenie) rozdzielające [disjointed (conjunction)] (DonGl/1542, Don/1649)

• (coniunctio) expletiva—(złączenie) wypełniające [expletive (conjunction)] (DonGl/1542, Don/1649).

2. Donatus vs. other Polish grammars

2.1. Overview of grammars

For the study of the influence of Donatus’s terminology on the development of Polish grammatical terminology, the number of terms that appear both in the Latin-Polish editions of the Donatus and in other ancient Polish grammars, orthographies and dictionaries is significant. Table 2 lists 92 of the 122 works included in SHTG (as of September 4, 2022), which were compared (using the “compare with other works” function) with the four Latin-Polish Donatus editions (1542, 1583, 1649, 1795).[19] Omitted were those works in which the number of terms co-occurring with the Donatus edition of 1542 was 0 or 1 (30 grammars).

Table 2. Number of terms appearing in both the Latin-Polish editions of the Donatus and other Polish grammars, orthographies and dictionaries included in SHTG

1542

1583

1649

1795

Average

Bartłomiej of Bydgoszcz,  Słownik

1544

48

27

66

43

46.00

L. Culmann,  Aelii Donati Viri Clarissimi…

1560

14

6

18

15

13.25

J. Mączyński,  Lexicon Latino Polonicum…

1564

6

4

9

11

7.50

P. Artomiusz,  Nomenclator, selectissimas rerum appellationes…

1591

2

0

1

3

1.50

I.I. Moravus,  Quaestiones de primis grammatices rudimentis...

1592

2

0

4

6

3.00

G. Knapius,  Thesaurus polono-latino-graecus…

1621

5

1

9

7

5.50

G. Knapius,  Thesauri Polonolatinograeci...

1644

6

2

8

8

6.00

M. Gutthäter-Dobracki,  Polnische Teutsch erklärte Sprachkunst…

1669

21

13

28

36

24.50

A. Styla,  Grammatica Polono-Italica…

1675

25

14

40

47

31.50

F.D. Duchênebillot,  Nouvelle méthode…

1699

20

12

30

39

25.25

B.K. Malicki,  Klucz do języka francuskiego…

1700

25

16

40

48

32.25

J. Ernesti,  Vermehrter, Und an vielen Orten verbesserter…

1702

3

4

5

6

4.50

S. Dąbrowski,  Grammatica francuska i polska…

1759

20

14

32

40

26.50

S. Konarski,  Grammatyka łacińska…

1759

5

0

9

10

6.00

M.A. Trotz,  Nowy dykcjonarz, to jest mownik…

1764

17

12

21

26

19.00

J.Ch. Gottsched,  Grammatyka niemiecka…

1766

19

13

29

35

24.00

S. Kleczewski,  O początku, dawności, odmianach…

1767

13

7

15

18

13.25

W. Szylarski,  Grammatyka powszechne…

1767

24

17

35

45

30.25

W. Szylarski,  Początki nauk dla narodowej…

1770

19

12

31

35

24.25

J.Ch. Gottsched,  Grammatyka niemiecka…

1774

20

15

33

38

26.50

S. Nałęcz-Moszczeński,  Snadna, gruntowna…

1774

18

9

25

34

21.5

M. Dudziński,  Zbiór rzeczy potrzebniejszych…

1776

6

3

7

10

6.5

M. Lubowicz,  Grammatyka rossyjska

1778

24

13

35

45

29.25

O. Kopczyński,  Grammatyka… na klassę pierwszą

1778

10

1

12

17

10.00

O. Kopczyński,  Grammatyka… na klassę drugą

1780

11

2

16

19

12.00

Wyrazy niektóre gramatyczne łacińsko-polskie…

1780

15

9

18

27

17.25

O. Kopczyński,  Układ gramatyki dla szkół…

1785

8

2

12

14

9.00

J.Ch. Gottsched,  Grammatyka niemiecka…

1787

9

2

13

18

10.50

J. Antonowicz,  Gramatyka (…) angielskiego języka…

1788

9

3

13

17

10.50

J.Ch. Gottsched,  Grammatyka niemiecka…

1794

6

1

8

8

5.75

S.B. Linde,  Słownik języka polskiego

1807–1814

10

5

15

18

12.00

J.S. Bandtkie,  Polnische Grammatik für Deutsche…

1808

2

2

2

2

2.00

T. Szumski,  Dokładna nauka języka i stylu polskiego… part I

1809

8

2

12

16

9.50

J.P. Dworzecki-Bohdanowicz,  Gramatyka…

1813

10

2

15

19

11.50

Grammatyka francuzka dla dam i kawalerów…

1816

11

4

17

22

13.50

J.I. Przybylski,  Język polski

1816

5

1

5

8

4.75

W. Skorochód Majewski,  O Słowianach…

1816

8

1

12

13

8.50

O. Kopczyński,  Grammatyka języka polskiego

1817

16

8

18

21

15.75

J. Mroziński,  Pierwsze zasady gramatyki języka polskiego

1822

7

2

9

13

7.75

M. Jakubowicz,  Grammatyka języka polskiego…

1823

12

2

14

17

11.25

J. Muczkowski,  Gramatyka języka polskiego

1825

11

2

13

19

11.25

W. Skorochód Majewski,  Gramatyka mowy starożytnych Skuthów…

1828

6

2

8

8

6.00

S.J. Borodzicz,  Grammatyka języka polskiego

1830

9

3

13

16

10.25

Deputacja Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk,  Rozprawy i wnioski o ortografii polskiej

1830

10

2

15

17

11.00

M.F. Marciński,  Gramatyka polska dla Litwinów…

1833

8

3

9

11

7.75

F. Żochowski,  Części mowy odmieniające się przez przypadki

1838

6

1

6

7

5.00

K.L. Rewoliński,  Głoskownia czyli grammatyka polska…

1845

10

2

12

15

9.75

J.N. Deszkiewicz,  Gramatyka języka polskiego

1846

8

3

12

15

9.50

K. Bronikowski,  Gramatyka języka polskiego…

1848

9

3

12

15

9.75

H.I. Suchecki,  Nauka języka polskiego dla uczącej się młodzi

1849

8

2

11

18

9.75

E. Rykaczewski,  Gramatyka języka angielskiego zebrana…

1850

6

1

7

10

6.00

T. Kurhanowicz,  Składnia i pisownia…

1852

9

1

11

15

9.00

A. Sztochel,  Gramatyka historyczno-krytyczna języka polskiego

1854

10

2

14

18

11.00

A. Morzycki,  Rys gramatyki języka polskiego

1857

10

2

12

16

10.00

D.E. Łada Łazowski,  Gramatyka języka polskiego…

1861

8

0

11

14

8.25

S. Gruszczyński,  Nauka o zdaniu zawierająca rozbiór zdania…

1861

9

2

12

15

9.5

A. Zdanowicz et al.,  Słownik języka polskiego…

1861

11

4

15

19

12.25

A. Małecki,  Gramatyka języka polskiego większa

1863

13

2

14

18

11.75

B. Trzaskowski,  Nauka o pierwiastkach…

1865

7

0

11

14

8.00

F.K. Malinowski,  Krytyczno-porównawcza gramatyka…

1869

16

3

15

19

13.25

J. Kamocka,  Praktyczny wykład nauki języka polskiego…

1870

9

2

12

16

9.75

F. Czepieliński,  Gramatyka języka polskiego…

1871–1872

10

3

12

19

11.00

W. Lercel,  Gramatyka języka polskiego…

1877

8

2

11

12

8.25

A. Małecki,  Gramatyka historyczno-porównawcza…

1879

14

1

16

18

12.25

J. Maleczyńska,  Mała gramatyka polska rozłożona na pytania…

1882

9

2

13

17

10.25

B.L. Ożyński,  Skarbiec odkryty bogactwa, piękności…

1883

8

1

9

11

7.25

J. Karłowicz,  Projekt terminologii językoznawczej polskiej

1885

3

0

4

6

3.25

A. Jeske,  Gramatyka języka polskiego

1886

11

3

14

18

11.50

M. Grubecki,  Sravnitelnaya grammatika polskago jazyka...

1891

6

2

7

11

6.50

Akademia Umiejętności w Krakowie,  Uchwały Akademii…

1891

8

0

10

12

7.50

A.A. Kryński,  Gramatyka języka polskiego

1897

9

2

13

16

10.00

A. Krasnowolski,  Systematyczna składnia…

1897

11

1

13

16

10.25

J. Karłowicz, A.A. Kryński, W. Niedźwiedzki,  Słownik języka polskiego

1900–1927

16

8

22

28

18.50

J.K. Króliński,  Pisownia polska na podstawie gramatyki…

1907

6

1

8

9

6.00

F.V. Lorenz,  Praktyczna gramatyka języka portugalskiego

1907

8

1

12

14

8.75

A.A. Kryński, M.Z. Kryński,  Gramatyka języka polskiego szkolna

1917

10

2

15

19

11.50

J. Łoś,  Główne przepisy, [in:] Pisownia polska ustalona…

1918

4

0

5

7

4.00

F. Konarski,  Zwięzła gramatyka języka polskiego

1920

10

2

14

18

11.00

Congress of Polish grammarians,

17 and 18 February 1921

1921

5

1

8

10

6.00

J.K. Króliński,  Polska terminologia gramatyczna…

1922

7

0

10

12

7.25

K. Nitsch,  Dialekty języka polskiego

1923

7

2

13

13

8.75

J. Łoś,  Składnia

1923

4

0

10

10

6.00

J. Łoś,  Fleksja

1923

13

1

19

19

13.00

S. Szober,  Gramatyka języka polskiego

1923

5

0

9

11

6.25

J.M. Rozwadowski,  Historyczna fonetyka czyli głosownia

1923

5

1

10

9

6.25

H. Ułaszyn,  Słowotwórstwo, [in:] Gramatyka języka polskiego

1923

4

0

5

6

3.75

ZTP “Oświata”,  Mała gramatyka języka portugalskiego…

1924

6

1

10

12

7.25

J. Łoś,  Gramatyka polska, cz. II Słowotwórstwo

1925

9

1

11

13

8.50

J. Łoś,  Gramatyka polska, cz. III Odmiennia (fleksja) historyczna

1927

8

1

11

12

8.00

H.K. Gaertner,  Nauka o języku polskim…

1927

10

0

15

17

10.50

Z. Klemensiewicz,  Gramatyka współczesnej polszczyzny…

1939

5

1

9

11

6.50

W. Doroszewski (ed.),  Słownik języka polskiego

1958–1969

3

0

4

3

2.50

The light gray color indicates terms with an average occurrence of 10.00 to 19.99, the dark gray color indicates 20.00 and above.

The highest number of co-occuring terms in the Donatus editions from 1542, 1583, and 1649, as well as the highest average number pertains to the oldest work compared, the dictionary by Bartłomiej of Bydgoszcz. The fact that this author was familiar with the Latin-Polish edition of the Donatus and used it can be seen in the references that he made: vide Donatum or vide Donatum polonicum. The large number of terms co-occurring between the Donatus editions and this dictionary further confirm this fact (more on this: Pawlicki 2022).

In other grammars from the 16th century and the first half of the 17th century, the number of co-occurring terms is not large, with the exception of Leonhard Culmann’s work (1560); it was based to some extent on Donatus’s grammar, which explains this slightly higher rate.

On the other hand, works that show a very high number of co-occurring terms are grammars and textbooks from the second half of the 17th century and the 18th century, starting with the German-language grammar of Maciej Gutthäter-Dobracki (1669). Most of the works in this collection are grammars and textbooks designed for the study of foreign languages: a textbook on Italian by Adam Styla (1675), textbooks on French by F. D. Duchênebillot (1699), Bartłomiej Kazimierz Malicki (1700), Stanisław Dąbrowski (1759) and Stanisław Nałęcz-Moszczeński (1774), Johann Christoph Gottsched’s German grammar (1766, 1774, although there are noticeably fewer co-occurring terms already in the 1787 and 1794 editions, cf. Chapter V), as well as Nikolai Lyubovich’s Russian grammar (1778). A relatively large number of the terms noted in the Donatus editions appear in Walenty Szylarski’s grammar (1767, 1770). This may be indicative of the persistence during this period of terminology introduced or disseminated by the Latin-Polish Donatus editions, which is particularly easy to understand in the case of grammars compiling several languages, whose authors naturally used existing translations of Latin terms.

However, the change had already taken place by the end of the 18th century, when the number of co-occurring terms decreased to a dozen, starting with the works of Onufry Kopczyński (1778, 1780, 1785), which had to do with his introduction of many neologisms, such as imiesłów [participle], przyimek [preposition], przymiotnik [adjective], rzeczownik [noun], spójnik [conjunction] and wykrzyknik [exclamation] (Chapter VII). Nineteenth-century grammars, too, contain at most a dozen or so terms that occur also in the Latin-Polish Donatus editions. It is usually those terms that have become most ingrained in Polish grammatical terminology. They will be described in more detail in the next subsection.

The decline in the number of terms from the Donatus editions in this period was probably related to the fact that Donatus’s grammar ceased being used as a Latin textbook in the late 18th century. Moreover, the terms derived from the Donatus were replaced by those created by Kopczyński, as well as others attested earlier (e.g., zaimek [pronoun] in Bartłomiej Kazimierz Malicki’s work from 1700, przysłówek [adverb] in Nałęcz-Moszczeński’s work from 1774) and later (e.g., czasownik [verb] in Linde’s dictionary from 1807, liczebnik [numeral] in Jan Muczkowski’s work from 1836 [Koronczewski 1961: 54]). Thus, more than a dozen terms from the Donatus editions entered the Polish grammatical terminology, which was crystallizing in the 19th century. A similar situation persisted in the 20th century (and later).

2.2. Collation of terms

To study the impact of terminology from the Donatus editions, it is also important to collate specific terms from these editions and compare them with other Polish grammars, orthographies and dictionaries. Table 3 lists 101 of the 237 terms from the four editions of the Donatus in question that are present in SHTG. The terms in the table are arranged according to the highest number of occurrences in other works included in SHTG. Omitted are terms that appear, not counting the four Donatus editions, in only one work (53) and terms absent from works other than the Donatus editions (83).

Table 3. Terms appearing in the Latin-Polish Donatus editions (as of September 4, 2022)

Item no.

Latin original

Polish term and its modern English equivalent

Number of

occurrences

1542

1583

1649

1795

First occurrence

Last occurrence

1

numerus

liczba [number]

79

(DonGl/1542)

Kl/1939

2

genus

rodzaj (‘grammatical gender’)

78

(DonGl/1542)

Kl/1939

3

tempus praesens

czas teraźniejszy

[present tense]

75

Mącz/1564

Kl/1939

4

genus masculinum

rodzaj męski

[masculine gender]

73

DonGl/1542

Dor/1958–1969

5

tempus

czas [tense]

71

(DonGl/1542)

Kl/1939

6

pars orationis

część mowy [part of speech]

68

(DonGl/1542)

Dor/1958–1969

7

nomen

imię [noun]

68

(DonGl/1542)

Dor/1958–1969

8

persona

osoba [person]

68

DonGl/1542

Łoś III/1927

9

verbum

słowo (‘verb’)

68

DonGl/1542

Łoś III/1927

10

persona tertia

osoba trzecia [third person]

67

Don/1649

Kl/1939

11

tempus futurum

czas przyszły [future tense]

63

DonGl/1542

Kl/1939

12

syllaba

sylaba [syllable]

63

Bart/1544

Kl/1939

13

persona prima

osoba pierwsza [first person]

62

Don/1649

Kl/1939

14

nomen proprium

imię własne [proper noun]

60

DonGl/1542

Łoś III/1927

15

verbum

słowo (‘word’)

59

Zab/1514–1515

ZwO/1924

16

tempus praeteritum

czas przeszły [past tense]

57

Bart/1544

Kl/1939

17

gradus

stopień [degree]

54

Bart/1544

Kl/1939

18

nomen appellativum

imię pospolite

[common noun]

43

DonGl/1542

Gaert/1927

19

littera

litera (‘sound’)

39

DonGl/1542

Nitsch 1923

20

casus

spadek [case]

32

DonGl/1542

SW/1900–1927

21

diphthongus

dyftong [diphthong]

29

Bart/1544

Dor/1958–1969

22

modus

sposób (‘mood’)

29

Sty/1675

Gaert/1927

23

verbum impersonale

słowo nieosobiste [impersonal verb]

28

Sty/1675

SW/ 1900–1927

24

verbum personale

słowo osobiste

[personal verb]

21

Sty/1675

SW/1900–1927

25

adverbium

przysłowie [adverb]

18

Murm/1533

Gaert/1927

26

casus nominativus

spadek mianujący [nominative case ]

18

DonGl/1542

Kop/1817

27

casus genetivus

spadek rodzący

[genitive case]

18

DonGl/1542

SW/1900–1927

28

modus imperativus

sposób rozkazujący [imperative mood]

18

Kn/1644

Czep/1871–1872

29

numerus pluralis

liczba wielka

[plural number]

17

Bart/1544

Gddk/1816

30

casus accusativus

spadek oskarżający [accusative case]

16

DonGl/1542

Kop/1817

31

genus femininum

rodzaj niewieści

[feminine gender]

15

DonGl/1542

Mucz/1825

32

casus vocativus

spadek wzywający

[vocative case]

15

DonGl/1542

Kop/1817

33

nomen substantivum

imię istotne

[substantive noun]

14

Gut/1669

SW/1900–1927

34

casus dativus

spadek dawający

[dative case]

14

DonGl/1542

Kop/1817

35

numerus singularis

liczba mała

[singular number]

13

Gut/1669

Gddk/1816

36

tempus praeteritum imperfectum

czas przeszły niedoskonały [past continuous tense]

12

Sty/1675

Don/1795

37

casus ablativus

spadek odbierający

[ablative case]

12

DonGl/1542

Kop/1817

38

praepositio

przekładanie [preposition]

11

Bart/1544

Don/1795

39

figura/forma

wyobrażenie [form]

11

Bart/1544

Łoś II/1925

40

tempus praeteritum perfectum

czas przeszły doskonały

[past simple tense]

10

Don/1649

Don/1795

41

verbum inchoativum

słowo poczynające [inchoative verb]

10

DonGl/1542

Łoś II/1925

42

tempus praeteritum plusquamperfectum

czas przeszły więcej niż doskonały

[past perfect tense]

9

Don/1649

Don/1795

43

nomen adiectivum

imię przydatne [adjective]

9

Sty/1675

SW/1900–1927

44

verbum passivum

słowo cierpiące

[passive verb]

9

Bart/1544

Lub/1778

45

modus infinitivus

sposób nieograniczony [infinitive mood]

9

Sty/1675

Don/1795

46

accidens

przymiot [attribute]

7

Mal/1700

Kr/1917

47

adverbium interrogandi

przysłowie pytania

[adverb of question]

7

Don/1649

Lub/1778

48

genus

rodzaj (‘voice of the verb’)

7

Bart/1544

Don/1795

49

praepositio

przełożenie [preposition]

6

DonGl/1542

Tr/1764

50

declinatio

skłonienie [declension]

6

DonGl/1542

Czep/1871–1872

51

participium

uczestnik [participle]

6

DonCul/1560

SW/1900–1927

52

coniunctio

złączenie [conjunction]

6

Bart/1544

Don/1795

53

significatio

znamionowanie [meaning]

6

Bart/1544

Rozp./1830

54

genus neutrum

rodzaj oddzielny

[neuter gender]

5

DonGl/1542

Don/1795

55

declinare

skłaniać się [to decline]

5

DonGl/1542

Mał/1879

56

casus ablativus

spadek oddalający

[ablative case]

5

DonGl/1542

Don/1795

57

coniunctio

złączanie [conjunction]

5

Don/1649

SzyPocz/1770

58

tempus praeteritum plusquamperfectum

czas dawno przeszły

[past perfect tense]

4

Don/1649

Lor/1907

59

tempus praesens

czas niniejszy [present tense]

4

DonGl/1542

SW/1900–1927

60

qualitas

jakość (‘grammatical property’)

4

Bart/1544

Rozw/1923

61

comparatio

przyrównanie [comparison]

4

Bart/1544

Sty/1675

62

adverbium qualitatis

przysłowie jakości

[adverb of quality]

4

Don/1649

Lub/1778

63

adverbium dubitandi

przysłowie wątpienia

[adverb of doubt]

4

Don/1649

Lub/1778

64

sententia

sentencja [sentence]

4

DonCul/1560

L/1807–1814

65

verbum substantivum

słowo istotne

[substantive verb]

4

DonGl/1542

Jak/1823

66

modus imperativus

sposób żądający

[imperative mood]

4

Duch/1699

Don/1795

67

declinare

staczać się [to decline]

4

Bart/1544

SzyPocz/1770

68

figura composita

wyobrażenie złożone [compound form]

4

DonGl/1542

Rozw/1923

69

negati o

zaprzeczenie [negation]

4

DonGl/1542

Łoś/1923

70

persona secunda

osoba wtóra [second person]

3

Don/1649

Don/1795

71

persona

persona [person]

3

DonGl/1542

Duch/1699

72

adverbium loci

przysłowie miejsca

[adverb of place]

3

Don/1649

Gott/1774

73

adverbium hortandi

przysłowie napominania [adverb of exhortation]

3

Don/1649

Dąb/1759

74

adverbium similitudinis

przysłowie podobieństwa [adverb of similarity]

3

Don/1649

Lub/1778

75

genus passivum

rodzaj cierpiący

[passive gender]

3

Bart/1544

Don/1795

76

genus commune

rodzaj pospolity

[common gender]

3

77

verbum abundans

słowo obfitujące

[abundant verb]

3

Mal/1700

Grub/1891

78

interiectio

słowo oddzielne [interjection]

3

Bart/1544

SzyGram/1767

79

modus indicativus

sposób ukazujący

[indicative mood]

3

Gut/1669

Don/1795

80

modus subiunctivus

sposób złączający [subjunctive mood]

3

Sty/1675

Don/1795

81

coniugatio

sprzężenie [conjugation]

3

DonGl/1542

Don/1795

82

declinatio

staczanie [declension]

3

DonGl/1542

Don/1795

83

gradus superlativus

stopień przewyższający [superlative degree]

3

Bart/1544

Don/1795

84

gradus comparativus

stopień przyrównający [comparative degree]

3

Bart/1544

Nał/1774

85

interiectio

wdanie [interjection]

3

Bart/1544

Don/1795

86

coniunctio copulativa

złączenie złączające [copulative conjunction]

3

Bart/1544

Don/1649

87

modus

obyczaj [mood]

2

DonGl/1542

Don/1795

88

modus imperativus

obyczaj rozkazujący [imperative mood]

2

DonGl/1542

Don/1649

89

gradus positivus

położony [positive degree]

2

DonGl/1542

Don/1649

90

casus

przypadek (‘case’)

2

Bart/1 544

Don/1795

91

adverbium temporis

przysłowie czasu

[adverb of time]

2

Don/1649

Gott/1774

92

adverbium affirmandi

przysłowie potwierdzenia [adverb of affirmation]

2

Don/1649

SzyPocz/1770

93

genus dubium

rodzaj wątpliwy

[doubtful gender]

2

Bart/1544

Don/1795

94

genus omne

rodzaj wszelki [every gender]

2

Don/1649

Don/1795

95

verbum medium

słowo śrzednie [middle verb]

2

Mal/1700

Don/1795

96

gradus comparativus

stopień przyrównywający [comparative degree]

2

Gut/1669

Don/1795

97

participium

uczesnik [participle]

2

DonGl/1542

Gott/1766

98

interiectio

wołanie [interjection]

2

DonGl/1542

Jes/1886

99

coniugatio

złączenie (‘conjugation’)

2

Sty/1675

Don/1795

100

coniunctio expletiva

złączenie wypełniające [expletive conjunction]

2

DonGl/1542

Don/1649

101

significatio passiva

znaczenie cierpiące

[passive meaning]

2

Gut/1669

Don/1795

The dark gray color indicates terms that appear directly in a particular Donatus edition.

The light gray color indicates terms that appear only as head words in terms composed of two or more words.

The terms in the table can be divided into two groups:

1. Terms with the highest number of occurrences (from no. 1 to approx. no. 20 on the list).

2. Terms with a medium or low number of occurrences (from approx. no. 20 to no. 101 on the list).

It is difficult to draw a strict line between these sets, but clear differences are observable between them. In the first group, among the 20 or so terms with the highest number of occurrences, the vast majority are attested for the last time in one of the latest works compiled in SHTG, i.e., Witold Doroszewski’s dictionary (1958–1969), Zenon Klemensiewicz’s grammar (1939) or Jan Łoś’s grammar (1927). Almost all of these terms also function in 21st-century Polish linguistics (with the exception of the terms spadek ‘case’ and słowo ‘verb’). At the same time, most of them were noted in the Donatus edition of 1542; therefore, it can be said about these terms that they were introduced (or possibly: popularized) by the translator of the Donatus editions, and then entered the Polish grammatical terminology to the greatest extent and in the most permanent way. There are 13 of them: liczba [number], rodzaj [gender], rodzaj męski [masculine gender], czas [tense], część mowy [part of speech], imię [noun], osoba [person], słowo ‘verb,’ czas przyszły [future tense], imię własne [proper noun], imię pospolite [common noun], litera ‘sound,’ spadek ‘case.’

Terms that, among these four editions of the Donatus, were not attested until 1649, usually have their first “occurrence” in Bartłomiej of Bydgoszcz’s 1544 dictionary. This dictionary, as shown above, shows particular terminological convergence with the Latin-Polish Donatus editions. However, it can be assumed that at least some of these terms were used earlier in an edition of the Donatus unknown to us, dated around 1530 (Łoś 1913: 218; 1915: 133; Pawlicki 2022); in this case, they could also be part of the contribution of the Donatus editions to the development of Polish terminology. There are five of them: osoba trzecia [third person], sylaba [syllable], czas przeszły [past tense], stopień [degree], dyftong [diphthong].

On the other hand, such contributions are not terms that appear only in the 1795 edition of the Donatus but have already been attested in earlier works included in SHTG, e.g., czas teraźniejszy [present tense] (Mącz/1564), słowo ‘word?’ (Zab/1514–1515), sposób ‘mood’ (Sty/1675).

Among the terms with the highest number of occurrences in other grammars were three word borrowings: sylaba [syllable], litera [letter], dyftong [diphthong]. The remaining terms were created based on native words.

While the second group (from about no. 20 to no. 101) includes a wide range (from 2 to 29) of occurrences, these are mostly terms that last appeared:

• in the Donatus edition from 1795 (26: czas przeszły niedoskonały [past continuous tense], przekładanie [preposition], czas przeszły doskonały [past simple tense], czas przeszły więcej niż doskonały [past perfect tense], sposób nieograniczony [infinitive mood], rodzaj ‘voice of the verb,’ złączenie [conjunction], rodzaj oddzielny [neuter gender], spadek oddalający [ablative case], sposób żądający [imperative mood], osoba wtóra [second person], rodzaj cierpiący [passive gender], sposób ukazujący [indicative mood], sposób złączający [subjunctive mood], sprzężenie [conjugation], staczanie [declension], stopień przewyższający [superlative degree], obyczaj [mood], przypadek ‘attribute,’ rodzaj wątpliwy [doubtful gender], rodzaj wszelki [every gender], słowo śrzednie [middle verb], stopień przyrównywający [comparative degree], wdanie [interjection], złączenie ‘conjugation,’ znaczenie cierpiące [passive meaning])

• in grammars from the second half of the 18th century: the one by Mikołaj Lubowicz from 1778 (słowo cierpiące [passive verb], przysłowie pytania [adverb of question], przysłowie jakości [adverb of quality], przysłowie wątpienia [adverb of doubt], przysłowie podobieństwa [adverb of similarity]) and the one by Walenty Szylarski from 1770 (złączanie [conjunction], staczać się [to decline], przysłowie potwierdzenia [adverb of affirmation])

• in Onufry Kopczyński’s 1817 grammar (spadek mianujący [nominative case], spadek oskarżający [accusative case], spadek wzywający [vocative case], spadek dawający [dative case], spadek odbierający [ablative case])

• (less frequently) in another grammar from the late 19th century, such as August Jeske’s 1886 grammar (wołanie [interjection]), or the early 20th century, such as Adam Antoni Kryński’s grammar from 1916 (przymiot [attribute]).

Thus, these are terms that functioned to a greater or lesser extent in grammatical terminology in the 16th, 17th and 18th centuries, but later went out of use due to the disappearance of Donatus’s terminology, Kopczyński’s terminology becoming universal, and the crystallization of grammatical terminology.

Among the two-word terms belonging to this group, case names have a relatively high number of occurrences (spadek mianujący [nominative case], spadek rodzący [genitive case] —18, spadek oskarżający [accusative case]—16, spadek wzywający [vocative case]—15, spadek dawający [dative case]—14, spadek odbierający [ablative case]—12), as do terms for numbers (liczba wielka [plural number]—17, liczba mała [singular number]—13). It can also be seen that the term rodzaj niewieści [feminine gender] enjoyed some popularity (15) until it was supplanted by the term rodzaj żeński created by Kopczyński. Less popular, however, was rodzaj oddzielny [neuter gender] (5), eventually also supplanted by Kopczyński’s rodzaj nijaki.

This group, too, can be considered a certain contribution of the Donatus to the development of Polish grammatical terminology, with similar caveats as above: of particular relevance here are terms that we are certain were already recorded in the 1542 edition (e.g., przysłowie [adverb], przełożenie [preposition], skłonienie [declension], uczesnik [participle], wołanie [interjection], etc.). Less certain, though also likely to be a contribution of the Donatus editions, are the terms noted in the 1583 or 1649 editions (e.g., liczba wielka [plural number], przekładanie [preposition], wyobrażenie [form], słowo cierpiące [passive verb], uczestnik [participle], złączenie [conjunction], znamionowanie [meaning]). As in the first group, terms noted only in the 1795 edition and previously appearing in other works cannot be treated as contributions of the Donatus editions to the formation of Polish terminology, e.g., imię istotne [substantive noun] (Gut/1558), czas przeszły niedoskonały [past continuous tense], imię przydatne [adjective], sposób nieograniczony [infinitive mood] (Sty/1675).

In the case of the terms omitted from the table under discussion that appear—apart from the Donatus editions—in only one of the grammars in SHTG (53 terms), the majority (31 terms) appear in Bartłomiej of Bydgoszcz’s 1544 dictionary, which is another argument in support of the influence of the Donatus editions on that work, but otherwise indicates their rather minor influence on later grammatical terminology. The rest of the terms from this group are present in Culmann’s 1560 grammar (złączenie rozdzielające [disjunctive conjunction], litera przedłużona [prolonged sound], litera ukrócona [shortened sound], rodzaj żaden [neuter gender], moc [intensity]), Lubowicz’s 1778 grammar (sprzężenie pierwsze [1st conjugation], sprzężenie wtóre [2nd conjugation], słowo doskonałe [absolute verb], sprzęgać się [to conjugate], spadek mieniący [nominative case]), Gutthäter-Dobracki’s 1668 grammar (rząd [case government], część mowy niestaczająca się [non-inflectional part of speech], przyrównywanie [comparison], rodzaj mieszany [mixed gender]), Styla’s 1675 grammar (przysłowie liczby [adverb of number], przysłowie wzywania [adverb of calling]), Malicki’s 1700 grammar (sposób dopuszczający [subjunctive mood], sposób mogący [indicative mood]) and in Trotz’s 1764 dictionary (składanie [compounding]). With the exception of Culmann’s grammar, which is based to some extent on the text of the Medieval Donatus, and thus the occurrence of the terms is more expected there, the other occurrences, though isolated, may also indicate some vitality of the terms at least in the 17th and 18th centuries.

The last group consists of terms that appear only in the Donatus editions, such as obyczaj krom osób [impersonal mood], głos ‘word,’ nazwisko ‘pronoun,’ rodzaj ptaszy [common gender], sprzężenie niejednostajne [inconsequential conjugation], rodzaj żaden [neuter gender]. These terms did not enter Polish grammatical terminology and remained symptomatic only of the Donatus editions.

3. Recapitulation

This chapter examines two aspects relevant to describing the influence of Latin-Polish editions of Donatus’s grammar on the development of Polish grammatical terminology. First, an analysis of the terms present in the four editions in question shows that the majority (172 of 237 terms, i.e., about 73%) are new to Polish, including 34 semantic borrowings and 138 structural borrowings. Almost all of the new terms were created from native words. The vast majority refer to the literal meaning of Latin terms.

Second, a comparison of terms from the Donatus editions with other sources included in SHTG shows that more than half of the terms (128 out of 237, i.e., about 54% of terms with at least one co-occurrence, not counting those where this co-occurrence appears only in 16th-century works that were close to the Donatus text, i.e., Bartłomiej of Bydgoszcz’s dictionary (cf. Łuczak 2021, Decyk-Zięba 2023a) and Culmann’s grammar) appeared to a greater or lesser extent in grammatical writings of the 17th and 18th centuries. Only about 20 terms (13 of which first appear as early as the 1542 edition of the Donatus) have become so ingrained in the literature that their use is not limited to the 19th and 20th centuries, and most of them are still used today. These terms can be considered the most lasting influence of the Donatus editions on Polish grammatical terminology.

List of abbreviations

ACC accusative form

ADJ adjective

ADV adverb

GEN genitive form

LOC locative form

NOM nominative form

NUM numeral

OPER metapredictive operator

PARTACT active adjectival participle

PARTPASS passive adjectival participle

PL plural

PRAEP preposition

PRON pronoun

SG singular

SUB noun

1. [1] https://dhb.thulb.uni-jena.de/receive/ufb_cbu_00041655?derivate=ufb_derivate_00020612 (accessed: 7.12.2023).

2. [2] https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10245312 (accessed: 7.12.2023).

3. [3] https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/399137/edition/378321/content (accessed: 7.12.2023).

4. [4] In this chapter, terms are listed as “Latin term—equivalent Polish term(s).” At the end of each listing, there are abbreviations for the editions of the Donatus in which they appear.

5. [5] All grammars and dictionaries are cited in the notation adopted in SHTG, e.g., Don/1595, Don/1649, Bart/1544. The actual spelling of the terms in these works may have varied, e.g., the term sylaba is written in Don/1595 and Don/1649 as NOM PL syláby, in Don/1795 as NOM PL syllaby. In cases where differences in spelling may be important to the understanding of a term, they will be noted in footnotes.

6. [6] The abbreviation of the source given in brackets, e.g., [DonGl/1542], means that the term is not attested in the given source directly but only as an element of a two- or more-word term; in this case, it is an element of the terms litera przedłużona [prolonged sound] (DonGl/1542) and litera ukrócona [shortened sound] (DonGl/1542).

7. [7] Cf. “gdiż przez nich mowa doſtatecżna nie może być, dla niektorich liter czo ſie w wargach zamykaią, iako ſą B F P M” (Glaber 1535: C2, C5).

8. [8] A similar tendency can also be seen, for example, in Knapius’s dictionary, cf. affirmatio—twierdzenie [affirmation], appositio—przydanie [apposition], comparatio—przyrównanie [comparison], compositio—składanie [compounding] (Kn/1621), derivatio—pochodzenie [derivation], inclinatio—nachylanie [inclination], negatio—zapieranie się [negation], prolatio—wymawianie [utterance] (Kn/1644) (after SHTG).

9. [9] Also attested in Don/1544 is the unprefixed form przężenie, with the same meaning. This form, apart from the aforementioned Donatus edition, is not attested in the Polish language neither earlier nor later; nor is the unprefixed verb *prząc, which is its presumed root, although the prefixed forms sprząc, wprząc, wyprząc already appear in Sstp. Thus, if one were to consider the form przężenie as a separate term, it would be, according to the accepted criteria, a structural borrowing (the only one among one-word terms). However, as sprzężenie also appears in the same Donatus edition, it is probably appropriate to consider przężenie as a collateral form rather than as a stand-alone term.

10. [10] Cf. Długosz-Kurczabowa, Dubisz (2001: 370), where terminological vocabulary calques (i.e., structural calques) include spadek and przypadek [case] (from Latin casus), przysłowie [adverb] (from Latin adverbium) and namiestek [pronoun] (from Latin pronomen).

11. [11] According to the criteria adopted in this chapter, all one-word terms either have already been attested in the Polish language in a grammatical context, making them semantic borrowings, e.g., declinatio—skłonienie [declension] (Don/1542), or are word borrowings, e.g., sententia—sentencja [sentence] (Don/1795). An exception could be the term coniugatio—przężenie (Don/1542), but it should be considered rather as a variant of the term sprzężenie [conjugation], see note 9.

12. [12] A list of abbreviations can be found at the end of the chapter.

13. [13] The term is related to the division of verbs in Donatus’s grammar according to five genus (voices) into activa (active), having an active, but also a passive form, e.g., lego ‘I am reading’; passiva (passive), having a passive, but also an active form, e.g., legor ‘I am read’; neutra (neuter), having only an active form, e.g., sto ‘I am standing’; neutro passiva (neuter passive), having only an active form in the present tense and only a passive form in the past tense, e.g., gaudeo ‘I am glad,’ gavisus sum ‘I was glad’; deponentia, having only a passive form, e.g., loquor ‘I am speaking’ (Don/1695: [36]–[37]).

14. [14] A similar tendency can also be seen, for example, in Knapius’s dictionary, cf. appellativus—nazywający [designative], promissivus—obiecujący [promissive], imperativus—rozkazujący [imperative] (Kn/1644, based on SHTG).

15. [15] In Don/1595, it is spelled as one word: NOM PL oddzielnocierpiące, in Don/1649, as two words: NOM PL oddzielno cierpiące. It is a compound with the infix -o-, created on the basis of the modifiers in terms genus neutrum—rodzaj oddzielny [neuter voice] (DonGl/1542, Don/1583, Don/1595, Don/1649, Don/1795) and genus passivum—rodzaj cierpiący [passive voice] (Don/1595, Don/1649, Don/1795) (see note 13).

16. [16] In both Don/1595 and Don/1649, there are quotations that differ in word order: GEN SG przeszłego dawno czasu and GEN SG dawno przeszłego czasu. The fact that the member dawno [long ago] has been rearranged indicates that it should most likely be understood as an adverb, not an adjective. Also attested is the term przeszły dawny czas (Don/1595, Don/1649) (in Don/1649, GEN SG: przeszłego (…) dawnego czasu).

17. [17] The one-word spelling of potym [after] and the context (being in opposition to pierwej [first]) indicate that it is an adverb, not a prepositional phrase.

18. [18] In Don/1583, one-word spelling: częstoczyniące, in Don/1649, two-word spelling: często czyniące.

19. [19] The compilation was made before the entries from the surviving Donatus edition of 1595 were entered into the SHTG database, but it is very similar to the 1649 edition (cf. Decyk-Zięba 2023b).

Anna Just

University of Warsaw

e-mail: a.just@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0003-3669-5038

Chapter II.

Polish grammatical terminology in the grammars of Maciej Gutthäter-Dobracki: its sources and reception

In the older literature on the subject, the common view is that the core of Polish grammatical terminology was created by Maciej Gutthäter-Dobracki and that he made the first step toward liberating Polish grammar from the influence of Latin by introducing Polish grammatical terminology (cf. Rombowski 1960: 134, Sochacka 1972: 253). This view is all the more surprising given that Dobracki is the author of two grammars of the Polish language written in German and published in the 1660s. However, since the first grammar of the Polish language written in Polish did not appear in print until 1770,[1] while grammars of the Polish language written in foreign languages date back to the 16th century, it seems quite natural that Polish grammatical terms first appeared in foreign-language textbooks for the study of Polish as a foreign language, mostly written by and for foreigners, and were later adopted (or replaced by other terms) by Polish authors of grammars. And yet the origins of Polish grammatical naming are much older and date back to the Middle Ages (cf. Decyk-Zięba 2020b: 60). The first grammatical terms recorded in Polish appeared in 15th- and 16th-century orthographic works[2] and dictionaries.[3] They were also present in the bilingual (Latin-Polish) edition of Aelius Donatus’s grammar,[4] which was repeatedly published and used in schools to teach Latin from the 16th until the 18th century, and in other Latin grammar textbooks.[5] With time, these terms also entered textbooks written in foreign languages for the study of Polish as a foreign language, as well as textbooks written in Polish for the study of języki cudzoziemskie [foreign languages]—starting from the 16th century, there was a growing interest in learning them, and in multi-ethnic and/or border areas, even the need and necessity to do so. Since Polish grammatical nomenclature was already present in orthographies, dictionaries, grammars and language textbooks written before 1668, i.e., the year Dobracki’s first grammar was published, the following questions arise: Had the Polish terms mentioned in Dobracki’s work appeared in earlier sources, and could Dobracki have been familiar with these sources, or did he create the Polish terms appearing in his grammars himself? Aleksander Rombowski established (his findings are also supported by Sochacka) that in his grammars, Dobracki, following the example of Justus Georg Schottel[6] who translated Latin terms into German, gave grammatical terminology in Polish, drawing on the 16th-century Polish tradition (cf. Rombowski 1960: 134). Another belief, concerning the subsequent fate of Dobracki’s Polish grammatical nomenclature, is that this terminology was used (directly or indirectly) by 18th-century grammarians: Walenty Szylarski and Onufry Kopczyński, whose terminology, it should be noted, has survived with some changes in Polish grammatical nomenclature until today. It remains to be determined, then, whether Szylarski and Kopczyński actually used Dobracki’s Polish grammatical terminology, either directly or indirectly. This issue as well as that of Dobracki’s authorship of the Polish grammatical terms he uses can be clarified thanks to the materials collected in the Historical Dictionary of Grammatical Terms (SHTG; accessed: 16.11.2023).

1. Dobracki on terminology

Both in Goniec gramatyki polskiej, published in 1668, and Gramatyka polska…, published a year later, Dobracki uses terminology in national languages: German because of the language of the description, and Polish due to his belief that grammatical terms should be given in national languages. As the grammarian states in the prefaces to both works, this is meant to facilitate learning the Polish language for those unfamiliar with Latin grammar. However, for the sake of all readers, including those who know Latin, he also provides Latin terms so that, as he writes in the preface, “no one need complain.” By introducing grammatical terminology in national languages in his works, the author of Goniec… and Gramatyka polska… drew criticism from circles that adhered to Latin nomenclature. He fended it off by recalling the argumentation of Schottel, a proponent of using terminology in national languages, who, with regard to his own mother tongue, took the position that German should be spoken of in German and not Greek or Latin (cf. Sch/1663: n.pag.). However, voices in support of grammatical terminology in national languages were not frequently heard for a long time. The attitudes toward its use in language textbooks, and sometimes toward the use of terminology in general, were quite critical. Jerzy Schlag, a preacher and teacher of the Polish language in Silesia, otherwise favorable in his assessment of Dobracki’s works, objected to the use of such terms, believing that they served only those who wanted to philosophize in or about language (cf. Schl/1734: n.pag. Preface). Even throughout the 18th century, some grammarians and language textbook authors still advocated using Latin terminology. One of them was Johann Christian Krumbholz, author of a comprehensive German-Polish grammar published in 1790 in Wrocław, who considered Latin terms to be more comprehensible than the invented German ones (cf. Krum/1790: n.pag. Preface).

Although in his discussion of terminology Dobracki does not explicitly mention Polish terminology (unlike the German one), he uses it extensively; moreover, he includes in Gramatyka polska… a five-page glossary of grammatical terms “because one cannot learn language or art if one does not understand its terms,” as the author states in the preface to his work.

2. Grammar: definition, branches

The Polish equivalent of the Latin term grammatica (derived from Greek) in Dobracki’s work is mówienia nauka [science of speaking]. It is not attested in any other earlier or later work, hence the conclusion that the author must have created it himself. It is possible that the grammarian did so under the influence of Schottel, on whom he modeled his work and after whom he adopted the interpretation of the term. Schottel understood grammar as the study and fluency of speaking and writing correctly in German (cf. Sch/1663: 180); Dobracki defines mówienia nauka as the proficient ability to speak and write correctly in Polish. Here, mówienie [speaking] should be understood rather as ‘language system’ and not necessarily as ‘communication, utterance.’ Although in their definitions of grammar both Schottel and Dobracki emphasize mówienie (speaking) and pisanie (writing), thus the use of language, they distinguish four branches in mówienia nauka (Dobracki) / Sprachkunst (Schottel), namely orthography (phonetics), prosody, etymology (morphology) and syntax, i.e., parts of the language system.

Dobracki calls orthography, which in his works (and those of other 17th-century authors) encompasses spelling and pronunciation of sounds, pisiemna nauka [science of writing]. This term is found in this form only in Dobracki’s work. It is possible that the author created it under the influence of Grzegorz Knapius, who called orthography pisania nauka. Knapius’s term appears later—in an identical or slightly modified form—in grammars compiled already after the publication of Dobracki’s works, cf. Table 1.

Table 1. Polish terms for orthography

Before 1669

Gut/1669

After 1669

orthographia / pisania nauka: Kn/1621

pisiemna nauka

ortografia znaczy naukę dobrze pisania: Sty/1675

pisania nauka: Tr/1764

ortografia / nauka dobrego pisania: Gott/1766

pisownia / ortografia: Kop/1778, Gott/1787

pisownia / nauka dobrego pisania: Gott/1794

Another branch of grammar in Dobracki’s work is natężanie słów / rymopisarstwo or, more generally, słowa natężająca nauka. He uses these terms to describe prosody, which concerns the syllable length and the art of rhyming. It shows once again the influence of Knapius, in whose work the term składność mowy appears alongside the term natężanie słów. The term rymopisarstwo may have been coined by Dobracki under the influence of Schottel, for whom the German equivalent of Latin/Greek prosodia is Reimkunst, thus sztuka rymowania ‘the art of rhyming.’ As a search in the sources included in SHTG reveals, neither natężanie słów nor rymopisarstwo[7] seem to be attested in later grammars, cf. Table 2.

Etymology, which studies parts of speech including elements of word formation and semantics, is called słowa wykładająca nauka by Dobracki. The term is not found in earlier grammars and does not appear in later ones. It is possible that Dobracki followed the example of Jan Mączyński and Knapius, who called this branch of grammar wykład słów / słowa. Neither Dobracki’s term nor the one used by Mączyński and Knapius appear in later grammars, cf. Table 3.

Table 2. Polish terms for prosody

Before 1669

Gut/1669

After 1669

składność mowy: Kn/1621
natężanie słów: Kn/1644

natężanie słów
słowa natężająca nauka / rymopisarstwo

prozodia: Mal/1700, Kon/1759, SzyGram/1767
nauka przeciągania / skracania w mowie słów: Gott/1766, Gott/1774
składność: SzyPocz/1770

Table 3. Polish terms for etymology (≈ morphology)

Before 1669

Gut/1669

After 1669

wykład słowa: Mącz/1564
etymologia: Rot/1616
wykład słów: Kn/1621
wykład: Kn/1644

słowa wykładająca nauka

etymologia: Mal/1700
etymologia: Gott/1766
etymologia: SzyPocz/1770
wykładanie: Gott/1774
źrzódłosłów: Gott/1794
odmieńnia: Szum/1809

The last branch of grammar (mówienia nauka) is syntax (syntaxis), which describes the rules of combining words. This is explicitly reflected by the term created for it by Dobracki, namely słowa złączająca nauka. Already John Moravus had written about złączanie słów [combining words], and also Schottel translates the Greek term syntaxis as Wortfügung, literally ‘joining / combining words.’ The term is also attested in Styla’s 1675 grammar of Italian. Złączanie / złączenie słów was used in the 16th and 17th centuries, but it is no longer noted in 18th-century grammars (cf. Table 4). Dobracki seems to have invented the three-word term and been the only one to use it.

Table 4. Polish terms for syntax

Before 1669

Gut/1669

After 1669

zstawienie słów wespołek: Mącz/1564
sposób złączania / spajania słówek: Mora/1592

składanie słów: Rot/1616

słowa złączająca nauka

złączenie słów: Sty/1675
konstrukcja / zgadzanie terminów: Mal/1700
konstrukcja: Kon/1759
konstrukcja: SzyPocz/1770
położenie słów / konstrukcja: Gott/1762
nauka o zgadzaniu słów: Gott/1766
nauka o zgadzaniu słów: Gott/1774
składnia: Kop/1778
nauka szykowania słów: Mon/1780
składnia / należyte wyrazów ułożenie: Ant/1788
składnia: Gott/1794

2.1. Orthography (pisiemna nauka): phonetics and spelling

Dobracki defines orthography (pisiemna nauka) as the study of letters and correct spelling, which, in his view, consists in not omitting letters, adding them unnecessarily, changing or rearranging them (cf. Gut/1669: 2–3). Like both the earlier authors and his contemporaries, the grammarian does not distinguish between a sound and a letter and uses the term litera in a dual sense: sometimes meaning a character of the alphabet and sometimes a sound. In Dobracki’s works, there are only three Polish terms belonging to pisiemna nauka, namely samobrzmiąca litera, spółbrzmiąca litera and dwójbrzmiąca litera, denoting a vowel, a consonant and a diphthong, respectively. Only Dobracki uses these terms in this form; before him, authors of orthographies, dictionaries and grammars used Latin terms or created their own, and the term społubrzmiące occurring in Mącz/1564 is a calque of the Latin consonantes, cf. Table 5. Two of the terms discussed here, namely samobrzmiąca litera and spółbrzmiąca litera, appear in later grammars until the 18th century, while dwójbrzmiąca litera is an ephemera without attestation in other works.

Table 5. Names of selected Polish orthographic terms

Modern English term

Before 1669

Gut/1669

After 1669

vowel

głośne litery: Mącz/1564
głośnik: Sekl/1547

samobrzmiąca litera

litery samobrzmiące: Tr/1764
litery samobrzmiące: Gott/1766

consonant

wespołek brzmiące / społubrzmiące: Mącz/1564
littery nieme (mutae literae): Mącz/1564

nieme: Sekl/1547

spółbrzmiąca litera

spół brzmiące / nieme litery: Sty/1675
spółbrzmiące litery: Gott/1766/1771/1774, Lub/1778
głoska spółbrzmiąca: Gott/1794
litery brzmiące: Nał/1774

diphthong

dwojaki ton: Mącz/1564
dwogłośnik: UrsMeth/1592
diphthongus: Rot/1616

dwójbrzmiąca litera

dwugłosek: Gott/1787

2.2. Etymology: parts of speech

For Latin partes orationis, Dobracki uses the term główne części mowy [main parts of speech]. It is not a term created by him. He simply referred to a multi-word formation that had existed as early as the 16th century and has been in use ever since, although it had to compete with other, albeit few, terms, cf. Table 6. Dobracki added to the already familiar compound term the modifier główne [main], perhaps following Schottel, in whose work the equivalent of Latin partes orationis is the term Hauptstücke der Rede, literally ‘main parts of speech.’

Table 6. Polish terms for Latin partes orationis

Before 1669

Gut/1669

After 1669

części mowy: DonGl/1542, Mącz/1564, Mora/1592, Don/1649
części mowy / działy / rozdziały: Bart/1544

główne części mowy

części mowy: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Kon/1759, Gott/1766, SzyPocz/1770, Gott/1774, Kop/1778
części dyskursu: Duch/1699, Dąb/1759, Gott/1766

In line with the canon at the time, Dobracki lists eight parts of speech, namely imię [noun], namiestnik [pronoun], słowo [verb], uczestnik [participle], przysłowie [adverb], złączenie [conjunction], przełożenie [preposition] and wdanie [interjection] as Polish equivalents of Latin nomen, pronomen, verbum, participium, adverbium, coniunctio, praepositio and interiectio. All the Polish names of parts of speech given by Dobracki have attestations in earlier works so he must have adopted them from other authors. None of these terms is found in the modern grammatical nomenclature of the Polish language. The earlier, contemporary and later works include various terms for parts of speech. The exception is the term imię. Table 7 presents a selective listing of Polish part-of-speech names used from the 15th to the early 20th centuries.

Table 7. Polish names of parts of speech

Gut/1669

Other authors

imię

[noun]

imię: Bart/1544, Mącz/1564, Mora/1592, Don/1649, Gott/1762, SzyPocz/1770, Gott/1774

namiestnik [pronoun]

zamiona: Bart/1544, namiestnik: Don/1583, Don/1649, namiastek: Don/1542, Bart/1544, Don/1649, zaimek: Mal/1700, Dąb/1759, Tr/1764, Gott/1766, SzyGram/1767, zamianek / pomocnian / pomocnik: Morz/1857, zaimię: L/1807–1814, namiestnictwo: Sty/1675, Dąb/1759, Tr/1764, imię zaimkowe: Szt/1854

słowo

[verb]

słowo: Don/1542, Bart/1544, Sty/1675, Mal/1700, Gott/1762, SzyPocz/1770 → until the 20th century, werbum: Kon/1759, Gott/1762, SzyGram/1767, Dudz/1776, czasowne / czasowe słowo: L/1807–1814, SW/1900–1927, czasownik: L/1807–1814, Bor/1830, Such/1849 → to the present day

uczestnik [participle]

uczestnik: DonCul/1560, Don/1583, Gott/1774, Mon/1780, L/1807–1814, SW/1900–1927, uczestnictwo: Kn/1644, Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1766, SzyPocz/1770, Lub/1778, partycyp / partycypium: Mal/1700, Gott/1762, Gddk/1816, imiesłów: Kop/1778, Mon/1780, Gott/1787, Cas/1797 → to the present day

przysłowie [adverb]

przysłowie: Don/1542, Bart/1544, Kn/1643, Don/1649, Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, SzyPocz/1770 until SW/1900–1927, przysłówek: Nał/1774, Kop/1778 → to the present day, okoliczniak: Prz/1816, dosprawian: Morz/1857

złączenie [conjunction]

złączenie: Bart/1544, Mącz/1560, Don/1583, Dąb/1649, SzyPocz/1770, złączanie: Don/1649, Sty/1675, Duch/1699, Tr/1764, SzyPocz/1770, łączanie: Gott/1766, SzyPocz/1770, Gott/1774, Lub/1778, przyłączenie / przyłączanie: Sty/1675, Mal/1700, Tr/1764, koniunkcja: Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, Kon/1759, SzyGram/1767, Dudz/1776, Rozw/1923, łączka: L/1807–1814, złączka: Nał/1774, spójnik: Kop/1780, Mon/1780, Gott/1787, Ant/1788, Gott/1794 → to the present day, uwiąska: DonCul/1560

przełożenie [preposition]

przełożenie: Don/1542, Bart/1544, Sty/1675, Duch/1699, Tr/1764, przekładanie: Bart/1544, Don/1583, Duch/1699, Ern/1759, Tr/1764, Gott/1766, SzyGram/1767, przedsłowie: Dudz/1776, L/1807–1814, SW/1900–1927, prepozycja: Sty/1675, Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1762, Tr/1764, SzyGram/1767, Rozw/1923, przedimek: Mon/1780, Szum/1809, Rozp./1830, SWil/1861, przyimek: Kop/1778, Gott/1787, Ant/1788, Gott/1794, L/1807–1814 → to the present day, na przodku chodzące: Bart/1544, przepołożenie: Bart/1544, stosownik: Szum/1809, stosunnik: SWil/1861

wdanie [interjection]

wdanie: Bart/1544, DonCul/1560, Don/1583, Don/1649, Don/1795, wrzucenie: Bart/1544, Mącz/1564, SzyGram/1767, Łaz/1861, wkładanie / wciskanie: Gott/1774, interiekcja: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1766, SzyPocz/1770, Gaert/1927, wykrzyknik: Kop/1778, Mon/1780, Gott/1787, Gott/1794 → to the present day, wrzutek: L/1807–1814, podrzucenie: Bart/1544, przerzucenie: Bart/1544, międzyrzut: SW/1900–1927, międzymiot: SW/1900–1927, okrzyknienie: Tr/1764, wrzeszcz: Mon/1780

Following other authors, Dobracki divides imiona into własne [proper nouns] and pospolite [common nouns]. He adopted these terms from earlier works, and it is possible that the Latin-Polish edition of Donatus’s grammar was their source, cf. Table 8. Dobracki divides imiona pospolite into istotne [substantives] and przydane [adjectives]. According to SHTG, imię istotne and imię przydane appear for the first time in Dobracki’s work. Imię istotne was in use until the end of the 18th century; starting from the 19th century, it appears only in dictionaries, cf. L/1807–1814 and SW/1900–1927, while imię przydane has no attestation in other sources. Also, imię liczebne to denote a ‘numeral’ appears for the first time in Dobracki’s grammar. The term was used until the 20th century. In the glossary included in Gramatyka polska… (1669), the equivalent of Latin numeralia are liczebne słowa, but in the descriptive part of the grammar, the numerals are called liczebne imiona (in both cases, German Zahlwörter).

Table 8. Division of imiona

Before 1669

Gut/1669

After 1669

Don/1542, Mącz/1564, Don/1595, Kn/1621, Don/1649

imię własne [proper noun]

Sty/1675, Mal/1700, Tr/1764, SzyGram/1767 → to the present day

Don/1542, Don/1595, Don/1649

imię pospolite [common noun]

Sty/1675, Mal/1700, Tr/1764, SzyGram/1767, SzyPocz/1770 → to the present day

–

imię istotne [substantive]

Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Cell/1725, Dąb/1759, Tr/1764, Gott/1766, Don/1795

–

imię przydane [adjective]

–

–

liczebne imiona [numerals]

Tr/1764, Mon/1780, Kop/1783, L/1807–1814, Ryk/1850, Malecz/1882, SW/1900–1927

–

liczebne słowa [numerals]

–

Dobracki divides verbs into two groups: słowa osobiste or słowa personalne [personal verbs] and słowa nieosobiste [impersonal verbs]. All three terms were created by Dobracki; two of them, słowo osobiste and słowo nieosobiste, were still in use throughout the 19th century.

The author also provides Polish equivalents for the Latin terms gerundium and supinum. The former is translated as słowo noszące [gerund], the latter as słowo konieczne [supine verb]. Dobracki adopted both terms from earlier sources, probably from the Latin-Polish edition of Donatus’s grammar. After Dobracki, they quickly went out of use. As the sources included in SHTG show, słowo noszące was attested in the 18th century in the Polish version of Johann Christoph Gottsched’s grammar,[8] while the 1795 edition of Donatus’s grammar mentions konieczny [supine], cf. Table 9.

Table 9. Polish terms for verb forms

Before 1669

Gut/1669

After 1669

–

słowo osobiste (personale) [personal verb]

Sty/1675, Mal/1700, Tr/1764, Gott/1766, SzyGram/1767, Lub/1778, Mucz/1825, Czep/1871–1872

–

słowo personalne (personale) [personal verb]

–

–

słowo nieosobiste (impersonale)

[impersonal verb]

Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, Tr/1764, Gott/1787, Gott/1794, Jak/1823, Ryk/1850

Don/1583, Don/1595, Don/1649

słowo noszące (gerundium) [gerund]

Gott/1774

Bart/1544, Don/1583, Don/1595, Don/1649

słowo konieczne (supinum) [supine verb]

Don/1795

2.3. Etymology: grammatical categories

Following the example of Latin grammar, Dobracki assigns properties (Latin accidentia) to parts of speech. The grammarian does not give the Polish equivalent of Latin accidentia, but instead refers to them using two German terms: Zufälle or Stücke. One should understand these accidentia as properties/characteristics of parts of speech, ‘determiners in word analysis’ (cf. Solms 1998: 597), which in part correspond to today’s grammatical categories.

For the part of speech imię [noun], Dobracki gives eight accidentia, namely: ruszanie (motio) [gender inflection], przyrównywanie (comparatio) [comparison], rodzaj (genus) [gender], liczba (numerus) [number], wyobrażenie (figura) [form], spadek (casus) [case], staczanie (declinatio) [declension] and początek (species) [origin]. For słowo [verb], there are rodzaj (genus) [voice], czas (tempus) [tense], sposób (modus) [mood], sprzężenie (coniugatio) [conjugation], wyobrażenie (figura) [form], osoba (persona) [person], liczba (numerus) [number], początek (species) [origin].

Apart from początek, the Polish terms he uses are noted in the works of earlier authors. Początek seems to have been created by Dobracki and is an ephemera found only in his work; it refers to the distinction between the root word and the derivative word. Dobracki probably adopted przyrównywanie in the sense of ‘comparison’ from Knapius’s dictionary. The term ruszanie, signifying a change in the grammatical gender of nouns, appeared before 1668 in Mączyński’s dictionary (1564). Dobracki could have therefore adopted it from there. As the material collected in SHTG shows, the term was not attested in later works. Wyobrażenie, which refers to the morphological structure of words, is noted as early as the 16th century. Dobracki adopted the term, but it did not stay in use, as it is attested only in the later edition of Donatus’s Latin grammar (1795). A term with a tradition dating back to the 16th century is spadek, which is also Dobracki’s name for a case. He calls the voice of the verb rodzaj, which is a term known since the 16th century and in use until the end of the 18th century. An equally old term is czas, also found in Dobracki’s work. The mood is called sposób by the author, possibly as an equivalent of German Weise, a term found in Schottel’s work. Sprzężenie, denoting conjugation, osoba and liczba have been noted since the 16th century and, apart from sprzężenie, have permanently entered Polish grammatical nomenclature.

2.3.1. Names of grammatical cases

Dobracki calls grammatical cases spadki; casus rectus is translated into Polish as spadek stojący [nominative case] and casus obliquus as spadek spadający [oblique case]. An analysis of SHTG sources shows that the term spadek stojący is attested only in Dobracki’s work, and spadek spadający does not appear anywhere else either. The situation is different when it comes to the names of individual cases. Table 10 presents selected earlier and later sources which use the case names found in Dobracki’s work and selected alternative names.

The term spadek mianujący [nominative case] appeared as early as the 16th century, alongside other alternative names, and was in use until the 20th century.

The terms spadek rodzący [genitive case] and spadek dawający [dative case] also date back to the 16th century and were used in grammars until the 19th century (spadek rodzący even until the 20th century). Dobracki adopted the term spadek oskarżąjący [accusative case] from earlier grammars or dictionaries. The source was probably Donatus’s grammar. The term was still in use in the 18th century, but by then it was facing a strong competition from other names. The same can be said of spadek wzywający [vocative case] and spadek odbierający [ablative case], which were attested as early as the 16th century and were still in use as late as the 19th century, but always alongside alternative terms. The terms spadek statkowy (instrumentalis) [instrumental case] and spadek miejscowy (localis) [locative case] were probably created by Dobracki himself. While spadek statkowy was only briefly in use, spadek miejscowy may have influenced today’s term miejscownik. Both spadek statkowy and spadek miejscowy faced fairly strong competition from other terms.

Table 10. Polish names of grammatical cases

Modern English term

Before 1669

Gut/1669

After 1669

nominative case

spadek mianujący: Don/1542, Bart/1544, Mącz/1564, Don/1583, Don/1649, spadek mieniący: Don/1542, Bart/1544, imieniak, mienionek: Bart/1544, mianowaniu służący kształt słów: Kn/1634

spadek mianujący /

Nominativus

spadek mianujący: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Ern/1702, Kop/1817, nominatyw: Mal/1700, Dąb/1759, Rozw/1923, mianownik: Kop/1817, Mucz/1825 → to the present day, niezależnik: Mał/1863, przypadek pierwszy: Kop/1778, spadek pierwszy: Ant/1788

genitive case

spadek rodzący: Don/1542, Bart/1544, Don/1583, Don/1649, pytaniu służący, rodowi służący: Kn/1643, Tr/1764

spadek rodzący / Genitivus

spadek rodzący: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Ern/1702, SW/1900–1927, spadek rodzony: Sty/1675, pytający: Tr/1764, dopełniacz: Kop/1817, Mucz/1825 → to the present day, spadek drugi: Nał/1774, przypadek drugi: Kop/1780, skłonnik czwarty: Desz/1846, przypadek łączący / posiadający: SkorM/1816

dative case

spadek dawający: Don/1542, Bart/1544, Don/1583, Don/1595, Don/1649, spadek dający, dawanek: Bart/1544, dawaniu służący: Kn/1643

spadek dawający / Dativus

spadek dawający: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1766, Kop/1817, spadek dający: Sty/1675, Mal/1700, Ern/1702, Mon/1780, datyw: Mal/1700, Dąb/1759 to Trz/1865, spadek oddawający: Duch 1699, datywus: Cell/1725, celownik: Kop/1817, Mucz/1825 → to the present day, przypadek trzeci: Kop II/1780, skłonnik trzeci: Desz/1846

accusative case

spadek oskarżający: Don/1542, Bart/1544, Don/1583, Don/1649, obwinianiu służący, oskarżaniu służący: Kn/1643, skarżanek: Bart/1544

spadek oskarżający /

Accusativus

spadek oskarżający: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Gott/1766 to Kop/1817, spadek obwiniający: Tr/1764, akuzatyw: Mal/1700, Dąb/1759, biernik: DwBg/1813, Kop/1817, Mucz/1825 → to the present day, spadek czwarty: Nał/1774, spadek skarżący: Ern/1702

vocative case

spadek wzywający: Don/1542, Bart/1544, Don/1583, Don/1649, spadek wołający: Mącz/1564, spadek wzowiący: Don/1542,

spadek wzywający / Vocativus

spadek wzywający: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Gott/1766 to Kop/1817, spadek wołający: Mącz/1564, Sty/1675, Ern/1702, wzywacz: DwBg/1813, Kop/1817, wołacz: Kop/1817, Mucz/1825 →

wołanek, zowanek: Bart/1544, wzywaniu służący: Kn/1643

to the present day, przypadek siódmy wołający: Morz/1857, przyzywaniu służący: Tr/1764, skłonnik piąty: Desz/1846, spadek piąty: Bor/1830, pozdrawialny spadek: Tr/1764

ablative case

spadek odbierający: Don/1542, Bart/1544, Don/1583, Don/1649, spadek bierzący, oddalonek: Bart/1544, odbieraniu służący: Kn/1643, spadek oddalający: Don/1542, spadek oddzielający: Don/1595

spadek odbierający / Ablativus

spadek odbierający: Sty/1675, Mal/1700, Gott/1766, SzyGram/1767, Kop/1817,
spadek odbierający / rozłączający: Sty/1765, spadek odejmujący: Mon/1780,  spadek nazywający: SzyPocz/1770, spadek czyniący: Lub/1778, spadek oddalający: Mal/1700

instrumental case

only Latin casus instrumentalis

spadek statkowy / Instrumentalis

spadek naczynny: Ern/1702, przypadek szósty: Kop/1780, Gott/1787, ZwO/1924, przypadek pomagalny: Prz/1816, instrumentalis: Mał/1863, Łoś/1923, Rozw/1923, narzędnik: DwBg/1813, Kop/1817, Mucz/1825 → to the present day, spadek złączający: Tr/1764, SW/1900–1927, spadek szósty: Bor/1830, skłonnik szósty: Desz/1846, spadek instrumentalny: Mal/1700, przypadek narzędziowy i przyczynny: SkorM/1816

locative case

only Latin casus locativus

spadek miejscowy / Localis

spadek miejscowy: Ern/1702, Tr/1764, przypadek siódmy: Kop/1780 to ZwO/1924, localis: Mał/1863, spadek opowiadający: SzyGram/1767, SzyPocz/1770, spadek miejscowiący: SWil/1861, SW/1900–1927, miejscownik: DwBg/1813, Kop/1817, Mucz/1825 → to the present day, spadek objawiający: Lub/1778, spadek przekładalny: Lub/1778, spadek siódmy: Bor/1830, skłonnik siódmy: Desz/1846, przypadek zawierający: SkorM/1816, przypadek przymieszczalny: Prz/1816, przypadek obejmujący: SkorM/1816, przypadek piąty miejscowiący: Morz/1857

2.3.2. Names of degrees of comparison

Dobracki uses two terms to describe the positive degree of an adjective: in the 1668 grammar, it is pierwszy stopień, in the 1669 grammar, stopień prosty. While the former had already appeared in the 16th century, noted in Mączyński’s dictionary, and was in use until the 19th century, the latter seems to have been created by Dobracki and was later attested in only one other source: Linde’s dictionary. Both stopień przyrównywający [comparative degree] and stopień przewyższający [superlative degree] occur in sources much earlier than Dobracki’s grammars and are found, albeit sporadically, in later works, cf. Table 11.

Table 11. Polish names of degrees of adjectives and adverbs

Before 1668

Gut/1668, Gut/1669

After 1669

Mącz/1564

pierwszy stopień

[positive degree]

Mal/1700, Gott/1766, SzyGram/1767, SzyPocz/1770, Gott/1774, Kop II/1780, Kop/1817, Morz/1857, Mroz/1822, Łaz/1861

–

stopień prosty

[positive degree]

L/1807–1814

Don/1595, Don/1649

stopień przyrównywający [comparative degree]

Sty/1675, Don/1795

Bart/1544, Don/1583, Don/1595, Don/1649

stopień przewyższający [superlative degree]

Sty/1675, Don/1795

2.3.3. Names of grammatical numbers

To describe the singular number, Dobracki uses the term mała liczba, while calling the plural number wielka liczba. Both terms appeared as early as the 16th century (e.g., Bart/1544, Mącz/1564, Don/1583, Don/1595) and were in use until the 19th century. To denote a dual number (numerus dualis), Dobracki uses the term dwójkowa liczba, which, as can be seen from the sources collected in SHTG, is noted for the first time in his works (in both grammars) and is also attested in Trotz’s dictionary. Whenever he presents declension and conjugation paradigms in his grammar, the singular is signaled by the following terms: Latin singulariter, German einzelweis, Polish w małej liczbie, while the plural is indicated by Latin pluraliter, German vielweis, Polish w wielkiej liczbie. The first of the Polish terms is found only in Dobracki’s grammar, while the second is noted earlier in the 1595 edition of Donatus’s grammar.

Table 12. Polish names of grammatical numbers

Before 1669

Gut/1669

After 1669

Don/1595, Don/1649

mała liczba

[singular number]

Sty/1675, Mal/1700, Ern/1702, Dąb/1759, Gott/1766, SzyGram/1767, Gott/1794, Gddk/1816

Bart/1544, Mącz/1564, Don/1595, Don/1649

wielka liczba

[plural number]

Sty/1675, Mal/1700, Ern/1702, Gott/1766, SzyGram/1767, Nał/1774, Gott/1794, Gddk/1816

–

dwójkowa liczba

[dual number]

Tr/1764

–

w małej liczbie [singular number]

–

Don/1595

w wielkiej liczbie [plural number]

–

2.3.4. Names of grammatical genders

In Gramatyka polska…, Dobracki lists six grammatical genders for the imię [noun] part of speech, namely męski [masculine gender], niewieści [feminine gender], oddzielny [neuter gender], wszelki [every gender], pospolity [common gender] and mieszany [mixed gender]. Except for rodzaj mieszany, all the terms date back to the 16th century and occur, albeit with varying frequency, in later works, cf. Table 13. An analysis of SHTG sources shows that the term rodzaj mieszany is found only in Dobracki’s grammar. It is possible that it was influenced by the German term das vermengte Geschlecht, where the modifier vermengte corresponds semantically to the Polish mieszany [mixed]. It should be noted, however, that similar terms (zamieszany, pomieszany) occur in earlier sources and have the same root, only they were formed from prefixed verbs.

Table 13. Polish names of grammatical genders

Before 1669

Gut/1669

After 1669

Don/1542, Bart/1544

rodzaj męski (masculinum) [masculine gender]

Sty/1675, Mal/1700, Gott 1766, SzyGram/1767, Nał/1774 → to the present day

Don/1542, Bart/1544, Don/1649

rodzaj niewieści (femininum)

[feminine gender]

Sty/1675, Mal/1700, Ern/1702, SzyPocz/1770, Nał/1774, Mon/1780, Mucz/1825

Don/1542, Bart/1544, Don/1649

rodzaj oddzielny (neutrum) [neuter gender]

Sty/1675, Mal/1700, SzyGram/1767, Don/1795

Don/1595, Don/1649

rodzaj wszelki (omne)

[every gender]

Lub/1778, Don/1795

Bart/1544, DonCul/1560, Don/1595, Don/1649

rodzaj pospolity (commune) [common gender]

Don/1795

zamieszany: Bart/1544, Don/1595
pomieszany: Mora/1592

rodzaj mieszany (epicoenum vel dubium)

[mixed gender]

Don/1795

2.3.5. Wyobrażenie [form] and początek [origin]: names

Wyobrażenie (figura) [form] and początek (species) [origin] are both nominal and verbal categories. Speaking of wyobrażenie, Dobracki distinguishes wyobrażenie proste (simplex) [simple form] and wyobrażenie złożone (composita) [compound form], referring to the morphological structure of a word. The term wyobrażenie złożone describes a lexical unit composed of two elements: sprawiedliwy [just] vs. niesprawiedliwy [unjust]. This bicomponent nature of compound words is emphasized by the other term used by Dobracki to denote wyobrażenie złożone, namely German zweifache / doppelte Gestalt, which corresponds to Polish wyobrażenie dwojakie. This term is attested only in Dobracki’s work. Wyobrażenie proste and wyobrażenie złożone date back to the 16th century and occur until the 19th century. Dobracki adopted these terms from earlier grammars (e.g., Don/1542, Bart/1544, Don/1595, Don/1649).

The początek category refers to the division of words into root (primitiva) and derivative (derivativa) ones. The Polish equivalent of Latin primitivum given by Dobracki is początkowe słowo [root word], which relates to początek gruntowny [root]. The grammarian does not give the Polish equivalent of Latin derivativum. Słowo początkowe appears for the first time in Dobracki’s work, and is later attested in Tr/1764, Gott/1766, Klecz/1767, Gott/1771, Gott/1794, L/1807–1814. Początek gruntowny, in turn, was created by Dobracki and is found only in this author’s works.

2.3.6. Names of grammatical tenses

Dobracki lists five tenses found in Polish. The term czas przytomny which he uses to describe the present tense seems to have been created by him. More than a century later, the term appears again in Nałęcz-Moszczeński’s French grammar. Other grammarians use the term czas teraźniejszy, which dates back to the second half of the 16th century. Dobracki may have coined the term czas przytomny under the influence of German gegenwärtige Zeit. The term czas niemal przeszły [past continuous tense] (German: fast vergangene Zeit), found only in Dobracki’s works, is most definitely a calque from German. The same applies to the term czas przeszły [past simple tense], which appears only in Dobracki’s work (in the meaning of Latin perfectum) and is a calque of German vergangene Zeit, as well as the term czas cale przeszły [past perfect tense], which also appears only in Dobracki’s work and is a translation of German ganz vergangene Zeit. Although the term czas przeszły appears as early as the 16th century in Bart/1544 and Don/1595, both in the dictionary of Bartłomiej of Bydgoszcz and in Donatus’s Latin grammar, it is equivalent to Latin tempus praeteritum. Dobracki uses the term czas przeszły to refer to perfective verbs. Introducing the 3rd conjugation, he gives as examples: praesens—gotuję [I am cooking], imperfect—gotowałem [I was cooking], perfectum—zgotowałem [I cooked], plusquamperfectum—zgotowałem był [I had cooked], futurum I—będę gotował [I will be cooking], futurum II—zgotuję [I will cook] (cf. Gut/1669: 283–284). In the case of imperfective verbs, the author gives only two forms of past tenses, namely imperfectum et perfectum and plusquamperfectum, e.g., imperfectum et perfectum—umiałem [I knew], plusquamperfectum—umiałem był [I had known] (Gut/1669: 235–238).

Dobracki adopted the term czas przyszły [future tense] from other sources. It has been attested since the 16th century and is still used today.

Table 14. Polish names of grammatical tenses

Before 1668

Gut/1668, Gut/1669

After 1669

–

czas przytomny (praesens) [present tense]

Nał/1774

–

czas niemal przeszły (imperfectum)

[past continuous tense]

–

–

czas przeszły (perfectum) [past simple tense]

–

–

czas cale przeszły (plusquamperfectum)

[past perfect tense]

–

Don/1542, Bart/1544, Don/1649

czas przyszły (futurum) [future tense]

Sty/1675, Mal/1700, SzyGram/1767, Nał/1774 → to the present day

2.3.7. Names of grammatical moods

Dobracki uses the term sposób to denote a grammatical mood. In Polish, he distinguishes sposób ukazujący / mianujący / pokazujący (indicativus) [indicative mood], sposób rozkazujący (imperativus) [imperative mood], sposób życzący (optativus) [optative mood], sposób samowładny (potentialis) [potential mood], sposób złączający (coniunctivus) [subjunctive mood] and sposób nieokreszony / kończący (infinitivus) [infinitive mood]. Some modifiers of the compounds, such as ukazujący, złączający, had been noted before, but Dobracki was the first to combine them with the word sposób. The terms sposób samowładny and sposób nieokreszony appear only in Dobracki’s grammars. He gives two German equivalents for sposób nieokreszony: die Weise zu endigen and die Weise das Zeitwort zu schliessen. They can be translated into Polish as sposób kończący, and this is the term given by Dobracki as a synonym for sposób nieokreszony, which is attested only in his works. The terms sposób ukazujący, sposób złączający and sposób życzący appear for the first time in Dobracki’s grammars, with the proviso that two of the three modifiers mentioned (ukazujący, złączający) occur in earlier grammars, e.g., obyczaj ukazujący [indicative mood], obyczaj złączający [subjunctive mood] (Bart/1544, Don/1583). Dobracki gives three equivalents for Latin modus indicativus: the glossary in Gramatyka polska… includes the term sposób mianujący, in the main text of Gramatyka…, the author uses the term sposób ukazujący, while in Goniec…, he gives the term sposób pokazujący, which appears for the first time in this work, and later is also used by Styla in his grammar of Italian. Only one of the names of moods was adopted by Dobracki from other sources: sposób rozkazujący, first attested in Knapius’s work.

Table 15. Polish names of grammatical moods

Before 1668

Gut/1668, Gut/1669

After 1669

–

sposób ukazujący (indicativus) [indicative mood]

Sty/1675, Nał/1774, Don/1795

–

sposób mianujący (indicativus) [indicative mood]

–

–

sposób pokazujący (indicativus) [indicative mood]

Sty/1675

Kn/1644

sposób rozkazujący (imperativus) [imperative mood]

Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1762, Tr/1764, SzyPocz/1770, Nał/1774, Lub/1778, Czep/1871–1872

–

sposób życzący (optativus) [optative mood]

Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Mał/1863, Kras/1897

–

sposób samowładny (potentialis) [potential mood]

–

–

sposób złączający (conjunctivus) [subjunctive mood]

Gott/1766, SzyGram/1767, SzyPocz/1770, Gott/1774, Lub/1778

–

sposób nieokreszony (infinitivus) [infinitive mood]

–

2.3.8. Names of rodzaje słów, or voices of the verb

The author distinguishes two types of voices of the verb, which he calls rodzaje słów: rodzaj sprawujący [active voice] and rodzaj cierpiący [passive voice]. These are not terms created by Dobracki, but adopted from earlier works; they are attested in only a few of them and did not occur very often in later ones either, cf. Table 16. Various names have been used for voices of the verb, but the greatest variety is observed in works published later than Dobracki’s grammars. The active voice was called rodzaj czyniący (Mal/1700), rodzaj działający (Gott/1774), gatunek czynny (Gott/1774), gatunek czyniący (Lub/1778), while the passive voice was described using terms such as gatunek cierpiący (Gott/1766), kształt cierpiący (Gott/1766), słowo passivum (Sty/1675).

Table 16. Polish names of voices of the verb

Before 1668

Gut/1668, Gut/1669

After 1669

Bart/1544, Don/1595, Don/1649

rodzaj sprawujący (genus activum) [active voice]

Don/1795

Bart/1544, Don/1595, Don/1649

rodzaj cierpiący (genus passivum) [passive voice]

Dąb/1759, Gott/1774, Don/1795

3. Recapitulation

A total of 88 Polish grammatical terms appear in both Dobracki’s grammars, with several being synonyms, such as liczebne słowa and liczebne imiona [numerals], słowo osobiste and słowo personalne [personal verb] or sposób kończący and sposób nieokreszony [infinitive mood]. Despite being a proponent of using terminology in national languages, Dobracki was not consistent in giving Polish terms. He limited himself mainly to terms in German—after all, he wrote his books for Germans learning Polish—and additionally referred to Latin terms. For this reason, Dobracki’s textbooks lack Polish equivalents for many of the other grammatical terms. Table 17 lists all Polish terms appearing in Goniec… and Gramatyka polska…. It also shows which terms were adopted by Dobracki from other sources, which appear only in his grammars and which occur in later works as well.

Table 17. Polish grammatical terms in the glossary in Gut/1669: n.pag.[9]

Term

Before

Gut/1669

After

Comments

mówienia nauka [grammar]



pisiemna nauka [orthography]



natężanie słów [prosody]





rymopisarstwo [prosody]



noted by Linde

słowa wykładająca nauka [etymology]



słowa złączająca nauka [syntax]



samobrzmiąca litera [vowel]



spółbrzmiąca litera [consonant]



dwójbrzmiąca litera [diphthong]



główne części mowy

[main parts of speech]







główne [main] added by Dobracki

imię [noun]







namiestnik [pronoun]







słowo [verb]







uczestnik [participle]







przysłowie [adverb]







złączenie [conjunction]







przełożenie [preposition]







wdanie [interjection]







imię własne [proper noun]







imię pospolite [common noun]







imię istotne [substantive]





imię przydane [adjective]



ruszanie [gender inflection]





stopień [degree]







stopień pierwszy [positive degree]







stopień prosty [positive degree]





only noted by Linde

stopień przyrównywający

[comparative degree]







stopień przewyższający

[superlative degree]







przyrównywanie [comparison]







rodzaj [gender]







liczba [number]







wyobrażenie [form]







after Gut/1669 only in Don/1795

spadek [case]







spadki stojące [nominative cases]



spadki spadające [oblique cases]



staczanie [declension]







początek [origin]



wizerunek [form]



mała liczba [singular number]







dwójkowa liczba [dual number]





wielka liczba [plural number]







w małej liczbie [singular number]



w wielkiej liczbie [plural number]



męski rodzaj [masculine gender]







niewieści rodzaj [feminine gender]







oddzielny rodzaj [neuter gender]







pospolity rodzaj [common gender]







after Gut/1669 only in Don/1795

wszelki rodzaj [every gender]







after Gut/1669 only in Lub/1779, Don/1795

mieszany rodzaj [mixed gender]





after Gut/1669 only in Don/1795

prawidło [rule]







liczebne słowa [numerals]



liczebne imiona [numerals]





wyobrażenie złożone

[compound form]







wyobrażenie dwojakie

[compound form]



wyobrażenie proste [simple form]







początkowe słowo (thema)

[root word]





początek gruntowny [root]



spadek mianujący [nominative case]







spadek rodzący [genitive case]







spadek dawający [dative case]







spadek oskarżający [accusative case]







spadek wzywający [vocative case]







spadek odbierający [ablative case]







spadek statkowy [instrumental case]



spadek miejscowy [locative case]





słowo osobiste [personal verb]





słowo personalne [personal verb]



słowo nieosobiste [impersonal verb]





czas [tense]







czas przytomny [present tense]





after Gut/1669 only in Nał/1774

czas niemal przeszły

[past continuous tense]



czas przeszły [past simple tense]



czas cale przeszły [past perfect tense]



czas przyszły [future tense]







sposób [mood]





sposób mianujący [indicative mood]



sposób ukazujący [indicative mood]





sposób rozkazujący

[imperative mood]







sposób życzący [optative mood]





sposób samowładny [potential mood]



sposób złączający [subjunctive mood]





sposób kończący [infinitive mood]



sposób nieokreszony

[infinitive mood]



sprzężenie [conjugation]







rodzaj sprawujący [active voice]







rodzaj cierpiący [passive voice]







rodzaj oddzielny [neuter gender]







słowa noszące [gerunds]







słowa konieczne [supine verbs]







Table 18 collects Polish grammatical terms noted for the first time in Dobracki’s grammars. Two-word terms are treated as a whole, regardless of the previous attestation of their components. Presumably, Dobracki retranslated those terms with the help of their German equivalents, or created his own names based on lexically similar terms. The table also indicates which of the terms introduced by Dobracki appear in later works. There are only a dozen of them: sometimes they occur in only one later publication, sometimes in several, but none of them are part of the Polish grammatical terminology used today.

Table 18. Polish terms first noted in Dobracki’s grammars

Gut/1668, Gut/1669

After

Gut/1668, Gut/1669

After

mówienia nauka

[grammar]

początkowe słowo (thema) [root word]



pisiemna nauka [orthography]

początek gruntowny

[root]

słowa wykładająca nauka [etymology]

spadek statkowy [instrumental case]

słowa złączająca nauka [syntax]

spadek miejscowy

[locative case]



samobrzmiąca litera

[vowel]

słowo osobiste

[personal verb]



spółbrzmiąca litera [consonant]

słowo personalne

[personal verb]

dwójbrzmiąca litera [diphthong]

słowo nieosobiste [impersonal verb]



imię istotne

[substantive]



czas przytomny

[present tense]



imię przydane

[adjective]

czas niemal przeszły

[past continuous tense]

stopień prosty

[positive degree]



czas przeszły

[past simple tense]

spadek stojący

[nominative case]

czas cale przeszły

[past perfect tense]

spadek spadający

[oblique case]

sposób

[mood]



początek

[origin]

sposób mianujący

[indicative mood]

wizerunek

[form]

sposób ukazujący

[indicative mood]



dwójkowa liczba

[dual number]



sposób życzący

[optative mood]



w małej liczbie

[singular number]

sposób samowładny [potential mood]

liczebne słowa

[numerals]

sposób złączający [subjunctive mood]



liczebne imiona

[numerals]



sposób kończący

[infinitive mood]

wyobrażenie dwojakie [compound form]

sposób nieokreszony [infinitive mood]

In light of the above, the view that Dobracki created the core of Polish grammatical terminology must be revised. Although he did not create it, his contribution to developing and consolidating Polish grammatical terminology in the 17th century is undeniable. He referred to earlier terms, disseminated them and created his own. Admittedly, only a few of the latter were adopted, but there is no doubt that Dobracki strove actively to create Polish grammatical terminology. Those efforts were not facilitated by the circles that regarded the use of Latin terminology as a paragon way of describing language.

1. [1] This is the work by Walenty Szylarski, Początki nauk dla narodowej młodzieży, to jest Grammatyka języka polskiego ucząca, a tym samym pojęcie obcych języków, jako łacińskiego, francuskiego, włoskiego i innych ułatwiająca, published by the Printing House of the Brotherhood of the Holy Trinity in Lviv.

2. [2] See, e.g., Parkosz/1440 (approx.): 55–79, PolTerm/1921: 89–92, Sekl/1547: A6a-B2, Sekl/1549: A3r-A4v, Murz/1551 (1st ed.): B2r–B3v.

3. [3] See, e.g., Bart/1544, Mącz/1564 (var. B).

4. [4] About Donatus’s grammar, cf. Chapter I.

5. [5] For more on this topic, see Chapter VI.

6. [6] Justus Georg Schottel (1612–1676), German poet and linguist of the Baroque.

7. [7] This word is noted in L/1807–1814 as an equivalent to German Dichtkunst. The lexicographer gives examples of usage from Seneca’s Letters translated by Dawid Zygmunt Pilchowski (1735–1803).

8. [8] Johann Christoph Gottsched (1700–1766), German writer and poet, reformer of literature and language.

9. [9] The order of the terms follows that in the glossary in Gut/1669, which is arranged according to the German names; only Polish equivalents are included here. The terms are given in their original spelling except for the grapheme ſ (for Polish s) and digraph ẞ (for Polish sz). The Polish equivalent of Latin vocativus, i.e., spadek wzywający [vocative case], which was omitted from the original glossary but appears in the main text, has been added. Polish terms appearing in Gut/1668 that were omitted from the glossary in Gut/1669 have also been added.

Marcin Jakubczyk

Jagiellonian University

e-mail: marcin.jakubczyk@uj.edu.pl

ORCID: 0000-0002-5112-0315

Chapter III.

Polish grammatical terminology in French textbooks (F. D. Duchênebillot, Bartłomiej Kazimierz Malicki, Stanisław Nałęcz-Moszczeński)

1. Introduction

The purpose of this chapter is to discuss Polish grammatical terminology in three selected grammars, the choice of which I justify below: Nouvelle méthode […] pour apprendre […] à lire, écrire & parler françois by F. D. Duchênebillot (Duch/1699), Klucz do języka francuskiego… by Bartłomiej Kazimierz Malicki (Mal/1700), and Snadna, gruntowna, obszerna gramatyka francuska… by Stanisław Nałęcz-Moszczeński (Nał/1774).[1] The works of Duchênebillot[2] and Malicki are the two first (and rival) grammars of French written in Polish;[3] therefore, they must be the starting point for the analysis conducted in this chapter. On the other hand, Moszczeński’s voluminous publication (about 780 pages),[4] which appeared more than 70 years later, constitutes a clear basis for comparison, showing the direction in which the discussed terminology developed, including, as Andrzej Koronczewski (1961: 39) notes, its popularization in schools at the time.[5] In addition, Snadna […] gramatyka… is also noteworthy because a large percentage of the grammatical terms noted in it are original terms proposed by its author (neologisms).[6] Also important is the fact that this work describes some phenomena (mainly in phonetics, punctuation and syntax) for the first time in the Polish language. Since these three grammars have already been discussed in the literature (with the least written about Moszczeński’s work), I will present below only the information that seems necessary for their further analysis. Therefore, I will first outline the range of grammatical issues they include.

Duchênebillot’s grammar[7] contains terms relating especially to phonetics and orthography, as well as morphology (parts of speech, morphological categories, inflection patterns). It does not include terms associated with punctuation and word formation. Descriptions of the syntactic properties of certain parts of speech do not, as a rule, introduce the relevant terminology.[8] The possible sources and models for this publication, which was reprinted many times over the course of the 18th century, are unknown (on Nouvelle méthode…, see, among others, Jakubczyk 2018a, Koronczewski 1961: 20–21).

Malicki’s Klucz… is a grammar consisting of three treatises devoted to phonetics and orthography (O ortografii), the morphology of inflectional parts of speech (O etymologii) and the morphology of non-inflectional parts of speech and syntax (O syntaksie). Despite including a separate section on syntax, the work contains only a dozen syntactic terms. It also notes a small number of naming units relating to punctuation and word formation. According to Malicki, his source was the bilingual Latin-French Nouvelle grammaire françoise… by M. Mauconduit, published in Paris in 1678. Klucz… had only one official edition (on this printing, see, among others, Jakubczyk 2018b, Koronczewski 1961: 21–23).

Nałęcz-Moszczeński’s grammar includes terms relating to phonetics, orthography, punctuation, morphology (parts of speech, morphological categories, inflection patterns) and syntax (although there are no separate chapters on syntax in this work). On the other hand, it lacks word-formation terminology, with a few exceptions.[9] Koronczewski (1961: 40) notes that the author of Snadna […] gramatyka… creates many new terms by, among others, using the affix -ka in the function of the product of action (e.g., przekładka [preposition], złączka [conjunction]) or by adding new adjectival terms to existing names (e.g., imię zbiorne [collective noun]). In turn, Anna Nikliborc (1961: 169) underscores the originality of the considerations about pronunciation in Moszczeński’s work, as he clearly distinguishes between sounds and letters, something that was lacking in the other French grammars published in 18th-century Poland (and which also seems to be missing from the grammars of Polish and languages other than French written at the time). She further states that this author was the first to explain to learners the mechanism of the formation of articulated sounds (Nikliborc 1961: 154). One of the sources cited by Moszczeński is Pierre Restaut’s grammar of the French language, first published in Paris in 1730 and reissued many times over the course of the 18th century (I am using the 1756 reedition, cf. Res/1756).[10]

The authors of the three grammars analyzed here introduced their own Polish-language grammatical terms in their works but also referred to existing grammatical terminology which was used to describe both Polish and Latin as well as modern foreign languages (on its formation, see Decyk-Zięba 2020). In the case of the latter, Duchênebillot and Malicki could have only used Polish terms included in Adam Styla’s 1675 grammar of Italian (Grammatica Polono-Italica), while Moszczeński could have referred to the terms appearing in the publications of the two authors mentioned here, as well as in the Polish editions of Gramatyka niemiecka… by Johann Christoph Gottsched (1762, 1766).[11] The current version of the SHTG database (accessed in December 2023) will allow me to determine, first, whether the naming units appearing in the works analyzed in this chapter had already been noted in Polish (before the publication of these grammars) and, second, whether the new terms attested in these works were used in later sources.[12]

I will first discuss the terms that are used in the studied works to refer generally to language and grammar, and then I will analyze the terminology relating to phonetics and orthography, punctuation, morphology (including parts of speech, morphological categories, as well as word-formation terms) and syntax. As the Polish terms in the three grammars under consideration total about 1,000[13] (including about 185 in Duchênebillot’s work, about 380 in Malicki’s work and about 440 in Moszczeński’s work, see SHTG), I will limit my analysis to a select few: on the one hand, those that appear to be central to particular areas of the 17th- and 18th-century language knowledge, and on the other hand, those that are noted for the first time in these grammars. In the case of new terms (or new meanings given to existing terms) introduced by the mentioned authors, such as analogia in Malicki’s work[14] (“the foundation of the relationship between the root terms and those derived from them,”[15] Mal/1700: 24), I will pay special attention to those that were used by later grammarians.[16]

Synonyms of grammatical terms are abundant in the three grammars (hereafter I note only some of them), e.g., partykuła (‘grammatical morpheme’)[17] is used interchangeably with cząstka by Duchênebillot; in Malicki’s work, uczestnictwo cierpiące (equivalent to the Polish passive adjectival participle, French: participe passé) has, among others, an equivalent term wywrotek, while znaczki (1. ‘punctuation marks’) are also called postawki in Snadna […] gramatyka…[18] It is worth mentioning that the authors sometimes even propose several synonymous names for a given term.

Before proceeding with the analysis, it is necessary to describe, with reference to what has already been said, the phenomena characteristic for Polish grammatical terminology during the period under study. I will list them here after an article by Ewa Rodek (2012), who has compared selected terms contained in several works from the first half of the 18th century, including Nouvelle méthode… and Klucz…,[19] and found that many of the units she analyzes were already established (traditional) at the time; in terms of origin, they were mostly Latinisms: formal-semantic borrowings (e.g., litera [letter/sound]) or linguistic calques, such as semantic ones (imię [noun]). At the same time, there were also a lot of individualized, rare terms, used by only one or two authors. Often, these names occurred in parallel with the established ones (Rodek 2012: 107, 101–102).[20] As evidenced by the material in Snadna […] gramatyka…, similar phenomena can also be observed in the second half of the 18th century.

2. Understanding language and grammar

Only in Nouvelle méthode… is there an explicit explanation that dyskurs (‘language’)[21] consists of frazesy (‘sentences’), which are built of słowa (‘words’) composed of sylaby [syllables], which are in turn built of litery (1. ‘sounds’; 2. ‘graphic representations of sounds’).[22] On the other hand, the essence of gramatyka [grammar] being the knowledge of how to speak and write correctly is indicated in both Klucz… and Snadna […] gramatyka…,[23] but only Malicki mentions its four branches (this division has its origins in Latin grammars—see, for example, Decyk-Zięba 2020: 62): ortografia (‘spelling and/or pronunciation’), etymologia (‘study of the inflection, structure and meaning of words’),[24] syntaxis (‘syntax’)[25] and prozodia, which “teaches to discern the lengthening and shortening of syllables and to compose verses”[26] (Mal/1700: 10).[27] Also noteworthy in this context are the synonymous terms used by Malicki to describe syntax. In addition to syntaxis, he calls this branch of grammar konstrukcja, zgadzanie (terminów).[28]

3. Terminology relating to phonetics and orthography

In both Duchênebillot’s and Malicki’s grammars, the key term encompassing both orthographic and phonetic phenomena is litera. This is because the authors use it to refer to graphic signs on the one hand and sounds on the other. While some attestations of litera in these works clearly refer to either one or the other of the indicated meanings, others pose interpretive difficulties, as they could refer to both. Here are some examples:

• ‘graphic representation of a sound’: “The French have the same letters as the Poles apart from w, in place of which they use v”[29] (Mal/1700: 12)

• ‘sound’: “u […] is the most difficult sound for foreigners […]; for if they pronounce this sound as in their own language, they will reverse the whole meaning and the word will mean something else in pronunciation and something else in writing”[30] (Duch/1699: 17–18)

• ‘letter or sound’: “Letters/sounds are […] divided into vowels and consonants”[31] (Mal/1700: 12).

Duchênebillot distinguishes two types of litery: (a) litery (same) przez się brzmiące (‘vowels or vowel sounds’)[32] and (b) litery co wespół z drugą literą brzmią or litery co bywszy złączone z inszą literą brzmienie wydają (‘consonants or consonant sounds’).[33] Malicki distinguishes, respectively, as hinted at in the above quote, wokale [vowels] and konsony [consonants] (these terms were first attested in Styla’s grammar of Italian; the author of Klucz… most likely adopted them from there). He further divides consonants, introducing Polonized Latin terms he created, into muty (‘consonants other than sonorants or their corresponding letters’; Latin: consonantes mutae) and likwidy (‘sonorants or their corresponding letters’; Latin: consonantes liquidae).

Distinguishing litery (here only in the sense of ‘character of the alphabet’) from articulated sounds, Nałęcz-Moszczeński explains that the latter are formed in such a way that głos łamie się, i.e., 1. ‘is divided into parts as a result of the movement of the vocal organs’ (lips, tongue, throat—Nał/1774: 3). Hence, he refers to the articulated sound as głos łamany or głos zwijany[34] and specifies that one of its parts is a sound called łamanie głosu,[35] zwinienie głosu or cząstka (głosu). Sounds of speech are divided into głoski (‘vowels’) and spółgłoski [consonants] (let us note that these are the first attestations of these two terms in Polish).[36] Consonants are articulated when głos łamie się (2. ‘the air flowing through the vocal tracts encounters obstructions’),[37] while vowels, on the contrary, are articulated when the voice “does not break [i.e., the air does not encounter any obstructions], but is drawn steadily during one movement of the mouth, for the whole time in which one can draw a Breath from one’s lungs”[38] (Nał/1774: 8). On the other hand, the unit łamanie tchnięte denotes the aspirated pronunciation of a consonant (this refers to the French aspirated h). It follows that the polysemous term łamać się, along with derivational terms (e.g., łamanie głosu), is very important in Moszczeński’s phonetic thought for describing how speech sounds are formed. Although these neologisms were not adopted by other grammarians (they are not attested in later sources), the attempt to introduce them into the Polish language science can be considered a pioneering one.

Of the new phonetic terms introduced in the analyzed grammars, the following are also worth mentioning:

• in Nouvelle méthode…: elizja (‘omitting the final vowel before a word beginning with a vowel or silent h, e.g., l’âme instead of *la âme’—see élision, [in:] Dict.AF),[39] przeciągnąć/przeciągać (się) (regarding the pronunciation of long vowels), przedłużenie sylaby [syllable prolongation][40]

• in Klucz…: głos artykularny (most likely: ‘articulated sound’)

• in Snadna […] gramatyka…: głoska długa (‘long vowel’), głoska krótka (‘short vowel’).

In turn, I will discuss terms related strictly to spelling on the example of selected diacritical marks. In all the analyzed grammars, the term apostrof [apostrophe] is used (as, for example, in French l’amour).[41] Dieresis (e.g., ü) is described as dwie kropki (Duch/1699, Nał/1774)[42] or dwa punkta [1.] (Mal/1700),[43] and a diacritic called cédille (ç) is denoted in two works (Duchênebillot does not note it) by the terms ogonek (Mal/1700) and cedka (Nał/1774), the latter being a neologism created from the written form of the French etymon. As for akcent (‘diacritic’), only this general name is used for various types of accent in Nouvelle méthode…, while the other two grammars have separate terms for them:

• acute accent (French: accent aigu): akcent ostry (Mal/1700), akcent prawy (Nał/1774)

• grave accent (French: accent grave): akcent ciężki (Mal/1700), akcent lewy, lewy znaczek (Nał/1774)

• circumflex (French: accent circonflexe): akcent dachowaty, daszek, akcent obojętny, akcent syrkonfleks[44] (Mal/1700), daszek (Nał/1774).

Almost all of the terms referring to the accent listed here are neologisms,[45] of which only two (akcent ciężki, daszek) are attested in later sources. Also of note is the fact that Moszczeński basically did not use the terms used by Malicki.

4. Punctuation terms

As I mentioned, there are no punctuation terms in Duchênebillot’s grammar. In Malicki’s work, they belong to orthography and are laconically described together with the diacritical marks discussed above. Moszczeński devotes a separate chapter to punctuation marks (immediately following the discussion of orthographic issues), and calls punctuation rozznaczenie mowy, indicating that “it is a way of marking places or units of written speech, at which it is necessary to pause in order to distinguish such Units or take a breath while reading”[46] (Nał/1774: 139). I have cited this definition because it innovatively characterizes punctuation by referring not just to prosody (wytchnienie w czytaniu [taking a breath while reading]) but also syntax (distinguishing cząstki mowy pisanej ‘semantically coherent sections of text that include sentences or parts of sentences’). It is significant that Moszczeński also describes most of the punctuation marks in relation to both prosody and syntax,[47] e.g., kropka z komą (‘semicolon’) is used, among others, “when it is necessary to mark a longer pause […],”[48] as well as “to separate Sentences of the same Rank”[49] (Nał/1774: 149). However, before the author of Snadna […] gramatyka… goes on to present the six punctuation marks he mentions (their names are listed in Table 1), in the same chapter he explains syntactic terminology (the sentence and its types as well as parts of the sentence—I elaborate on this in section 6), claiming that “one must first know what the Speech that the French call phrase is, and what a Sentence (Période) is”[50] (Nał/1774: 140). Thus, Moszczeński combines punctuation with syntax in a pioneering way, applying this solution for the first time in Poland.[51] It should be noted, however, that the entire concept described here was fully derived, as a comparison has shown, from Restaut’s grammar.[52]

Table 1 lists the names of punctuation marks attested in Malicki’s and Moszczeński’s works.

Table 1. Malicki’s and Nałęcz-Moszczeński’s punctuation terminology

Modern English term

Modern Polish term

Mal/1700

Nał/1774

period

kropka

kreska[53]

kropka

comma

przecinek

ucinek, koma

koma

colon

dwukropek

dwa punkta

dwie kropki

semicolon

średnik

kreska

kropka z komą[54]

question mark

pytajnik

kreska

znaczek pytania

exclamation mark

wykrzyknik

kreska

znaczek podziwienia

Most of the listed terms are new (except for three terms found in Moszczeński’s work: kropka, koma, dwie kropki). Two neologisms introduced by Malicki appear in later sources (koma, dwa punkta). In contrast, the new names proposed by Moszczeński, even though they did not enter the grammatical terminology of the time, can be considered consistent with both the previously existing ones (kropka z komą in relation to kropka, koma, dwie kropki) and those that were not known before (znaczek 2. ‘punctuation mark’ in relation to znaczek pytania, znaczek podziwienia).

It is worth mentioning that the parenthesis (bracket) is called parenteza in Snadna […] gramatyka… (here, only in this sense—see section 6), and this term was adopted by later authors (it is missing from the table because Moszczeński did not consider it a punctuation mark). Meanwhile in Klucz…, it is described with the plural name półmiesiączki[55] (it is not known whether Malicki treated it as a punctuation mark).

5. Terminology relating to morphology

5.1. Parts of speech

The authors of the analyzed grammars distinguished nine parts of speech,[56] see Table 2.

Table 2. Names of parts of speech in the grammars by Duchênebillot, Malicki and Nałęcz-Moszczeński

Modern English term

Latin term

Duch/1699

Mal/1700

Nał/1774

article

articulus

artykuł

artykuł

artykuł

noun

nomen

imię

imię

imię

pronoun

pronomen

namiestnictwo

zaimek

zaimek

verb

verbum

słowo

słowo

czynosłowo

participle

participium

uczestnictwo

uczestnictwo

uczestnictwo

adverb

adverbium

przysłowie

przysłowie

przysłówek

preposition

praepositio

prepozycja / przekładanie / przełożenie

prepozycja / przekładanie / przełożenie

przekładka

conjunction

coniunctio

koniunkcja /

złączanie

koniunkcja / przyłączenie / przyłączanie

złączka

interjection

interiectio

interiekcja / wtrącenie / wtrącanie

interiekcja / wtrącenie / wtrącanie

wołanie /

zawołanie

A comparison of the terms in Table 2 allows us to conclude that to describe parts of speech, the three grammarians used, for the most part, names that were already established in the Polish language of the time.[57] On the other hand, some of the neologisms introduced in these works deserve to be highlighted because they are still used today (zaimek, przysłówek). The terminology associated with the divisions or subtypes of the various parts of speech is very extensive, so I will point out only a few selected new units here by way of example.[58]

Klucz… contains two notable terms: zaimki domyślane [implied pronouns] and zaimki oczywiste [expressed pronouns], which Malicki explains in the following manner: “There are three persons that we Poles indicate with implied or expressed Pronouns […], e.g., (I) am doing, (we) are doing, or I am doing, we are doing […] The French are not free to write words without pronouns”[59] (Mal/1700: 111–112). It is possible to see these neologisms (which do not appear in later sources) as containing syntactic information that not only indicates the obligatory nature of the subject in a French sentence, but also explains that the Polish implied subject (or one connoted by the personal ending of the verb) is not expressed using pronouns—in this case, zaimki oczywiste. In turn, Snadna […] gramatyka… marks the first appearance of the name artykuł określony (article défini) [definite article] in Polish grammatical terminology, as well as of the term zaimek nieokreślony [indefinite pronoun], which is still used today.

5.2. Morphological categories

As in the case of parts of speech, the terminology relating to the various nominal and verbal categories in the analyzed grammars is very extensive. All three works include the following categories: rodzaj [gender], liczba [number], spadek (‘case’),[60] osoba [person], czas [tense], sposób (‘mood’).[61] Within them, further divisions are made, e.g., one type of mood mentioned in these grammars is sposób rozkazujący (‘imperative mood’; Duch/1699, Mal/1700, Nał/1774). Obviously, the authors used here terms that already existed (cf. the aforementioned name for the imperative or, for example, spadek oskarżający ‘accusative case’; Duch/1699, Mal/1700, Nał/1774) or created new ones ad hoc. The latter were either adopted in later publications (e.g., sposób skazujący ‘indicative mood’; Duch/1699, then Mal/1700 et al.[62]), or did not appear in any other work besides the one noting them (e.g., akuzatyw ‘accusative case’; Mal/1700). Here, I will present in more detail some of the names associated with one of the categories mentioned above, namely the tense, using past tenses as an example. This choice can be justified by the pronounced systemic differences between Polish and French in this regard, as it seems important to ascertain what Polish names grammarians used to describe past tenses that do not exist in Polish. It turns out that many of those terms were probably adopted (sometimes in a modified form) from Styla’s Italian grammar—in Nouvelle méthode… and in Klucz…, they are calques of Latin names (most of which were noted for the first time by Styla). The authors also created new calques—modeling them on the existing ones—but it seems that in this case, they also drew on French etymons (this is especially true of Snadna […] gramatyka…). Below, I illustrate these phenomena with selected names of some of the past tenses:

• PASSÉ SIMPLE

 Latin: praeteritum perfectum simplex; Polish: czas przeszły doskonały prosty (Sty/1675 → Duch/1699, Mal/1700)[63]

 French: prétérit simple; Polish: czas przeszły niezłożony (Nał/1774)

 French: prétérit défini; Polish: czas przeszły oznaczony / określony (Nał/1774)

• PASSÉ COMPOSÉ

 Latin: praeteritum perfectum compositum; Polish: czas przeszły doskonały złożony (Sty/1675 → Duch/1699), czas przeszły doskonały składany (Mal/1700; most likely a modified term introduced by Styla)[64]

 French: prétérit indéfini; Polish: czas przeszły nieoznaczony / nieokreślony (Nał/1774)

• IMPARFAIT

 Latin: praeteritum imperfectum; Polish: czas przeszły niedoskonały (Sty/1675 → Duch/1699, Mal/1700, Nał/1774)[65]

• PLUS-QUE-PARFAIT

 Latin: plusquamperfectum; Polish: czas przeszły więcej niż doskonały[66] (Duch/1699, Mal/1700, Nał/1774).

As for other morphological categories, additional ones appear only in Malicki’s work, including, e.g., figura [structure], postać [origin], mocja [gender inflection] (today, these would belong to word formation—see section 5.3). On the other hand, information about stopień [degree] was given only in Klucz… and Snadna […] gramatyka…[67] Malicki was the first among Polish grammarians to use the term stopień najwyższy [superlative degree], which is still used today. He also notes the synonymous name superlatyw; he describes in a similar way the other two stopnie przystosowania [degrees] (calling them interchangeably also stopnie and stopnie stosowania): pozytyw 1. ‘positive degree’[68] and komparatyw ‘comparative degree’ (the units pozytyw [1., 2.], komparatyw, superlatyw are neologisms). Moszczeński, on the other hand, calls the individual stopnie równania [degrees] as follows: stopień kładący, stopień równający / stopień przyrównający, stopień przenoszący.

It should be added that Malicki uses a separate term for morphological categories (przymioty), as does Nałęcz-Moszczeński (własności).

5.3. Word formation

Word-formation terminology was basically only noted in Malicki’s grammar. He records two basic terms relating to the creation of new words, described by earlier Polish grammarians (see Jefimow 1970: 131), who adopted them from Latin grammars, namely figura (‘word construction’; Latin: figura) and postać (‘word origin’; Latin: species). Malicki distinguishes figura prosta (‘non-compound word’, e.g., French tendre),[69] figura składana (‘word composed of two elements’, e.g., French entendre) and figura dwa razy składana (‘word composed of three elements’, e.g., French sous-entendre). On the other hand, with regard to postać, he distinguishes—here in relation to verbs—słowa oryginalne (‘root verbs’), “not formed from another word, for example, jeść”[70] (Mal/1700: 105), and słowa pochodzące (‘derivative verbs’) “for example, náuczáć […] derives from náuka”[71] (Mal/1700: 105). It should be noted that the author of Klucz… treats the aforementioned terms relating to the structure and origin of words as morphological categories that pertain, as he points out expressis verbis, to verbs and adverbs.[72] These units, in his view, are therefore not strictly associated with word formation and do not apply to words in general. Similarly, he considers the word-formation phenomenon called mocja (‘formation of a derivative by replacing one gender suffix with another,’ in Klucz…, this term applies mainly to adjectives and participles) to be a morphological category of the relevant parts of speech. It is also worth mentioning that in the grammar under discussion, the synonymous names derywacja, pochodzenie [derivation] are attested.

6. Syntactic terminology

Duchênebillot notes only four syntactic terms: the aforementioned frazes (‘sentence’), plus okoliczności (some of which are the equivalents of today’s adverbials), and two synonymous units to describe a question: pytanie, interrogacja.

There are only about a dozen syntactic terms in Malicki’s Klucz… Syntax, it should be recalled, is the science of zgadzanie (terminów) (‘agreement of words’), which refers in this work to both agreement and case government, and therefore the following terms in particular are relevant here: zgadzać się, część rządząca, część rządzona, rządzić (się) (the last three units are new). As for the sentence, it is called sens (1.)[73] or period,[74] while the question is called sens pytający or pytanie (there are no terms for negative sentences). Of the new syntactic names proposed by Malicki, we can mention especially: epitet (‘adjectival modifier’), predykat (‘predicate’), subiektum (‘subject’), parenteza (‘parenthesis [sentence]’; it is not used in the sense ‘parenthesis [bracket]’ until Moszczeński’s grammar—cf. section 4). As can be seen, most of the terms used in Klucz… are related to syntactic relationships between words, and less to sentences and their structure, which is due to the state of syntactic reflection at that time and earlier (Regina Jefimow [1970: 153–154, 172] writes about this on the basis of 17th-century grammars of the Polish language).

Unlike in Klucz…, Polish syntactic terminology in Snadna […] gramatyka… is rich (also with regard to sentences). However, the terms presented by Nałęcz-Moszczeński include many neologisms, which are sometimes difficult to interpret. It is not uncommon for the author to use several names (including neological ones) to describe the same concept, for example, he lists as many as nine synonymous terms for ‘sentence’: propozycja, mówienie, założenie, układ, słów-tok, fraza, zdanie, mowa, sens.

Moszczeński distinguishes three main types of sentences: mówienie proste (‘simple sentence’), mówienie złożone (‘compound sentence’), mówienie przeplatane (‘compound sentence also containing parentheses [added sentences]’). On the other hand, period (‘periodic sentence’) describes, in his view, individual sentences that are linked with conjunctions so as to convey one single thought. Sentences can consist of the following cząstki (‘parts of the sentence’):

• ‘subject’—jestota, podjestota, wjestota, rzecz, mianujący spadek czynosłowa,[75] among others

• ‘predicative’—jakość, przymiot

• ‘predicate’—sprawa, czynienie

• ‘object’[76]—przedjestota, objestota, rząd, należącość, among others

 ‘direct object’—rząd istny / prosty / udzielny, prosta należącość

 ‘indirect object’—rząd nieprosty / odnośny, nieprosta należącość.

All of these new terms denoting types and parts of the sentence were introduced by Nałęcz-Moszczeński (with the exception of the name period noted earlier) to describe the phenomena that the Polish science of syntax of the time had not yet systematically characterized.[77] Thus, he had to face the lack of syntactic terminology (he could have used the abovementioned names for the subject and predicate noted by Malicki,[78] but he did not). His terminological inventiveness is therefore to be commended, although at the same time, the terms he proposed are rather peculiar and unstable. In addition, it should be noted that only a few of the units introduced here (e.g., rzecz, rząd) are recorded in later sources. This does not change the fact that the description of syntax contained in Snadna […] gramatyka… was the first of its kind to be published in Poland (this description, however, is taken directly from Restaut’s grammar, which Moszczeński used—see section 4).

Of the other new syntactic terms attested in Snadna […] gramatyka…, the following are worth mentioning: sens twierdzący (‘affirmative sentence’), as well as the equivalents of the contemporary negative sentence: sens przeczący, mowa nietwierdząca.

7. Recapitulation

In all the analyzed Polish grammars of French, the largest number of terms should be attributed to morphology (parts of speech and morphological categories); this branch of grammar has been described most thoroughly by the three authors.[79] They also devoted quite a lot of space to phonetics and orthography, while word formation, punctuation and syntax received the least attention (it should be noted, however, that in Snadna […] gramatyka…, the latter two areas were described somewhat more extensively, and in a novel way). As I have already mentioned (section 1), the authors of the analyzed works both used the stabilized terminology of the time and created neologisms (including neosemantisms), some of which were synonymous with terms that already existed, and others described phenomena that had not yet been named (although they had often been described before, but without giving the relevant terms in Polish)—here, too, the grammarians were eager to use synonyms. It is significant that, as my analysis has shown, many of the new Polish terms they proposed are noted in later sources. Here is a selective list of these naming units (some are still used today):[80]

Neologisms introduced in the analyzed works and used in later sources

• Nouvelle méthode…

dwie kropki (‘dieresis’)

elizja [elision]

frazes (‘sentence’)

koniunkcja [conjunction]

przedłużenie sylaby [syllable prolongation]

sposób skazujący [indicative mood]

termin gramatycki

[grammatical term]

• Klucz…

akcent ciężki [grave accent]

analogia [analogy]

daszek [circumflex]

epitet [adjectival modifier]

frazes (‘idiom’)

koma (‘comma’)

komparatyw [comparative]

konstrukcja (‘syntax’)

mocja [gender inflection]

ogonek [cedilla]

parenteza (‘parenthesis [sentence]’)

pozytyw (‘positive degree’)

predykat [predicate]

prozodia (‘branch of grammar’) [prosody]

rządzić (się) [to govern]

stopień najwyższy [superlative degree]

superlatyw [superlative degree]

zaimek [pronoun]

• Snadna […] gramatyka…

głoska (‘vowel’)

głoska długa (‘long vowel’)

głoska krótka (‘short vowel’)

parenteza (‘parenthesis [bracket]’)

przeczenie [negation]

przymiot (‘predicative’)

przysłówek [adverb]

rząd (‘object’)

rzecz (‘subject’)

spółgłoska [consonant]

stopień przenoszący [superlative degree]

zaimek nieokreślony [indefinite pronoun]

złączka (‘conjunction’)

The established and new terms attested in the works discussed above have been or could be mostly attributed not only to French but also to other languages presented by grammarians at the time (they are therefore universal). Not many names here refer exclusively to French; these include some neologisms relating mainly to orthography (and to a lesser extent, phonetics) that the authors (especially Duchênebillot and Malicki in the first two grammars written in Polish) had to create to name phenomena characteristic of this language, such as those cited above (section 3): elizja, dwie kropki (Duch/1699), dwa punkta, ogonek, akcent ciężki, daszek (Mal/1700).

The analysis carried out in this chapter has also shown that a number of Polish terms noted by Duchênebillot on the one hand and by Malicki on the other are most likely derived from Styla’s grammar of Italian (this includes some of the units from among those first attested by Styla). In turn, certain names noted in Nouvelle méthode… may have been adopted by the translators of Gottsched’s grammar (1762, 1766). However, there is no discernible influence of any of the four grammarians mentioned here (including the translators of Gottsched’s works) on the terminology used in Snadna […] gramatyka…

The terminology included in the examined works, as in many other grammars of the Middle Polish period, underlines the legacy of Latin grammars. These ties are broken to some extent by Moszczeński, who makes use of more recent French grammars, especially the one written by Restaut (see section 1). The latter author, while not fully departing from tradition, evidently refers to the Port-Royal grammar (see Blanco, Bogacki 2014: 232). The works of Duchênebillot, Malicki and Moszczeński are valuable sources for the history of Polish linguistics, as they clearly demonstrate the gradual development of grammatical metalanguage and, more broadly, the evolution of reflection on language (also relevant in this context are the terminological experiments of the author of Snadna […] gramatyka…).

1. [1] Biographies of Malicki and Moszczeński have been included in SHTG (little is known about Duchênebillot’s life).

2. [2] The gender of the author of Nouvelle méthode… is unknown; perhaps the grammar was written by a French nun residing in the Warsaw convent of the Sisters of the Holy Sacrament (cf. Jakubczyk 2018a).

3. [3] The first French grammar intended for Poles was published in Latin in 1649 in Gdańsk; its author was F. Mesgnien-Meniński (Grammatica Gallica…). The next was not published until 1699 (this is the edition of F. D. Duchênebillot’s work discussed herein). The characteristics of 17th- and 18th-century grammars of French published in Poland are described by Anna Nikliborc (1961: 151–156).

4. [4] Some copies of Snadna […] gramatyka… (which had only one edition) have an accompanying title page and preface in French (see Nał-franc. 1774), only then followed by a title page and preface in Polish.

5. [5] Koronczewski draws this conclusion on the basis of the preface (Przemowa) included in the work in question: “Writing this Grammar in Polish, I use the same Polish Terms that are commonly used in all schools where Languages are taught. Where needed, I have added some new Terms […]” (“Pisząc Polskim Językiem tę Grammatykę zażywam Mian Polskich tych samych, których zażywaią pospolicie we wszystkich szkołach, w których Językow uczą. Przydałem z potrzeby niektore Miana nowe […]”; Nał/1774: IV–V). In the following excerpts from the grammars, I maintain the spelling used by their authors (including the use of Antiqua and italics).

6. [6] At the same time, it is hard to disagree with the opinion of Nikliborc (1961: 169), who writes that Nałęcz-Moszczeński made his work overwhelming by creating many difficult neologisms, which he used inconsistently.

7. [7] It is de facto a textbook consisting of three main parts: a French grammar, a French-Polish dictionary and a French-Polish phrasebook (Jakubczyk 2018a). In this chapter, I only refer to the part devoted to grammar.

8. [8] I have excerpted only four terms (see section 6).

9. [9] There are only two terms: słowa proste ‘verba simplicia’ and słowa złożone ‘composita’ (I omit two terms derived from those given here, which relate to the division of verbs into simple and compound).

10. [10] Writing briefly about Restaut’s grammar, Zofia Florczak (1978: 120–121) lists its most important reissues and emphasizes that it was clearly influenced by the Port-Royal grammar published in 1660 (see also Blanco, Bogacki 2014: 232). She also expresses the opinion that the discussed work of Nałęcz-Moszczeński is a translation of Restaut’s grammar (Florczak 1978: 121).

11. [11] According to Koronczewski (1961), until the year Snadna […] gramatyka… was published, there had been no other grammars of modern foreign languages (other than French) containing Polish terminology. I omit here, however, the other French grammars of the time discussed by Koronczewski (1961: 24, 37–39), published in 1765, 1766 and 1774, since it does not seem as though Moszczeński could have used them (a comparison of Polish terms recorded in these works and in Snadna […] gramatyka…, which I carried out on the basis of Koronczewski’s cited monograph, showed that they were not closely related).

12. [12] I am not considering here the reissues of Duchênebillot’s grammar, including the reeditions resulting from the combination of Nouvelle méthode… with Klucz…, such as Grammatyka francuska i polska… from 1759, whose authorship is attributed to Stanisław Dąbrowski (see Jakubczyk 2018a).

13. [13] This number includes terms that appear in two or three works (therefore, it is actually smaller). The analyzed grammars also contain about 400 French terms and about 50 Latin terms (these calculations are approximate for the same reasons as in the case of the Polish terms). It is worth noting that the set of Polish terms noted in these publications, especially in Malicki’s and Moszczeński’s works, sometimes far exceeds the number of terms recorded in later grammars, including those from the 19th century (e.g., in Maksymilian Jakubowicz’s two-volume Gramatyka języka polskiego from 1823).

14. [14] In the grammar, it appears in the form ánálogia. I give all grammatical terms in this chapter in their modernized form (unless I explicitly state otherwise, I do not refer to their forms).

15. [15] “fundámęnt związku, który jest między terminámi originálnymi, i od nich pochodzącymi.”

16. [16] I present a collective list of examples of such new terms that are attested in later sources in the conclusion of this chapter.

17. [17] A term first noted in Styla’s grammar of Italian.

18. [18] In this grammar, znaczki is a polysemous term that also means 2. ‘diacritics.’ I further denote the various meanings of polysemous words (but not all of them) using Arabic numerals.

19. [19] The author juxtaposed Polish equivalents of 81 French terms in the dictionary by Pierre Danet and Dymitr Franciszek Kola (1743–1745) with names from the dictionary by Michał Abraham Trotz (1744–1747) and from the two grammars mentioned above (Rodek 2012: 100, 102).

20. [20] In this chapter, I do not devote attention to the etymology of the terms in question (I remark on their etymology only when it seems necessary).

21. [21] The terms used in Malicki’s work in the meaning of ‘language’ are język, mowa, while Moszczeński uses the terms mowa, dyskurs.

22. [22] Among the analyzed grammars, frazes was also noted by Malicki (but only in the new meaning of ‘idiom’), while the terms słowo, sylaba, litera appear in all three works (however, in Moszczeński’s work, litera is used only in the meaning of ‘graphic representation of a sound’). The new polysemous term frazes occurs in later sources, such as Gott/1766.

23. [23] Although Duchênebillot does not use the term gramatyka, they use, significantly, the unit termin gramatycki (‘grammatical term’), later attested in Gottsched’s grammar (1762).

24. [24] In Snadna […] gramatyka…, the term etymologia refers only to the ‘origin of a word.’

25. [25] In the work, this term appears in the form syntáxys, and thus constitutes an intermediate unit (not fully assimilated) between Latin and Polish.

26. [26] “uczy syllab przedłużęnie i skrócęnié rozeznáwáć, i wiersze komponować.”

27. [27] However, the author of Klucz… does not develop the issue of prosody further.

28. [28] Here, termin is a synonym for słowo (‘word’).

29. [29] “Litery u Fráncuzow są té co i u Polaków okróm w, miásto którego óni záżywáją tákiego v.”

30. [30] “u […] jest najtrudniejsza literá cudzoziemcom […]; bo jeżeli wymowi tę literę ják w swoim języku własnym, to przewroci i odmieni wszystkę signifikácyą, i będzie słowo co inszego znáczyło w pronuncjácyej, á co inszego w pisaniu.”

31. [31] “Litery się […] dzielą ná wokále i kónsóny.”

32. [32] The same term is used by Malicki (alongside the synonymous wokale—see below).

33. [33] The last two terms, being descriptive definitions of consonants, are not used by other authors.

34. [34] The French equivalent of these two terms in Snadna […] gramatyka… is son articulé.

35. [35] It is a polysemous term in Moszczeński’s work; in addition to 1. ‘sound,’ it can also mean 2. ‘the movement and arrangement of the vocal organs during the pronunciation of consonants (in other words, the obstructions encountered by air flowing through the vocal tracts).’

36. [36] These names also stand for vowel and consonant letters, respectively, in Snadna […] gramatyka…

37. [37] Hence, in reference to consonant formation, Moszczeński also uses the term łamanie głosu (in the 2nd meaning—see note 35).

38. [38] “się nie łamie, ale się ciągnie jednostajnie za jednym ruszeniem ust, przez ten wszystek czas, w ktorym można Dech z płuc wychodzący ciągnąć z siebie.”

39. [39] Malicki and Moszczeński do not note this unit.

40. [40] The latter two terms appear also in Malicki’s work (in addition to skrócenie sylaby [syllable shortening]—see quote in section 2). Snadna […] gramatyka… only includes przeciągnąć/przeciągać (się).

41. [41] A unit attested for the first time in Styla’s grammar.

42. [42] In Snadna […] gramatyka…, it is a polysemous unit: 1. ‘dieresis’; 2. ‘colon.’

43. [43] In the 2nd meaning ‘colon’ (see section 4).

44. [44] A borrowing created from the oral form of the French etymon.

45. [45] With the exception of akcent ostry.

46. [46] “jest to sposob znaczyć miejsca albo cząstki mowy pisanej, przy ktorych trzeba się zatrzymywać, dla roz-rożnienia tychże Cząstek, albo dla wyt[c]hnienia w czytaniu.”

47. [47] Of later authors, for example, Onufry Kopczyński still characterized punctuation marks referring mainly only to prosody (Podracki 2007: 256–257; cf. also Foremniak 2014: 130–131).

48. [48] “kiedy trzeba naznaczyć większą pausę […].”

49. [49] “do podzielenia tych Mowieniow albo Frazow [‘zdań’—M.J.], ktore do jednego Rządu należą.”

50. [50] “trzeba najpierwej wiedzieć co to jest Mowienie, ktore Francuzi nazywają phrase, i co to jest Peryod (Période).”

51. [51] Until now, the first known instance of the science of punctuation being combined with syntax dated back only to the 1830s. Feliks Bentkowski did so in his treatise O znakach przecinkowych w pismie czyli znakach pisarskich from 1830 (this work is discussed in detail by Katarzyna Foremniak [2014]).

52. [52] See chapter De la ponctuation et de quelques figures dont on se sert en écrivant (Res/1756: 423–430).

53. [53] Kreska is a polysemous term in Klucz… (among others, 1. ‘period’; 2. ‘question mark’; 3. ‘exclamation mark’; 4. ‘semicolon’).

54. [54] A calque created by Moszczeński based on the French term he used, point avec virgule (modern point-virgule).

55. [55] The etymology of this name can be explained as follows: miesiączek, diminutive of miesiąc (‘moon’), pół miesiączka (diminutive of ‘half-moon’), due to the graphic sign of one of the parentheses resembling the moon in a certain phase.

56. [56] They modeled their ideas on the Latin grammar, adding also artykuł to the eight parts of speech distinguished therein (cf. Decyk-Zięba 2020: 67).

57. [57] The units namiestnictwo, prepozycja, interiekcja were most likely adopted by Duchênebillot from Styla’s grammar, where they are attested for the first time.

58. [58] Nor will I discuss in detail the names relating to the inflection of parts of speech (such as odmieniać się; Duch/1699, Mal/1700, Nał/1774); I will limit their review here to those describing declension and conjugation. Thus, for example, the terms associated with declension include deklinowanie (Duch/1699, followed by Mal/1700), deklinacja (Duch/1699), spadkowanie (Nał/1774). Conjugation is called, among others, koniugacja (Duch/1699, Mal/1700), sposobienie (Nał/1774).

59. [59] “Osób przyrodzęnié uformowáło trzy, któré Polacy wyrażamy lub z oczywistymi lub domyślánymi Záimkámi. […] náp. robię, robięmy, álbo ja robię my robięmy […]. U Fráncuzów nie mász wolności kłáść słowa bez zaimków.”

60. [60] There were no longer cases in French at the time, of course, but grammars (also those published in France) described them (for example, in sections devoted to articles). This resulted from following the works of Latin grammarians.

61. [61] Below I discuss other (selected) categories that were not included by all of the authors.

62. [62] Nałęcz-Moszczeński only uses the term sposób ukazujący in this case.

63. [63] Duchênebillot and Malicki give the then French equivalent: prétérit parfait simple (nb. also a calque of the Latin term).

64. [64] Nouvelle méthode… and Klucz… mention the then French equivalent: prétérit parfait composé (in French, it was a calque of the Latin term).

65. [65] It is unclear whether Moszczeński took his cue from the French name (imparfait), and from which grammar he may have adopted the term; the same is true of the following unit corresponding to the French plus-que-parfait.

66. [66] The term was first attested in the work Aelii Donati vetustissimi grammatici elementa… (Vilnius 1595).

67. [67] The only term referring to comparison in Nouvelle méthode… is komparować się (‘to be comparable’).

68. [68] In Klucz…, the term also means 2. ‘locative (in Polish).’ In its first sense, this name is later attested in the Danet-Kola dictionary, among others (see positif, [in:] Rodek 2012: 111).

69. [69] All French-language examples of figury are taken from Klucz…

70. [70] “z inszégo terminu niepochodzącé, jáko náp. jeść.”

71. [71] “jáko náp. náuczáć […] pochodzi od nauki.”

72. [72] However, it can be inferred that he also associates postać with pronouns, which would be confirmed by the names: zaimki oryginalne [root pronouns], zaimki pochodzące [derivative pronouns].

73. [73] Sens (2. ‘meaning’) is recorded by 17th-century sources, including Duchênebillot’s grammar. Moszczeński uses this word in both meanings.

74. [74] A term first noted in Styla’s grammar.

75. [75] It is a calque of the French term nominatif du verbe (lit. ‘nominative of a verb’), noted by Moszczeński after Restaut’s grammar (see Res/1756: 423–424).

76. [76] In French terminology, this unit has a broader meaning (both contemporarily and historically), as it also includes some Polish modifiers and adverbials (see complément, [in:] Dict.AF; cf. also: STFP 1959: 32). Thus, the Polish names given by Moszczeński to describe the object represent this broader understanding of the term (here, without reference to the direct and indirect object).

77. [77] I came to this conclusion after analyzing terms from a few selected works included in the SHTG database, published in the second half of the 18th century (until the year of publication of Snadna […] gramatyka…: Gott/1762, Gott/1766, SzyGram/1767, SzyPocz/1770). As for the first half of the 18th century, I have assumed that the state of syntactic reflection then was the same as in the 17th century (see Jefimow 1970: 153–172). In this regard, I have also drawn on the works by Koronczewski (1961) and Podracki (1982, 2007).

78. [78] For the record, let us add that these concepts were described in antiquity by Aristotle (see Heinz 1978: 31).

79. [79] The same is true of the 17th-century grammars of the Polish language discussed by Jefimow (1970: 173).

80. [80] In the case of polysemous names, I give only the meanings attested for the first time in the analyzed grammars. I am aware that this list of neologisms is to some extent conventional, as other sources that have recorded these terms earlier may be identified in the future.

Magdalena Zawadzka

University of Warsaw

e-mail: m.zawadzka@uw.edu.pl

ORCID: 0009-0005-6581-8377

Chapter IV.

The genesis and evolution of grammatical terminology in the Polish translations of Stanisław Konarski’s Latin grammar

The 18th century was a period in which Polish grammatical terminology, which had been appearing regularly in grammars and textbooks since the 16th century, continued to develop, drawing on the achievements from the previous centuries. However, it is still difficult to speak of a coherent and uniform terminological apparatus used in the grammars published at the time, although some terms had already become established mainly under the influence of the repeatedly reissued bilingual version of Aelius Donatus’s textbook. Of the grammars and textbooks published at the time that contained Polish grammatical terminology, it is worth mentioning Christoph Cellarius’s Latin grammar (1725), Grammatyka francuska i polska by Stanisław Dąbrowski (1759), the first Polish translation of Stanisław Konarski’s grammar (1759) and the Polish translation of Johann Christoph Gottsched’s grammar of German (1771). However, the following two works published in the last third of the 18th century should be considered the most important: Początki nauk dla narodowej młodzieży… by Walenty Szylarski (1770), the first complete textbook of the Polish language written in Polish, and the groundbreaking Grammatyka dla szkół narodowych by Onufry Kopczyński (1778, 1780, 1783; Decyk-Zięba 2020: 70, cf. Chapter VII).

Nevertheless, before the introduction of terms created by Kopczyński, many of which are still in use today, there had been significant terminological fluctuations. Two clear trends emerged. The first one opted for continuing to use Greek and Latin terminology, which was international and widely understood, while the second one aimed to determine and use native terminology. The historical authors of Polish language grammars who consistently used Latin terms include Mikołaj Volckmar (1612), Jan Karol Woyna (1690) and Franciszek Meniński (1649). They did not mention in their works any of the already existing Polish equivalents of the Latin names, which were gaining popularity chiefly thanks to the bilingual editions of the Donatus (1595 and following editions). In the 18th century, Jan Moneta (1722) took a similar stance, and Szylarski also declared support for the use of Latin terminology,[1] although he eventually introduced many Polish terms in his own grammar (cf. Chapter VI).

Polish terminology (in addition to Latin and French names) was willingly used in the French language textbooks for Poles by Duchênebillot (1699), Bartłomiej Kazimierz Malicki (1700), Dąbrowski (1759); Adam Styla in his Polish-Italian grammar (1675) and Gottsched in his grammar of German (1766) also used Polish terms. A great advocate of Polish terminology, and to a large extent its creator, was the aforementioned Kopczyński, who introduced many Polish terms still used today (e.g., imiesłów [participle], przyimek [preposition], rzeczownik [noun], przymiotnik [adjective], spójnik [conjunction], wykrzyknik [interjection]).

A very interesting example of the clash of different terminological concepts is Grammatica ad usum iuventutis Scholarum Piarum written by Konarski and its Polish translations. Reissued several times during the next 70 years, until 1829, they underwent successive edits, reflecting the evolution of grammatical terminology of the time. This chapter describes the changes in the terminology used in the translations of Konarski’s grammar that occurred in several key areas: branches of grammar; punctuation marks; parts of speech; names of cases, numbers and genders.

1. Konarski’s grammar: general characteristics and assumptions

Grammatica ad usum iuventutis Scholarum Piarum, a grammar textbook for Piarist schools, first appeared in print in 1741. Although every edition was published anonymously, Konarski’s authorship was never questioned by researchers due to the mention by Szymon Bielski: “The works written by Stanisław [Konarski] are the following: […] 12th Latin Grammar for the Use of Schools, Warsaw, later repeatedly reissued.”[2]

The undoubted popularity of this work is evidenced by the number of editions. From a list included in Karol Estreicher’s Bibliografia polska, we learn that the Latin version had nine editions (1741, 1742, 1743, 1748, 1752, 1756, 1763, 1776, 1797), and the Polish one as many as 18 (Vilnius 1759, 1799, 1805, 1814, 1818, 1821, 1826, Warsaw 1772, 1776, 1786, 1801, 1804, 1817 [two editions], Kraków 1819, Berdychiv 1822, Polotsk 1825,[3] ed. alt. by I. Presiowski, Warsaw 1829).[4]

Grammatica… was the primary and only textbook in the first year of Piarist schools (the so-called First School / Schola parva)[5] until the introduction of Kopczyński’s textbook. Later, it did not lose its popularity either, as evidenced by the number of reissues. Quite concise and written in a clear manner, it was intended to replace the voluminous and intricate De institutione grammatica libri tres by Manuel Álvarez and textbooks modeled on it, called alwary, which focused mainly on learning by heart and were predominantly used in Jesuit schools (Szyszkowski 1961: 8). In the introduction to the Latin edition, addressed to teachers, Konarski thus described his textbook:

Nothing was left out except for intricate and unhelpful matters beyond the capabilities of children. Explanations are included in the book; they just need to be translated into the native language. Verbs and nouns in tables that are not expressed in Polish can be easily explained orally. It is necessary to carefully lay out how to use the tables so that young people will return to them again and again later; there is no need to learn them by heart. Understanding and learning Latin will be better served by reading the best Latin books designated for each grade from the very beginning than by feeding students grammar rules[6] (Kon/1756).

It is worth noting that in Piarist schools, Latin and Polish were not taught separately but as part of one subject, grammar (Szyszkowski 1961: 15). That is why the titles of the first Latin editions of Konarski’s Grammatica… do not contain the descriptor Latina, despite de facto covering nearly exclusively the Latin grammatical system.

Konarski’s textbook has a traditional structure. It is divided into four parts corresponding to the different branches of grammar. In the Latin editions (Kon/1741, Kon/1748, Kon/1756), they are titled Orthographia, Ethymologia,[7] Syntaxis and Prosodia. Orthographia consists of a brief lecture on Latin letters with special emphasis on their spelling but almost no mention of the phonetic aspects (which appear mainly in the paragraph on Polish orthography); it also lists—under the common name notae orthographicae / notae orthographiae—punctuation and diacritical marks. The first part of the grammar ends with two rather extensive chapters: one on the most common errors in Latin spelling, De vitiis orthographiae Latinae, and the other on Polish orthography, De orthographia Polonica eiusque vitiis. In the second part of the textbook, we find information about parts of speech, their divisions and properties; tables to help remember the genders; the comparison of adjectives; paradigms of each declension with many examples and practical tips (for example, how to distinguish the stem of nouns of the 3rd declension); pronouns; types of verbs and their conjugation. As an appendix to the section on etymology, basic information on syntax has been added (syntax of agreement, conversion to passive voice, case government of prepositions, syntax of city names, basic functions of cases and word order in a sentence). The chapter De Syntaxi sive de Constructione[8] mainly covers the issues of case government of different parts of speech. Interestingly, only half a page is devoted to dependent clauses, in the section of the text discussing conjunctions. The last part, Prosodia, introduces elements of phonetics, such as the division of consonants into mutae (nieme Sekl/1547, Mącz/1564, Cell/1725) and liquidae (głośne Cell/1725 = sonorants),[9] describes the natural vowel length of individual syllables, the rules of their lengthening and shortening, and defines the most important poetic metrical feet, meters and stanzas.

The entire grammatical argument is written in Latin and deals almost exclusively with the language of the Romans, but Konarski’s textbook also includes a chapter on Polish orthography and the most common mistakes (De orthographia Polonica eiusque vitiis), something one would look for in vain in the earlier Latin grammars. Later, the typology of errors contained in Konarski’s textbook will be used by Szylarski (cf. Decyk 2019: 106).

In the section devoted to inflectional paradigms, individual inflectional forms are given in two languages, and references to Polish also appear in the section on syntax.[10] In addition, the textbook includes a Latin-Polish glossary, a selection of Latin maxims (without Polish translations), and the basics of arithmetic (Elementa numerorum).[11] Also included as a supplement is Katechizm Rzymski [Roman Catechism] written in Polish.

The first editions of Konarski’s textbook use exclusively Latin grammatical terminology. It was adopted from the writings of the 4th-century AD grammarians and popularized in Polish literature by the editions of Donatus’s grammar. Terms introduced later, referring to categories unknown to ancient grammarians, had also already been attested in earlier grammars. The Latin editions of the textbook do not mention any Polish equivalents of particular terms.

One can imagine the difficulties students faced when starting to learn Latin from a textbook written entirely in a language they did not yet know.[12] In the excerpt from his letter to teachers quoted above, Konarski points out that all grammatical rules should be explained by the teacher in the pupils’ native language, but with Polish terminology not yet stabilized, individual terms may have been explained differently in different schools. Considering the demands of education reform which pushed for an increased role of Polish in teaching, it was only a matter of time before a Polish translation of Konarski’s compendium was published.

2. The first Polish translation

The first edition of the partially translated Grammatyka łacińska appeared in Warsaw in 1759, with the translation covering only the two initial parts (Ortografia and Etymologia)[13] with which the students began their learning. Sections relating to more advanced issues, namely syntax and prosody, are left in the original language, as students will have already obtained a basic level of language proficiency by the time they reach them. The content of the Polish version does not correspond one hundred percent to that of the Latin edition. There are changes in the layout of the text, e.g., the definitions of the different branches of grammar are given at the beginning of each section in the Latin version but gathered together in the introductory part in the Polish one. Some issues are omitted—for example, detailed rules on the use of accentus circumflexus, present in the Latin editions, are replaced in the translation by the information that using accents is not necessary: “and now it is common for them to write and print without any of these accents”[14] (Kon/1759: 3). The chapter on the errors in Latin spelling has been edited and expanded, and given a clearer structure; the example material has been supplemented and partially changed, and translations of examples have been added. The chapter De orthographia Polonica eiusque vitiis, which in the Polish version is titled O ortografii polskiej, has also taken a different shape, reflecting the nature of the changes made. Unlike in the Latin version, the focus here is not so much on errors (vitia) as on presenting the most important features of Polish orthography and the rules associated with it, although information about errors is not completely omitted. As with the chapter on errors in Latin, here too the structure is clearer and the content richer than in the Latin version.

The fundamental problem when translating such works is terminology. In the case of a Latin grammar textbook, it is logical to retain the universal Latin terminology, used in many textbooks of the time. However, while such a solution does not cause difficulties in grammar tables, certain definitions or wherever the nominative case is needed, when the use of a Latin term in a Polish text requires the use of oblique cases, this sometimes becomes troublesome.

The 1759 edition explains grammatical issues in Polish, but the terminology is very strongly influenced by Latin.

Considering the interrelationship between grammatical terminology in the Latin and Polish editions of the grammar, the terms appearing in the translation of the text into Polish can be divided into three groups: 1) Latin terms retained in their original form; 2) Polonized Latin terms; 3) translations of Latin terms.

Untranslated Latin terms belonging to the first group appear in the textbook either in the nominative case, such as when introducing definitions:

Proper nouns: Nomina propria[15] (Kon/1759: 2).

nouns relating to science or some craft, commonly called Vocabula technica[16] (Kon/1759: 2).

or in oblique cases, inflected according to the rules of Latin declension, in a form adapted to the Polish syntax (macaronic text):

Greek nouns of the 1st declension ending in -as have Accusativum singularem ending in -am and -an[17] (Kon/1759: 59).

Observe that d used to be written in particular at the end of the following words, that is, in the prepositions apud and ad, in Relativum qui in genere neutro and those which consist of it[18] (Kon/1759: 66).

chłop is spelled with a p because in genitivo we say chłopa[19] (Kon/1759: 10).

What is a Verbum? It is a part of speech conjugating per modos et tempora, with Personas I, you, he, we, you, they[20] (Kon/1759: 13).

Such terms are in principle italicized in print, although there are exceptions, probably as a result of an oversight. Most often, names of numbers, genders, cases and parts of speech (those mostly in the nominative) remain in the Latin form.

The second type of terminology, common not only in Konarski’s grammar, are Latin (or Greek) forms given Polish inflection and orthography. Latinisms constitute a significant part of the Polish terms used in the first edition of Konarski’s Polish-language grammar. These are mostly oblique cases of terms in Latin (most often in gen. and loc. pl.). Sometimes they are a combination of a Polonized word with a Latin word inflected according to the rules of Latin declension (as already mentioned, this occurs primarily when expressing number or gender):

At the end of Genitives and Datives numeri singularis, as well as Nominatives and Vocatives pluralis in the 1st declension, we write the diphthong ae[21] (Kon/1759: 4).

Both ą and ę are written either at the beginning or in the middle of many Nominatives, Verbs and Adverbs[22] (Kon/1759: 8).

Thirdly, [we write it] in Tenses ending in -ąłem, -ą, -ąwszy, as well as in all gerunds and participles[23] (Kon/1759: 8).

Are there many Neuter Verbs that do not have Supines?[24] (Kon/1759: 111).

Terms so inflected are sometimes italicized when they are not accompanied by a purely Latin term that requires italics, but most often they are not italicized in the text. It seems that this type of descriptors was considered as a sort of compromise and—despite a wide usage—it did not have many keen proponents. The practice of replacing the Polonized forms used in the first translation of Konarski’s Grammatyka… with Latin forms in the later editions may support this conclusion, e.g., in the 1759 edition, p. 6 reads: “Ti is written in words that are formed from Supine Verbs,”[25] the 1804, 1813, 1819 editions feature a Supinis Verborum there, and the 1818, 1825, 1829 editions omit the term supinum, giving its descriptive equivalent: “Ti is written in nouns that are formed from verbs.”[26],[27]

The terms noted in Kon/1759 that were formed in this way include: ablatyw (ablative case, Latin: ablativus), akkuzatyw (accusative case, Latin: accusativus), adwerbium (adverb, Latin: adverbium), adiektywum (adjective, Latin: adiectivum), deklinacja (declension, Latin: declinatio), kazus (case, Latin: casus), komparacja (comparison, Latin: comparatio), komparatyw (comparative degree, Latin: comparativus), koniugować się (to conjugate, Latin: coniugare), konsona (consonant, Latin: consonans), lokucja (sentence, Latin: locutio), persona (grammatical person, Latin: persona), superlatyw (superlative form, Latin: superlativus), werbum (verb, Latin: verbum), wokala (voiced consonant, Latin: vocalis).

From the terms given above, the following are attested in earlier grammars: ablatyw, akuzatyw, superlatyw (Mal/1700), konsona, wokala (Sty/1675, Mal/1700), adiektyw (Rot/1616, Mal/1700), deklinacja (Mora/1592, Kus/1646, Sty/1675), kazus (Mącz/1564, Rot/1616), persona (DonGl/1542,[28] Bart/1544, Mora/1592), komparatyw (Mal/1700), koniugować (się) (Duch/1699, Mal/1700). Only komparacja, lokucja, werbum have no prior attestations in the sources collected in the SHTG database.

The third group, sparse in the 1759 edition, consists of Polish terms that are more or less literal translations of the Latin ones. As in the case of the Latinisms, most of them are attested in works by earlier authors.

Table 1. Polish equivalents of Latin terms in the 1759 edition

Modern English term

Kon/1756

Kon/1759

Previous attestations in SHTG

punctuation and diacritical marks

notae orthographicae

znaki ortograficzne

–

properties, characteristics

accidentia

własności, przymioty

UrsMeth/1592, Mal/1700

noun

nomen

imię

Murm/1533, Mym/1541, Don/1595

mistake, error

vitium

omyłka, błąd

Kn/1621

cardinal numerals

numerale cardinale

liczalne zawiesiste (cf. Latin  cardo = zawiasy)

–

ordinal numerals

numerale ordinale

liczalne porządkowe ( ordo = porządek)

–

voice

vox

słowo

Murm/1533, Mym/1541, Kn/1621

speech

oratio

mowa

Mym/1541, Don/1595

part of speech

pars orationis

część mowy

Bart/1544, Mora/1592, Don/1595

tense

tempus

czas

DonGl/1542, Bart/1544, Don/1595

In the first translation of Konarski’s textbook, Latin terminology vividly dominates in terms of frequency, and the terms native to Polish appear the least often. Almost all of the terminology used by the translator has already been attested in the Polish nomenclature.

3. The following Polish-language editions

The Polish translation of Konarski’s grammar enjoyed great popularity, as evidenced by the number of editions. These, however, were not faithful copies of the rather flawed, we have to admit, 1759 translation. Considering the grammatical terminology present in them, we can divide them into three groups:

1. Editions with the same terminology as in the 1759 edition. These are mainly the two Vilnius editions, published in 1805 and 1814. They are not exact copies of the original since they feature spelling changes: wokalow (Kon/1759: 12) / vocalow (Kon/1805: 13) and slight omissions, but this does not change the overall picture of the terminology used in them.

2. Editions with double terms, where Latin ones are noted first and Polish ones, which serve an auxiliary function, are given in parentheses; in addition, there is a tendency to forgo the Polonized Latin terms, either through the return to Latin terminology with retained Latin inflection, or by using some of the Polish terms created or popularized by Kopczyński. There are, for example, translations of case names (consistent with the terms in Don/1595) but limited to oblique cases only, e.g.:

we spell ą first at the end of the accusative (Accusativorum) and ablative cases (et Ablativorum) of the singular (numeri singularis)[29] (Kon/1813: 10).

This group is represented by the 1804, 1813, 1817, 1819 editions. They are the most diverse; it is difficult to point out close relationships between them, but they have enough in common to allow classifying them together without hesitation.

3. Editions in which the Polish terms used by Kopczyński were adopted as the primary terminology, with Latin names given in parentheses as auxiliary forms. In this group, the changes to the text concern not only terminology but also content (e.g., the list of punctuation and diacritical marks was expanded to include those found in Kopczyński’s grammar and their definitions were cited after that grammarian). Such an arrangement of terms appears in editions from the years 1818, 1825 (translation of the whole book), 1826, 1829.

The influence of Kopczyński’s textbook on the evolution of grammatical terminology in the translations of Konarski’s Grammatyka… cannot be overestimated. A separate and very interesting topic is the process of formation of grammatical terminology in Kopczyński’s work itself, which we can track thanks to the Latin grammar written by him, preserved in manuscript[30] and never printed. In the next part of the chapter, I will analyze the grammatical terminology in each group of editions, comparing it with the Latin original and terms from Kopczyński’s textbook. Where it seems justified (names of cases and parts of speech), the aforementioned manuscript Latin grammar will also be included in the comparison.

4. Branches of grammar

Konarski’s textbook features a traditional division of grammar into four branches. In the Latin original and in the first version of the translation, their names were strongly inspired by Greek (cf. Table 2). The first stage of adopting a term was to transliterate it to the Latin alphabet and simplify its spelling (e.g., ortografia instead of orthographia), or to replace the Latin word constructio (nota bene, a semantic calque from Greek) with a Polonized konstrukcja. Then came the terms used in Kopczyński’s textbook (Kop/1780): pisownia [orthography], źrzódłosłów [etymology], składnia [syntax], iloczas [prosody],[31] initially as auxiliary to Latin forms and placed in parentheses, and soon thereafter as primary forms (with Latin terms given in parentheses).

Table 2. Names of branches of grammar in each edition of Konarski’s and Kopczyński’s grammars

Modern English term

Kon/1741,

Kon/1748,

Kon/1756

Kon/1759,

Kon/1805,

Kon/1814

Kop/1785

Kop/2nd half of the 18th century

Kon/1804, Kon/1813, Kon/1817, Kon/1819

Kon/1818, Kon/1821, Kon/1825, Kon/1826, Kon/1829

orthography

orthographia

ortografia

pisownia /
ortografia

–

ortografia (pisownia)

pisownia (orthographia)

etymology

ethymologia (sic!)

etymologia

źrzódłosłow

–

etymologia (zrzódłosłów)

źrzódłosłów (etymologia)

syntax

syntaxis

(constructio)

syntaxis (co się pospolicie konstrukcją nazywa)

składnia

konstrukcja

syntaxis (składnia)

składnia (syntaxis)

prosody

prosodia

prosodia

iloczas

–

prozodia (iloczas)

iloczas (prosodia)

5. Punctuation and diacritical marks

In the Latin editions of Konarski’s textbook (1748, 1756), the term notae orthographicae includes both punctuation marks and accents. Their number is also determined—there are 10 of them, which suggests that accentus acutus, gravis and circumflexus were treated as a single nota. Polish translations do not give a specific number of notae because it was subject to fluctuations. Already in the first Polish-language edition (Kon/1759), znaki ortograficzne [punctuation marks] and akcenty [accents] were distinguished. Contrary to the original version, the 1759 translation did not include the term apostrophus. Latin names of marks and accents were retained, as in the editions which I assigned to the second group (1804, 1813, 1817, 1819). In these editions, znaki were replaced by znamiona used by Kopczyński, but they were still described as ortograficzne. Only the last group of editions (1818, 1821 and later) contained Polish names of punctuation marks identical to those found in Kopczyński’s textbook; in addition, the list of znamiona pisarskie was expanded after Kopczyński to include the quotation mark, cross-reference and separator, and some marks were defined:

Comma, a mark of a short break in pronunciation[32] (Kon/1825: 5).

or

Quotation mark, a mark of another’s words inserted into the text[33] (Kon/1825: 5).

It is worth noting that in the case of Latin accents, Kopczyński has retained the original nomenclature (accentus gravis, acutus, circumflexus), at the same time treating znamię prawe, znamię lewe and daszek as “marks specific to the Polish language”[34] (Kop/1780: 6). Meanwhile, in editions of Konarski’s Piarist grammar, the Polish terms also refer to the Latin language.

Table 3. Names of punctuation and diacritical marks in various editions of Konarski’s and Kopczyński’s grammars

Modern English term

Kon/1748, Kon/1756

Kon/1759, Kon/1814

Kop/1780

Kon/1804, Kon/1813, Kon/1817, Kon/1819

Kon/1818, Kon/1821, Kon/1825, Kon/1826, Kon/1829

punctuation and diacritical marks

notae orthographicae /
notae orthographiae

znaki ortograficzne

znamiona pisarskie

znamiona ortograficzne

znamiona pisarskie

comma

comma

comma

przecinek

comma

przecinek

semicolon

media nota

media nota

śrzednik

media nota

średnik (1825)

śrzednik (1829)

colon

duo puncta

duo puncta

dwukropek

duo puncta

dwukropek

full stop

periodus

punctum / periodus

kropka

punctum / periodus

kropka / kres

exclamation mark

exclamatio

exclamationis nota

znak wykrzyknienia

exclamationis nota

znak wykrzyknienia

question mark

interrogatio

interrogationis nota

znak pytania

interrogationis nota

znak pytania

parenthesis

parenthesis

parenthesis

nawias

parenthesis

nawias

hyphen

custodes

signum divisionis

łącznik

(custos)

signum divisionis

znak przeniesienia

acute accent

accentus: acutus, gravis, circumflexus

accentus acutus

znamię prawe

accentus acutus

znamię prawe

grave accent

accentus gravis

znamię lewe

accentus gravis

znamię lewe

circumflex

accentus circumflexus

daszek

accentus circumflexus

daszek

apostrophe

apostrophus

–

odcinek

–

odcinek

quotation mark

–

–

cudzysłów

–

cudzysłów

cross-reference

–

–

odsyłacz

–

odsyłacz

separator

–

–

rozdzielnik

–

rozdzielnik

6. Parts of speech

In line with an earlier tradition, Konarski listed eight parts of speech:

Are there many parts of Speech? Eight. Nomen, Pronomen, Verbum, Participium, Adverbium, Praepositio, Interiectio, Coniuncti[35] (Kon/1759: 13).

Nomen substantivum and adiectivum are subordinate forms of nomen and a result of the second division[36] (Kon/1759: 15).

In the first edition of the translation of Konarski’s grammar, the names of parts of speech were very strongly influenced by Latin terminology. They were either fully Latin or Polonized in terms of spelling and inflection: nomen (w nominach), pronomen (pronominow), adwerbium, werbum, prepozycja, etc. This may seem strange since Polish terminology in this field was already quite well developed. Already the bilingual edition of the Donatus from 1595 contained the following terms for parts of speech: imię, namiastek, słowo, przysłowie, uczesnik, złączenie, przekładanie, wdanie (Don/1595: 3). The names used in later editions of the translation of Konarski’s grammar indicated that the terminology had been agreed with Kopczyński’s textbook. A very interesting testimony to the early stages of creation of some terms by Kopczyński is the manuscript of his Grammatyka…, never published as a separate book, which demonstrates the author’s hesitation as to the choice of the Polish equivalent of the terms pronomen, praepositio, coniunctio, interiectio. It shows the direct or indirect influence of the translation of Donatus’s work (imię, słowo, przysłowie, złączenie), while deletions and corrections made on the manuscript are proof of Kopczyński’s reflection on the Polish equivalent of the Latin pronomen (cf. Table 4).

1. Kopczyński, O. Grammatyka łacińskiego języka przez A. Kopczyńskiego Piara napisana, manuscript, National Library of Poland, call no. Rps 6852 II, f. 32[37]

Table 4. Names of parts of speech in various editions of Konarski’s grammar and in Kopczyński’s work

Modern English term

Kon/1748,

Kon/1756

Kon/1759,

Kon/1805,

Kon/1814,

Kop/1780

Kop/2nd half of the 18th century

Kon/1804, Kon/1813, Kon/1817, Kon/1819

Kon/1818,

Kon/1821,

Kon/1825,

Kon/1829

noun

nomen

nomen

imię (nomen)

nomen /

imię / nazwisko

nomen

(imię)

imię

(nomen)

noun

nomen substantivum

nomen substantivum / substantyw

imię rzeczowne / rzeczownik

(nomen substantivum)

substantivum / nazwisko rzeczy

nomen substantivum

(imię rzeczowne)

imię rzeczowne (nomen substantivum)

adjective

nomen adiectivum

nomen adiectivum / adiektywum

imię przymiotne / przymiotnik (nomen adiectivum)

adiectivum / nazwisko własności

nomen

adiectivum

(imię przymiotne)

imię przymiotne (nomen adiectivum)

numeral

nomen numerale

nomen numerale / imię

liczalne

imię rachunkowe / liczbowe

(nomen numerale)

imię rachunkowe

nomen numerale

(imię liczbowe)

imię liczbowe

(nomen numerale)

pronoun

pronomen

pronomen

zaimek

(pronomen)

pronomen / zaimię / zaimek

pronomen

(zaimek)

zaimek (pronomen)

participle

participium

participium

imiesłów

(participium)

participium

participium

(imiesłów)

imiesłów (participium)

verb

verbum

verbum / werbum

słowo

(verbum)

verbum / słowo

verbum

(słowo)

słowo

(verbum)

preposition

praepositio

praepositio / prepozycja

przyimek (praepositio)

praepositio / przekładanie / prepozycja

praepositio

(przyimek)

przyimek (praepositio)

adverb

adverbium

adverbium / adwerbium

przysłówek (adverbium)

adverbium / przysłowie

adverbium

(przysłówek)

przysłówek (adverbium)

conjunction

coniunctio

coniunctio / koniunkcja

spójnik

(coniunctio)

coniunctio / złączenie

conjunctio

(spójnik)

spójnik

(coniunctio)

interjection

interiectio

interiectio

wykrzyknik (interiectio)

interiectio / wśrzódrzucenie / interiekcja

interiectio

(wykrzyknik)

wykrzyknik (interiectio)

7. Cases, numbers, genders

The changing case names in the various editions of Konarski’s grammar allow us to trace the mechanisms of the evolution of the grammatical terminology contained therein. As with other terms, the starting point were the Latin names, which were present in all editions of the textbook, first as the main and then as auxiliary terms. The 1759 translation contains predominantly original terms, while Polonized ones appear there only occasionally. It seems that the main impulse for the inclusion of the latter were the syntactic characteristics of Polish which required the use of oblique cases. The practice of inflecting Latin terms according to the rules of Latin declension, while common, did not work well, especially when there was a difference in case government between the two languages. Often, to avoid this problem in the case of Polish and Latin prepositions, the entire prepositional phrase was given in Latin, such as in nominativo, ante genitivum, per accusativum. A peculiarity in the 1759 edition are occurrences of Latin case names in neutrum (nominativum, genitivum, dativum). It is difficult to assess the scale of this phenomenon because the masculine and neuter nouns of Latin 2nd declension have an identical form in acc. sing. The only indisputable examples are those where the case name is accompanied by a neuter modifier or pronoun:

first, we write ą at the end of Accusatives and Ablatives numeri singularis in generis foeminini adjectives and substantives with Nominativum ending in an a[38] (Kon/1759: 8).[39]

Q. Which are the Adjectives that do not have regular declension? A. They are as follows: alius, alter, solus, unus, nullus, totus, &c. Q. In which Cases do they not have regular declension? A. In Genitivum, where they end in ius, and in Dativum, where they end in i[40] (Kon/1759: 69).

In later editions, the Polish-Latin terminology was abandoned in favor of either restoring the Latin one, as for example in the 1804 edition, or introducing Polish forms established by the translation of Donatus’s grammar, which were semantic calques of Latin names: mianujący [nominative case], rodzący [genitive case], dawający [dative case], oskarżający [accusative case], odbierający [ablative case], wołający [vocative case].

A late concept, introduced consistently in Polish naming only in Kopczyński’s Grammatyka dla szkół narodowych, is the numbering of cases.[41] This method was also used in editions of Konarski’s Grammatyka… published in the 1820s.

Declension is called declinatio in Kon/1756, and przypadkowanie or deklinacja in the Polish translations and Kopczyński’s work (Kop/1780).

Table 5. Case names in the grammars by Donatus, Konarski and Kopczyński

Modern English term

Don/1595

Kon/1748, Kon/1756

Kon/1759,

Kon/1805,

Kon/1814

Kop/1780

Kop/2nd half of the

18th century

Kon/1804, Kon/1813, Kon/1817, Kon/1819

Kon/1818,

Kon/1821,

Kon/1825,

Kon/1829

case

spadek

casus

casus / kazus

przypadek

spadek

spadek

przypadek

nominative

mianujący

nominativus

nominativus
nominatyw

przypadek pierwszy

nominativus (mianujący)

nominativus

(spadek mianujący)

przypadek pierwszy (nominativus)

genitive

rodzący

genitivus

genitivus
genityw

przypadek drugi

genitivus (rodzący)

genitivus

(spadek rodzący)

przypadek drugi (genitivus)

dative

dawający

dativus

dativus
datyw

przypadek trzeci

dativus (dawający)

dativus

(spadek dawający)

przypadek trzeci (dativus)

accusative

oskarżający

accusativus

accusativus

przypadek czwarty

accusativus (oskarżający)

accusativus

(spadek oskarżający)

przypadek czwarty (accusativus)

vocative

wzywający

vocativus

vocativus
wokatyw

przypadek
piąty

vocativus (wzywający)

vocativus

(spadek wzywający)

przypadek piąty (vocativus)

ablative

odbierający

ablativus

ablativus

przypadek szósty

ablativus (odbierający)

ablativus

(spadek odbierający)

przypadek szósty (ablativus)

Having discussed the case names appearing in Polish translations of Konarski’s grammar, it is now worth noting how number and gender were described. As I have stated previously, the terms describing number and gender in the 1759 edition are consistently given in Latin and inflected according to the rules of Latin declension, e.g.:

Which Nomina do not have Numerum singularem?[42] (Kon/1759: 76).[43]

Only once does Polish terminology occur here:

What is Nomen Collectivum? It is one of which a singular number means many[44] (Kon/1759: 15).

Liczba mała [singular number] is first attested in the 1595 translation of the Donatus,[45] and later appears frequently in grammarians’ works (Gut/1668, Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700, Dąb/1759).

The editions of Konarski’s Grammatyka… published after 1804 (apart from the 1805 and 1814 Vilnius editions) feature the same terms describing numbers as those used by Kopczyński;[46] at first, they are given in parentheses as translations of the Latin terms, and in the later editions, they become the basic forms.

Table 6. Terms describing numbers in the grammars by Donatus, Konarski and Kopczyński

Modern English term

Don/1595

Kon/1748, Kon/1756

Kon/1759,

Kon/1805,

Kon/1814

Kop/1780

Kon/1804, Kon/1813, Kon/1817, Kon/1819

Kon/1818,

Kon/1821,

Kon/1825,

Kon/1829

number

numerus / liczba

numerus

numerus

(Polish declension in oblique cases)

liczba

numerus (liczba)

liczba

singular

numerus singularis / mała liczba

numerus singularis

numerus singularis

(once: mała liczba)

liczba pojedyncza

numerus singularis / liczba pojedyncza

liczba pojedyncza

(numerus singularis)

plural

numerus pluralis / wielka liczba

numerus pluralis

numerus pluralis

liczba mnoga

numerus pluralis / liczba mnoga

liczba mnoga

(numerus pluralis)

Polish terms for genders began to appear in grammarians’ works as early as the 16th century (DonGl/1542, Bart/1544, Don/1595), hence it is all the more surprising that they found their way into the translations of Konarski’s textbook rather late. In Kon/1804, Kon/1813, Kon/1817, Kon/1819, the genders are named in Latin, and Polish terms appear only occasionally. It is worth mentioning that the 1804 edition includes genus dubium, which is missing from the first translation of Konarski’s grammar. This indicates that this edition was consulted with the Latin original, which is also confirmed by the fact that the Polish-Latin terms were replaced with the original Latin ones (in this and subsequent editions belonging to this group). The first editions to use the terminology referring to genders consistent with Kopczyński’s textbook were those published after 1820.

Table 7. Terms describing genders in various editions of Konarski’s grammar and in Kopczyński’s textbook

Modern English term

Kon/1748, Kon/1756

Kon/1759,

Kon/1805,

Kon/1814

Kop/1780

Kon/1804, Kon/1813, Kon/1817, Kon/1819

Kon/1821,

Kon/1825,

Kon/1829

gender

genus

genus

rodzaj

genus

(rodzaj)

rodzaj

masculine gender

genus

masculinum

genus

masculinum

rodzaj męski

genus

masculinum

(rodzaj męzki)

rodzaj męski (męzki)

feminine gender

genus

femininum

genus

femininum

rodzaj niewieści

genus

femininum

rodzaj żeński

neuter gender

genus

neutrum

genus
neutrum

rodzaj nijaki

genus

neutrum

rodzaj nijaki

common gender

genus

commune

genus

commune

rodzaj

podwójny

genus

commune

–

every gender

genus

epicoenum

genus

epicoenum

rodzaj dwupłcisły

(promiscuum, epicoenum)

genus omne

–

doubtful

gender

genus

dubium

–

–

genus dubium

–

8. Recapitulation

Grammatica ad usum iuventutis Scholarum Piarum by Konarski has traveled a long way from the Latin original to the edition containing fully Polish terminology. It took several decades and featured two landmark events: one was the creation of the first Polish translation in 1759, which admittedly introduced Polish terms in a very tentative and conservative manner, but its imperfections created a challenge that subsequent publishers sought to meet. The second one was the publication of Kopczyński’s grammar, which introduced a coherent system of Polish grammatical nomenclature, gradually adopted by the publishers and editors of subsequent editions of Konarski’s textbook. The process of adoption of Kopczyński’s terms varied across grammar branches. Some terms (e.g., names of punctuation marks or genders) were given in Latin for a long time, and only in late editions were they replaced by terms popularized by Kopczyński. Others (e.g., case names) went through intermediate stages, such as Polonized forms or Latin terms translated literally. Nor can we a priori assume that a later edition would incorporate Polish terminology to a greater extent than the previous ones did. Here, an example might be the 1805 and 1814 Vilnius editions which are much closer with regard to the terminology they use to the first translation from 1759 than to the 1805 and 1813 editions that contained more Polish terms.

1. [1] He writes about this in the preface to his grammar (SzyPocz/1770: 7).

2. [2] “Opera a Stanislao edita haec sunt: […] XII Grammatica Latina in usum scholarum in 8vo Vars. 1741 deinde multoties recusa” (Bielski 1812: 66).

3. [3] The 1825 Polotsk edition (Kon/1825) is the only complete translation of Konarski’s Grammatica… Other editions contain only translations of the two initial parts. There is also an edition from 1930 that is fully in Polish, but it has been edited to such an extent that I have decided, following Estreicher, not to include it here.

4. [4] See https://www.estreicher.uj.edu.pl/staropolska/baza/, cf. Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego. Internetowe kompendium edukacyjne, https://gramatyki.uw.edu.pl/book/513.

5. [5] In the 1756 edition, a list of books needed for each class is included under a letter appealing to parents of students to buy textbooks (cf. Kon/1756: 264–265).

6. [6] “Nihil omissum est, praeter obscura et inutilia, ad captum puerorum excedentia. Explicatio ipsa est, in linguam tantum patriam verti debet. Verba et nomina in tabulis, quae non sunt Polonice expressa, facile explicando dictabuntur. Usus Tabularum diligenter ostendi duntaxat debet, ut ad has Tabulas, componendo Latine continuo Tyrones recurrerent, consequenter autem, isthaec ediscere supervacaneum est. Optimi aliquot libelli Latini, qui pro quolibet classe designati sunt legendi vel infimis scholis, melius quam regularum farrago, ad intelligendam condiscendamque Latinitatem iuvebunt.”

7. [7] The spelling of this word is interesting because it suggests that in Greek, the word is spelled with an θ, and not, as it actually is, with an τ. Etymologia is derived from Greek ἔτυμον (= root of a word, original meaning); therefore, there should be no aspirate in transcription.

8. [8] We see here the replacement of the Greek word syntaxis with the Latin constructio, which resulted in the Polonization konstrukcja (starting with Mal/1700), while syntaksa, derived from Greek, is mainly noted by authors of dictionaries (Tr/1764, L/1807–1814).

9. [9] In sources Mącz/1564, Mora/1592, Klecz/1767 litery głośne = Latin vocales.

10. [10] For example, “Nomina propria regnorum et provinciarum quomodo ponuntur ad interrogationes ubi? quo? unde? In iisdem casibus, in quibus ponuntur in lingua Polonica” (Kon/1756: 120).

11. [11] This part not only familiarized students with the basics of mathematics but also introduced in a practical form more detailed issues relating to numerals (e.g., fractions, names of arithmetic operations).

12. [12] This was pointed out even back then. In his project O języku łacińskim [On the Latin language], Antoni Popławski wrote: “All instruction in parochial and public schools should be given in the native language; the beginning books should be written in the same native language; the rules even of the Latin language should be taught in Polish, so that concepts serving to explain things not yet understood by the children would not need to be explained ignotum per ignotum” (“Wszystkie nauki w szkołach parafialnych i publicznych powinny być dawane ojczystym językiem, tymże samym i pisane książki początkowe, reguły nawet języka łacińskiego po polsku wykładane być mają, żeby służące do objaśnienia nie rozumianej jeszcze rzeczy od dzieci nie potrzebowały same tłumacza i tłumaczenia ignotum per ignotum,” A. Popławski, O rozporządzeniu i wydoskonaleniu edukacji obywatelskiej projekt Prześwietnej Komisji Edukacji Narodowej Korony Polskiej i W. Ks. Lit. w marcu 1774 podany, Warsaw 1775, p. 109, quoted after Szyszkowski 1961: 17).

13. [13] Cf. note 3.

14. [14] “á teraz pospolicie bez żadnego z tych akcentow piszą i drukują.”

15. [15] “Imiona nazwane: Nomina propria.”

16. [16] “imiona do nauki lub kunsztu jakiego należące, które się nazywają pospolicie Vocabula technica.”

17. [17] “Nomina greckie pierwszej deklinacyi kończące się na -as mają Accusativum singularem na am y na an.”

18. [18] “Obserwuj, iż d pisać się zwykło szczególnie na końcu słow następujących, to jest w prepozycyjach apud y ad, w Relativum qui in genere neutro y które się z niego składają.”

19. [19] “chłop pisze się przez p, bo in genitivo mowi się chłopa.”

20. [20] “Co jest Verbum? Jest część mowy koniuguiąca się per modos et tempora májąca Personas ia, ty, on, my, wy, oni.”

21. [21] “Na końcu Genitywow y Datywow numeri singularis, tudzież Nominatywow y Wokatywow pluralis pierwszey deklinácyi pisze się ae dyftong.”

22. [22] “Tak ą iako y ę piszą się iuż to ná początku, iuż we śrzodku wielu Nominow, Werbow y Adwerbiow.”

23. [23] “Potrzecie, w Temporach kończących się ná -ąłem, -ą, -ąwszy, także we wszystkich gerundiach y partycypiach.”

24. [24] “Wiele iest Werbow Neutrow, które Supinow nie máią?”

25. [25] “Ti pisze się w słowach, które się formuią z Supinow Verborum.”

26. [26] “Ti pisze się w imionach od słów pochodzących.”

27. [27] Interestingly, the same problem with Latin terminology can be noticed in the Latin grammars published nowadays. In Gramatyka opisowa języka łacińskiego by Jan Wikarjak, Latin terms (always appearing in the nominative case, regardless of the syntactic requirements of the Polish sentence) are interspersed with hybrid words: w coniunctiwie (p. 148); z coniunctiwem (p. 145); od positiwu (p. 31).

28. [28] The term appears in a grammar published in Kraków in 1542 by Andrzej Glaber of Kobylin, Regulae grammaticales, regiminis et constructiones, which is a literal translation of Donatus’s grammar. The last copy of it kept in the Krasiński Library in Warsaw was probably lost during World War II (see Łoś 1925: 205).

29. [29] “ą pisze się naprzód na końcu Oskarżających (Accusativorum) i Odbierających (et Ablativorum) pojedynczéj liczby (numeri singularis).”

30. [30] In the Polish National Library catalogs, the manuscript is listed under the title Gramatyka łacińska, while the title page bears the title Grammatyka łacińskiego języka przez A. Kopczyńskiego Piara napisana. It is dated to approx. 1755 – approx. 1795.

31. [31] Based on an analysis of the sources collected in SHTG (accessed: 4.01.2024), it can be concluded that Kopczyński was the first to use these terms to name the branches of grammar.

32. [32] “Przecinek (comma) znak małego przestanku w wymawianiu.”

33. [33] “Cudzysłów, znak słów cudzych w pismo włożonych.”

34. [34] “znamiona szczególne polszczyźnie.”

35. [35] “Wiele jest części Mowy? Ośm. Nomen, Pronomen, Verbum, Participium, Adverbium, Praepositio, Interiectio, Coniuncti.”

36. [36] “Nomen substantivum i adiectivum są formami podrzędnymi względem nomen i efektem podziału drugiej dywizyi.”

37. [37] Later pagination, the page is marked with the no. 45 in the manuscript.

38. [38] “ą. pisze się naprzód ná końcu Akkuzátywow y Ablatywow numeri singularis w adiektywach generis foeminini y substantywach máiących Nominativum kończące się ná a.”

39. [39] The forms of cases given in neutrum in the first translation (Nominativum, Genitivum, Dativum) were corrected in the 1814 Vilnius edition. They were treated as the Latin accusativus and the participle was agreed with the masculine gender: “[…] substantives with a nominativum ending in an a” (“[…] substantywach mających nominativum kończącego się na a,” Kon/1814: 10), and similarly, in the 1804 edition: “in Substantivis which have a Nominativum ending in an a” (“in Substantivis, które mają Nominativum kończący się na -a”).

40. [40] “P. Które są Adiectiva, które się nie regularnie deklinuią? O. Są następuiące: alius, alter, solus, unus, nullus, totus, &c. P. W których Kazusach nie regularnie się deklinuią? O. W Genitivum, które maią na ius. y w Dativum które maią na i.”

41. [41] Previously, Knapius’s work has shown traces of such an approach (casus secundus, casus tertius, casus quartus, casus quintus, casus sextus, casus septimus [Kn/1644: 116]). In Kn/1643, every “numerical” case name is accompanied by a footnote stating that this name is used by the recentiores, that is, later authors.

42. [42] “Ktore są Nomina, które nie mają Numerum singularem?”

43. [43] This example illustrates not only the occurrence of the term but also the syntactic calque from Latin, in which the government of the verb remains unchanged in the negative.

44. [44] “Co iest Nomen Collectivum? Jest, ktore w liczbie małey wiele rzeczy znaczy.”

45. [45] Cf. the SHTG resources.

46. [46] It is worth noting that due to the practical nature of Konarski’s textbook, it does not take into account the dual number, hence it is not included in our list.

Anna Just

University of Warsaw

e-mail: a.just@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0003-3669-5038

Chapter V.

The role of Johann Christoph Gottsched’s grammar in consolidating Polish grammatical terminology

The end of the Middle Ages and the early modern times brought a growing interest in national languages in Europe, although cosmopolitan Latin retained a relatively strong position in many areas of life. At the same time, an important change took place in the perception of national languages, crowned by the efforts of scholars to raise their status, and praise of national languages even became a separate literary genre in the 16th–17th centuries.[1] As interest in national languages grew, so did the need to standardize them, often spurred by a desire to raise their prestige to the level associated with Latin. Aside from individual 15th-century works,[2] large numbers of grammars of European languages were created starting from the 16th century. Modeled on the rules of Latin or Greek grammar, they were initially written mostly in Latin (to make it easier for foreigners to learn the language), often by foreigners and for foreigners. In addition to helping foreigners learn a given language, these grammars were also intended to establish rules for its native speakers (cf. Burke 2009: 139).

The change in the perception of national languages as common sermo vulgaris, their increased prestige and gradual entry into areas of public life hitherto dominated by Latin brought a consequent development of the interest in the study of modern languages. While in the medieval era, Latin, which had not been used by native speakers since at least the 9th century, acted as a means of communication between multilingual communities, and interest in języki cudzoziemskie [foreign languages] was not widespread, starting in the 15th/16th century, with the breaking of the cultural monopoly of Latin, the need and necessity to learn języki cudzoziemskie can be observed in Western and Central Europe. This was fostered by economic, political and cultural factors, as well as by direct (daily) contacts between linguistically different communicative communities, and by marriages and dynastic affinities between different countries and nationalities (cf. Cieśla 1958: 41, 1974: 17).

In the Polish lands, as abroad, the study of foreign languages was initially class-based, as it was the privilege of the wealthy nobility and magnates, who learned mainly French, German and Italian (abroad or at home under the guidance of a tutor). The youth of the nobility and bourgeoisie, receiving their education in Jesuit colleges or schools of other faiths with Latin as the language of instruction, did not feel the need to learn foreign languages, while for a nobleman, the ideal of an educated man was a lawyer and orator who quoted classical writers and interspersed his speeches with Latin phrases (cf. Cieśla 1974: 17). In the 16th and 17th centuries, only a handful of schools taught modern languages—mainly in the ethnically mixed areas of Silesia and Pomerania.[3] It was not until the emergence of reformist aspirations in the mid-18th century that the study of modern foreign languages, mainly French and German, was introduced to Polish schools. The study of German predominated in schools supervised by the Commission of National Education, established in 1773, which was dictated by the greater need and usefulness of knowing this language due to trade contacts with Germany (cf. Cieśla 1958: 43–44).

In both the 16th and 17th centuries, there were far fewer grammars of German for foreigners than of French. Although the origins of the grammatical description of German went back to the 15th century, the first (somewhat normative) grammar of German did not appear until the mid-17th century. Earlier attempts to formulate rules for this language were quite unsuccessful, and the existence of its territorial varieties did not help matters. One of the oldest (significant) grammars of the German language, and also the first written in German, is Valentin Ickelsamer’s[4] Teutsche Grammatica (1534). The author of this elementary grammar, intended for internal use, placed German—in line with the Renaissance praise of national languages and the desire to raise their status—on a par with Latin, Greek and Hebrew. The second half of the 16th century saw the publication of other (smaller or larger) grammatical works, including three grammars of the German language written in Latin. They were of a practical nature, intended mainly for foreigners familiar with Latin, and did not aspire to be complete descriptions of grammar.[5] The most significant 17th-century grammar of the German language was Ausführliche Arbeit von der Teutschen Haubtsprache by Justus Schottelius (Cf. Chapter II, note 6), published in Brunswick in 1663. This nearly 1,500-page-long work won acclaim in Germany and was also used abroad. The next major German grammar did not appear until the 18th century. Grundlegung einer deutschen Sprachkunst by Johann Christoph Gottsched (Cf. Chapter II, note 8), published in Leipzig in 1748, saw four subsequent editions while Gottsched was still alive, and its sixth edition was published 10 years after the author’s death. This work owed its huge success mainly to the interest of scholars and intellectuals in linguistic correctness. Language users saw in Gottsched’s grammar a form of language elevated to the status of literature; after all, the author had modeled it on the works of the most prominent writers of the previous (17th) and current (18th) centuries (cf. Eggers 1986: 311, 317). Literature, therefore, was the practical basis for grammatical norms, and the grammar explained to the reader why authors of literary works used language in a given way. Gottsched’s grammar became the yardstick by which all regional differences were measured (cf. Eggers 1986: 317).

This grammar was also popular in Poland and was used for teaching in many schools, although a Polish-language reworking was used instead of the German original. It had as many as 11 editions between 1765 and 1799 (cf. Cieśla 1958: 59). “This grammar, used in Polish schools for a long time, was reprinted many times in various cities with the addition of new conversations and stories” (Bentkowski 1814: 602). The Polish-language editions are not translations of the whole of Gottsched’s extensive work but of selected parts of the grammar section. This is evident from the comparison of the content and volume of the original and the translations. The first German edition of Gottsched’s grammar from 1748 runs to a total of 571 pages, not counting the title page, the page with the dedication and errata at the end. The 28 initial and unnumbered pages contain two prefaces (the first to patrons and friends, the second to the reader), while the actual work fills the subsequent 543 numbered pages. The Polish translations are much shorter. For example, the 1774 edition has 348 pages, while the 1787 edition has only 287. These appear to be more-or-less faithful translations of an abridged version of Gottsched’s grammar, which appeared in Leipzig in 1753 titled Kern der deutschen Sprachkunst aus der ausführlichen Sprachkunst Herrn Professor Gottscheds, zum Gebrauche der Jugend, von ihm selbst ins Kurze gezogen. This abridged version, the core of German grammar, as the author called it in the title, had as many as eight editions. It cannot be established unequivocally that Kern der deutschen Sprachkunst is the basis of the translation—neither the title pages of the grammars nor the prefaces to them, if there are any, indicate this. The prefaces have almost the same wording in all editions. The titles of the Polish editions are also almost identical, at least in their main part, which reads: Grammatyka niemiecka podług reguł J. K. Gottscheda sławnego Akademii Lipskiey Professora y Rektora zebrana. Sometimes the title is accompanied by information on who the work was intended for. Neither the title pages nor the prefaces give the name of the author of the translation. The author-translator thus remains anonymous. There are occasional mentions of the person who collected Gottsched’s rules or revised them, nevertheless there is no clear indication that they were also the translator of the work.

Grammatical terms used in the Polish-language editions are extremely important for the study of the development of Polish grammatical terminology since their selection can show which terms were already relatively well established, which were ephemera without attestations in earlier or later terminological resources, and which were created by the author-translator of the Polish-language version and have entered the Polish nomenclature for good. A common view in the older literature on the subject is that each author, or author-translator, created their own terminology, usually translating Greek-Latin terms verbatim (cf. Koronczewski 1955, Cieśla 1958). More recent studies,[6] however, demonstrate the recurrence of terms in works by different authors. The grammatical terminology used in a given Polish-language edition of Gottsched’s grammar can be a clue in determining its author-translator.

The basis for the present analysis are six Polish-language grammars that refer to Gottsched in the title. Four were published in Warsaw (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1787, Gott/1794)—three by the Piarist Printing House[7] (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1787) and one by Michał Gröll’s printing house[8] (Gott/1794). Of the other two, one was published in Vilnius (Gott/1762) by the Academic Printing House,[9] the other (Gott/1774) in Lviv by the printing house of Antoni Piller.[10] Only one of these grammars (Gott/1774) gives on the title page the name of the person who collected (not necessarily translated) Gottsched’s rules. It was Fr. Józef Skobera (1735–1788), a former Jesuit, doctor of theology. In 1772, he was transferred from Buda to Lviv, where, as a professor at the University of Lviv, he taught Hebrew (cf. Finkel 1894: 42). However, it is not certain whether he knew German and could have translated Gottsched’s grammar himself. Three of these grammars indicate on their title pages for whom they are intended, clearly naming the addressee. Gott/1766 and Gott/1771 were designed for the bachelors—the sons of magnates and wealthy nobility—of the Piarist Collegium Nobilium[11] in Warsaw, while Gott/1774 was designed for the students of the Imperial and Royal Academy in Lviv.[12]

Gott/1766 is supposed to be the oldest Polish-language edition of Gottsched’s grammar (cf. Cieśla 1958: 58, Decyk-Zięba 2020: 65). Estreicher (1899: 294) also gave 1766 as the date of the first edition, adding at the same time that according to Bielski,[13] the first edition appeared in 1765. The search for this edition, however, was unsuccessful, but it has nevertheless been established that there is an even older Polish-language edition of Gottsched’s grammar—the abovementioned Vilnius edition of 1762. Although each edition of Gottsched’s grammar differs in some way from the others, Gott/1762 definitely stands out in this regard. Its distinctiveness is apparent already in the title, which states that the work is a translation from Latin. However, it is difficult to determine the basis for the translation. Gottsched’s grammar was not translated into Latin until after the author’s death, so after 1766 (Eggers 1986: 317). It is likely that the basis for the Polish translation was the Latin translation of the abridged version of Gottsched’s grammar mentioned above (the first edition of which was published in 1753).

All of Polish-language editions of Gottsched’s grammar have a similar structure, consisting of two main elements: a lecture on German grammar and texts, including reading texts, i.e., Lessing’s fables, colloquial conversations used in speaking exercises, and finally Gellert’s letters for writing exercises. Some editions are expanded with a short dictionary (Gott/1762, Gott/1774, Gott/1787, Gott/1794). Neither the texts nor the dictionary appear in the original German version, of course—they were added for the purpose of learning German as a foreign language.

The grammar lecture essentially consists of three parts: orthography, etymology[14] and syntax. Their contents in each edition are naturally similar, although there is no question of identical wording. In terms of the way the grammatical material is presented, Gott/1762 differs the most from other editions. While Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774, Gott/1787 and Gott/1794 clearly distinguish the three aforementioned branches of grammar (divided internally into lower-level units), there is no such tripartite division of content in Gott/1762. The latter work consists of 13 chapters, and while chapters I–III correspond to the section on orthography in the other editions, and chapters IV–VIII to the one on etymology, the following chapters do not constitute a section on syntax similar to the one in the other editions. Instead, they present issues relating both to morphology (chapter XI) and syntax (chapters IX, XII, XIII), cf. Table 1. Chapter X, which concerns abbreviations, cannot be clearly assigned to either orthography, morphology or syntax, so in Table 1 it is marked with a gray background and excluded from the comparison.

Table 1. Comparison of the division of grammatical material in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Gott/1762

Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774, Gott/1787, Gott/1794

I

O pisaniu [On writing]

O ortografii albo o nauce dobrego pisania / O pisowni czyli ortografii [On orthography, or the science of writing well / On spelling, that is, orthography]

II

O Czytaniu i wymawianiu

[On Reading and pronouncing]

III

O długim, lub krótkim Syllab wymawianiu [On the long or short pronunciation of Syllables]

IV

O Artykułach [On Articles]

O wykładaniu / O Etymologii [On Etymology]

V

O Deklinacyach Substantiwow [On the Declension of Substantives]

VI

O Adjektywach [On Adjectives]

VII

O Adiectiwach rzecz podwyższających, abo poniźaiących

[On Adjectives that compare things]

VIII

O Pronominach [On Pronouns]

IX

O Położeniu słów abo Konstrukcyi [On Syntax]

O składni / O zgadzaniu części mowy / O zgadzaniu części mowy albo o syntaxym [On syntax / On agreeing parts of speech / On agreeing parts of speech, or on syntax]

X

O Abbrewiacyach [On Abbreviations]

XI

De Verbis et Participiis Abo o Verbach i Partycypiach [De Verbis et Participiis, or on Verbs and Participles]

O wykładaniu / O Etymologii [On Etymology]

XII

O konstructii słów abo Verbów [On the order of words, or Verbs]

O składni / O zgadzaniu części mowy / O zgadzaniu części mowy albo o syntaxym [On syntax / On agreeing parts of speech / On agreeing parts of speech, or on syntax]

XIII

O porządku Grammatyckim Niemieckim abo iakim porządkiem kłaść maią kłaść śię słowa [On the German Grammatical order, or in what order words should be placed]

Despite similar structure and content, Gott/1762 differs from the other editions. This grammar is mostly distinguished by its terminology. Already in the foreword—entitled Przestroga [Caution] and quite different from the prefaces in the other editions—the author-translator presents their position on the language of the terminology:

Since this Grammar is published especially for those who know at least the basics of the Latin language, those who are familiar with Latin grammatical terms, such as Casus, Substantivum, Adiectivum, Positivus, Comparativus, superlativus, Præpositio, Adverbium and so on, to the extent that not only do they not need to have them explained in their mother tongue but also such explanation, instead of clarifying, would even obscure things for them, and would give them new, less needed material to learn, as we know from experience; so since we want with this Grammar to cater to everyone, and most of all to those who are not fluent in Latin, we give it in Polish, although using terms common for Latin grammar, following the example of foreign authors[15] (Gott/1762: n.pag.).

It is clear from the words of the author-translator that they do not advocate using terminology in national languages. In both the Middle Ages and the early modern times, the language of the “learned community” or “the mother tongue of the learned” (Burke 2009: 83) was Latin, regarded as an unsurpassed model. As I mentioned, the first grammars of national languages were written in Latin and modeled on Latin grammars. Many 17th-century authors of grammars continued to use Latin terminology, and it was still common in the 18th century as well. It is in this period, the 17th–18th centuries, that we can observe a clear dichotomy in the approach to the language of grammatical terminology. Some saw Latin terminology as an obstacle to mastering the language, based on the assumption that not everyone is familiar with Latin terminology,[16] while others took the position that grammatical terms should be given in Latin.[17]

The interest in national languages as foreign languages and the dispute over language (scholars’ Latin or the national language) conducted in the 17th and 18th centuries had a positive influence on the development of Polish grammatical terminology. The efforts of authors or authors-translators to replace Latin terms with Polish ones can be clearly seen in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar, as will be presented and discussed later in this chapter.

As I mentioned, three branches of grammar are described in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar. The authors-translators use various Polish terms to name these sections. The greatest unanimity concerns the section presenting the letters (sounds) of the German language and the rules of pronunciation and spelling. Only in Gott/1762 this branch does not have a name; the terms appear instead in the titles of subsequent chapters:

pisanie, czytanie i wymawianie, długie i krótkie sylab wymawianie

[writing, reading and pronouncing, long and short pronunciation of syllables]: Gott/1762
ortografia, czyli nauka dobrego pisania

[orthography, that is, the science of writing well]: Gott/1766
ortografia albo nauka dobrego pisania

[orthography, or the science of writing well]: Gott/1771
ortografia albo nauka dobrego pisania

[orthography, or the science of writing well]: Gott/1774
pisownia, czyli ortografia [spelling, that is, orthography]: Gott/1787
pisownia albo nauka dobrego pisania

[spelling, or the science of writing well]: Gott/1794.

As in the 16th–17th centuries, 18th-century works also do not distinguish between a sound and a letter, and the term ortografia encompasses both pronunciation and spelling rules. The Polish translations of Gottsched’s grammar most often use the term nauka dobrego pisania, which in the works of other authors collected in the SHTG database is attested only in Jan Mączyński’s dictionary (1564) in the form nauka dobrze pisania as the Polish equivalent of Latin orthographia. A similar term is found in the French grammar by Stanisław Nałęcz-Moszczeński (1774): here, the Polish equivalent of the French term orthographe is dobre pisanie, a term also attested in Mączyński’s work (1564).

The section describing parts of speech and their morphological structure is called either etymologia or wykładanie in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar. Etymologia is a borrowed Greek-Latin term, while wykładanie is attested only in the Polish translations of Gottsched’s grammar:

etymologia: Gott/1766, Gott/1771, Gott/1787
wykładanie: Gott/1774, Gott/1794.

Wykładanie is not a translation of the original German term used by Gottsched: Wortforschung, literally ‘word analysis.’ The term wykładanie corresponds with the earlier terms wykład słowa or słów (Mącz/1564, Kn/1621, Tr/1764, Klecz/1767) and słowa wykładająca nauka (Gut/1669). In the glossary of grammatical terms included in Gott/1794, the term źrzódłosłów (as in Kop/1783) was noted as equivalent to the Latin etymologia.

To name the third section, on syntax, the authors-translators use either konstrukcja, zgadzanie, or składnia:

położenie słów / konstrukcja: Gott/1762
zgadzanie części mowy: Gott/1766, Gott/1787
zgadzanie części mowy, nauka o zgadzaniu słów: Gott/1771
zgadzanie części mowy / słów zgadzanie: Gott/1774
składnia: Gott/1794.

The term położenie słów that occurs in Gott/1762 appears to be an ephemera that has neither earlier nor later attestations, as indicated by the results of the search in the SHTG database. Położenie słów is a translation of the Latin term constructio, to which the German term Wortfügung corresponds. The most common term used to describe modern syntax is zgadzanie części mowy, which was attested for the first time in a French grammar (Mal/1700) and was further noted in Dąb/1759 and Gott/1766. It also appeared a year later in Walenty Szylarski’s work (1767) where, however, it was not a designation of syntax as a branch of grammar but of one of the syntactic relationships, namely agreement. The term konstrukcja has its earliest attestation (in the sense of syntax) in Bartłomiej Kazimierz Malicki’s French grammar (1700). Just before Gott/1762, the term was used by Stanisław Konarski in his Latin grammar (1759), published in Vilnius similarly to Gott/1762, and later appeared in another work published in Vilnius: the grammar by Michał Dudziński (1776). In the last third of the 18th century, Onufry Kopczyński (1778, 1780, 1785) also used this term, treating it synonymously with składnia, which in turn appeared in Gott/1794. The earliest attestation of składnia can be found in Kop/1778, and the term was later noted in Kop/1780 and Kop/1785, as well as the grammar of English for Polish speakers written by Julian Antonowicz (1788). The author-translator of Gott/1794 probably adopted it from Kopczyński’s grammars.

In the Polish-language editions of Gottsched’s grammar, the terms konstrukcja, zgadzanie and składnia refer to syntactic phenomena in general; zgadzanie refers to both agreement and case government, as do konstrukcja and składnia.

Of the terms naming the three branches of grammar discussed, three seem typical of these works—first, nauka dobrego pisania, second, wykładanie, and third, położenie słów. The first one occurred almost 200 years earlier in Mącz/1564 as nauka dobrze pisania but was then abandoned or supplanted by Greek-Latin ortografia; the second one, namely, wykładanie denoting the science of parts of speech is attested only in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar, while the third term, i.e., położenie słów, appears only once, in Gott/1762.

Table 2 shows selected terms relating to the orthography of the time that appear in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar. In Gott/1762, Gott/1766, Gott/1771 and Gott/1774, the term litera still refers to both a sound and a character of the alphabet. It is not until Gott/1787 and Gott/1794 that litera is replaced by głoska, but this definitely does not mean that a clear distinction between a sound and a letter is introduced from now on. In Gott/1787 and Gott/1794, we have Głoski czyli litery. Such a dual meaning of the term głoska is attested for the first time in Kop/1778 (‘speech sound’) and Kop/1780 (‘character of the alphabet’). Gott/1787 and Gott/1794 mention samogłoski [vowels], spółgłoski [consonants] and dwugłoski [diphthongs], instead of, respectively, litery samobrzmiące (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774), litery spółbrzmiące (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774) and litery dwugłośne (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774). The first attestations of these terms date from the 1770s: samogłoska (Kop/1778), spółgłoska (Nał/1774, Kop/1778), dwugłoska (Nał/1774, Kop/1778). The authors-translators must therefore have followed either the Nał/1774 grammar or the Kop/1778 and Kop/1780 grammars, in which these terms may have been adopted from the Nał/1774 grammar, which contributed to their consolidation. The Polonized Latin forms dyftong, wokal (vocal), konsonant (consonant), konsona, which are declined like Polish nouns in the text, occur most often in the oldest translation of Gottsched’s grammar—the one whose author-translator asserted that Latin terms are more comprehensible to learners than Polish ones, which was why they decided to use Latin terminology. They were not quite consistent in their approach, as they sometimes intermingled Latin terms with Polish ones, as will be shown later in the chapter. Latin terms, marked with gray background in the table, also appear in other editions of the grammar. They are used sporadically in the description but are given in the list of terms that opens the section on etymology. A two-column index, called either O Znamionach Grammatycznych (Gott/1794), O Terminach Grammatycznych (Gott/1766, Gott/1771), O Znakach Grammatycznych (Gott/1774), or O Wyrazach Grammatycznych (Gott/1787), contains Latin terms and their Polish equivalents.

Table 2. Selected terms relating to orthography / phonetics in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Polish/

Latin term

Gott/

1762

Gott/

1766

Gott/

1771

Gott/

1774

Gott/

1787

Gott/

1794

letter

litera

+

+

+

+

sound

głoska

+

+

diphthong

dwugłoska

+

+

dyftong

+

+

+

dwugłośna litera

+

+

+

vowel

samogłoska

+

+

wokal (vocal)

+

litera samobrzmiąca

+

+

+

semivowels

pół samobrzmiące litery

+

consonant

półgłoska

+

spółgłoska

+

+

litera spółbrzmiąca

+

+

+

głoska spółbrzmiąca

+

konsonant (consonant)

+

konsona

+

syllable

sylaba

+

+

+

+

+

zgłoska

+

+

to syllabicate

sylabizować / sylabizowanie

+

+

+

+

zgłoskowanie

+

vowel

vocalis

+

+

+

+

+

semivowel

semi vocalis

+

+

+

consonant

consonans

+

+

+

+

+

diphthong

diphthongus

+

+

+

+

In the section on orthography (nauka dobrego pisania), the authors-translators refer to znaki or znamiona ortograficzne or znaki pisownicze, which they divide into two groups:

znaki ortograficzne: generalne i osobliwe: Gott/1766, Gott/1771
znaki ortograficzne: powszechne i osobliwe: Gott/1774
znamiona ortograficzne: generalne i osobliwe: Gott/1787
znaki pisownicze: powszechne i osobliwe: Gott/1794.

The terms znaki / znamiona ortograficzne generalne or powszechne and znaki pisownicze powszechne encompass punctuation marks, while the terms znaki / znamiona ortograficzne osobliwe and znaki pisownicze osobliwe refer to diacritics. The first attestation of znak ortograficzny appears in Konarski’s work (Kon/1759), the second in Gott/1766, and the third in Szylarski’s work (SzyGram/1767). Znamię ortograficzne occurs for the first time in Gott/1787, and then appears only in Stanisław Jan Borodzicz’s work (Bor/1830) as znamiona ortografijne. The term znaki pisownicze, however, seems to have the first attestation in Gott/1794. The related znak pisowny and znak pisarski only date from the first half of the 19th century (L/1807–1814, Szum/1809, Desz/1846). The division into znaki generalne / powszechne and osobliwe seems to only be present in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar. Punctuation marks are depicted in the texts of the grammars, and their names appear sporadically, most often in the aforementioned glossaries, which in turn have a varying number of entries—the least extensive is found in Gott/1787.

Table 3 contains excerpted names of punctuation marks. Since Gott/1762 does not give the names of punctuation marks, Table 3 does not include this edition.

Table 3. Names of punctuation marks in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Polish term

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

colon

dwa punkta

+

+

+

dwukropek

+

+

comma

koma

+

+

prążek

+

przecinek

+

+

semicolon

medianota

+

+

półznak

+

+

full stop

punkt

+

+

+

exclamation mark

znak podziwienia / wykrzyknienia

+

+

+

znak wykrzyknienia

+

question mark

znak pytania

+

+

+

+

In the Polish-language editions of Gottsched’s grammar, only two punctuation marks do not have competing names, namely punkt [full stop] and znak pytania [question mark]. The term punkt in the sense of a punctuation mark ending a sentence seems to have its first attestation in Tr/1764. The term itself is also attested earlier in Mącz/1564, Kn/1621 and Kn/1644 but does not necessarily denote a mark indicating the end of a declarative sentence. In contrast, znak pytania appears for the first time in Gott/1766 and SzyGram/1767. To describe a colon, the 1770s editions of Gottsched’s grammar use the term dwa punkta, attested first in Mal/1700, then in Dąb/1758 and then in Gott/1766. Gott/1787 and Gott/1794, meanwhile, call it dwukropek, a term that is still in use today, noted earlier only in Kop/1778, Kop/1780, Kop/1783, Kop/1785. A semicolon has two names in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar: the Polonized Latin term medianota in Gott/1766 and Gott/1771, and Polish półznak, attested only in Gott/1787 and Gott/1784. An exclamation mark, in turn, is described as znak podziwienia albo wykrzyknienia (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774) or more concisely as znak wykrzyknienia (Gott/1794). Znak podziwienia albo wykrzyknienia occurs only in the translations of Gottsched’s grammar. The earliest attestation of znak wykrzyknienia appears in Kop/1778, while SzyGram/1767 is the first to note the term znak podziwienia. Before Kop/1778 and SzyGram/1767, a form combining both names is attested in Gott/1766. Five Polish-language editions of Gottsched’s grammar contain as many as three terms for a comma: the Polonized Latin term koma (Gott/1766, Gott/1771), prążek (Gott/1774), przecinek (Gott/1787, Gott/1794). The Latin borrowing koma spelt this way is attested only in Mal/1700, and although it appears in grammatical works until the 20th century (cf. the entry koma in SHTG), it is used only in the two older Polish-language editions of Gottsched’s grammar. The term prążek in Gott/1774 is surprising, but it seems to be an ephemera occurring only in this work. More recent editions of Gottsched’s grammar use the term przecinek, which first appears in Kop/1778.

The authors-translators refer to language as dyskurs (Gott/1766, Gott/1771) or mowa (Gott/1774, Gott/1787, Gott/1794) and, by analogy, distinguish within it nine parts called części dyskursu or części mowy. The excerpted names of the inflectional parts of speech are given in Table 4, while Table 5 presents the non-inflectional ones.

Two terms: imię [noun] and słowo [verb] occur in all editions, with Gott/1762 also using the Polonized Latin term werba / verba. In fact, this edition includes the largest number of Latin terms that have been Polonized (or not), namely, artykuł, pronomen, partycyp, adverbium, prepozycja, coniunctio, interiectio. Looking at the above comparison, it is easy to see that Gott/1787 and Gott/1794 diverge terminologically from the earlier editions. This is because they contain terms that are still used today, while Gott/1766, Gott/1771 and Gott/1774 repeat older terms or use terms created by the author-translator. Although przedimek as the name for an article has gone out of use, it is attested in other grammars of the period under study, e.g., Kop/1785, Ant/1788, in contrast to znamka as the name for an article, which is an ephemera—not the only one, incidentally—in the Gott/1774 edition. Also, wkładanie and wciskanie to describe the interjection only occur in Gott/1774. Interestingly, the term łączenie is first attested in Gott/1766. It appears later in SzyPocz/1770 and Lub/1778. Uczestnictwo, przysłowie and przekładanie were supplanted over time by imiesłów [participle], przysłówek [adverb] and przyimek [preposition], respectively. The process of change within the nomenclature, the replacing of one term by another, can already be observed on the example of these few Polish-language editions of Gottsched’s grammar. Of the synonymous terms listed in the tables, some no longer appear in more recent editions, others appear in several subsequent editions, and still others replace existing terms.

Table 4. Names of the inflectional parts of speech in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Polish term

Gott/

1762

Gott/

1766

Gott/

1771

Gott/

1774

Gott/

1787

Gott/

1794

article

artykuł

+

+

+

znamka

+

przedimek

+

+

noun

imię

+

+

+

+

+

+

pronoun

pronomen

+

zaimek

+

+

+

+

+

verb

werbum / verbum

+

+

+

+

+

+

słowo

+

+

+

+

+

+

participle

partycyp

+

uczestnictwo

+

+

+

imiesłów

+

+

Table 5. Names of the non-inflectional parts of speech in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Polish term

Gott/

1762

Gott/

1766

Gott/

1771

Gott/

1774

Gott/

1787

Gott/

1794

adverb

adverbium

+

przysłowie

+

+

+

przysłówek

+

+

preposition

prepozycja

+

przekładanie

+

+

+

przyimek

+

+

conjunction

coniunctio

+

łączenie

+

+

+

spójnik

+

+

interjection

interiectio

+

interiekcja

+

+

wkładanie

+

wciskanie

+

wykrzyknik

+

+

The same is true in the case of the terms referring to the division of parts of speech. In the classification of the authors-translators of Gottsched’s grammar, the part of speech imię encompasses nouns and adjectives. Depending on the edition, the noun is called substantyw, imię istotne, imię rzeczowne or rzeczownik, while the adjective is designated as adiektyw, imię przydatne, imię przymiotne or przymiotnik, cf. Table 6. Imię rzeczowne and rzeczownik are used interchangeably in Gott/1787 and Gott/1794, as are imię przymiotne and przymiotnik. According to the SHTG database, both rzeczownik and przymiotnik have their first attestations in Kop/1778.

Table 6. Terms for nouns and adjectives in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Polish term

Gott/

1762

Gott/

1766

Gott/

1771

Gott/

1774

Gott/

1787

Gott/

1794

noun

substantyw

+

imię istotne

+

+

+

imię rzeczowne

+

+

rzeczownik

+

+

adjective

adiektyw

+

imię przydatne

+

+

+

imię przymiotne

+

+

przymiotnik

+

+

Within imiona istotne / imiona rzeczowne / rzeczowniki, the authors-translators distinguish nomina propria and nomina appellativa. There are two names for each group: imię własne or imię właściwe [proper noun] for nomina propria and imię nazywające or imię pospolite [common noun] for nomina appellativa. Imię własne seems to be more popular than imię właściwe. Before Gott/1794, the latter appears in Lub/1778 and Ant/1788. The term imię nazywające occurs for the first time in Sty/1675, then only in Gott/1766, and the last attestation is from 1774: Nał/1774 and Gott/1774. This term is gradually supplanted in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar by imię pospolite, a term known as early as the 16th century and attested earlier in Don/1542, DonCul/1560, Don/1595, Don/1649, Gut/1669, Sty/1675, among others.

Another criterion for dividing nouns is their word-formation structure. The root noun is first called imię początkowe, a term attested only in Gott/1766 and later in SzyPocz/1770. Afterwards, it is designated as imię pierwotne, noted for the first time in Kop/1778. The authors-translators call the derivative noun imię pochodzące, and later, imię pochodne. The first attestation of imię pochodzące is recorded in Gott/1766; the term later occurs in SzyPocz/1770, then in Gott/1774, Mon/1780 and Gott/1794. Imię pochodne first appears in Kop/1778, then in Kop/1780, Mon/1780, and later in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar. Mon/1780 and Gott/1794 use both terms to describe derivative nouns.

Table 7. Terms relating to noun division in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Polish term

Gott/

1762

Gott/

1766

Gott/

1771

Gott/

1774

Gott/

1787

Gott/

1794

proper noun

imię własne

+

+

+

+

+

imię właściwe

+

common noun

imię nazywające

+

+

+

imię pospolite

+

+

root noun

imię początkowe

+

+

+

imię pierwotne

+

+

derivative noun

imię pochodzące

+

+

+

+

imię pochodne

+

+

simple noun

imię istne

+

+

+

imię niezłożone

+

+

compound noun

imię składane

+

+

+

imię złożone

+

+

The last division also takes into account word-formation structure, but this time it concerns simple and compound nouns. The former are called imiona istne or imiona niezłożone, while the latter are designated as imiona składane or imiona złożone. Imiona istne and imiona składane give way over time to imiona niezłożone and imiona złożone. It is interesting that the terms imię istne and imię składane are attested only in the Polish translations of Gottsched’s grammar and in Szylarski’s work (SzyPocz/1770). The terms imię niezłożone and imię złożone have more attestations. Imię złożone appears as early as Don/1595, then in Don/1649, Kon/1759, Gott/1766, Kop/1778, while imię niezłożone is first noted in Kop/1780.

As shown in Table 4, in each of the analyzed grammars, verbs were referred to as słowa, although the Polonized Latin term werba / verba or the Latin term verba were also used. Table 8 presents the names used by the authors-translators for the verbs classified according to the grammatical category used at the time, called kształt / gatunek słowa [voice of the verb].

Table 8. Terms relating to verb classification in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Słowa / Verba

Gott/

1762

Gott/

1766

Gott/

1771

Gott/

1774

Gott/

1787

Gott/

1794

Kształt / Gatunek słowa

active verbs

activa

+

działające

+

+

+

czynne

+

+

passive verbs

passiva

+

cierpiące

+

+

+

bierne

+

+

neuter verbs

trzeciego gatunku / kształtu

+

+

+

nijakie / nijakiego gatunku

+

+

auxiliary verbs

auxiliarne / auxiliaria

+

posiłkujące

+

+

+

+

posiłkowe

+

compound verbs

z prepozycyj złożone

+

composita

+

składane

+

+

+

złożone

+

+

simple verbs

istne nieskładane

+

+

+

niezłożone

+

+

anomalous verbs

anomala

+

zdrożne

+

+

+

nieforemne

+

impersonal verbs

impersonalia

+

trzeciosobne

+

+

+

+

nieosobiste

+

personal verbs

osobiste

+

+

+

+

irregular verbs

irregularia

+

nieporządkowe

+

+

+

+

nieforemne

+

+

regular verbs

regularia / porządnie koniugujące się

+

porządkowe

+

+

+

+

foremne

+

+

reflexive verbs

reciproca

+

ściągające się

+

+

+

zaimkowe

+

Synonymous names are gathered in groups separated by alternating white and gray backgrounds.

The terms relating to verb classification are also very varied. Polonized Latin, or even purely Latin terms predominate in the oldest Polish-language edition of Gottsched’s grammar (Gott/1762). The subsequent editions use Polish terms.

The term słowo działające [active verb] first occurs in Gott/1766, and is later found only in SzyPocz/1770. In contrast, słowo czynne first appears in Kop/1778. Słowo cierpiące [passive verb] is already noted by Bart/1544, while the following słowo bierne is first used by Kop/1778.

Słowo trzeciego gatunku and słowo trzeciego kształtu [neuter verb] are attested only in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar. In the original German version, Gottsched gives no such name, but writes about mittlere Gattung (lit. intermediate or middle species), where Gattung means the voice of the verb. Słowo trzeciego gatunku and słowo trzeciego kształtu, however, correspond to German mittlere Gattung semantically. In contrast, słowo nijakie appears for the first time in Kop/1778, and later in Kop/1780. Słowo posiłkujące [auxiliary verb] is first noted in a grammar of French (Mal/1700, Dąb/1759) and appears later in Gott/1766, SzyGram/1767 and SzyPocz/1770, while słowo posiłkowe has its first attestation in a Russian grammar (Lub/1778) and in Kop/1778, then appears in Kop/1780, Kop/1785. The term słowo składane [compound verb] was probably adopted by the author-translator from a French grammar (Mal/1700), while słowo złożone first appears in SzyGram/1767. Słowo istne nieskładane [simple verb] does not occur in any grammar other than the Polish-language editions of Gottsched’s work, unlike słowo niezłożone, which has its first attestation in Kop/1778. Verbum anomalum is called słowo zdrożne [anomalous verb] in Gott/1766, Gott/1771 and Gott/1774. This term is not attested anywhere else. In Gott/1794, the Polish equivalent is słowo nieforemne. Słowo nieosobiste [impersonal verb], attested first in Sty/1675, later in Mal/1700, Tr/1764, SzyGram/1767, among others, and also in Kop/1778, competes in the 18th century with the term słowo trzeciosobne, noted for the first time in Gott/1766 and later in SzyGram/1767. Słowo osobiste [personal verb], first occurring in Sty/1675, had no rival in the 18th century. Słowo nieporządkowe [irregular verb] is a term first attested in Gott/1766. Later, it also appears in Lub/1778. Słowo nieforemne, synonymous with słowo nieporządkowe, does not appear until Kop/1780. Like słowo nieporządkowe, also słowo porządkowe [regular verb] appears for the first time in Gott/1766, and later, apart from other editions of Gottsched’s grammar, it is also noted in Lub/1778. The synonymous słowo foremne has its first attestation in Mon/1780. Słowo ściągające się [reflexive verb] appears for the first time in Gott/1766, with further attestations in SzyGram/1767 and SzyPocz/1770. There are many indications that this term was used only by Szylarski and the author-translator of Gottsched’s grammar. The synonymous słowo zaimkowe could have been adopted from Kopczyński’s work, as it first appears in Kop/1778.

In the general description of parts of speech that precedes the study of grammar proper, the authors-translators of Gottsched’s grammar (except for Gott/1762) synthesize both nominal and verbal grammatical categories.

Case as a grammatical category bears the names kazus (Gott/1762), spadek (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774) and later przypadek (Gott/1787, Gott/1794) in the grammars in question. The term przypadek—in a grammatical context—begins to function in Polish in the 18th century; an older one is spadek, which occurs first in Don/1542 and continues to be used until the early 20th century.

Gott/1762 solely gives Latin case names: nominativus, genitivus, dativus, accusativus, vocativus, ablativus. In the other editions, Latin names appear only in the lists of terms, while Polish names are used in the description. Table 9 compares the case names occurring in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar.

The terms spadek mianujący, rodzący, dawający, oskarżający, wzywający and odbierający are first attested in Don/1542, the earliest edition of the Polish version of Aelius Donatus’s Latin grammar. Case numbering first appears in Kop/1780, with further attestations in Gott/1787. Case names containing a case number are present in grammars until the 20th century.

The term rodzaj [gender] appears in all editions of Gottsched’s grammar, as does its Latin equivalent genus. Rodzaj as a grammatical term is attested as early as Bart/1544. The authors-translators give Latin names for each grammatical gender, but from the Gott/1766 edition onward, Polish names start appearing in the description (they also occur, albeit sporadically, in Gott/1762). Terms used to describe each grammatical gender are shown in Table 10.

Table 9. Case names in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Spadek / Przypadek

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

nominative case

mianujący

+

+

+

pierwszy

+

+

genitive case

rodzący

+

+

+

drugi

+

+

dative case

dawający

+

+

+

trzeci

+

+

accusative case

oskarżający

+

+

+

czwarty

+

+

vocative case

wzywający

+

+

+

piąty

+

+

ablative case

odbierający

+

+

+

szósty

+

+

Table 10. Names of grammatical genders in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Rodzaj

Gott/

1762

Gott/

1766

Gott/

1771

Gott/

1774

Gott/

1787

Gott/

1794

masculine gender

męski

+

+

+

+

+

+

feminine gender

białogłowski

+

+

+

+

żeński

+

+

neuter gender

wyłączony

+

trzeci

+

+

obojętny

+

nijaki

+

+

every gender

powszechny

+

Only rodzaj męski [masculine gender] does not have any competing forms. The term first appears in Don/1542. Rodzaj białogłowski [feminine gender] (first attested in Sty/1675) is synonymous with rodzaj niewieści (first attested in Don/1542), but the latter does not appear in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar. On the other hand, rodzaj żeński dates back to the second half of the 18th century and first occurs in Kop/1778. The authors-translators of Gottsched’s grammar use this term in editions from the 1780s and 1790s. The largest number of synonymic forms were excerpted for the neuter gender, with rodzaj wyłączony being an ephemera in Gott/1762. Rodzaj trzeci first appears in Gott/1766, then in SzyPocz/1770, then again in Gott/1771 and in the Lub/1778 Russian grammar. It is used only by the authors-translators of Gottsched’s grammar, Szylarski and Lubowicz. Rodzaj obojętny in the sense of neuter gender appears only in Gott/1774. The term rodzaj nijaki has its first attestation in Kop/1778, another in Mon/1780 and again in Kop/1875. The authors-translators of Gott/1787 and Gott/1794 probably adopted it from Kopczyński. Gott/1762 includes yet another term relating to the category of grammatical gender, namely rodzaj powszechny [every gender]. It is also the first attestation of this term, with subsequent ones found only in Lub/1778. The author-translator of the 1762 edition of Gottsched’s grammar distinguishes four grammatical genders in German, while the other editions mention three. Lubowicz uses the term in reference to Russian, in which he also distinguishes four grammatical genders (of the noun). The author-translator of Gottsched’s grammar and Lubowicz use the term rodzaj powszechny in the same meaning.

The following terms relating to the grammatical category of number were recorded, cf. Table 11.

Table 11. Terms relating to grammatical number in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Liczba

Gott/

1762

Gott/

1766

Gott/

1771

Gott/

1774

Gott/

1787

Gott/

1794

singular number

mała

+

+

+

pojedyncza

+

+

plural number

większa

+

wielka

+

+

+

mnoga

+

+

The presence of the terms liczba pojedyncza [singular number] and liczba mnoga [plural number] in more recent editions of Gottsched’s grammar is not surprising. These editions are distinguished by more modern terminology, and some terms used in them have entered the Polish grammatical nomenclature permanently. Liczba pojedyncza first appears in 1765 in Jean-Baptiste de La Borde’s textbook on the French language (Koronczewski 1961: 24), then in SzyGram/1767, while liczba mnoga is noted in Kop/1778. Mała liczba first appears in Don/1595 and Don/1649, then in Gut/1669 and Sty/1675. The term was still used in the 19th century. In contrast, wielka liczba is noted as early as Bart/1544 and remained in use in the 19th century. Liczba większa, however, occurs only in Gott/1762.

Of the grammatical categories of adjectives and adverbs, the authors-translators of Gottsched’s grammar mention degrees. They call the comparison process itself porównanie (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774) and later stopniowanie (Gott/1787, Gott/1794). It seems that stopniowanie first appears in Kop/1780 and was adopted from Kopczyński by the authors-translators of

Gottsched’s grammar, while the term porównanie to denote comparison seems to have been created by the author-translator of Gott/1766, since it has its first attestation there. The term also appears in SzyGram/1767, SzyPocz/1770 and Lub/1778. In Gott/1762, the process of comparing adjectives is not named, although it is discussed. Degree names are given here in Latin: positivus, comparativus and superlativus. Degree names in the other editions of the grammar are as follows, cf. Table 12.

Table 12. Degree names in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Stopień

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

positive degree

pierwszy

+

+

+

pierwszy stopień ani podwyższający ani poniżający

+

+

+

pierwszy równy

+

równy

+

comparative degree

drugi

+

+

+

drugi stopień trochę podwyższający albo poniżający

+

+

+

drugi wyższy

+

wyższy

+

superlative degree

trzeci

+

+

+

trzeci stopień nadto podwyższający albo poniżający

+

+

+

trzeci najwyższy

+

najwyższy

+

In Gott/1766, Gott/1771 and Gott/1774, there are two names for each degree: one shorter, the other longer. Interestingly, both the shorter and longer names have their first attestation in Gott/1766, except for stopień pierwszy, which first appears in Mącz/1564. The longer names, however, appear only in the Polish translations of Gottsched’s grammar. The shorter names are later attested, among others, in SzyGram/1767, SzyPocz/1770. Gott/1787 and Gott/1794 give more recent terms, which the authors-translators probably adopted from Kop/1780.

Another verbal grammatical category discussed in the analyzed grammars is gatunek, kształt or rodzaj słowa, which denotes the voice of the verb. Gott/1774 uses both rodzaj słowa and kształt słowa, with the latter term being an ephemera noted only in this work. Gott/1766, Gott/1771 and Gott/1787 mention gatunki słów, while Gott/1794 mentions gatunki czyli rodzaje słów. In Polish grammars, gatunek słów has its first attestation in SzyPocz/1770, while rodzaj słów is an older term, noted as early as Bart/1544. The authors-translators give the following names for the voices of the verb, cf. Table 13.

Table 13. Names of voices of the verb in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

active voice

gat. działający

gat. działający

rodz. / kszt. działający

gat. czynny

gat. / rodz. czynny

passive voice

gat. cierpiący

gat. cierpiący

rodz. / kszt. cierpiący

gat. bierny

gat. / rodz. bierny

neuter voice

gat. trzeci

gat. trzeci

rodz. / kszt. obojętny

gat. nijaki

gat. / rodz. nijaki

There are many indications that the terms gatunek czynny, gatunek bierny, gatunek nijaki do not occur in other authors’ works. The earlier term gatunek działający has its first attestation in Gott/1766, then appears only in SzyPocz/1770. Gatunek cierpiący is first noted in Gott/1766, later in SzyPocz/1770 and Lub/1778, while gatunek trzeci appears only in SzyPocz/1770 (apart from Gott/1766 and Gott/1771). Rodzaj działający / kształt działający and rodzaj obojętny / kształt obojętny are not noted anywhere besides Gott/1774, unlike rodzaj cierpiący, which is already attested in Bart/1544. In turn, kształt cierpiący is an ephemera in Gott/1774.

The category of grammatical mood is called sposób in earlier editions of Gottsched’s grammar (Gott/1762, Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774); in later editions, it bears the name tryb (Gott/1787, Gott/1794). The oldest Polish-language edition of Gottsched’s grammar mainly uses Latin terms to describe the various moods. In addition, it includes two Polish terms—given only once—namely, sposób rozkazujący (imperativus) [imperative mood] and sposób żądający (optativus) [optative mood]. Table 14 presents the names of moods in the other editions.

Table 14. Names of grammatical moods in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Gott/1766

Gott/1771

Gott/1774

Gott/1787

Gott/1794

indicative mood

skazujący

skazujący

skazujący

oznajmujący

oznajmujący

imperative mood

rozkazujący

rozkazujący

rozkazujący

rozkazujący

rozkazujący

subjunctive mood

złączający

złączający

złączający

życzący

złączający

infinitive mood

nieskończony

nieskończony

nieskończony

bezokoliczny

bezokoliczny

The term sposób rozkazujący [imperative mood]—in such a configuration—appears for the first time in the German-language grammar of the Polish language, Gut/1669, and is later attested in, among others, Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700. Tryb rozkazujący first occurs in Kop/1778. Sposób skazujący [indicative mood] has its first attestation in Duch/1699, while tryb oznajmujący, in Kop/1778. Sposób złączający [subjunctive mood] is another term that appears for the first time in Gut/1669, then in Gott/1766, then in SzyGram/1767. Gott/1787 uses the term tryb życzący, which was first used by Kop/1778. Sposób nieskończony [infinitive mood] in Gott/1766, Gott/1771 and Gott/1774 seems to come from Sty/1675, a grammar of Italian, and tryb bezokoliczny (Gott/1787 and Gott/1794) is another term appearing first in Kop/1778.

Referring to the category of tense, the authors-translators use the terms shown in Table 15.

The term czas teraźniejszy [present tense] has been used continuously since Mącz/1564. Also dating from the 16th century is the term czas przyszły [future tense], first attested in Don/1542. Czas przeszły niedoskonały [past continuous tense] appears first in Sty/1675 and lasts until the end of the 18th century, but by the end of the century, the competing term czas przeszły niedokonany (Kop/1780) appears. Also czas przeszły doskonały [past simple tense] dates back to the 16th century (Don/1595) and remains in use until the end of the 18th century, but by the end of that century, a newer term appears in Kop/1780, namely, czas przeszły dokonany. The same is true of czas dawno przeszły [past perfect tense] (first attested in the 16th century, Don/1595) and czas przeszły więcej niż doskonały (first attested in the 16th century, Don/1595), which lasted until the end of the 18th century and were supplanted by czas zaprzeszły introduced by Kop/1780.

Table 15. Names of tenses in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar

Modern English term

Czas

Gott/

1762

Gott/

1766

Gott/

1771

Gott/

1774

Gott/

1787

Gott/

1794

present tense

teraźniejszy

+

+

+

+

+

+

past continuous tense

przeszły niedoskonały

+

+

+

+

przeszły niedokonany

+

+

past simple tense

przeszły doskonały

+

+

+

+

przeszły dokonany

+

+

past perfect tense

dawno przeszły

+

przeszły więcej niż doskonały

+

+

+

zaprzeszły

+

+

future tense

futurum

+

przyszły

+

+

+

+

+

The Polish-language editions of Gottsched’s grammar give different terms for inflection. Conjugation is called koniugacja (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1787), związanie (Gott/1774), czasowanie (Gott/1794). The term koniugowanie occurs in Gott/1766, and the verb koniugować [to conjugate] is already attested in Gott/1762. The term czasowanie has its first attestation in Kop/1778 and continues to be used until the 20th century, while związanie appears only in Gott/1774.

The term deklinacja denoting declension occurs in Gott/1762, Gott/1766, Gott/1771, Gott/1787. In Gott/1794, however, the term przypadkowanie is used, and in Gott/1774, the term nakłonienie / skłonienie, attested only in this work. Przypadkowanie as a grammatical term occurs for the first time in Kop/1778. The term is still present in grammars published in the first half of the 20th century.

Recapitulation

The analysis of the Polish-language editions of Gottsched’s grammar undoubtedly leads to interesting observations about its (actually, its Polish translations’) role in the process of the formation of Polish grammatical terminology. It also illustrates the changes that this terminology underwent after the publication of Kopczyński’s grammar (1778, 1780), which “became a compulsory textbook in schools supervised by the Commission of National Education, and was also a model for authors of other school textbooks […], the terminology used by the grammarian was quickly adopted in grammars of other languages written in Polish […]” (Decyk-Zięba 2020: 66). In the space of just 30 years—the earliest and latest editions of Gottsched’s grammar were published 32 years apart—a significant change in grammatical nomenclature occurred in the analyzed works. While the terminology in Gott/1762, Gott/1766, Gott/1771 and Gott/1774 follows the terminological tradition from before Kopczyński’s grammar, Gott/1787 and Gott/1794 show a shift in favor of newer terms, many of which have survived to this day. With regard to the grammars analyzed in this chapter, the year 1787[18] represents a kind of turning point, as it marks the end of use of many 16th- and 17th-century terms, often clumsy and being linguistic calques from Latin, and the beginning of a new naming convention. A comparative analysis of the terms occurring in these two editions (Gott/1787 and Gott/1794) with the terminology used by earlier authors showed that both editions are the most concordant in this regard with Kopczyński’s grammars; the terminology is modernized and adapted to that of the national grammar. The terms that appear in Gott/1787 and Gott/1794 are either first attested in Kopczyński’s work or also occur there, for example, składnia [syntax], głoska [sound], dwukropek [colon], znak wykrzyknienia [exclamation mark], przecinek [comma], rzeczownik [noun], przymiotnik [adjective], imię pochodne [derivative noun], imię niezłożone [simple noun], imię złożone [compound noun], słowo czynne [active verb], słowo bierne [passive verb], słowo nijakie [neuter verb], słowo posiłkowe [auxiliary verb], stopniowanie [comparison], stopień wyższy [comparative degree], stopień najwyższy [superlative degree], tryb rozkazujący [imperative mood], tryb oznajmujący [indicative mood], tryb bezokoliczny [infinitive mood], czas przeszły niedokonany [past continuous tense], czas przeszły dokonany [past simple tense], czasowanie [conjugation], etc. There is no doubt that Kopczyński influenced the terminology in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar published in the 1780s and 1790s. The title of Gott/1794 states that the grammar was compiled “according to the words, meanings and spelling of the Elementary Grammar used in National Schools,”[19] of which Kopczyński was the author. While the title of the 1787 edition does not say so, the influence of the grammar for national schools is obvious.

Another interesting observation made during the analysis of terminology concerns a group of terms that are first attested in Gott/1766 and later appear in SzyGram/1767 and/or SzyPocz/1770, for example, cezura [caesura], gatunek działający [active voice], gatunek cierpiący [passive voice], gatunek trzeci [neuter voice], łączenie [conjunction], imię początkowe [root noun], imię składane [compound noun], imię istne [simple noun], porównanie [comparison], przysłowie zapierania [adverb of negation], rodzaj trzeci [neuter gender], rodzaj obojętny [neuter gender], słowo działające [active verb], słowo istne [simple verb], słowo ściągające się [reflexive verb], słowo trzeciosobne [impersonal verb], słowo działające [active verb], sposób złączający [subjunctive mood], stopień pierwszy [positive degree], stopień drugi [comparative degree], stopień trzeci [superlative degree], stopnie porównania [degrees of comparison], termin gramatyczny [grammatical term]. Szylarski’s grammar was the first grammar of the Polish language written in Polish. It was written in 1767, appearing in print—in a revised form—in 1770. The question of the relationship between Gott/1766 and SzyGram/1767 and SzyPocz/1770 remains unanswered for the time being.

An analysis of the terminology in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar published in the 1760s and 1770s also revealed how this nomenclature was influenced by grammars of foreign languages written in Polish. It has been established that Gott/1766, Gott/1771 and Gott/1774 use terms first attested in Polish-language grammars of Italian (Sty/1675) and French (Mal/1700), and a grammar of Polish written in German (Gut/1669). Sty/1675 is the source of, for example, imię przydatne [adjective], interiekcja [interjection], słowo czyniące [active verb], Gut/1669: słowo osobiste [personal verb] and sposób [mood], Mal/1700: konstrukcja [syntax], słowo posiłkujące [auxiliary verb], słowo składane [compound verb], zaimek [pronoun], zgadzanie się [syntax], dwa punkta [colon], the Polonized term koma [comma].

The Polish-language editions of Gottsched’s grammar also repeat old terms, ones that have been around for more than two hundred years, some of which have remained in use to this day. For example, Don/1542 notes imię własne [proper noun], rodzaj męski [masculine gender], rodzaj oddzielny [neuter gender], słowo [verb], spadek [case], spadek mianujący [nominative case], spadek rodzący [genitive case], spadek dawający [dative case], spadek oskarżający [accusative case], spadek wzywający [vocative case], spadek odbierający [ablative case], while the following, among others, are noted in Bart/1544: rodzaj [gender], słowo cierpiące [passive verb], stopień [degree].

Also excerpted were the terms attested only in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar, such as wykładanie [etymology] (Gott/1774, Gott/1794), znaki pisownicze [punctuation and diacritical marks] (Gott/1794), półznak [semicolon] (Gott/1787, Gott/1794), prążek [comma] (Gott/1774), znamka [article] (Gott/1774), wkładanie [interjection] (Gott/1774), wciskanie [interjection] (Gott/1774), słowo trzeciego kształtu [neuter verb] (Gott/1774), słowo zdrożne [anomalous verb] (Gott/1766, Gott/1774), rodzaj wyłączony [neuter gender] (Gott/1762), liczba większa [plural number] (Gott/1762), pierwszy stopień ani podwyższający ani poniżający [positive degree], drugi stopień trochę podwyższający albo poniżający [comparative degree], trzeci stopień nadto podwyższający albo poniżający [superlative degree] (Gott/1766, Gott/1771, Gott/1774), kształt słowa [voice of the verb] (Gott/1774), rodzaj działający / kształt działający [active voice] (Gott/1774), rodzaj obojętny / kształt obojętny [neuter voice] (Gott/1774), kształt cierpiący [passive voice] (Gott/1774), gatunek czynny [active voice], gatunek bierny [passive voice], gatunek nijaki [neuter voice] (Gott/1787, Gott/1794), związanie (koniugacja) [conjugation] (Gott/1774). The largest number of terms which are ephemera appearing only in the Polish-language editions of Gottsched’s grammar was observed in Gott/1774.

More recent editions of the analyzed grammars (Gott/1787, Gott/1794) undoubtedly contributed to the consolidation of emerging or transforming Polish grammatical terms, many of which have entered the Polish grammatical terminology permanently. The older editions are clearly grounded in the old tradition, and in Gott/1774, one can see to some extent what Andrzej Koronczewski (1961: 79–80) wrote about: the authors’ or authors-translators’ ingenuity in creating new terms.

1. [1] For more on this topic, see Burke 2009: 101–102.

2. [2] For example, the 1440 manuscript Traktat o ortografii polskiej by Jakub Parkosz, the rector of the Kraków Academy, or Gramática de la lengua castellana by the Spanish humanist Antonio de Nebrija (1441–1522), printed in 1492. The humanist Leon Battista Alberti (1404–1472) wrote in the 1430s or 1440s a grammar of the Italian language, published as late as 1495 (cf. Burke 2009: 145). The early 15th century also saw the creation of an orthographic treatise on the Czech language, entitled De Ortografia Bohemica, the authorship of which is attributed to the Czech clergyman Jan Hus (1370–1415).

3. [3] An example of such a school is the Protestant academic gymnasium Schönaichianum-Carolatheum in Bytom Odrzański, officially opened in 1616. Students were taught French, English, Italian or Spanish, with German being the language of instruction (cf. Majchrzak 1997: 94).

4. [4] Valentin Ickelsamer (c. 1500–1547), German grammarian, author of the first grammar of German written in this language.

5. [5] They are: Laurentius Albertus, Teutsch Grammatick oder Sprach-Kunst, Augsburg 1573; Albert Ölinger, Vnderricht der Hoch Teutschen Spraach, Straßburg 1573; Johannes Clajus, Grammatica Germanicae Linguae, Leipzig 1578 (cf. Eggers 1986: 199).

6. [6] For example, research conducted as part of the Historical Dictionary of Grammatical Terms (SHTG; accessed: 31.08.2023) project.

7. [7] The Piarist Printing House was established at the turn of 1682 and 1683 and was operating until ca. 1858.

8. [8] Michał Gröll (1722–1798), a Warsaw bookseller and printer who moved his printing house from Dresden to Warsaw. Gröll’s printing house operated until 1806, when it was auctioned off after the printer’s death.

9. [9] The Academic Printing House in Vilnius operated from 1586 to 1805, when it was sold by the University authorities.

10. [10] Antoni Piller (?–1780), a Vienna resident who came to Lviv in 1772 and set up a printing house there.

11. [11] The Piarist Collegium Nobilium in Warsaw was founded in 1740 by the Piarist Stanisław Konarski and existed until 1832.

12. [12] The Lviv Academy existed from 1758 to 1773. It was later transformed into a high school; in addition, two colleges were established on the basis of the Academy: College of Medicine and College of Catholic Theology. The Lviv Academy was one of the stages in the history of the University of Lviv.

13. [13] This is probably a reference to Szymon Bielski (1745–1826), Piarist, teacher, publisher and historian.

14. [14] At the time, etymologia [etymology] was the study of parts of speech, including word formation.

15. [15] “Ponieważ ta Grammatyka wydaie śię osobliwie dla tych, którzy ieśli iuż niedobrze poieli, przynaymniey początki w Łaćińskim języku biorą; á zatym. którym terminy Grammatyckie Łaćińskie, iako to Casus, Substantivum, Adiectivum, Positivus, Comparativus, superlativus, Præpositio, Adverbium i tam daley, tak są iasne i wiadome, iż nie tylko niepotrzebuią, abyśmy Oyczystym językiem one wyłożyli, ale owszem takie tłumaczenie miasto objaśnienia, większąby Im ćiemność sprawiło, i nową á mniey potrzebną do uczenia śię podało materyą, iako samo doświadczenie Nas uczy; więc którzy tą Grammatyką wszystkim, á naybarżiey nie głębokim w Łaćinie dogodźić chcemy, po Polsku ią, z używaniem iednak zwyczaynych Grammatyce Łaćinskiey terminów, naśladując w tym obcych Autorów, do używania podaiem.”

16. [16] For example, Maciej Gutthäter-Dobracki (1625–1681), a translator and teacher of the Polish language in Wrocław.

17. [17] For example, Johann Christian Krumbholz (1720–1789), a pastor in Bojanowo, author of a grammar of the Polish language written in German.

18. [18] The first Polish-language edition of Gottsched’s grammar adapted to the grammars of the Polish language for national schools appeared in 1782, titled Gramatyka niemiecka podług ustaw J. K. Gottscheda niegdyś sławnego Akademij Lipiskiey Nauczyciela i Rządcy. Zebrana i znowu podług wyrazu znaczeń i pisowni gramatyki elementarney dla Szkół narodowych poprawiona i przedrukowana. W Warszawie 1782. Drukiem i nakładem Michała Grölla księgarza nadwornego J. K. M. The title itself foretells the changes.

19. [19] “podług wyrazów, znaczeń i pisowni Grammatyki Elementarney w Szkołach Narodowych używanej.”

Wanda Decyk-Zięba

University of Warsaw

e-mail: wdecyk@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0003-4301-5491

Chapter VI.

Upholding tradition: grammatical terminology in the first grammar of the Polish language written in Polish

In 1765, the Society of Writers in Poland (Towarzystwo Literatów w Polszcze Ustanowione) was established, the purpose of which became the publication of books in Polish. And it was this Society that entrusted Walenty Szylarski, who had proposed writing a grammar of Latin, to write a grammar of Polish. Arranged in the form of questions and answers, Grammatyka powszechne wszystkim językom i własne polskiemu prawidła w sobie zamykająca… (1767) did not obtain the Society’s approval. Szylarski did not abandon the idea to publish his work; taking into account the critical remarks on his grammar, he thoroughly revised it, shortened it considerably, changed the catechism layout into a lecture and published it in 1770 as Początki nauk dla młodzieży, czyli Grammatyka języka polskiego ucząca… (1770) (Decyk-Zięba 2020). It was the first printed grammar of the Polish language written in Polish. Compared to its contemporaries, that is, Stanisław Kleczewski’s O początku, dawności, odmianach i wydoskonaleniu języka polskiego. Zdania (1767) and Michał Dudziński’s Zbiór rzeczy potrzebniejszych do wydoskonalenia się w ojczystym języku służących (1776),[1] it is the most comprehensive description of Polish grammar in the Polish language, and since the manuscript of the grammar has survived, we also have the opportunity to compare the manuscript version with the one that was printed.

1. Szylarski on grammatical terminology

Szylarski probably learned the basic stock of Polish grammatical terms during his school education, and he also used them in his teaching practice. He knew French and German, and in the preface to his manuscript grammar, he cites as a model (as yet unsurpassed) the Port-Royal grammar of the Latin language, the grammar of French by Pierre Restaut[2] and the grammar of German by Johann Christoph Gottsched. In the introduction to the printed work, he lists three grammars of the Polish language: Franciszek Meniński’s 1749 grammar (he also mentions this author in the manuscript), Jan Karol Woyna’s 1762 work[3] and Jan Moneta’s 1763 work (Wrocław, Toruń, Leipzig).[4] The first of these grammars was published in Latin, the other two in German. Szylarski based his description on Meniński’s grammar and Stanisław Konarski’s grammar of the Latin language (which included Polish orthography, as well as a proposal for classifying spelling errors) (Decyk-Zięba 2019).

Szylarski addressed the terminological issues in the preface Do Czytelnika [To the Reader] in the printed grammar:

I have not, however, attempted to use words derived from Greek and adopted from Latinists, that is, transformed from Latin into Polish, to name the various parts and divisions of grammar which are both necessary and appropriate in the teaching of it. In this, I have followed the Germans and the French; the former use purely Latin terms in such cases, while the latter only change the endings of those words to resemble their own; in this way, they make their languages more universal, not shrinking from those words that can be understood and comprehended sooner and by more Nations, People[5] (SzyPocz/1770: [7–8]).

In this statement, Szylarski points out two mechanisms of forming grammatical terminology in modern languages: borrowing Latin terms or creating their native equivalents. He advocated using the first approach, as it facilitates learning and understanding languages. Based on this, we could say that Szylarski was a proponent of the internationalization of Latin grammatical terminology. This position is not borne out in practice, however, because in his grammar, he uses Polish grammatical terms, which are usually calques of Latin terms (see below).

In print, Latin terms were distinguished from the Polish ones by a different typeface (Latin: italic, Polish: Antiqua), while in the manuscript, Latin terms were underlined.

The printed grammar has a separate paragraph (SzyPocz/1770: 5–6)[6] devoted to explaining the following terminy gramatyczne [grammatical terms]:[7] deklinacja [declension], spadki [cases], liczba [number], rodzaje [genders], artykuł [article], stopnie porównania [degrees of comparison], koniugacja [conjugation], sposoby [moods], czasy [tenses].

2. Grammar: definition, branches

Compared to earlier grammars of the Polish language, Szylarski’s work is distinguished by its definition of language: “Language is the expression of thoughts in words,”[8] in which we can clearly observe the influence of French Enlightenment thought. The source of the definition was probably Restaut, as indicated by the content and form of the lecture:

Res/1730: 1–2

SzyGram/1767: 1

DEMANDE, U’entendez-vous par le mot de Grammaire?

RE’SPONSE. J’entendns l’art de parler.

D. Qu’est-ce que parler?

R. C’est exprimer ses pensées.

D. De quoi se sert-en pour exprimer ses pensées?

R. On se sert de signes que l’on appelle mots, ou parties du discours, ou parties d’oraison.

D. De quoi les mots sont-ils composes?

R. Ils sont compose de lettres.

Question. What is Grammar?

Answer. It is the science of some language.

Q. What is language?

A. Language is the expression of thoughts through words.

[deleted text: Q. How does it happen […]

A. Through words]

Q. What are words composed of?

A. Of syllables.[9]

Onufry Kopczyński later defined mowa in his national grammar in the same vein: “Language is an image or sign of thought”[10] (Kop/1780: 10). According to Szylarski, knowing the rules of one’s native language (many of which are general, universal) is the key to knowledge, and it also facilitates learning foreign languages. Grammar is a science/art which “teaches how to speak and write well”[11] (SzyPocz/1770: 9). This is also how grammar was defined before Szylarski, cf., for example:

Grammar, a science that undertakes learning the alphabet, syllables, fonts or streams of words, and all language[12] (Mącz/1564).

What is GRAMMAR? It is a skill that teaches you to speak well, write well, and pronounce well[13] (Piotr/1634: 3).

Szylarski distinguished four branches of grammar: ortografia [orthography], etymologia [etymology], prozodia [prosody] and syntaxis / konstrukcja [syntax]. The names of the branches are proper (formal-semantic) Greek-Latin (orthographía, etymología, prosōdía, sýntaxis) and Latin borrowings (constructio), all of which have previous attestations before 1767: ortografia in Murz/1551, Mącz/1564, Mora/1592, etymologia[14] in Rot/1616, Mal/1700, prozodia in Mal/1700, syntaxis in Rot/1616, konstrukcja in Mal/1700, Cell/1725, Kon/1759, Gott/1762.

3. Phonetics and spelling

The information on the pronunciation of sounds is exceedingly sparse, found in the sections on orthography and prosody.[15] In the first section, following the example of Konarski (1759), the author focuses on the orthographic norm and characterizes different types of błędy przeciw ortografii [spelling errors]. One of the criteria for determining the correctness of words (or their combinations) is, as in the case of his predecessors (Mącz/1564, Jan/1594), zwyczaj [usage].

The basic term for both systems: phonetic and orthographic, which are treated separately today, is litera (from Latin littera), which since the 15th century has meant both a sound and a written representation of a sound (Sstp). The letters form sylaby [syllables]. In the orthographic system, letters are divided into małe [lowercase] and wielkie [uppercase], bez znaków [without accents or diacritics] and ze znakami [with accents or diacritics] (they are assigned kropki [overdots]—ż; akcenty [accents]—akcent ostry´ [acute accent] and akcent ciężki ˋ [grave accent]; c to letters e and a—ę, ą; l is przekryślone [has a stroke]), and in the phonetic system, they are divided into wokale [vowels], konsony [consonants] and dyftongi [diphthongs]. The ordered set of letters is called alfabet [alphabet] (same in Kon/1759). Pronunciation is named pronuncjacja (Sty/1675, Duch/1699) and wymawianie (Murz/1551). The letter that się zamilcza [is silent] in pronunciation was e (Dąb/1759). Similarly to his predecessors, Szylarski considers the properties of sounds in opposition to Latin (or French[16]): podobne brzmienie [similar sound] or brzmienie własne [own sound]. The terms used in the grammar refer to:

1) vowel length in pronunciation: ilkość / quantatis [quantity], sylaba długa – krótka[17] – spólna [long – short – shared syllable], z przeciągiem / bez przeciągu [prolonged / not prolonged], skrócenie [shortening]

2) aspiration: aspiratio / tchnienie

3) articulation strength: z przyciskiem / bez przycisku [stressed / unstressed], głośno [loudly]

4) organs of speech: zębów językiem dotknąć potrzeba, (głośno i) otwartemi ustami [one needs to touch one’s teeth with one’s tongue, (loudly and) with open mouth].

When describing the acoustic properties of vowels, Szylarski uses names for which it is difficult to find corresponding contemporary terms, despite a long tradition of use: they are ambiguous and imprecise, such as cienko i delikatnie, grubo, grubiej [thinly and delicately, thickly, more thickly]. Kochanowski (1585 after SPXVI) wrote about litera cienka (k) and hruba (ch), Jan/1594 described cienkie ś and grube sz, Styla (1675: 9) mentioned litery cienkie and rube (b and p, c and g, d and t, f and u).

The terms sylaba długa [long syllable], sylaba krótka [short syllable], sylaba spólna [shared syllable] and litera wielka [uppercase letter] were not noted in SHTG before 1767. Litera mała [lowercase letter] is recorded by SPXVI,[18] while Styla’s (1675: 15) grammar of Italian states that syllables “may be pronounced shortly.”[19] In the 1759 translation of Konarski’s grammar into Polish, litery mniejsze and litery większe appear. Przeciąg is a derivative from przeciągać [to prolong], a verb noted in prosodic meaning in Dąb/1759, Gott/1762, Klecz/1767. Other terms were attested in the 15th century: aspiratio (Park/1440); 16th century: akcent (Jan/1594), dyftong (Bart/1544, KochOrt/1592), sylaba (Bart/1544, Murz/1551); and 17th century: akcent ostry (Kn/1621, 1644), akcent ciężki (Mal/1700), wokala, konsona (Sty/1675, Mal/1700), tchnienie, pronuncjacja (Sty/1675, Duch/1699).

Szylarski treats changes in the phonetic form of words involving the loss of a vowel or syllable (e.g., ci → ć) as the result of skrócenie, or syncope.[20] He also uses figura skrócenia [shortening device] to explain the alternation in i. pl. of the suffix -ami vs. -mi (Xiędzami, Xiężami—Xiędzmi, Xiężmi: SzyGram/1767: 122).

The difficulty of choosing the right term is evidenced by the few (but nonetheless notable) conjectures made by Szylarski in the manuscript, where he corrected litera głośna to wokala and litera współbrzmiąca to konsona. Terminological unification, in turn, is evidenced by the replacement of Polish terms with Latin ones: of the two collateral forms in the manuscript—dyftong and litera dwugłośna, and aspiratio and tchnienie—dyftong and aspiratio were retained in the printed grammar. The Latin terms noted only in the printed grammar include acutus (= acute accent) and gravis (= grave accent). In the published version, the spelling of the term sylaba (in the manuscript syllaba) was Polonized.

3.1. Punctuation marks

The section on orthography ends with a chapter on punctuation marks. The author distinguishes punctuation marks from accents (diacritical marks over letters denoting vowels). He defines punctuation marks as follows: “Punctuation marks are certain strokes or dots that we place not over the letters, like accents, but in between words or next to a certain meaning”[21] (SzyPocz/1770: 25).

Szylarski distinguishes 10 of them. Eight are compound terms: noun + prepositional phrase (kreska z kropką [= semicolon]), adjective + noun (podwójne kreski / kreski podwójne [= quotation marks]), numeral + noun (dwie kropki = colon), noun + noun in gen.: znak podziwienia (= exclamation mark), znak pytania (= question mark), znak rozdzielenia (= … [ellipsis]), znak złączenia (= hyphen) and znak przerwania (= space). Single-word names include kreska (= comma) and kropka / period (in this case, the author uses two terms to denote the concept of a full stop). He considers the comma to be the most frequently used character. In one case, he gives the Latin equivalent of the Polish name (kreska—coma). There are no differences between the terms used in the manuscript and in the printed grammar.

Until the publication of this grammar (1770), the knowledge of punctuation marks in Polish was patchy. Information on this topic is found in texts on rhetoric[22] and in Latin textbooks, such as those by Jan Ursinus (1592) and Manuel Álvarez (1622, 1766, 1st Pol. ed. 1577). The relationship between rhetoric and punctuation is also attested to by the names of punctuation marks, such as period: the sentence and the end of the sentence (full stop), or comma: the smallest segment of the sentence and a comma (cf. Tutak 2017: 138).

The change from rhetorical-intonational rules of punctuation to logical-compositional ones was not completed in Poland until the 19th century (Foremniak 2014: 292). Marcin Jakubczyk’s research demonstrates that the first author of a grammar written in Polish who linked, following Restaut’s grammar,[23] punctuation and syntax was Stanisław Nałęcz-Moszczeński (1774) (cf. Chapter III).

Kreska in the sense of ‘graphic mark’ has been noted since the 16th century (‘diacritical mark’: KochOrt/1592, Jan/1594 and ‘punctuation mark’: Mącz/1564); the word is probably a derivative of kresić / krysić ‘to draw dashes, lines’ (SPXVI). Kropka[24] in the sense of ‘diacritical mark’ is attested in Murz/1551 and Jan/1594; in Knapius’s dictionary, it is equivalent to Latin interpunctio (a collateral form of przedział) (1621) and punctum (variation to punkt w piśmie, kreska) (1643, 1644). In Szylarski’s grammar, kropka was used in the present-day meaning of ‘punctuation mark placed at the end of a sentence.’

The remaining names include structural calques (znak rozdzielenia, znak zapytania, znak podziwienia, dwie kropki) and syntactic derivatives (kreska z kropką, kreski podwójne and znak przerwania, znak złączenia[25]), while period is a Greco-Latin borrowing. Dashes - - were a multifunctional mark; today, the hyphen or the ellipsis are used in this function, and the graphic form of the symbol has also changed.

Textbooks on Latin (cf. Table 1), French (cf. Chapter III) and German (cf. Chapter V) contained information about punctuation marks.

This comparison shows not only the terminological differences that exist between the sources but also the lack of agreement on the number of orthographic marks (6–10) and the treatment of accents: circumflex, grave and acute. Szylarski completes the repertoire of punctuation terms with podwójne kreski ‘quotation marks’[26] and kreska ‘hyphen’ as a mark indicating a compound word, e.g., Arcy-Książe. In the case of kreska, he may have been inspired by French grammars, cf. “The sixth stroke [i.e., the hyphen] is found written horizontally between letters, indicating that we form one word from many, for example, entre-prendre, entend-il, commence-t-on”[27] (Mal/1700: 11).

Table 1. Names of punctuation marks in selected grammars

UrsMeth/1592: 42–44

Kon/1756: 2

Kon/1759: 2–3[28]

Álv/1662: 7

Álv/1766: 9–10

SzyPocz/1770: 25–29, SzyGram/1767: 58–88

general

name

graphic

symbol

positurae (interpungendi ratio)

notae ortographicae

znaki ortograficzne

notae

notae

znaki ortograficzne

(,)

I. subdistinctio

(Graecè kómma, Latinè incisum, et semipunctum)

comma (1)[29]

comma (1)

comma, seu incisum (1)

comma seu incisum (1)

kreska, po łacinie coma (1)

(;)

–

media nota (2)

media nota (2)

–

–

kreska z kropką (3)

(:)

II. media distinctio (Graecè cólon, Latinè membrum)

duo puncta (3)

duo puncta (3)

colon, seu membrum (sic: vel sic;) (2)

colon seu membrum (sic: vel sic;) (2)

dwie kropki (5)[30]

(.)

III. ultima distinctio (Graecè perìodos, Latinè ambitus, circuitus, distinctio, ac disiunctio)

punctum albo periodus (4)

punctum albo periodus (4)

periodus, seu ambitus (3)

periodus seu ambitus (3)

kropka, czyli period (2)

(!)

V. admiratio / admirationis nota

exclamatio (5)

exclamationis nota (5)

admiratio (5)

admiratio (5)

znak podziwienia (6)

(?)

IV. interrogatio / interrrogationis nota

interrogatio (6)

interrogationis nota (6)

interrogatio (4)

interrogatio (4)

znak pytania (7)

( )

VI. parenthesis / parenthesis nota

parenthesis (7)

parenthesis (7)

parenthesis

)( (6)

parenthesis () (6)

znak przerwania (10)

(--)[31]

–

custodes (8)

signum divisionis (8)

–

–

znak rozdzielenia (8)

(„)

–

–

–

–

–

kreski podwójne (4)

(-)

–

–

–

–

–

znak złączenia (9) / kreska (1767: 55; 1770: 22)

à / á, é

–

acutus à (9)

accentus acutus á

accentus tres (7), acutus é

accentus tres (7), acutus

–

accentus

gravis è (9)

accentus gravis è

gravis è

gravis

û ê

–

circumflexus û (9)

accentus circumflexus û

circumflexus ê

circumflexus

(‘)

–

apostrophus (10)

–

–

–

The hyphen was used to emphasize the structure of compounds like Modro-oki, Miédzy-brwie in the second part of the Thesaurus edition (1643) (Puzynina 1961: 90). It is not considered a punctuation mark today.

The quotation mark („) in the publishing practice of the time was placed on the left margin at the beginning of each line of a quotation.

Szylarski’s dependence on Konarski’s grammar is indicated by the separation of punctuation marks from accents and by the presence of the Polish equivalents of Latin punctum / periodus and signum divisionis. Introducing the distinction between a semicolon and a colon could be seen as a sign of the influence of French textbooks. In the section on French orthography,[32] Malicki (1700: 12) separately mentions kryska dziesiąta (= colon) and kryska dwunasta (= semicolon), although in the case of the latter, he notes that “its usage is almost the same as of these two points :”[33] (1700: 12). In Alwar’s grammar, the character “:” corresponds to “;”. The names znak podziwienia and znak pytania appear in Gottsched’s grammar from 1766.

Szylarski was the first grammarian to introduce Polish names for punctuation marks in such a broad manner.[34] His approach was systematic, as can be seen from the juxtaposition with the contemporaneous Italian system (Foremniak 2014: 125).

4. Parts of speech

Following the earlier grammars, Szylarski lists eight parts of speech and gives their Latin and Polish names.

Table 2. Names of parts of speech in Szylarski’s grammars in historical perspective

Latin

term

SzyGram/

1767

SzyPocz/

1770

First

attestations

(in SHTG)

Today

partes

orationis

[parts

of speech]

części mowy

części mowy

DonGl/1542, Bart/1544

części mowy

nomen

[noun]

I. imię /

nomen[35]

→[36]

imię: [DonGl/1542],[37] Bart/1544
imię substantivum: Dąb/1759
nomen: Bart/1544

rzeczownik,

przymiotnik,

liczebnik

pronomen

[pronoun]

II. zaimek /

pronomen

→

zaimek: Mal/1700, Dąb/1759, Tr/1764
pronomen: DonGl/1542, Sty/1675, Cell/1725, Dąb/1759, Kon/1759

zaimek

verbum

[verb]

III. słowo /

verbum[38]

→

słowo: DonGl/1542, Bart/1544, DonCul/1560
verbum: Park/1440, Sty/1675, Kon/1759, Gott/1762

czasownik

participium [participle]

IV. uczestnictwo /

participium[39]

uczestnictwo

uczestnictwo: Kn/1644, Sty/1675, Duch/1699
participium: DonGl/1542, Sty/1675, Duch/1699

– [40]

praepositio

[preposition]

V. przekładanie / prepozycja

przekładanie

przekładanie: Bart/1544, Don/1583
prepozycja: Sty/1675, Duch/1699
praepositio: Park/1440

przyimek

adverbium

[adverb]

VI. przysłowie

→

przysłowie: DonGl/1542, Bart/1544, Don/1583
adverbium: Murm/1533

przysłówek

coniunctio

[conjunction]

VII. złączenie / złączanie /

koniunkcja / partykuła

łączenie / złączanie

złączenie: Bart/1544, DonCul/1560, Don/1583
złączanie: Sty/1675, Duch/1699
łączenie: Gott/1766
koniunkcja: Duch/1699
coniunctio: Bart/1544

spójnik

interiectio

[interjection]

VIII. wrzucenie / interiekcja

interiekcja

wrzucenie: Bart/1544
interiekcja: Sty/1675, Duch/1699

interiectio: Park/1440

wykrzyknik

Among the terms used by Szylarski are those noted in sources from the 16th century: imię, słowo, przekładanie, przysłowie, wrzucenie, złączenie; the 17th century: interiekcja, koniunkcja, prepozycja, uczestnictwo, zaimek, złączanie; and the 18th century: łączenie. In the history of the Polish language, eight terms competed to be the equivalent of Latin coniunctio. They were all formed on the basis of -łączyć [to join]: from the motivating verb (łączenie, łączka: L/1807–1814, łącznik: Gddk/1816) and from prefix verbs, both perfective (złączenie: Bart/1544, przyłączenie: Mal/1700) and imperfective (złączanie, przyłączanie: Mal/1700, also złączka: Nał/1774).

The author’s attitude to terms borrowed from Latin is ambiguous. On the one hand, the Latinisms prepozycja, koniunkcja or verbum and participium as components of compound terms did not appear in the printed grammar; on the other hand, the printed version included interiekcja instead of wrzucenie. All the names of parts of speech have been attested before. The fact that the names of parts of speech as noted by Szylarski were established during this period is evidenced by their concordance with the names of części dyskursu in Gottsched’s 1766 grammar (the German grammar lists artykuł ‘article’ as the first part of speech, przekładanie is found after przysłowie).

When describing adverbs, the author uses different naming strategies in the manuscript and different ones in the printed grammar. In the former case, he explains their meaning, cf.:

Adverbs serving to […] Affirm, Yes, that’s correct, indeed […][41]

Adverbs serving to describe […] Quantity, Much, many, a lot […][42] (SzyGram/1767: 382–383).[43]

In the latter case, he gives the Polish equivalent of the Latin term: przysłowie potwierdzenia (adverbium affirmandi) [adverb of affirmation], przysłowie ilkości (adverbium quantitatis) [adverb of quantity]. The first of these terms has a 16th-century attestation (Don/1595); the other is a neologism coined by the author. In the translation of Gottsched’s grammar (1766), their equivalents are przysłowie przyświadczenia and przysłowie wielość znaczące / wielości.

5. Grammatical categories

Szylarski does not give the general name of the grammatical categories (Latin accidentia) in the printed grammar, but in the manuscript, he includes among the properties of inflectional parts of speech (własności części mowy) the following: spadek [case], rodzaj [gender], sposób [mood], czas [tense], osoba [person] and liczba [number] (SzyGram/1767: 8–13). Considering the detailed descriptions of parts of speech and the glossary of grammatical terms provided in the printed grammar (SzyPocz/1770: 5–6), their list can be expanded to include komparacja [comparison], deklinacja [declension] and koniugacja [conjugation], as well as gatunki słów [voices of the verb].

5.1. Spadek, or case

The names of grammatical cases given by Szylarski had been in use since the 16th century, adopted primarily from Aelius Donatus’s grammar. These were structural calques[44] from Latin.

Table 3. Case names in Szylarski’s grammars in historical perspective

Latin term (Men/1649, Woy/1690)

SzyGram/1767

SzyPocz/1770

First attestations (in SHTG)

Today

casus

[case]

kazus / spadek

spadek

casus: Mącz/1564, Rot/1616
kazus: Kn/1621
spadek: DonGl/1542, Bart/1544

przypadek

nominativus [nominative]

mianujący

→

DonGl/1542, Bart/1544

mianownik

genetivus [genitive]

rodzący

→

DonGl/1542, Bart/1544

dopełniacz

dativus [dative]

dawający

→

DonGl/1542, Bart/1544

celownik

accusativus [accusative]

oskarżający

→

DonGl/1542, Bart/1544

biernik

vocativus [vocative]

wołający
wzywający

wołający

wołający: Mącz/1564, Sty/1675
wzywający: DonGl/1542, Bart/1544

wołacz

ablativus [ablative]

odbierający

nazywający

odbierający: DonGl/1542

narzędnik

ultimus [locative]

opowiadający

→

–

miejscownik

The terms nazywający[45] and opowiadający were modeled after already existing names, which formally were participles. While covering the verbs governing spadek nazywający (bawię się gospodarstwem, polowaniem, naukami [I dabble in farming, hunting, science]), Szylarski separately lists collocations with names of tools (piszę piórem [I write with a pen]) and body parts (kręcę głową [I shake my head]) (SzyPocz/1770: 108–109). The neologism opowiadający is justified by the questions this case answers: about whom? about what?[46]

The printed grammar did not include the following forms present in the manuscript: casus / kazus and wzywający (spadek and wołający were used instead).

5.2. Staczanie, or declension

Imię, zaimek and uczestnictwo odmieniają się przez spadki, or naginają, nachylają i staczają [Noun, pronoun and participle inflect by cases], i.e., “as we say, borrowing from Latin”[47] (SzyGram/1767: 9), się deklinują [they decline]. Naginać (się) in the sense of ‘inflect by cases’ is not noted in earlier sources, while staczać się (Bart/1544, Don/1595), odmieniać się (Mącz/1564), deklinować się (Rot/1616), nachylać (Mal/1700) have previous attestations. Odmienianie (exceptionally zginanie[48]) imion [noun inflection] is called staczanie / naginanie / deklinacja. The SHTG database does not record previous uses of the terms: naginać się, naginanie and zginanie, while staczanie (along with skłonienie) occurs in Glaber’s Reguły gramatyczne… (DonGl/1542). Naginać (się), naginanie and zginanie did not make it into the printed grammar.

The ending (‘inflectional ending; word ending’) is called terminacja / skończenie in the manuscript and zakończenie / skończenie in the printed grammar. All terms have prior attestations in SHTG sources: terminacja in the 16th century (Mora/1592, later Rot/1616), zakończenie (Mal/1700) and skończenie (Sty/1675) in the 17th century.

In declension, the base form of nouns is thema,[49] “Nominative case, that is, the base form of the word”[50] (SzyGram/1767: 91, information omitted in the printed grammar).

5.3. Gender

The terms rodzaj męski [masculine gender], rodzaj oddzielny [neuter gender] and rodzaj niewieści [feminine gender] used by Szylarski in the manuscript originated in the 16th century. Their source was Donatus’s grammar (although the order of the components of the phrase varied). Rodzaj oddzielny [lit. separate gender] probably seemed semantically inexpressive to the author, as he replaced it in the printed version of his work with rodzaj trzeci [lit. third gender] and rodzaj ani męski, ani niewieści [lit. neither masculine nor feminine gender].[51] The term rodzaj trzeci occurs in the translation of Gottsched’s grammar (1766).

5.4. Number

In the printed version of the grammar, only the terms liczba pojedyncza [singular number] and liczba wielka [plural number] are attested. In the manuscript, the collateral form of liczba pojedyncza is liczba mała (with a syntax change: mała liczba). The forms noted in the 16th century include wielka liczba (Mącz/1564, Don/1583, 1595), wielga (Bart/1544) and mała liczba (Don/1595) / jedna liczba (Bart/1544). A new term, recorded since 1765, is liczba pojedyncza (cf. Chapter II). In Gott/1766, an older form appears: mała liczba.

5.5. Porównanie, or comparison

Table 4. Names of degrees of comparison in Szylarski’s grammars compared to earlier grammars

Latin term

SzyGram/

1767

SzyPocz/

1770

First attestations

(in SHTG)

comparatio [comparison]

komparacja /

porównanie /

porównywanie

porównanie

komparacja: Kon/1759
porównanie: Gott/1766

gradus

[degree]

stopień /

gradus[52]

stopień

stopień: Bart/1544
gradus: Tr/1764

positivus [positive]

ani podwyższający, ani poniżający / pierwszy stopień

→ / →

pierwszy stopień ani podwyższający ani poniżający / pierwszy stopień[53] / pierwszy stopień: Gott/1766
pierwszy stopień: Mącz/1564, Gut/1668, Mal/1700

comparativus [comparative]

drugi stopień / podwyższający albo poniżający

→ / trochę podwyższający, trochę poniżający

drugi stopień trochę podwyższający albo poniżający / drugi stopień: Gott/1766

superlativus [superlative]

trzeci stopień / nad wszystkie przenoszący albo poniżający

→ / nad wszystko podwyższający lub poniżający

trzeci stopień nadto podwyższający albo nadto poniżający / trzeci stopień: Gott/1766

There is evident parallelism in nomenclature between the terms in Szylarski’s grammar and in the Polish edition of Gottsched’s grammar of German (1766). Slight differences occur in the composition of multi-word terminological compounds. The printed version of Szylarski’s grammar did not include the terms gradus nor komparacja.

5.6. Tense

Szylarski uses the familiar 16th- and 17th-century names of tenses, namely czas teraźniejszy [present continuous tense], czas przeszły niedoskonały [past continuous tense], czas przeszły doskonały [past simple tense], czas przeszły więcej jak doskonały [past perfect tense] and czas przyszły [future tense]. He enriches Polish grammatical nomenclature by adding two terms (given the differences in how the future tense is formed): czas przyszły nieskładany [future simple tense] and czas przyszły składany [future continuous tense]; the first one is the equivalent of Latin futurum simplex / perfectum, the second one, of futurum secundum / imperfectum. In later sources, they will become czas przyszły złożony (Gddk/1816—1st ed. 1784, Kop/1817) and czas przyszły niezłożony (Ant/1788), also called prosty (Dor/1958–1969). The names czas kondycjonalny teraźniejszy I and II [present continuous conditional tense and present conditional tense] and czas kondycjonalny przeszły I and II [past continuous conditional tense and past conditional tense] appear only in the manuscript, probably under the influence of Restaut’s French grammar.[54]

Table 5. Names of tenses in Szylarski’s grammar compared to earlier grammars

Latin, French term

SzyGram/

1767

SzyPocz/

1770

First attestations

(in SHTG)

tempus: Men/1649 [tense]

czas

→

DonGl/1542, Bart/1544

tempus praeteritum: Men/1649 [past tense]

czas przeszły

→

Bart/1544, Don/1595

praeteritum perfectum (cum casu…): Men/1649

[past simple tense]

czas przeszły doskonały (ja przeczytałem [I read]) [55]

→

Don/1595, 1649

praeteritum imperfectum: Men/1649

[past continuous tense]

czas przeszły niedoskonały [56] (ja czytałem

[I was reading])

→

Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700

praeteritum plusquam perfectum: Men/1649 [past perfect tense]

czas przeszły więcej niż doskonały (ja przeczytałem był [I had read])

→

Don/1595, 1649

tempus futurum: Men/1649

[future tense]

czas przyszły

→

DonGl/1542

Bart/1544

futurum secundum  / simplex / perfectum: Men/1649

[future simple tense]

czas przyszły nieskładany (ja przeczytam [I will read])

→

–

futurum primum  / circumscriptum / imperfectum: Men/1649 [future continuous tense]

czas przyszły składany

(ja będę czytał [I will be reading])

→

–

tempus praesens: Men/1649 [present continuous tense]

czas teraźniejszy

(ja czytam [I am reading])

→

Mącz/1564, Mora/1592

[conditional tense]

czas kondycjonalny

–

–

conditionnel présent: Res/1730: 83, 84 [present continuous conditional tense]

czas kondycjonalny teraźniejszy I

(ja czytałbym [I would be reading])

–

conditionnel présent / czas teraźniejszy warunkowy: Nał/1774

[present conditional tense]

czas kondycjonalny teraźniejszy II

(ja przeczytałbym [I would read])

–

–

conditionnel passé: Res/1730: 83, 86

[past continuous conditional tense]

czas kondycjonalny przeszły I

(ja czytałbym był [I would have been reading])

–

conditionnel passé  / czas warunkowy przeszły: Nał/1774

[past conditional tense]

czas kondycjonalny przeszły II

(ja przeczytałbym był [I would have read])

–

drugi czas przeszły warunkowy: Nał/1774

The names of the tenses as given by Szylarski have attestations in the 16th century (czas teraźniejszy, czas przyszły, czas przeszły, czas przeszły doskonały) and the 17th century (czas przeszły niedoskonały). The source of the terms is the Latin-Polish edition of the Donatus.

5.7. Sposób, or mood

Szylarski’s predecessors adopted six moods after Latin grammar (e.g., Stat/1568: indicativus, imperativus, optativus, subiunctivus, infinitivus, potentialis); the indicative (indicativus) and imperative (imperativus) moods were understood as they are currently. For other forms, the Polish name corresponding to the Latin one was determined on the basis of examples translated from Latin. For example, Meniński intuitively considered optative mood (optativus) and subjunctive mood (coniunctivus) together, while he did not include the potential mood (potentialis). The corresponding particles-conjunctions became mood indicators: bodaj, aby, jak, skoro, choć, chociaż, jeśli, gdy, kiedy (Jefimow 1970: 112). The infinitive was treated as one of the moods and was thought to have temporal and gender properties; for example, Meniński gave two forms: perfective (infinitivus perfectus—zrozumieć) and imperfective (infinitivus imperfectus—rozumieć). Szylarski based his set of moods on formal and semantic criteria:

To understand the differences between Moods, we need to note that in all these Conjugations nothing is added to the Indicative Mood; to the subjunctive mood, we add the following conjunctions: gdyż by. To gdyż, in the first person, we add the syllable em, and in the second, the syllable eś […] Using the Imperative Mood, we express an order, advice or a request […] Because of this, this Mood does not have a first person nor the past tense […] The infinitive mood is thus called as it does not apply to any particular person but can serve any one of them […] it ends with the letter ć with an accent, or the syllable dz, for example, ścigać, biedz[57] (SzyPocz/1770: 77).

Table 6. Names of moods in Szylarski’s grammar compared to earlier grammars

Latin term

SzyGram/1767

SzyPocz/1770

First attestations

(in SHTG)

modus

[mood]

sposób

→

Gut/1669, Sty/1675, Tr/1764, Gott/1766

modus indicativus [indicative mood]

sposób skazujący

→

Duch/1699, Mal/1700, Tr/1764, Gott/1766

modus imperativus [imperative mood]

sposób rozkazujący

→

Gut/1668, Tr/1764, Gott/1766

modus coniunctivus [subjunctive mood]

sposób złączający

→

Gut/1668, Gut/1669, Gott/1766

modus infinitivus [infinitive mood]

sposób nieograniczony

→ / sposób nieskończony

nieograniczony: Sty/1675, Duch/1699, Mal/1700
nieskończony: Sty/1675, Mal/1700, Gott/1766

Szylarski adopts the naming of moods from his predecessors and adds in the printed version of his work another name for the infinitive, already known from other grammars: sposób nieskończony.

5.8. Person

Like his predecessors, Szylarski distinguishes osoba pierwsza [first person], “one who speaks” (I, we), druga / wtora [second person], “to whom one speaks” (you), and trzecia [third person], “about whom one speaks” (he / she / it, they) (SzyGram/1767: 198). The names of the first and third persons as given by Szylarski are attested in SHTG from the 16th century (Don/1595). In the case of the second person singular, there are differences between the manuscript and the printed version; in the latter, the author uses only one term, druga osoba, which is a newer, more recent term compared to wtora osoba. In the sources included in SHTG, druga osoba has been noted for the first time only at the end of the 17th century, in French textbooks (Duch/1699, Mal/1700); it also occurs in the translation of Gottsched’s grammar (1766). Wtora osoba / osoba wtora appears as equivalent to Latin secunda persona / persona secunda in the 1595 bilingual edition of the Donatus.[58]

5.9. Staczanie, or conjugation

“[O]dmienianie[59] [inflecting] the verb to show moods, tenses, persons, the singular or plural number”[60] (SzyGram/1767) is called koniugacja or staczanie [conjugation]; the verb odmienia się [inflects], that is, się koniuguje or stacza się [conjugates]. The terms staczanie and staczać się (in reference to the verb) appear only in the manuscript. The former was noted earlier in the 1595 edition of Donatus’s grammar, the latter in Styla’s grammar (1675), while koniugować się appeared previously in Duchênebillot’s textbook (1699).

In the formation of verbs, the stem (thema), or czas początkowy, is the present tense in the indicative mood, “from which the conjugation begins”[61] (SzyGram/1767: 260, information omitted in the printed grammar).[62]

5.10. Gatunki, or rodzaje słowa [voices of the verb]

Like his predecessors, Szylarski understands gatunek słowa [voice of the verb] as the ability to distinguish between the action and state of the verb. Grammarians were unaware of the difference between the meaning of the verb and its conjugation by voice. Mikołaj Volckmar listed three voices of the verb (activum, passivum and neutrum; a specific form of the verb was assigned to each type), while Meniński added reciprocum (reflexive: śmieje się), absolutum (simple: idę) as well as inchoativa, frequentativa, primitiva and meditativa (Jefimow 1970: 109). Szylarski’s manuscript includes five voices of the verb, while in the printed version, the author, like most grammarians, gives the names of three. It should be mentioned that none of these names have lasted to this day. Replacing the terms rodzaj and słowo oddzielne with gatunek in the printed grammar shows the desire for precision in meaning.

Table 7. Names of voices of the verb (genera verborum) in Szylarski’s grammars compared to earlier grammars

Latin term

SzyGram/

1767

SzyPocz/

1770

First attestations

(in SHTG)

genus verbi

[voice of the verb]

rodzaj / gatunki werbow

gatunki słów

rodzaj: Bart/1544
rodzaj słów: Don/1595

gatunek słów: Gott/1766

verbum activum

[active verb]

słowo czyniące

gatunek działający / słowo czyniące – działające

słowo czyniące: Sty/1675, Duch/1699, Gott/1766
gatunek działający / słowo działające: Gott/1766

verbum passivum [passive verb]

słowo cierpiące

gatunek cierpiący / słowo cierpiące

słowo cierpiące: Bart/1544, Don/1583
gatunek cierpiący: Gott/1766

verbum neutrum [neuter verb]

słowo oddzielne

gatunek ani działający, ani cierpiący / gatunek trzeci

słowo oddzielne: Bart/1544, Don/1583
gatunek trzeci / słowo trzeciego gatunku: Gott/1766

verbum reciprocum [reflexive verb]

słowo ściągające (się)

–[63]

słowo ściągające się: Gott/1766

verbum auxuliare [auxiliary verb]

słowo posiłkujące

–[64]

słowo posiłkujące: Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1766

Of note is the terminological correspondence between Szylarski’s grammar and the Polish edition of Gottsched’s grammar (1776).

6. Imię istne [simple noun] vs. składane [compound noun]

There are not many terms relating to word formation in Szylarski’s grammar. Słowa / imiona can be składane / składające się / złożone [compound nouns], as opposed to pojedyncze, początkowe, istne [simple nouns]. The former pochodzą od [derive from] the latter, differing from them in prepozycja / przekładanie / słówko [preposition]. Diminutive names are called diminutiva (thus in Mal/1700, Gott/1762). Some of these terms appear only in the manuscript, such as słowo pojedyncze, prepozycja and słówko, some only in the printed grammar, for example, słowo / imię istne.

With the exception of słowo składające (się) and słówko, all terms have been noted in previous sources: słowo początkowe (Gut/1669, Tr/1764), słowo złożone (Klecz/1767),[65] słowo składane (Mal/1700), imię złożone (Don/1595, Kon/1759), pojedyncze słowo (Tr/1764), imię / słowo istne (Gott/1766), imię składane (Gott/1766), pochodzić (od…) (Mącz/1564, Don/1595), przekładanie (Bart/1544), prepozycja (Gott/1762).

7. Konstrukcja [syntax], or “the correct ordering of words in speech”

Szylarski distinguishes two types of syntactic relationships: zgadzanie / konstrukcja zgadzania [agreement] and rządzenie / konstrukcja rządzenia [case government]. These terms correspond to constructio concordantiae and constructio regiminis from Konarski’s grammar (1759). Unlike his predecessors (Mal/1700, Dąb/1759, Gott/1766), for whom zgadzanie and konstrukcja (= syntax) were parallel terms, the author of this grammar applies the former only to agreement. “Syntaxis in Greek, konstrukcya from Latin, is the correct ordering of words in speech, which can be done twofold; either by agreement with each other or by the government of ones by the others”[66] (SzyPocz/1770: 98).[67] When discussing conjunctions, Szylarski makes a note of their order, or porządek koniunkcji (SzyGram/1767) / złączań (SzyPocz/1770).[68] There are grounds to think that konstrukcja concerned the level of grammatical organization (syntax), while sens / period[69] (= sentence) referred to the level of thought (logic):

Since this book leads to getting to know the language in depth, as well as the similar inflection of endings of different words through declension and conjugation and, lastly, the manner in which words as well as whole sentences are variably inflected by various rules of syntax, it will be a significant material for choosing cadences[70] (SzyGram/1767: 469).

With regard to syntaxis, grammarians focused their attention until the 18th century on syntactic relationships between words. In their description, Szylarski, like his predecessors, uses morphological terminology, such as “The verb should agree with the Nominative Case or the Vocative Case in these two things: in person and in number, that is, the verb should be in the same person and number as the Nominative Case or Vocative Case, e.g., GOD created everything. O man, remember the final things”[71] (SzyPocz/1770: 100).

8. Recapitulation

A comparison of the grammatical terminology used by Szylarski in the manuscript and printed versions of his grammar with that used by earlier grammarians shows that the author of the first grammar written in Polish is upholding the grammatical tradition. This tradition was started with the publication of the Latin-Polish edition of Donatus’s grammar, in which we have de facto two terminological systems, Latin and Polish, but they are based in the conceptual system of Latin grammar. The popularity of this work contributed to the dissemination of the terms contained in it; not only were particular terms adopted from it but also naming conventions (most often, Polish terms were calques of the Latin ones). The authors of later grammars followed the path laid out by the bilingual Donatus. Szylarski exhibited terminological conservatism, in spite of the research he conducted, which is evidenced by the conjectures he made in the manuscript, or the terminological differences between the manuscript and printed versions of his grammar. Therefore, we would be justified in saying that Szylarski’s grammar closes the first stage of the formation of Polish grammatical terminology, which began with the publication of the Latin-Polish edition of Donatus’s grammar.

If we exclude such periphrases as interiekcja do grożenia (adverbium hortandi) [adverb of exhortation], which would not have been noted in earlier sources, there are about a dozen terminological neologisms in Szylarski’s printed grammar. They include semantic (sylaba ‘digraph’), word-forming (przeciąg) and syntactic neologisms (kreski podwójne), as well as structural calques, e.g., dwie kropki (duo puncta), imię liczajne (nomen numerale).

Although sparse, some examples prove that Szylarski aimed to unify the nomenclature (staczanie, naginanie, koniugacja: SzyGram/1767 → koniugacja: SzyPocz/1770) and limit the number of borrowings in favor of native terms (kazus / spadek: SzyGram/1767 → spadek: SzyPocz/1770; prepozycja / przekładanie: SzyGram/1767 → przekładanie: SzyPocz/1770).[72] There is evidence that he attached importance to making terms unambiguous (gatunek, rodzaj: SzyGram/1767 → gatunek: SzyPocz/1770; zgadzanie ‘agreement’: SzyGram/1767, SzyPocz/1770) and saw the need to modernize the nomenclature (wtora osoba / druga osoba: SzyGram/1767 → druga osoba: SzyPocz/1770; liczba mała / pojedyncza: SzyGram/1767 → liczba pojedyncza: SzyPocz/1770). In the printed grammar, the author abandoned some new terminological proposals that deviated from contemporary usage (cf. naginanie, zginanie, naginać [się]), while keeping others (cf. opowiadający).

Undertaking the effort to write this grammar, Szylarski may have realized the need to build a quasi-comprehensive, closed and coherent set of terms, in which the lower-level categories would be subordinate to higher-level categories. It had to be done also for the sake of the addressee of the grammar: the terms were meant to be understandable, and the knowledge of the easier terms was to facilitate understanding of the more difficult ones.[73] The most extensive section of grammatical terminology related to inflection, and it was also used in the description of syntactic constructions (the sentence is described in the section on conjunctions). The information given about punctuation marks should be considered comprehensive. There are only a few terms relating to phonetics (and imprecise ones at that) and word formation.

The reference plane for Polish terms was Latin terminology. This was the norm at the time due to the multilingual circulation of scientific information (Biniewicz 2002: 221, 223).[74] Latin terms in Szylarski’s grammars may occur as the only designations,[75] or they may be confronted with native terms or be parallels for them, that is, they belong either to the Latin terminological system or to the Polish one. Terms preceded by the phrases po łacinie [in Latin], co zowią [which they call] and/or those which are graphically distinguished[76] are considered quotations. Parallel forms are usually preceded by conjunctions albo [or] and czyli [that is], are sometimes graphically distinguished and may retain partially Latin features (phonetic, inflectional and syntactic),[77] cf. adiectivum—adiectiva / adiektywa, adiektywow, adiektywach[78] and substantivum—substantive / substantyw, substantywow, substantywami.[79] Indicators of the relationship between terms may be different in the manuscript than in the printed grammar, which also hinders separating the two planes on which the names functioned.[80]

As for the concordance of the terms used by Szylarski with those found in Styla’s grammar of Italian[81] and Dobracki’s work (Rombowski 1960: 134), it can be explained by a common source of terminology, i.e., the Latin-Polish edition of Donatus’s grammar, although it cannot be ruled out that in some cases, the authors of the grammars applied the same pattern of transposing Latin terms (or those from modern languages) into Polish independently of each other. The process of freeing the knowledge of the Polish language from the categories of Latin grammar was gradual.

What attracts interest is the parallelism between the names used in the translation of Gottsched’s grammar and in Szylarski’s grammar (cf. also Chapter V). Especially noteworthy are terms that, in light of the material collected in SHTG, were not noted in earlier sources, such as rodzaj trzeci [neuter gender], gatunki słów [voices of the verb], imię składane [compound noun], słowo ściągające się [reflexive verb] or słowo trzeciosobne (impersonal verb, Latin: verbum impersonale). Based on the latter term, Szylarski creates new designations: słowo trzeciosobne działające (verbum impersonale activum) [impersonal active verb] and słowo trzeciosobne cierpiące (passivum) [impersonal passive verb], which remain in a hyponymic relation to słowo trzeciosobne and in differential relation to each other. They are not based on słowo nieosobiste, a term with a long tradition of use (Dobr/1699, Sty/1675, Mal/1700) that Szylarski was familiar with; in SzyGram/1767, it was given as a parallel term for słowo trzeciosobne (it was not recorded in the printed grammar).

Szylarski mentions being familiar with Gottsched’s grammar in Przemowa [Preface] to the manuscript version of his grammar. Similarities in terminology would indicate his familiarity with the 1766 edition and may also be the evidence of a consensus among Polish users of the time on grammatical nomenclature. This consensus will be shattered by Kopczyński.

1. [1] Dudziński’s work was actually a guide to lexicology and grammar, while Kleczewski devoted only two of the book’s 12 chapters to linguistic issues, chiefly vocabulary.

2. [2] Szylarski mentioned Restaut’s name in the preface to the printed work. The authors of the study Ludzie oświecenia o języku i stylu point to Nicolas Beauzée’s grammar (Mayenowa [ed.] 1958: 137).

3. [3] Kleiner Lustgarten […] by Woyna first appeared in print in 1690; a Polish grammar published by the author in Latin in the same year (Compendiosa linguae Polonicae institutio […]) had only one edition.

4. [4] Moneta’s Enchiridion Polonicum oder Polnisches HandBuch was first published in 1720.

5. [5] “Słow jednak, czyli z Greckiego pochodzących à od Łacinnikow używanych, czyli z Łacińskiego na Polskie przekształtowanych, do wyrażania rożnych części i podziałow w uczeniu Grammatyki przypadających i potrzebnych, nie usiłowałem koniecznie szczeremi nazwiskami Polskiemi wykładać, naśladując w tym Niemcow i Francuzow, z ktorych pierwsi do podobnych wyrazow, słow w cale Łacińskich; drudzy na swoje tylko zakończenia przerobionych zażywają; przez co języki swoje czynią powszechniejsze, nie wzdrygając się tych słow, ktore prędzej i od więcej Narodow, Ludzi mogą być pojęte i zrozumiane.”

6. [6] In the manuscript, it corresponds to § III. O własnościach pierwszych czterech części mowy [On the features of the first four parts of speech] (SzyGram/1767: 8–13).

7. [7] Duchênebillot (1699) and Gottsched (1762) call them terminy grammatyckie.

8. [8] “Mowa, jest wyrażenie myśli słowami.”

9. [9] “Pytanie. Co jest Grammatyka?

Odpowiedź. Jest nauka jakiej mowy.

P. Co jest mowa?

O. Jest mowa wyrażenie myśli przez słowa.

[tekst wykreślony: P. Jak się to dzieje […]

O. Przez słowa.]

P. Z czego składają się słowa?

O. Z sylab.”

10. [10] “Mowa jest obrazem czyli znakiem myśli.”

11. [11] “ucząca dobrze mowić i pisać.”

12. [12] “Grámmátiká, náuká która sie obiera około uczenia obiecádła, sylláb, tćionk, álbo rzekow słow, i wszego języka.”

13. [13] “Quid Est GRAMMATICA? Est ars, quae doces bene loqui, bene scribere, et bene pronuntiare.”

14. [14] Term noted in SPXVI in the meaning of ‘explanation of the meaning of the word based on its structure, origin, root,’ quotations from the Bible by Szymon Budny, Jakub Wujek and from Nowy karakter… by Jan Januszowski. In the last work, the word is given in a different typeface (Antiqua), which is how Latin nomenclature was highlighted.

15. [15] This section in the manuscript also contains terms relating to poetry, such as cezura [caesura] and kadencja [cadence], which have been replaced in the printed grammar with zakończenie słowa w pośrzodku and składność.

16. [16] Cf. “H sounds the same as the French h aspiré, that is, touching each other in pronunciation, just like in the Polish and French word hardy” (“H samo tak brzmi, jak Francuskie aspirée, to jest w wymawianiu dotykające się, jako w tym słowie Polskim i Francuskim: hardy”; SzyGram/1767: 29).

17. [17] Mączyński (1564) wrote about prętkie or długie przynocenie sylab (in the entry on prosody [prosodia]).

18. [18] In Jan/1594, małe i is in opposition to y.

19. [19] “krotko bywáją wymawiane.”

20. [20] It is one of figury gramatyczne [grammatical devices] used to explain changes in word forms. “The syncope, a Grammatical device by which words are shortened, occurs not only in Nouns, as stated above, but also in Verbs” (“Syncope figura Grammatyczna, przez ktorą skracają się słowa, ma miejsce nie tylko w Nominach, jak się wyżej rzekło, ale też w Werbach”; SzyGram/1767: 249).

21. [21] “Znaki Ortograficzne są pewne krèski lub kropki, ktore się, nie już nad literami, jak akcenta, lecz między słowami, lub przy zawartym jakim sensie kładą.”

22. [22] On the 16th-century dispute between Jakub Górski and Benedykt Herbest, cf. Foremniak 2014: 72–80.

23. [23] Restaut (1730: 292) lists virgule (,), point avec la virgule (;), deux points (:), point (.), point interrogatif (?), point admiratif (!).

24. [24] In Sstp, a discontinuous unit po kropce ‘in drops, bit by bit, here and there.’

25. [25] These names are influenced by the shape of the graphic mark or its function.

26. [26] “It is customary to put quotation marks on the edge of the page, next to the words of others that we cite” (“Podwojne kreski jest zwyczaj kłaść na brzegu karty przy słowach cudzych, które przywodziemy”; SzyPocz/1770: 27); the symbol therefore appeared at the beginning of the quote, not at its end.

27. [27] “Szosta kryská się znájduje pisána powzdłuż między literámi, która jest znákiem, że się z rożnych słów czyni jedno, náp. entre-prendre, entend-il, commence-t-on.”

28. [28] In the Latin edition of 1756, the number of punctuation marks is given as 10. It follows, therefore, that in this edition, accentus was treated as a hyperonimic term to acutus, gravis, circumflexus. In the Polish translation, the number of characters was not mentioned; two questions were posed instead: one about punctuation marks (seven), the other about accents (three), and apostrophus was omitted.

29. [29] The numbers in parentheses indicate the order in which the grammar’s author listed the terms.

30. [30] Szylarski links membrum to a semicolon: “A stroke with a dot peculiarly tends to be placed where the part of the Sentence that the Latinists call Membrum, containing at least one line, finishes; or […] for example, It is never worthy to say what indeed is not; it is sometimes worthy to omit what indeed is” (“Krèska bowiem z kropką tam osobliwie kłaść się zwykła, gdzie się kończy część Periodu, ktorą Łacinnicy nazywają Membrum, przynajmniej na wiersz długości zawierająca; albo […] np. Nie godzi się nigdy zaprawdę twierdzić, co w samej rzeczy nie jest; godzi się czasem zamilczeć, co jest”; SzyPocz/1770: 26).

31. [31] It was used to indicate a split word, while a few dashes marked the omission of words (SzyGram/1767: 86–87, SzyPocz/1770: 28).

32. [32] Contrary to what Katarzyna Foremniak (2014: 103) wrote, Malicki does discuss the question of the orthographic norm, but he does it in the description of the French grammar.

33. [33] “jej używánié jest práwie jedno co i dwu punktów takich.”

34. [34] The terms introduced by Michał Dudziński (1776), in particular znak zboczenia (parethensis) [parenthesis] and śrzódznacze (media nota) [semicolon], should be considered independent terminological proposals. Samuel Bogumił Linde included the latter example in his dictionary.

35. [35] Nomina included: substantiva (= nouns), adiectiva (= adjectives) and numeralia (= numerals). Szylarski treats numerals (imiona / adiektywa liczajne) as adjectives (imiona przydatne / adiektywa). The information about numerals did not appear in the printed grammar. The term imię liczajne appears in SzyPocz/1770 once, in the section on syntax. The names imiona istotne and imiona przydatne, which have 17th-century attestations in SHTG, occur only in the manuscript, while the printed grammar contains collateral terms—hybrid forms: imię adiectivum and imię substantivum (both noted in Dąb/1759).

36. [36] The arrow indicates that the term used in SzyGram/1767 also appears in SzyPocz/1770.

37. [37] The brackets indicate that the name is noted as a component of a multi-word term.

38. [38] As a component of terminological compound words (verbum poczynające ‘inchoative verb,’ verbum uczęszczające ‘frequentative verb’).

39. [39] As a component of terminological compound words (participium czasu teraźniejszego).

40. [40] Almost to the end of the 19th century, the participle was considered by many grammarians to be a separate part of speech (Czelakowska 2010: 159–160). The status of the particle as a separate part of speech was not fully defined in the 19th century (Zagórski 1981: 112).

41. [41] “Przysłowia służące do […] Potwierdzenia Tak, tak jest, zaiste […].”

42. [42] “Przysłowia służące do […] Ilkości Wiele, siła, dużo […].”

43. [43] He retains this approach when describing interjections, cf. “The following Interjections are used to express merriment: cha, cha, cha; hej, hoj, vivat, vivat. To express sorrow and grief: à, ach! och!” (“Do wyrażenia wesołości służą następujące Interjekcye: cha, cha, cha; hej, hoj, vivat, vivat. Do smutku i żalu: à, ach! och!”; SzyPocz/1770: 97). In Gott/1766: interiekcje radości / uskarżania się.

44. [44] Due to the limited space, I am only signaling the issues related to the formation of two- or more-word names.

45. [45] In the sources collected in SHTG, nazywający is the equivalent of Latin nomen appellativum (Kn/1643, Tr/1764) and Russian именительный (падеж) (Kurh/1852).

46. [46] Cf. Russian сказательный падеж, which Mikołaj Lubowicz (1778) translated as objawiający.

47. [47] “jak mowiemy z Łacińskiego.”

48. [48] Cf. “Since this book leads to getting to know the language in depth, as well as the similar inflection of endings of different words through declension and conjugation” (“Ta także książka jako prowadząca do gruntownego przeniknienia języka, tudzież dająca poznawać podobne rożnych słow w terminacyach zginanie osobliwie przez deklinacye i koniugacye”; SzyGram/1767: 469).

49. [49] In this meaning, see thema, e.g., in Dobr/1699, Rot/1616. Cf. also “Thema item apud Grammaticos origo in Verbo vel Nomine, à qua tempora, modi, personae, casus, derivata. composita descendunt. sic recentiores. Varzo Originem appellat” (Kn/1644).

50. [50] “spadek Mianujący, czyli początek słowa.”

51. [51] Genus neutrum—oddzielne / ani męskie, ani niewieście: Bart/1544.

52. [52] Borrowed term. Following the modern nomenclature, the examples of compared adjectives given in the manuscript: wysoki – niski, wyższy – niższy and najwyższy – najniższy [tall – short, taller – shorter, tallest – shortest] have erroneously been treated as degree names (Decyk-Zięba 2020: 165). In the published grammar, the author changed them to other examples: piękny – piękniejszy – najpiękniejszy [beautiful – more beautiful – most beautiful], szpetny – szpetniejszy – najszpetniejszy [ugly – uglier – ugliest].

53. [53] In the glossary of grammatical terms, it is given as an equivalent of Latin positivus (under the gradus comparationis entry).

54. [54] In French: conditionnel présent ‘present conditional mood’ and conditionnel passé ‘past conditional mood.’

55. [55] Following the Latin model, since the 16th century, the aspectual opposition has been presented as an opposition of grammatical tenses for the imperfect and perfect verb (czytałem [I was reading]: past continuous tense, przeczytałem [I read]: past simple tense).

56. [56] Once in the printed grammar, probably as an error, the name of the tense is given as czas przeszły nieskończony (SzyPocz/1770: 70); it should be czas przeszły niedoskonały.

57. [57] “Dla pojęcia rożności między Sposobami, uważać potrzeba, iż w tych wszystkich Koniugacyach do Sposobu Skazującego nic się nie dodaje; do złączającego dodają się te złączania: gdyż by. Do gdyż w pierwszej osobie przyłącza się sylaba em, w drugiej, sylaba eś […] Przez Sposob Roskazujący, wyraża się roskaz, rada lub prośba […] Dla tego ten Sposob ani pierwszej osoby, ani czasu przeszłego nie ma […] Sposob nieograniczony ztąd się nazywa, iż do żadnej w szczegulności osoby nie ściąga się, lecz każdej służyć może […] kończy się na literę ć z akcentem, albo na sylabę dz, jako ścigać, biedz.”

58. [58] As these examples demonstrate, the order of the components of the terminological compound word was not yet stabilized.

59. [59] As an exception: zginanie. Cf. note 48.

60. [60] “[O]dmienianie słowa [czasownika] przez sposoby, czasy, osoby w jednej lub obojej liczbie.”

61. [61] “od ktorego poczyna się koniugacya.”

62. [62] Cf. Woy/1690, Dąb/1759 (also: Jefimow 1970: 119–120). Kopczyński argues against such an understanding of the thema of the verbs: “Taking the first person singular of the present tense of the indicative mood as the stem, or thema, we would run into several unresolvable difficulties” (“Dając za źrzódło, czyli thema formóm naszym piérwszą osobę liczby pojedynczéj czasu teraźniejszégo trybu oznajmującégo, wpadlibyśmy w kilka niewywikłanych trudności”; Kop II/1780: 175).

63. [63] Not mentioned in the printed grammar among gatunki słowa.

64. [64] Not mentioned in the printed grammar among gatunki słowa.

65. [65] Koronczewski (1961: 25) cites Cellarius’s grammar (1725) as the source with the first attestation of the term. In fact, in this work, it appears in the form słówko złożone.

66. [66] “Syntaxis po Grecku, z Łacińskiego konstrukcya jest dobre złożenie słow w mowie, co sie staje dwojakim sposobem; albo przez zgadzanie się z sobą, albo przez rządzenie jednych drugiemi.”

67. [67] There is no basis for treating zgadzanie słów as a parallel term for konstrukcja, as done by Koronczewski (1961: 37).

68. [68] In DonCul/1560, Mora/1592, Don/1595 and 1649, Gut/1669, ordo, meaning rząd [case government], is one of the accidens of a conjunction (ordo coniunctionum). Using this category, the following conjunctions were distinguished: coniunctiones praepositivae (DonCul/1560, Mora/1592, Don/1595, 1649, Gut/1699), i.e., złączenie przekładane [prepositional conjunction] (Don/1542, 1595, 1649), postpositivae (Mora/1592) / subiunctivae (DonCul/1560, Don/1595, 1649, Gut/1699), i.e., przydane [postpositional conjunction] (Don 1595, 1649), and communes (DonCul/1560, Mora/1592, Don/1595, 1649, Gut/1699) / indifferentes (Mora/1592), or pospolite [ordinary conjunction] (Don/1595, 1649). Cellarius (1725) devoted a separate paragraph to porządek konstrukcji (syntactical order, Latin: ordo constructionis).

69. [69] Cf. “A Period, i.e., a sentence, ends beautifully with the future continuous tense of the infinitive mood, ex.: The blessed shall forever be rejoicing with God” (“Czasem przyszłym składanym z nieograniczonego sposobu pięknie się kończy Period czyli sens jaki, nap: Błogosławieni wiecznie z Bogiem cieszyć się będą”; SzyGram/1767: 270).

70. [70] “Ta także książka jako prowadząca do gruntownego przeniknienia języka, tudzież dająca poznawać podobne rożnych słow w terminacyach zginanie osobliwie przez deklinacye i koniugacye, na ostatek sposob rożnie odmienienia słow, owszem i sensow całych przez rożne reguły konstrukcyi, znacznym do przybierania kadencyi posiłkiem będzie.”

71. [71] “Słowo zgadzać się powinno z Spadkiem Mianującym, lub Wzywającym w tych dwoch rzeczach: w osobie i w liczbie, to jest: iż słowo powinno się kłaść w tej samej osobie i liczbie, co spadek Mianujący lub Wzywający, np.: BOG stworzył wszystko. Pomnii człowiecze na ostateczne rzeczy.”

72. [72] A special case of this naming strategy—which should also be seen in the broader context of the fight against macaronisms—is the avoidance of using terminological compound words that included Latin terms, present in the manuscript. Except for imię substantivum [noun] and imię adiectivum [adjective], designations that were heterogeneous in terms of origin did not make it into print, including adiektywa liczajne [numerals], participium czasu przeszłego / teraźniejszego—cierpiącego / czyniącego znaczenia [past / present participle—passive / active], and verbum osobiste / nieosobiste [personal / impersonal verb]. Instead, collateral compound words containing native terms were used: imię liczajne, uczestnictwo czasu przeszłego / teraźniejszego—znaczenia cierpiącego / czyniącego and słowo osobiste / trzeciosobne.

73. [73] “To start with, let the student only learn to recognize personal verbs; after that, it is easier to [grasp] impersonal verbs as well, with no need to trouble the youngster with further explanations, he will grasp it himself later” (“Z początku niech się tylko wprawi uczeń do oznania słow osobistych, łatwiej potym można i trzeciosobne, ani wyższą explikacyą zatrudniać młodego, której potym sam dojdzie”; SzyGram/1767: 219).

74. [74] According to the SHTG database (accessed: 15.09.2023), there were 43 Latin and 340 Polish terms in SzyGram/1767, while in SzyPocz/1770—27 Latin and 260 Polish terms.

75. [75] Cf. “Caution, I. The Polish language abounds more than others in feminine nouns, which are used for children of this gender as terms of endearment, called Diminutiva after Latin” (“Przestroga, I. w Imiona niewieście, ktoremi dzieci tej płci przez pieszczenie zwać się zwykły, od Łacinnikow Diminutiva, nad insze języki obfituje język Polski”; SzyPocz/1770: 36).

76. [76] “Quantity of Syllables, called quantitas in Latin” (“Ilkość Sylab po Łacinie zwana quantitas”; SzyPocz/1770: 110), “Adverb, Adverbium in Latin” (“Przysłowie po Łacinie Adverbium”; SzyGram/1767: 380).

77. [77] For this reason, their status in the text is not completely obvious: whether they are quotations, interjections or borrowings. For borrowings in specialized lexis, cf., e.g., Biniewicz 2002: 47–54; Szczaus 2013: 21–24.

78. [78] Cf. in SzyGram/1767: “When should capital letters be used? […] for example, Grammatyka, Deklinacye, Konjugacye, Substantivum, Adjectivum” (“Gdzie się powinny pisać wielkie litery? […] nap: Grammatyka, Deklinacye, Konjugacye, Substantivum, Adjectivum”; pp. 33–34), “Latin Adjectives ending in i belong here” (“Tu należą Adjectiva na i Łacińskie kończące się”; p. 169), “Do Adjectives have many Declensions?” (“Adjektywa wiele mają Deklinacyi?”; p. 161), “the same should be understood about Adjectives” (“toż samo rozumieć potrzeba o Adjektywach”; p. 387), “as all Adjectives do” (“zwyczajem wszystkich Adjektywow”; p. 426).

79. [79] The form substantyw (imię substantyw własne), as reconstructed by Koronczewski (1961: 36), was not used by Szylarski. Cf. “A Substantive Noun may be proper or common. A proper noun is one that refers to a particular person or thing, like Lech, Polska” (“Samo Substantivum insze jest własne, insze pospolite. Własne jest, ktore jednej właśnie osobie lub rzeczy służy, jako: Lech, Polska”; SzyPocz/1770: 31).

80. [80] Cf. “What are the eight parts of speech? A. Noun, that is Nomen, Pronoun, that is Pronomen” (“Ktore są te ośm części mowy? O. Imie czyli Nomen, Zaimek Pronomen”; SzyGram/1767: 7), “Speech is divided into eight parts. I. Noun, Nomen in Latin, is a name of something, e.g., Niebo. II Pronoun, Pronomen” (“Mowa dzieli się na ośm części. I. Imie, po Łacinie Nomen, jest nazwisko jakiej rzeczy, np: Niebo. II. Zaimek, Pronomen”; SzyPocz/1770: 4).

81. [81] Cf. “The textbook is a sort of a replica of textbooks already known; therefore, after the ‘Orthography’ chapter comes the chapter on ‘Etymology,’ that is, a set of word inflections grouped by their endings, then ‘Syntaxis’ (relationships between words) and ‘Prosody,’ that is, the science of poetic meters and mistakes made. Szylarski introduced Polish terminology (imię, słowo, uczestnictwo, spadki, sposoby), known from the grammars by J. Ursinus (1598) or A. Styla (1675)” (Wiśniewska 2009: 322).

Monika Kresa

University of Warsaw

e-mail: monika.kresa@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0001-8673-1098

Chapter VII.

Continuity and change: the process of forming Polish grammatical terminology by Onufry Kopczyński

A series of grammatical works by Onufry Kopczyński, written at the turn of the 18th and 19th centuries, opened a new era in the history of the Polish literature on the subject. Regardless of one’s attitude to the Enlightenment Piarist’s views and grammatical theories, all those who spoke about language and grammar after him referred to his works, either due to being inspired by them and imitating them, or by way of contestation. That disagreement about his proposals existed already in the Enlightenment is evidenced, for example, by Irena Stasiewicz-Jasiukowa’s article entitled Potępienie i aplauz (walka o gramatykę O. Kopczyńskiego w dobie Oświecenia) (Stasiewicz-Jasiukowa 1985).

Despite the critical remarks that have appeared over the years, Kopczyński’s influence on the formation of Polish grammatical terminology is undeniable. Even though not all the terms functioning today can be attributed to him, there is no doubt that the language we currently use to describe the Polish grammatical system was shaped by Kopczyński’s proposals (at least on the lexical plane).

The Historical Dictionary of Grammatical Terms (SHTG) provides an opportunity to consider these proposals in a broader context, and although the topic of Kopczyński’s works and the grammatical terminology he created has already been covered in many studies (cf. below), it is worth looking at his proposition from the perspective of a certain process that led to the final crystallization of the terminology in question.

1. Research objectives

The question of Kopczyński’s contribution to the creation of Polish grammatical terminology appears already in the first monographic study on the Piarist’s grammar:

Kopczyński’s immeasurable contribution will forever be the creation of Polish names not only for the following parts of speech: imiesłów—participium [participle], in which case he adds that the Polish name is clearer than the Latin one; przyimek—praepositio [preposition] (a better name than the Latin one); przysłówek—adverbium [adverb]; spójnik—conjunctio [conjunction]; wykrzyknik—interjectio [interjection], but also for punctuation marks (Kopko 1909: 8).

Teresa Skubalanka (1957: 241) claims that “of the approximately 260 major grammatical terms he uses, only 60 have been adopted [by Kopczyński] from earlier grammars.” These estimates were based on a comparison of Kopczyński’s grammar with selected earlier works, i.e., those by Andrzej Glaber, Christoph Cellarius, Stanisław Konarski, Stanisław Dąbrowski, Stanisław Nałęcz-Moszczeński, Walenty Szylarski, Maciej Dobracki and Stanisław Kleczewski. The researcher also adds that in order to verify the originality of the Piarist’s terminological proposals, she “has reviewed the dictionaries by Troc and Linde” (Skubalanka 1957: 241).

Skubalanka set herself the task of analyzing Kopczyński’s grammatical terminology with regard to its innovativeness, the ways in which it was created and its functionality. The conclusions she reached, in their general wording, can certainly be repeated after more than 60 years since her study was published. Thanks to SHTG, however, it is possible to supplement these conclusions and answer anew the question about the sources and novelty of Kopczyński’s terminological proposals, i.e., to identify those terms that the grammarian repeats after his predecessors, those that he creates to fill in the gaps in the nomenclature, and those whose creation breaks with the prevailing terminological practice.

Moreover, a comparison of Kopczyński’s various works allows us to examine how his terminological vocabulary was shaped: to observe the choices he made when trying to describe the Polish grammatical system with the help of specialized vocabulary that he created anew or partially adopted from his predecessors.

2. Methods and sources

The analysis conducted for the purpose of this chapter encompassed the grammatical terminology used by Kopczyński in all three parts of the so-called “national grammar” (Kop/1778, Kop/1780, Kop/1783), Układ gramatyki dla szkół narodowych z dzieła już skończonego wyciągniony (Kop/1785) and the grammar published posthumously (Kop/1817). The fact that the works of the Enlightenment grammarian, when analyzed together, constitute a certain whole and allow us to draw conclusions about the evolution of grammatical terminology and the author’s views on issues of language and its description is evidenced, for example, by the erroneous statement by the abovequoted Piotr Kopko (1909: 9): “Only Kopczyński’s promise to invent case names remained unfulfilled.” In fact, the author’s proposals for case names—which, incidentally, we still use today—appeared on an exclusive basis only in his last grammatical work (published already after Kopczyński’s death).

In order to answer the question about the continuity and novelty of the Enlightenment Piarist’s grammatical terminology, the material excerpted from the aforementioned works was compared with Polish-language terms used by his predecessors, primarily: Aelius Donatus (Don/1595), Grzegorz Knapius (Kn/1621), Maciej Gutthäter-Dobracki (Gut/1668, Gut/1669), Bartłomiej Kazimierz Malicki (Mal/1700), Christoph Cellarius (Cell/1725), Johann Christoph Gottsched (Gott/1762), Michał Abraham Trotz (Tr/1764) and Walenty Szylarski (SzyPocz/1770). In addition, some quotations from other works listed in the bibliography and included in SHTG were also used.

3. Terminological tradition in Onufry Kopczyński’s grammars

Researchers analyzing Kopczyński’s works have repeatedly pointed to Western philosophical inspirations of his grammatical thought.[1] In fact, the grammarian himself did not deny that influence, invoking expressis verbis the figures of Plato, Aristotle, Bacon, Descartes, Locke or Condillac (Kop/1785: 6). During his trip around Europe, he also had the opportunity to learn about the ideas of the French grammarians who continued the tradition of the Port-Royal grammar (Gniadek 1957).

Undoubtedly (since he was planning to create a large dictionary of the Polish language), Kopczyński also analyzed the dictionaries by Knapius (Kn/1621) and Trotz (Tr/1764) very carefully.

The author of the grammars also admitted to having read the works of his predecessors (which he did not rate very highly), i.e., Franciszek Meniński, Piotr Stojeński and Jan Karol Woyna (Kop/1785: 21). However, it is worth noting that none of these grammars could have been a direct source of grammatical terminology for him since they were all written in a foreign language (French or Latin). Thus, Kopczyński, who recognized the need for a Polish-language terminological apparatus, could only create calques or translate certain structures. However, these structures had already become so firmly established in the European grammatical discourse that it would be difficult to tie them specifically to the grammars mentioned. It is significant (in terms of sources and inspiration) that Kopczyński did not mention reading Szylarski’s grammar, published in 1770:

As for Szylarski’s 1770 grammar ([published] in Lviv), which [Kopczyński] does not mention anywhere, it is my opinion that Kopczyński was familiar with this grammar written in Polish, as I show further in my dissertation, but looked down on it, considering it incomplete and full of foreignness, especially with regard to grammatical terminology [emphasis—M.K.] (Kopko 1909: 5).

Comparative research leads to the conclusion that it is difficult to address this contention based on the grammatical terminology used by both authors. Most of the terms common to Szylarski’s grammar and Kopczyński’s work also appear in other earlier studies. It is possible that Kopczyński adopted the terms przeciąg [prolongation] (SzyPocz/1770: 111, Kop/1778: 6) or znak pytania [question mark] (SzyPocz/1770: 28, Kop/1778: 5) from Szylarski, but even these have also appeared in other texts (Lub/1778, Gott/1762), although it is uncertain whether Kopczyński knew and read those works. Instead, as Kopko (1909) points out, he became familiar with the terminology emerging in Slavic languages; the grammarian himself, however, gave neither the titles of his readings nor their authors.

Despite Kopczyński’s undoubted contribution to the formation of Polish grammatical terminology, it should be clearly emphasized that this terminology was not created in a vacuum. Research by Skubalanka (1957: 242–243) shows that the terms that Kopczyński adopted from the grammatical discourse that had been forming (indirectly in Polish as well) since the 16th century included:

a. akcent [accent], kropka [full stop], period [full stop], znak pytania [question mark] (orthography)

b. dwugłoska [diphthong], głoska [sound], spółgłoska [consonant], ściśniona [raised], wymawianie [pronunciation] (phonetics)

c. części mowy [parts of speech], imię [noun], imię liczebne pospolite [numeral], przypadek [case], przysłówek [adverb], słowo [verb], zaimek [pronoun], zaimek osobisty [personal pronoun], zaimek ukazujący [demonstrative pronoun], zaimek względny [relative pronoun], wyraz niezłożony [simple word], wyraz złożony [compound word], liczba pojedyncza [singular number], rodzaj męski [masculine gender], stopień wyższy [comparative degree], stopień najwyższy [superlative degree], przypadek pierwszy [nominative case], przypadek drugi [dative case], słowo bierne [passive verb], słowo czynne [active verb], czas [tense], czas przeszły [past tense], czas przyszły [future tense], czas teraźniejszy [present tense], tryb łączący [subjunctive mood], tryb rozkazujący [imperative mood], tryb życzący [optative mood], osoba [person], słowo posiłkowe [auxiliary verb] (morphology)

d. okres [sentence], rząd [case government] (syntax).

An analysis of the data collected in SHTG leads to the conclusion that the following terms should be added to this list:

a. abrewiacja [abbreviation], alfabet [alphabet], daszek [circumflex], figura [figure], kształt [form], ortografia [orthography] (orthography)

b. aspiracja [aspiration], brzmienie [sound of sth], dyftong [diphthong], dźwięk [sound], e długie [long e], e krótkie [short e], e otwarte [open e], prozodia [prosody], przeciąg [prolongation], przeciągnąć [to prolong] (phonetics)

c. deklinacja [declension], deklinować się [to decline], forma [form], imię złożone [compound noun], odmiana [inflection], rządzić [to govern], rodzaj niewieści [feminine gender], dawający [dative], mianujący [nominative], odbierający [ablative], oskarżający [accusative], rodzący [genitive], wzywający [vocative] (morphology)

d. zgadzać się [to agree], zdanie [sentence] (syntax)

e. błąd [error], cudzoziemczyzna [foreignness], dykcjonarz [dictionary], etymologia [etymology], gramatyka [grammar], imię obce [foreign noun], imię pospolite [common noun], imię własne [proper noun], język [language], język ojczysty [mother tongue], mowa [language], mowa cudzoziemska [foreign language], prawidło [rule], sens [meaning], słownik [dictionary], znaczenie [meaning], znaczyć [to mean] (other linguistic terms).

Expanding the list of works excerpted for comparison also makes it possible to verify the findings of Skubalanka, who attributed such a term as cudzoziemczyzna to Kopczyński. Determining its authorship is complicated by the fact that Kopczyński used it in at least two different (though related) meanings:

1. “Foreignness is a foreign way in one or more words, contrary to the national way”[2] (Kop/1780: 19).

2. “The familiarity of one nation with another is an obvious and unfailing cause of the variety occurring in languages. This variety resulting from foreign languages influencing the mother tongue is called Foreignness”[3] (Kop/1783: 169).

So, on the one hand, Kopczyński defines cudzoziemczyzna as the general influence of foreign languages, which we can equate with lexical borrowings, and on the other, as the influence of foreign language patterns on the inflection of native words. Kopczyński was the first to use this term in the latter sense (it is important in his conceptual grid: it refers to one of the grammatical forms), but in the former meaning, it appears also in Trotz’s dictionary, where it is translated using French des mots étrangers (“foreign words”) and German ausländische (“foreign”) (Tr/1764: 164).

An analysis of the terms that Kopczyński adopted from the works of his predecessors leads to the conclusion that this common set consists primarily of terms that have been functioning in grammatical discourse for centuries, e.g., głos ‘sound’ (already noted by Jakub Parkosz). Terms such as język, mowa, gramatyka appear in various texts, not only of strictly linguistic nature. On the other hand, terms such as czas, rodzaj, osoba or imię constitute a kind of terminological universe in the 18th century; they are so firmly embedded in tradition that it would be difficult (and unnecessary) to create their equivalents.

This set of common terms includes both neosemantisms (semantic calques), such as imię, czas, rodzaj, and the results of phonetic-graphic-morphological adaptation processes, such as ortografia, prozodia, deklinacja.

It is worth noting that most of these terms (e.g., czas, osoba, imię, słowo, rodzaj, liczba, mowa, błąd, brzmienie) also function (in a different or similar sense) in colloquial language (i.e., outside of grammatical discourse), which may (but need not) also determine how they were embedded in works focusing on language.

Much rarer in this common set are subordinate terms, such as case names: dawający, mianujący, odbierający, oskarżający, rodzący, wzywający, noted in works by Donatus (Don/1595), Malicki (Mal/1700) or Dobracki (Gut/1669), most of which were not adopted by later grammarians and have not survived to the present day.

4. Novelty = variantivity

The formation of Polish grammatical terminology took place over several centuries, and although Kopczyński’s works may seem revolutionary in this context, the terminology he created and used also underwent a kind of evolution. That his grammars reflect a certain process, rather than its result, is evidenced by the fact that even with regard to terminology already functioning in the Polish grammatical discourse, the texts of the 18th-century Piarist include synonyms. He uses the following terms as equivalents of each other:

a. foreign noun—imię obce: “Dom (from Latin domus) […] Such Nouns are called Foreign Nouns (peregrina), that is, adopted from a foreign language into Polish”[4] (Kop/1778: 23) and imię cudzoziemskie: “And thus native nouns ending in m are of masculine gender, like dom; and foreign names, like ministerium, will be of the gender they were of in the foreign language”[5] (Kop/1780: 13)

b. common noun—imię pospolite: “Such Nouns are called Common Nouns (apellativa), for they signify many things of one kind”[6] (Kop/1778: 20) and wyraz pospolity: “Proper Nouns, e.g., Rzym Roma, and Common Nouns, e.g., miasto urbs”[7] (Kop/1783: 2)

c. numeral—imię rachunkowe: “Such Nouns are called Numerals (numeralia)”[8] (Kop/1778: 24) and imię liczebne: “And it is peculiar to our language that when Numerals two, three, four occur before Nouns, they agree with them like other Adjectives, e.g., dwa szelągi, trzy grosze, cztery talery”[9] (Kop/1783: 177).

Sometimes this terminological rivalry plays out between a lexeme adapted from Latin (reguła, understood as a linguistic rule) and its native counterpart (prawidło, also understood as a linguistic rule): “In a dozen years, unified rules, based on thorough principles and taught in all schools in a unified manner, must improve and establish the way of spelling, which until now has not always been homogeneous and precise”[10] (Kop/1780: 215), “In this testimony, we see the inherent rule that spelling should agree with pronunciation”[11] (Kop/1778: 34).

Other such synonymous pairs include:

a. diphthong—dyftong and dwugłoska: “I do not omit either the Two-Vowel or Three-Vowel Sounds, i.e., Polish Diphthongs”[12] (Kop/1785: 42)

b. sentence—okres and period: “Rhetoricians call the complete, or whole, thought a Sentence”[13] (Kop/1783: 152).

Since Gramatyka dla szkół narodowych was, by design and due to teaching needs, a Polish-Latin grammar, the comparative method became the starting point of Kopczyński’s grammatical thought. And although he wrote his textbooks in Polish, he also referred to Latin terminology in the original, unadapted form, as he himself explained in the preface to the 1785 Układ gramatyki:

Those who are used to foreign words will not be offended by novelty as much as by the work needed to learn new words. But having discovered with time that these words are more understandable and also better express the meaning than foreign ones, they will respect and love the mother tongue over foreign languages. To make it easier for them to understand and memorize the new words, the old foreign word will be given next to the new native one[14] (Kop/1785: 27).

Latin terms are thus used primarily as cross-references or synonymous definitions to make reading the text easier for students (and teachers) accustomed to Latin terminology. A Latinism serves sometimes as a starting point, e.g., “Comma, obacz [see] Przecinek” (Kop/1778: 1), and sometimes as an explanation for the Polish term being introduced, e.g., “Where the voice stops evenly, i.e., it is neither raised nor lowered, there we should write a Comma”[15] (Kop/1780: 242).

While the Latin terms that are used, as it were, as quotations are the result of a conscious decision and a consistently applied didactic method, the inconsistency in the use of lexemes derived from Latin but adapted to Polish vs. Kopczyński’s own terms provides further evidence of the evolution (also within his works) of grammatical terminology.

A large number of terminological neologisms introduced by the Piarist are indeed native equivalents of borrowed terms; some of them have already been functioning in texts for centuries. This clash of two linguistic elements demonstrates conscious work and a pragmatic approach to his own proposals.

This is evidenced by the fact that throughout the years 1778–1816, Kopczyński synonymously used terms such as:

a. orthography—ortografia (in use from the 16th century) and pisownia: “Let us pay special attention to Spelling, or Polish and Latin Orthography”[16] (Kop/1780: 31)

b. abbreviation—abrewiacja (in use from the 17th century) and skrócenie: “Finally, abbreviations, that is, written abbreviations, both of sounds and numbers”[17] (Kop/1785: 42) or skoropis: “In manuscripts and first printings, there were more abbreviations than there are today”[18] (Kop/1817: 20)

c. aspiration—aspiracja (in use from the 16th century): “C, when placed before h, e.g., chłop, has no sound of its own, but it makes the breath or aspiration stronger than h itself, e.g., choina (tree) hojna (generous)”[19] (Kop/1817: 17) and przydech: “The pharyngeal consonants include the dual aspiration (aspiratio), one weaker, h, the other stronger, ch, e.g., hałas, chęć”[20] (Kop/1783: 23)

d. syllable, syllabication—sylaba (in use from the 16th century), sylabizowanie (in use from the 18th century) and zgłoska, zgłoskowanie: “I consider further how Sounds combine with each other to make Syllables and give certain and easy Rules of proper Syllabication”[21] (Kop/1785: 42)

e. to decline—deklinować się (in use from the 17th century): “A word that declines according to one of the noun forms is called a regular word”[22] (Kop/1778: 39) and przypadkować się: “also those that only decline by cases in the plural, e.g., akta, pakta”[23] (Kop/1780: 42)

f. to conjugate—koniugować (in use from the 17th century) and czasować: “They also lack a separate Form for Neuter Verbs, and such Verbs commonly conjugate in the Active Form”[24] (Kop/1785: 64)

g. etymology—etymologia (in use from the 17th century) and źrzódłosłów: “The examples are followed by the Etymology of each name of the four parts”[25] (Kop/1785: 53).

The tendency to eradicate Latin borrowings from Polish grammatical terminology exemplifies Kopczyński’s practical implementation of his views on language, which today we would call linguistic nationalism. However, they are the result not only of the Piarist’s personal convictions but also of the difficult political situation of the Republic of Poland in the second half of the 18th century. Thus, Kopczyński’s most important grammatical work was guided from the beginning by the goal of proving the richness and sufficiency of Polish also in the area of describing its linguistic system:

Having started writing a Grammar, which is a Science not at all new to this country, in Polish, will I find in my mother tongue the words proper to this Science? Not having found them, I must do one of two things, that is, either use foreign words in a Polish text, or create completely new ones. Mixing several languages into one makes speech very funny and Babylon-like and is a sign of either infertility of the language or laziness of the Writer[26] (Kop/1785: 26).

To avoid this peculiar terminological amalgam, Kopczyński therefore created native equivalents of the borrowed words. However, in addition to the described pairs—where one element is an ingrained term adapted to Polish and the other is Kopczyński’s own native equivalent—he also gives competing native terms in his works. The rivalry of such lexemes (or constituents of multi-word lexical units) is evident, among others, in the synonymy of the adjectives defining the base terms rodzaj or imię, e.g.:

a. proper noun—imię własne (in use from the 16th century): “for the knowledge of proper Nouns, mountains, rivers, winds, months […]”[27] (Kop/1783: 74) and imię szczególne: “All proper Nouns, that is, meaning only a particular thing, only have a singular number”[28] (Kop/1780: 31)

b. numeral—imię liczebne (in use from the 17th century): “And it is peculiar […] that when Numerals two, three, four occur before Nouns, they agree with them”[29] (Kop/1783: 177) and imię liczbowe (Kop/1783: 31)

c. feminine gender—rodzaj niewieści (in use from the 16th century) and rodzaj żeński: “The nouns daughter, granddaughter, cow, vixen are of feminine gender”[30] (Kop/1780: 2).

Quite a lot of variantivity and terminological synonymy is observed in Kopczyński’s texts with regard to case names. He used the general term przypadek, discussed earlier, and derivative forms with an ordinal numeral, such as przypadek pierwszy [first case], przypadek drugi [second case] (Kop/1778).

It was only in the work published posthumously that proper case names appeared; those names are still used today in both school didactics and scientific grammatical discourse. Predicates specifying the term spadek ‘case’ in other grammarians’ works occur in Kopczyński’s posthumous grammar as anti-examples and are a manifestation of an unambiguous break with the naming convention established by Donatus (Don/1595), Malicki (Mal/1700) and Dobracki (Gut/1668):

We shall not call these cases using Latin terms nominativus, genitivus, dativus, accusativus, vocativus, ablativus, nor translate them literally into Polish: mianujący, rodzący, dawający, oskarżający, wzywający, odbierający as these names do not mean what they should mean, but we shall call them: 1. mianownik, 2. dopełniacz, 3. celownik, 4. biernik, 5. wołacz, 6. narzędnik, 7. miejscownik[31] (Kop/1817: 53).

Skubalanka (1957: 244) rightly notes that a good portion of the grammarian’s terms are the result of a tendency toward economization: “Kopczyński’s new terms are shorter and handier to use.” The analysis of case names also proves that Kopczyński had a keen linguistic sense and was able to choose appropriate linguistic means so that the terms, first, referred to something concrete (that is why he abandoned abstract ordinal numerals, i.e., przypadek pierwszy) and, second, were in line with the nature of the Polish language system. It was probably for this reason that he (more or less consciously) formed masculine nouns by adding the suffixes -ik/-nik (or -acz), which are used in Polish to identify concrete referents. Their opposite are genetic adjectival participles, which, especially if stripped of their terminological point of reference spadek, do not have systemic equivalents in the function of naming objects or phenomena in colloquial language. Because of the adjectival inflection, they are also longer in oblique cases than Kopczyński’s proposals.

The Polish case names he introduced also demonstrate his deep etymological reflection on each of the terms he created. On more than one occasion (presumably also for didactic purposes), the author explained the origin of his new formations, such as “The dative inflects words according to the third case when their intention answers the questions: to whom? why? what?”[32] (Kop/1817: 173); “Quotation mark, a mark of another’s words inserted into the text”[33] (Kop/1778: 5).

Kopczyński’s inconsistency with regard to terminology is due not only to the rivalry between existing terms (usually foreign) and those proposed by him. Sometimes the author chooses one of the two names that he has introduced himself, which results in the crystallization of a set of grammatical terms, for example:

a. adding accents—znamionowanie, akcentowanie: “I bring up the need for Adding accents to Polish Sounds”[34] (Kop/1785: 42) and kreskowanie: “Because of this, there is less work when writing, and the reasons for adding accents to vowels remain the same”[35] (Kop/1780: 220)

b. quotation mark—cudzysłów: “Quotation mark, a mark of another’s words inserted into the text”[36] (Kop/1778: 5) and cudzymów: “Quotation mark, a new name for one of the punctuation marks which shows that another’s speech is quoted”[37] (Kop/1778: 2).

It also happens that the cause of the indecision is not so much the choice between two different terms but the form resulting from the word-formation model used to create the derivative. An example of this are the forms denoting a participle—imiesłów: “Participle, (Participĭum), e.g., urodzony, natus”[38] (Kop/1778: 9) and imiosłów: “The nature, division and properties of Participles”[39] (Kop/1817: 105).

5. Novelty = change

Most of the terms proposed by Kopczyński were created by Polonizing Latin names which had not been adapted (or had been adapted only partially) to the Polish language. Such forms include, for example:

a. past perfect tense—czas zaprzeszły: “Past perfect tense: (plus quám perfectum): You had been”[40] (Kop/1778: 52); before Kopczyński: tempus plusquamperfectum (Sty/1675, Gott/1762, Gut/1669)

b. quantity—iloczas: “Quantity, a new word, Quantitas means quantity in Latin, that is, the length or shortness of time needed to pronounce a Syllable”[41] (Kop/1778: 3); before Kopczyński: quantitas (Cell/1725, SzyPocz/1770) or ilkość (SzyPocz/1770)

c. colon—dwukropek: “Colon, a new word translated from Latin (duo puncta)”[42] (Kop/1778: 2); before Kopczyński: duo puncta and dwa punkty (Mal/1700), dwie kropki (SzyPocz/1770)

d. parenthesis—nawias: “Parenthesis, (Parenthĕsis), a mark of pronouncing in a lower tone that which was inserted between brackets”[43] (Kop/1778: 5); before Kopczyński: parenthesis (Kn/1621), parenteza (Nał/1774)

e. sentence—okres: “Rhetoricians call the complete, or whole, thought a Sentence”[44] (Kop/1783: 152); before Kopczyński: only period (Mal/1700, Cell/1725, Tr/1764, SzyPocz/1770).

The set of terms introduced by Kopczyński also includes those that were created to fill a gap in the nomenclature, i.e., whenever earlier grammatical works did not contain any terminological proposals for the concepts and processes that Kopczyński described, such as:

a. part of a sentence—część zdania: “Noun, Adjective and Verb, the three parts of a sentence, corresponding to the three parts of a thought”[45] (Kop/1783: 150)

b. affixing—dodatnia: “To affix is to add a sound to a word or a word to a speech”[46] (Kop/1780: 18)

c. hyphen—łącznik: “The hyphen, at the end of the line where the whole word could not fit”[47] (Kop/1780: 50)[48]

d. cross-reference—odsyłacz: “(1) or (a) or (*) Cross-reference, a mark of the footnote located on the side or at the bottom to which the reader is referred”[49] (Kop/1778: 5).

Yet another group of terms encompassed those that had been created by Kopczyński even though he was aware that Polish equivalents of Latin terms already existed in the literature. As an analysis of the data collected in SHTG proves, these were not terminological ephemera but forms noted in at least a few works predating Kopczyński’s grammar. Thus, the 18th-century grammarian consciously broke with the terminological tradition of his predecessors, in most cases so successfully that in modern grammatical discourse, we use Kopczyński’s proposals rather than the earlier terms. Examples of such terms include case names:

a. mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, wołacz (Kop/1817: 53), previously, e.g.: spadek mianujący, spadek rodzący, spadek dawający, spadek oskarżający, spadek wzywający (Don/1595, Gut/1668, Gut/1669, Mal/1700, Tr/1764, SzyPocz/1770)

b. narzędnik (Kop/1817: 53), previously: spadek złączający (Tr/1764)

c. miejscownik (Kop/1817: 53), previously: spadek miejscowy (Gut/1669, Tr/1764), spadek pokładający (Mal/1700).

Case names are not the only terms that Kopczyński introduced instead of the Polish-language terms that had been functioning in the literature. Other proposals of this type include:

d. participle—imiesłów (Kop/1778: 9), previously: uczestnictwo (Kn/1621, Mal/1700) or uczestnik (Don/1595, Gut/1668, Gut/1669)

e. adjective—imię przymiotne, przymiotnik: “Such Nouns are called Adjectival (adjectiva), or Adjectives for short”[50] (Kop/1778: 25), previously: imię przydatne (Sty/1675, Tr/1764, Gott/1762) or imię przyrzutne (Mal/1700, Cell/1725, Tr/1764)

f. przedimek (‘article’): “They resort, but not in the best way, to the Article”[51] (Kop/1785: 70), previously: artykuł (Kn/1621, Mal/1700, Cell/1725, Tr/1764)

g. overdot—przycisk: “Overdot, a mark of pronouncing a Consonant softly, ż, for example, każ, straż”[52] (Kop/1778: 5), previously, e.g.: kropka (Kn/1621, Tr/1764, SzyPocz/1770)

h. feminine gender—rodzaj żeński: “The nouns daughter, granddaughter, cow, vixen are of feminine gender, because they mean female sex”[53] (Kop/1780: 1–2), previously, e.g.: rodzaj niewieści (Don/1595, Gut/1668, Gut/1669, Mal/1700, SzyPocz/1770)

i. syllable—zgłoska: “Each Polish poem can have from four to thirteen syllables”[54] (Kop/1783: 88), previously: sylaba (Murz/1551, Don/1595, Mal/1700, Tr/1764)

j. accent—znamię: “There are at most twenty-four sounds, and at most a few accents, that the human voice can express in a clear and precise manner as a sign of all ideas in thought”[55] (Kop/1783: 31), previously: akcent (Jan/1594, Sty/1675, Mal/1700, Cell/1725) or znak (Jan/1594, Sty/1675, SzyPocz/1770).

Some of the terms that had been in use before the publication of Kopczyński’s grammar (such as the case names discussed earlier) were long, analytical, and thus impractical, while others (such as uczestnik or uczestnictwo) were unsuccessful calques from Latin. They would require a radical specialization of meaning to become established; Kopczyński’s proposals triumph over them thanks to their semantic (they are not polysemous) and etymological clarity (imiesłów: “partly a noun, partly a verb”), which his predecessors’ proposals lack. Sometimes the terms introduced by Kopczyński determine subsequent changes, at the root of which lies the need for clarity: since the grammarian started using kropka to refer to a punctuation mark [full stop], he had to invent another term for the diacritical mark [overdot].

Also interesting is the change of the name of the feminine gender from niewieści to żeński, which Kopczyński did not explain anywhere explicitly. A point in favor of the 18th-century Piarist’s proposal would probably be its economy (using two syllables instead of three). It is certainly not the only one, nor even the most important. Perhaps, once again, Kopczyński was concerned with semantic clarity: a review of Samuel Bogumił Linde’s dictionary (L/1807–1814) reveals that the adjective niewieści has a much wider range of collocability (animusz niewieści, czółko niewieście, głowa niewieścia, czepiec niewieści, choroba niewieścia) than the adjective żeński (apart from rodzaj, primarily: płeć żeńska) and thus shows less terminological potential. This potential was possibly also weakened by the synonymy observed in this grammatical category: in addition to rodzaj niewieści, the feminine gender was called in the literature rodzaj niewieśny (Nał/1774) or białogłowski (Sty/1675, Gott/1762, Lub/1778).

Time has proven Kopczyński’s proposal to be well chosen, which was undoubtedly influenced by stylistic changes concerning the use of nouns describing a woman: niewiasta and białogłowa. For a modern user of the language, the term rodzaj niewieści is undoubtedly less clear and more archaic compared to rodzaj żeński.

6. Recapitulation

A comparative study of Kopczyński’s five works leads to the conclusion that the introduction of Polish terminology into the 18th-century grammatical discourse was a rather lengthy process, and the author himself treated his terms as proposals. They were not revolutionary, although based on an analysis of the grammars of the Enlightenment Piarist, it can be stated that his arguments very often had a persuasive function.

Referring to SHTG in the study of Kopczyński’s grammatical terminology does not significantly alter Skubalanka’s findings. However, due to the fact that the researcher does not cite all the innovative (in her opinion) terms coined by the Enlightenment Piarist, it is difficult to provide detailed figures concerning frequency with regard to the terms the grammarian did not include. Instead, the data collected in SHTG made it possible to show his terminology against the broader historical background of the Polish grammatical terminology that had been forming since the 15th century.

It is worth noting that Kopczyński’s terminological proposal presents him as a linguistic pragmatist and didactician, rather than a theorist and lexicographer. He did not include a glossary of grammatical terms in any of his works, which could be evidence of just such a purely theoretical approach to terminology. Kopczyński did not create a list of terms functioning in a vacuum; he immediately tested them in practice: not only theoretical and linguistic but also, and perhaps above all, didactic. It is precisely this practice that shows that creating and consolidating Polish grammatical terminology is a process which cannot be revolutionary in nature.

When introducing new terms, Kopczyński almost always referred to their Latin origins, their adaptations used in the Polish language or their traditionally established Polish equivalents. A holistic look at his texts reveals the grammarian’s internal struggle, as he is torn between the terminological tradition in which he himself grew up and the need (or even necessity) for change. This conflict must have been particularly sharp in the final years of his activity, when the need to fight for the purity of the language—which was no longer threatened by natural influences from foreign languages but by politically imposed ones—came to the fore:

After the partitions, during the period of so-called pseudo-classicism, Kopczyński changes his favorable attitude toward new names, which he expresses in the treatise Poprawa błędów w ustnej i pisanej mowie polskiej (Warsaw 1806). The author criticizes newly created words, listing quite a number of philosophical terms, e.g., badalny, organizomy, przedmiot, subiektowi, obręb, wszechwzględy, among incorrect neologisms (Skubalanka 1957: 240).

It is worth noting, however, that by the time Kopczyński was completing his synthesizing grammar of the Polish language, the terms he proposed were already backed by several decades of tradition, reinforced by numerous reissues of school grammars and successive generations of students trained on them. It seems that it was these numerous reissues or perhaps Kopczyński’s “anointing” by the Commission of National Education that contributed to the consolidation of Polish grammatical terminology as he proposed it.

However, such a thesis posed unequivocally is an unjust oversimplification. Kopczyński’s terminological proposals would not stand a chance of being adopted had they not been the result of conscious, painstaking work backed by years of reading and analysis and had they not (after all) been embedded in the tradition of the grammatical discourse evolving since the 16th century. Indeed, most of Kopczyński’s linguistic inventions meet the criteria for modern evaluation of neologisms. When creating them, Kopczyński seemed to ask himself whether his proposed terms filled lexical gaps, and whether they were economical, aesthetic and in line with the national criterion. This deep reflection also on the public reception and future of his proposals is evidenced by the words of the already quoted preface:

However, pondering on this sentence, I foresee the greatest storm breaking over the new words; the examples of all centuries tell me this. Whoever will not be able to rebuke things will rebuke and ridicule the words, exposing them to mockery by mistranslating them, and by making up new ones, of which Grammar would not dream. After all, new words will grow old with time; for all words must once have been new[56] (Kop/1785: 26).

The core curriculum in effect today assumes that Polish schoolchildren should learn the basic names of the parts of speech in fourth grade, and although Polish grammatical terminology has been evolving since the 18th century and will continue to evolve, whether we like it or not, when speaking on linguistic topics, we speak the language invented by Kopczyński.

1. [1] Cf., among others, Kopko 1909, Skubalanka 1957, Florczak 1978, Stasiewicz-Jasiukowa 1983, Czelakowska 2006, Kresa 2018.

2. [2] “Cudzoziemczyzna, jest zwyczaj cudzoziemski, w jednym lub kilku wyrazach, zwyczajowi narodowemu przeciwny.”

3. [3] “Obcowanie jednego narodu z drugim oczywistą i niezawodną jest przyczyną zachodzącej w językach odmiany. Odmiana ta z cudzoziemskich języków w język ojczysty wpływająca, nazywa się Cudzoziemczyzną.”

4. [4] “Dom (z Łacińskiego domus) […] Takie Imiona zowią się Obce (peregrina) to jest z cudzoziemskiego języka do Polskiego przybrane.”

5. [5] “Tak imiona swojskie zakończone na m, są rodzaju męskiego, np. dom; toć imiona cudzoziemskie, które będą innego rodzaju np. ministerium będą rodzaju tego, którego były w języku cudzoziemskim.”

6. [6] “Takie Imiona zowią się Pospolite (apellativa), bo znaczą wiele rzeczy jednegoż gatunku.”

7. [7] “Wyrazy Szczególne np. Rzym Roma, i Pospolite np. miasto urbs.”

8. [8] “Takie Imiona zowią się Rachunkowe (numeralia).”

9. [9] “I to w naszym języku osobliwa, że te Imiona liczebne dwa, trzy, cztery, gdy się kładą przed Rzeczownikami; zgadzają się z niemi, jako insze Przymiotniki, np. dwa szelągi, trzy grosze, cztery talery.”

10. [10] “Jednostajne reguły na gruntownych zasadach stawiane, jednostajnie po wszystkich szkołach uczone, muszą za lat kilkanaście polepszyć i ustanowić, dotąd niejednostajny i nie we wszystkim dokładny pisania sposób.”

11. [11] “W tem świadectwie widzimy przyrodzone prawidło, że pisanie zgadzać się powinno z wymawianiem.”

12. [12] “Nie zamilczam i o Dwugłoskach lub Trójgłoskach, czyli Dyftongach Polskich.”

13. [13] “Myśl całkowita czyli zupełna zowie się u Retorów Okresem czyli Periodem.”

14. [14] “Ci, którzy do obcych przyzwyczajeni są wyrazów, nie tak nowością obrażać się będą, jako pracą w nauczeniu się nowych wyrazów. Z czasem poznawszy, że te wyrazy są i zrozumialsze, i prawdziwiej niż w cudzoziemczyźnie rzecz znaczące; szacować bardziej i kochać będą nad cudzoziemskie ojczysty język. Dla ułatwienia im pracy w rozumieniu i spamiętaniu nowych wyrazów, położy się stary cudzoziemski wyraz przy nowym ojczystym.”

15. [15] “Kędy głos przestaje równo, to jest ani się podnosi, ani spuszcza; tam się ma pisać Przecinek (Comma).”

16. [16] “Dajmy osobliwą baczność na Pisownią czyli Ortografią polską i łacińską.”

17. [17] “Skrócenia na koniec, czyli abbrewiiacje piśmienne, tak głoskowe jak liczbowe.”

18. [18] “W rękopismach i pierwszych drukach, więcej niż dzisiaj bywało skoropisów.”

19. [19] “C, gdy kładzie się przed h, np. chłop, nie ma swego dźwięku, ale dech albo aspiracją czyni mocniejszą niż samo h, np. choina (drzewo) hojna (szczodra).”

20. [20] “Do [spółgłosek] gardłowych należy dwoisty przydech (aspiratio), jeden słabszy h, drugi mocniejszy ch, np. hałas, chęć.”

21. [21] “Uważam dalej Głoski, ile się z sobą łączą do zrobienia Zgłoski czyli Syllaby i daję pewne a łatwe Prawidła dobrego Zgłoskowania czyli Sylabizowania.”

22. [22] “Który wyraz deklinuje się według jednej z form rzeczownych nazywa się foremny.”

23. [23] “także te które się tylko w liczbie mnogiej przypadkują, np. akta, pakta.”

24. [24] “Na Słowa Nijakié braknie im także osobnej Formy, a takie Słowa czasować czyli koniugować pospolicie zwykli na Formę Czynną.”

25. [25] “Po przykładach idzie Źrzódłosłów czyli Etymologia każdego nazwiska tych czterech części.”

26. [26] “Pisząc już Gramatykę po polsku, jako nową wcale dla kraju Naukę; znajdęż w ojczystym języku wyrazy tej Nauce właściwe? Nie znalazłszy, jedno ze dwojga robić mi trzeba, to jest: albo używać w piśmie polskiem wyrazów cudzoziemskich, albo nowe wcale tworzyć. Mieszanina kilku języków w jeden, śmieszną bardzo i Babilońską czyni mowę, i znakiem jest albo niepłodności w języku, albo lenistwa w Pisarzu.”

27. [27] “na poznanie Imion własnych, gór, rzek, wiatrów, miesięcy […].”

28. [28] “Nie mają tylko liczbę pojedynczą wszystkie Imiona szczególne, to jest jedynę tylko rzecz znaczące.”

29. [29] “I to w naszym języku osobliwa, że te Imiona liczebne dwa, trzy, cztery, gdy się kładą przed Rzeczownikami; zgadzają się z niemi.”

30. [30] “Rzeczowniki córka, wnuczka, krowa, liszka są rodzaju żeńskiego, czyli niewieściego.”

31. [31] “Nie nazywamy tych przypadków po łacinie nominativus, genitivus, dativus, accusativus, vocativus, ablativus, ani przełożenemi po polsku słownie: mianujący, rodzący, dawający, oskarżający, wzywający, odbierający: bo te nazwiska nie znaczą, co znaczyć powinny: ale nazwiemy je: 1. mianownik, 2. dopełniacz. 3. celownik. 4. biernik. 5. wołacz. 6. narzędnik. 7. miejscownik.”

32. [32] “Celownik wyzywa do trzeciego przypadku wyrazy odpowiadające dążeniu do swojego celu czyli zamiaru na pytanie komu? czemu?, jakiemu?”

33. [33] “Cudzysłow, znak słów cudzych w pismo włożonych.”

34. [34] “wnoszę konieczną potrzebę Znamionowania czyli z Akcentowania Głosek Polskich.”

35. [35] “Przez tę odmianę, umniejsza się pracy piszącym, a przyczyny kreskowania samogłosek, nieporuszone zostają.”

36. [36] “Cudzysłów, znak słów cudzych w pismo włożonych.”

37. [37] “Cudzymów, Nowe nazwisko jednego ze znamion pisarskich, pokazujące przytoczenie cudzej mowy.”

38. [38] “Imiesłow, (Participĭum), np. urodzony, natus.”

39. [39] “Natura, podział i własności Imiosłowu.”

40. [40] “Czas zaprzeszły: (plus quám perfectum): Byłeś był.”

41. [41] “Iloczas, Wyraz nowy, po Łacinie, Quantitas znaczy ilość, to jest długość lub krótkość czasu, który się łoży na wymówienie Sylaby.”

42. [42] “Dwukropek, Wyraz nowy przełożony z Łacińskiego (duo puncta).”

43. [43] “Nawias, (Parenthĕsis), znak wymówienia niższym tonem, tego co między laseczki wtrącono.”

44. [44] “Myśl całkowitá czyli zupełná zowie się u Retorów Okresem czyli Periodem.”

45. [45] “Rzeczownik, Przymiot i Słowo, trzy części zdania, odpowiadające trzem częściom myśli.”

46. [46] “Dodatnia, jest dodanie głoski do jakiego wyrazu, albo wyrazu jakiego do mowy.”

47. [47] “Łącznik, na końcu wiersza, gdzie się cały wyraz spisać nie mógł.”

48. [48] In a different place (Kop/1778: 5), Kopczyński provided the Latin equivalent of the hyphen, custos; however, it was not noted in any of the earlier texts collected in SHTG.

49. [49] “(1) lub (a) lub (*) Odsyłacz, znak położonego na boku, lub na dole przypisu, do którego czytelnik odsyła się.”

50. [50] “Takie Imiona zowie się Przymiotne (adjectiva) albo krócej Przymiotniki.”

51. [51] “Uciekają się, ale nie najlepiej do Przedimku czyli Artykułu.”

52. [52] “Przycisk, znak wymawiania z przyciskiem Konsony, ż, np. każ, straż.”

53. [53] “Rzeczowniki córka, wnuczka, krowa, liszka, są rodzaju żeńskiego, czyli niewieściego, bo znaczą płeć żeńską, rodzaj niewieści.”

54. [54] “Każdy wiersz Polski może mieć od czterech aż do trzynastu zgłosek.”

55. [55] “Głosek bowiem najwięcej dwadzieścia cztery, i kilka najwięcej przygłosek czyli znamion, malują dokładnie i zrozumiale wszelki głos ludzki, jako znak wszelakich wyobrażeń w myśli.”

56. [56] “Zastanawiając się jednak nad tem zdaniem, przewiduję największą burzą na nowe słowa: bo mię uczą tego przykłady wszystkich wieków. Kto rzeczy nie będzie mógł poganić, ganić i wyśmiewać będzie słowa, wystawiając je na szyderstwo przez trefne ich tłumaczenie, i przez zmyślanie nowych, o których się Grammatyce śnić nie będzie. Wszakże nowe słowa się z czasem i zestarzeją: bo wszystkie wyrazy musiały być kiedyś nowe.”

Izabela Stąpor

University of Warsaw

e-mail: izabelastapor@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0002-7543-6218

Chapter VIII.

At the origin of scientific linguistics: terminology in Antoni Małecki’s grammars (1863 and 1879)

In the 19th century, a new, historical view of the world around man and his language came to the fore in global science. A tendency to adopt a diachronic perspective appeared in the study of languages, which had hitherto remained within the confines of synchronic linguistics (cf. Heinz 1979: 34–36). This led to the emergence of new research methods and historical-comparative grammar as a separate discipline. Franz Bopp, who was the first to use morphological analysis in his research, is considered the founder of comparative grammar of Indo-European languages. Linguists began to study the origins of Indo-European languages and the affinities between them, relying primarily on source materials. Johann Grimm, August Schleicher and Franz von Miklosich wrote some of the most important works on the subject. The 19th century also saw the birth of Wilhelm von Humboldt’s theory on the “national spirit” (Volksgeist), which is a subjective way of seeing reality that can influence language, giving it a certain inner form (innere Sprachform).

Until the 1860s, Polish 19th-century grammars belonged to the realm of traditional, classical language science and focused on the science of sounds (combining knowledge of phonetics and orthography) and the science of words (in which issues concerning inflection were mixed with those relating to word formation). Syntax was very often overlooked; if it did appear in grammars, it contained elements of rhetoric or stylistics rather than the actual subject matter (Skarżyński 2001: 22). As Halina Rybicka-Nowacka points out, following Stanisław Urbańczyk, this was due to extra-linguistic factors, one of which was a “peculiarly understood patriotism” consisting of an unwillingness to use the scientific achievements of the countries responsible for the partitions of Poland (Rybicka-Nowacka 1990: 29, Urbańczyk 1993). The lack of scientific centers and universities conducting research on the Polish language, as well as the fact that Polish grammarians were scattered in different countries and their studies were often characterized by amateurism probably also played a significant role.

The historical-comparative methodology appeared in Polish linguistics fairly late: with the publication of Antoni Małecki’s grammar in 1863, i.e., at a time when the Neogrammarian school was being born in Leipzig, composed of many outstanding Indo-European researchers, such as August Leskien.[1]

Małecki’s first grammar (1863) was, without a doubt, a pioneering and inspiring work. It was soon followed by other studies that used the historical-comparative method, such as those by Bronisław Trzaskowski, Franciszek Ksawery Malinowski and Henryk Suchecki.[2] Małecki himself is described by Urbańczyk as “the most outstanding figure among the innovative grammarians” (Urbańczyk 1993: 84), as well as a “semi-dilettante” (Urbańczyk 1993: 118). For, not being a historian of language and applying for the position of professor of language and literature at the University of Lviv, he had to acquire the appropriate linguistic qualifications. He obtained them (upon recommendation from Minister Leopold von Thun) at the University of Vienna, where he attended Miklosich’s[3] courses in Old Church Slavonic language and historical-comparative grammar. He began lecturing in Lviv in 1856[4] and published Gramatyka języka polskiego większa in 1863.

One can see in this work the influence of Romantic thought in European linguistics; the author refers to the duch języka (spirit of language) which was understood as a set of characteristics of individual national languages: “For the spirit inherent in every language differs in many respects from the spirit of other languages. If, therefore, we adopt in our own language the modes of expression which, although proper in foreign languages, are foreign or even contrary to the spirit of our own, then we stain and spoil the language”[5] (Mał/1863: 1).

Małecki drew on Miklosich’s views but still remained under the influence of the tradition evoking Walenty Szylarski and Onufry Kopczyński (Rudnicki 1921, Skarżyński 1994, Skarżyński 2001).[6]

Małecki’s grammar was judged favorably by contemporary and later Polish language scholars precisely because of its methodological innovativeness (Nitsch 1960, Klemensiewicz 1974).[7] His “thorough knowledge of universal and comparative grammar” (Boczyliński 1863: 524) was appreciated. Bronisław Bieńkowski (1901: 162) notes that its appearance “had an epochal significance,” resulting in “an upheaval in the study of the mother tongue.” Back in the 20th century, Aleksander Brückner (1913: 693) wrote that “no Polish grammar of the future will ever achieve the merit, the importance that have been assigned to Małecki.” Adam Kryński stresses that “no Polish grammar has earned the same recognition as Małecki’s work” (Urbańczyk 1993: 87). Commenting on its value, Vatroslav Jagić states (with some reservations) that Małecki’s work is “the best of what has been written on the individual Slavic languages” (Urbańczyk 1993: 87). Unfortunately, the shortcomings mentioned by Jagić were not eliminated in the subsequent editions of this popular grammar.

In 1879, Małecki undertook another ambitious task and wrote Gramatyka historyczno-porównawcza języka polskiego, an extensive two-volume work in which he developed his views on the history of changes in the Polish language. Unfortunately, this study—considered an extended version of Gramatyka większa[8]—was declared as scientifically misguided (Kryński 1880ab) and is often overlooked or only mentioned briefly in contemporary works.[9] The main criticism centered on the author’s lack of knowledge of modern linguistics and his dogmatism in judgments. Małecki admittedly mentions in his grammar the works of Jan Baudouin de Courtenay (p. 71),[10] Alexander Vostokov, Schleicher and Bopp (with whom he disagrees), Lucjan Malinowski, Otto Bóthlingk, Wilhelm Paul Corssen and, of course, Miklosich (to whom he refers frequently, cf. pp. 73, 121, 106). However, he ignores the latest developments in linguistics, challenges established views and repeats erroneous theories from the earlier grammar.[11]

The two grammars authored by Małecki and his opinions on the development and state of the Polish language in the 19th century have been analyzed in some detail (Kryński 1880ab, Lesiakowski 2014). This chapter will not describe Małecki’s contribution—significant though it may be—to the development of modern linguistics; instead, it will show the importance of both grammars for the dissemination and development of Polish grammatical terminology. The 1863 grammar contained about 900 grammatical terms, while the two-volume 1879 study contained about 1,500. Polish linguistic nomenclature dominates in both Mał/1863 and Mał/1879 (76% and 85%[12] of all terms, respectively, are Polish or Polonized names), but the author also refers to Latin (19% and 12% of all terms) and German terminology (about 7% and 4% of all terms). He usually does so when a phenomenon is new and has not previously been described in Polish grammars. Małecki’s naming strategy consists of explaining the Polish term and giving the corresponding Latin (and/or German) terms in parentheses:

By stem (thema, Stamm), we mean the part of the word that remains unchanged during the inflection that the word undergoes in declension or conjugation[13] (Mał/1863: 56).

By stem (thema, Stamm), we mean the first part of a verb, composed of one or more syllables, that remains unchanged in all or at least half of all conjugation forms, being the root of the entire word[14] (Mał/1879, vol. I: 270).

Moreover, persons, animals and things can be of different gender (genus). There are three grammatical genders in our language: masculine (masculinum), feminine (femininum) and neuter (neutrum)[15] (Mał/1863: 54, Mał/1879, vol. I: 163).

These movable and changeable units always constitute the second, that is, the final half of the verb form and are divided […] B) into linking vowels (Bindelaut, Bindevokal)[16] (Mał/1863: 141).

Only twice was a foreign term noted without a corresponding Polish term:

Relatively the most of these indications are maintained in the Lithuanian perf., which is true and the closest to the original perfectum, not some loose “aoristus” or some “specifically Lithuanian newfangled preterit” (Neubildung) that current experts in the matter claim it to be[17] (Mał/1879, vol. II: 212).

Actually, the a in this word is not a Wurzelvocal at all but an addition, sometimes a linking vowel or an affix belonging to bam, and hence the shortness of this vowel[18] (Mał/1879, vol. II: 127).

Many of the terms used by Małecki have become established in Polish nomenclature, while others have been disseminated and permanently introduced into descriptions of the Polish language thanks to him. Still others have not been adopted as part of the terminology for various reasons.

The SHTG data show that Małecki’s grammar used an existing Polish terminological system which drew on both the Latin tradition and Kopczyński’s national grammar. The origins of those terms are presented in other chapters of this book (cf. Chapters I, VI, VII). In addition to them, there are terms that refer to previously unknown processes which have not been described in the linguistic literature. The purpose of this chapter is to show Małecki’s contribution to the development of Polish terminology and to present the ways in which foreign names functioned in descriptions of the Polish language.

1. New Polish terms in Małecki’s grammars

1.1. A new look at the language and its description

Researchers unanimously agree that Małecki’s grammar was, considering the time and the standing of Polish science, an insightful and innovative work. Its author uses the methods of comparative grammar in his research and refers to the history of Polish and other European languages. Already in the preface to Mał/1863, he introduces, as opposed to gramatyka powszechna [universal grammar], the terms gramatyka jednego tylko języka [grammar of only one language] (p. 2) and gramatyka porównawcza [comparative grammar] (pp. 10, 32, 75). Terms such as historia języka [history of language] (Mał/1863: 79, Mał/1879, vol. I: 3), językowa historia [language history] (Mał/1879, vol. I: 3), historyzm [historicism] (Mał/1879, vol. I: 39) point to new areas in language research. The terms gramatyka historyczno-porównawcza[19] [historical-comparative grammar] and teoria języka [theory of language] also appear in Mał/1879, vol. I (p. 3). Językowa tendencja [language tendency] appears for the first time in Mał/1879, vol. I (p. 374), but it is more commonly referred to as dążność języka (Mał/1863: 88, Mał/1879, vol. I: 447).

Małecki uses in his grammars terms that have become established in Polish linguistic nomenclature, although they do not necessarily carry the same meaning today, for example, he uses filologia porównawcza, mownictwo porównawcze and lingwistyka porównawcza in the same sense as językoznawstwo porównawcze [comparative linguistics]. He refers to the history of Polish grammatical knowledge and is familiar with the works of Jakub Parkosz, Stanisław Zaborowski, Jan Seklucjan, Grzegorz Knapski or the aforementioned Kopczyński (Mał/1863: 41). He presents a proposal for the periodization of “Slavic history,” distinguishing the following intervals which he calls epochs:

1. The epoch of Slavicdom[20] which is still united with Lithuania.

2. The epoch of Slavicdom which has already separated from Lithuania but in itself still constitutes a unity.

3. The epoch of its division into 4 already roughly outlined districts.

4. The epoch of phonetic stagnation in some districts and further progression of this process in others[21] (Mał/1879, vol. I: 108–109).

First and foremost, the author addresses the hitherto undescribed issues of rodzina językowa [linguistic family] (Mał/1879, vol. I: 191) and rodzina wyrazów [word family] (Mał/1879, vol. I: 191). According to Małecki, the relationship between words of one family is also genealogical, so to speak; he distinguishes wyrazy pierwotne [root words] and wyrazy pochodne [derivative words], formacje drugiej linii and formacje trzeciej linii [lit. formations of the second and third line].

As Zygmunt Zagórski (1981: 8) points out, Małecki is aware of the distinction between oral speech and language, as evidenced by the following passage:

Similarly, also in language, it is not enough to speak well and correctly: it is also necessary, after all, to comprehend what is the function that we perform when speaking; to feel, in all expressions and effusions, always on certain ground and to know the reason why only this and not other manner of speaking is logical in general and only proper in the language being spoken. One without the other is almost always an impossibility. Only those who have pondered on the word and looked into its inner secrets wield its power[22] (Mał/1879, vol. I: 2).

Despite this awareness, Małecki uses the terms mowa [speech] and język [language] interchangeably in both Mał/1863 (e.g., p. 1) and Mał/1879 (vol. I, e.g., pp. 2, 3). “Our language—in its very essence one and always the same—is either oral speech or written speech, according to whether we give our thoughts to others by speaking directly to them or through writing”[23] (Mał/1879, vol. II: 499).

1.2. Grammar: definition and branches

Małecki recognizes that the primary task of grammar as a science is “to discover and explain the most important principles of the Polish language, namely, to demonstrate the rules by which words in our language are formed, modified, inflected into various forms and finally combined into sentences”[24] (Mał/1863: 2). As Zagórski (1981: 20) emphasizes, this was a new approach because it not only described language but also explained the rules governing it and studied the causes of the changes taking place.

In the 1879 grammar, Małecki introduces the term działy nauki języka [branches of grammar], having previously called them części gramatyki: “§. 5. The complete grammar comprises the following major branches of language science: 1, Phonetics […]; 2, Morphology […]; 3, Etymology […]; 4, The science of Particles; 5, Syntax […]. All this is complemented by 6, Orthography”[25] (Mał/1879, vol. I: 5–6).

Table 1. Compilation of the names of branches of language science in Małecki’s grammars[26]

Contemporary branch

Names of branches according to Małecki

Branch-related terms that appear

in both grammars[27]

fonetyka [phonetics]

fonetyzm, głosownia

konsonantyzm, ustrój fonetyczny, wokalizm, żywioł samogłoskowy, żywioł spółgłoskowy

fleksja [inflection]

fleksja, morfologia, nauka o formach

fleksja werbalna, ustrój werbalny, żywioł koniugacyjny

słowotwórstwo [word formation]

etymologia, słoworód, słowotwórstwo

żywioł słoworodny

Contemporary branch

Names of branches according to Małecki

Branch-related terms that appear

in both grammars

–

nauka o partykułach[28] (branch of science dealing with non-inflectional parts of speech, which are “incapable of inflection”), o częściach mowy nieodmiennych

składnia [syntax]

nauka o zdaniu, składnia

składnia zgody, składnia rządu

ortografia [orthography]

interpunkcja [punctuation]

grafika (in Mał/1879), ortografia, pisownia

przecinkowanie, interpunkcja

pisownia etymologiczna, pisownia fonetyczna, pisownia historyczna

–

wierszowanie

The terms present in Małecki’s works testify to the fact that even at the end of the 19th century, the names of branches of linguistics were not yet stabilized. The author uses different terms interchangeably, e.g., terms fonetyzm and głosownia, terms fleksja, nauka o formach and morfologia, terms etymologia, słoworód and słowotwórstwo. He also considers spelling and punctuation to be branches of grammar, and in Mał/1863, he includes an appendix O wierszowaniu [On rhyming].

1.3. Phonetics (głosownia)

When describing the phonetic system of the Polish language, Małecki uses terms already established in Polish, although, especially in the 1879 grammar, he often creates new terms to make the concept easier to understand and to eliminate the ambiguity of names found in earlier descriptions of the Polish language. He explains his reasons for abandoning some terms and introducing new ones in a footnote: “I could not retain the names hitherto given to these hard-to-determine consonants: palatal, resounding, accented, etc., which were given to them for lack of anything better. Whether my term, too, will not draw a rebuke—that is, of course, another question”[29] (Mał/1879, vol. I: 36).

Małecki presents the division of consonants in the 1879 grammar, although the rules he adopts are inconsistent. Taking into account the origin of consonants, he distinguishes spółgłoski pierwotne [primary consonants] and spółgłoski pochodne [derivative consonants] (formed from primary ones as a result of, for example, palatalization). According to the place of articulation, he distinguishes spółgłoski gardłowe [pharyngeal consonants], spółgłoski podniebienne [palatal consonants], spółgłoski zębowe [dental consonants] and spółgłoski wargowe [labial consonants]. With regard to articulatory features, the consonants are divided into spółgłoski nieme (i.e., consonants proper) and spółgłoski płynne (nowadays, semivowels).[30] Małecki presents the division of consonants in a table (see Table 2).

Table 2. “Table of Polish consonants” by Małecki (Mał/1879, vol. I: 55)

Particularly noteworthy is Małecki’s inclusion of the criterion of the manner of articulation of sounds (how closely the speech organs approach one another). Noticing zetknięcia [contact] and przymknięcia [constriction] of mowne narzędzia [speech organs] allowed him to distinguish spółgłoski zwarte (eksplozyjne) [plosive consonants] and spółgłoski otworzyste, przewiewne, przesmykowe [fricative consonants]. On the other hand, despite what Andrzej Koronczewski (1961: 69) claims, Małecki’s grammars do not include the terms spółgłoska zetknięta, przytknięta [fricative consonant], and instead of spółgłoska pieszczona [palatal consonant], the term spółgłoska pieszczotliwa is used (Mał/1879, vol. I: 57).

Małecki uses varied terms to refer to phonetic processes and phenomena. A phonetic phenomenon is called zjawisko fonetyczne or zjawisko głosowe; a phonetic process is described as proces fonetyczny or proces fonetyzmu. Designations for phonetic change include przemiana fonetyczna, przeobrażenie, przemiana, przejście, while upodobnienie dźwiękowe denotes phonetic assimilation. The author introduces and popularizes such terms as prawo fonetyczne (also prawidło fonetyczne) [phonetic rule], prawo językowe (prawo języka, prawo głosowniowe) [language rule], przyczyna fonetyczna (przyczyna głosowniowa) [phonetic cause], różnica fonetyczna [phonetic difference], różnica iloczasowa [vowel length difference], warianta [variant], zasada fonetyczna (zasada głosowni, zasada głosowniowa) [phonetic rule]. Also, according to SHTG, Małecki’s works were the first to use the following terms: jer, jor [yer], konsonantyzować się [to consonantize], kontrakcja [vowel contraction], nazalizacja and nazalizować się [nasalization, to nasalize], przemiana fonetyczna [phonetic change], przestawka [metathesis], rozziew [hiatus], spiranta [fricative], substytucja and substytut [substitution, substitute], wokalizacja and wokalizować się [vocalization, to vocalize].

The rare and obscure terms include those that refer to historical processes not described in earlier grammars. Here the author makes use of literature in German, and the influence of Miklosich[31] is very apparent.

In the 1863 grammar, Małecki writes about pochylenie samogłoski [raising vowel articulation], natężenie brzmienia samogłoski, zwątlenie natężenia samogłoski (Lechitic umlaut), and, in addition, postąpienie samogłoski and zejście czyli osłabienie się samogłoski (Proto-Indo-European apophony).[32] Another term meaning both apophony and umlaut, pokrok, appears in Mał/1879.

1.4. Inflection and word formation

Morphological terminology and the process of its formation is perhaps the best-described issue in Polish studies. One of the researchers who has analyzed it in detail is Anna Czelakowska (2010, 2018). The author points out that “the vast majority of the terms such as fleksja [inflection], słowotwórstwo [word formation], morfologia [morphology], odmiana [inflection], wyraz [word], temat [stem], końcówka [inflectional ending], rodzaj [gender], liczba [number], przypadek [case] (and names of particular cases), deklinacja [declension], koniugacja [conjugation] and rdzeń [root], przyrostek, sufiks [suffix], prefiks [prefix] and others were established in the 19th and early 20th century” (Czelakowska 2018: 288; see also Urbańczyk 1993, Zagórski 1981).

Researchers emphasize that it was Małecki who introduced the concept and term formy wyrazu [word forms] (data from SHTG show that this term had already appeared earlier in SkorM/1828, Sier/1838). He also popularized the terms końcówka [inflectional ending], czasownik [verb], temat [stem], as well as the term słowotwórstwo [word formation], which he separated from inflection. Moreover, he disseminated the term strona [voice (of the verb)] introduced by Suchecki (Skarżyński 2001: 156–157, Szlifersztejnowa 1969: 38) and the expressions czas względny[33] [relative tense] and czas bezwzględny [absolute tense] (Skarżyński 2001: 156–157). He also systematized Polish grammatical moods, distinguishing only three, with subtypes within the perfect mood (Skarżyński 2001: 200). According to data from SHTG, Małecki’s grammar was the first to feature compound terms that are, for the most part, still used in language description today: czasownik nijaki [neuter verb] and czasownik zwrotny [reflexive verb], deklinacja męska, żeńska and nijaka [masculine, feminine and neuter declension], deklinacja przymiotnikowa, rzeczowna, zaimkowa [adjectival, nominal, pronominal declension], deklinacja złożona [compound declension], forma bezokolicznikowa, nieosobowa, pluralna, werbalna [infinitive, impersonal, plural, verbal form], forma złożona [compound form], indyferentyzm rodzajowy [gender neutrality], końcówka analogiczna, nominalna, pluralna, przeniesiona, zredukowana [analogous, nominal, plural, transferred, reduced suffix], rodzaj nieżywotny and żywotny [inanimate and animate gender]. These are mostly calques of German or Latin terms that functioned in German-language studies of the time (and were used by Miklosich, among others), cf., for example, reflexives Verb, nominale Declination, pronominale Declination, zusammengesetzte Declination, Infinitivform, Pluralform, Verbalform, zusammengesetzte Form, plural Endung.

Throughout the 19th century and at the beginning of the 20th century, however, there was no consistency in the use of terms denoting “word endings” in the inflectional vs. word-forming sense. Also, in Małecki’s work, the term przyrostek is used in reference to both inflection and word formation.

1.5. Syntax

The definition of a sentence, i.e., the basis of syntax as a science, remained throughout the 19th century inextricably linked to logic. In his grammars, Małecki equates it, as did Kopczyński, with a judgment (cf. Rybicka-Nowacka 1990: 31–32).

Jerzy Podracki has pointed out that the grammarian was the first to use the term objaśniające dodatki przynależne rzeczownikowi [additional elements describing a noun], which gives grounds to consider him the creator of the modern concept of a modifier. He also created the Polish term (przydawka), although he used it in a narrower sense than today:

His classification uses wholly syntactic terms:

1) przydawka = przydawka przymiotna [adjectival modifier]

2) dopełniacz = przydawka dopełniaczowa [genitive modifier]

3) dopowiedzenie = apozycja [apposition]

4) określenie przyimkowe = przydawka przyimkowa [prepositional modifier] (Podracki 1982: 122–123).

The adverbial and the grammatical object are combined only in the chapter title: objaśniające dodatki należące do przymiotnika [additional elements describing an adjective] and objaśniające dodatki odnośne do słowa [additional elements describing a verb]; they are discussed in detail separately. Małecki bases his argument on semantic opposition, so he is actually talking about the degree of semantic connectivity or different types of semantic and syntactic connotation, which should be considered forerunning views as regards Polish syntax (Podracki 1982: 153–154). The term szyk przestawny [inversion] appears for the first time in Małecki’s grammar.

2. Latin terms in Małecki’s grammars

Until the 18th century, Latin terminology was the primary and most important source of linguistic nomenclature for European languages, including Polish (see Chapter I). Along with Kopczyński’s grammar, which was adopted as a textbook in the Polish education system, familiar-sounding terms such as mianownik [nominative], biernik [accusative], zaimek [pronoun] or przypadkowanie [inflection by case] and osobowanie [inflection by person] became established in Polish.

Polish terms (which are often calques of Latin terms, cf. Chapters I and VII) had both proponents and opponents. Among the latter was Małecki, who criticized the terms created by Kopczyński, calling them ridiculous:

The name Mianownik [nominative] does not mean anything. It is just a mere translation of the empty Latin name Nominativus[34] (Mał/1863: 287).

Some of Kopczynski’s terms should also be called downright clumsy, e.g., celownik in the sense of the dative[35] (Mał/1879, vol. I: 166).

To give, therefore, the name celownik to the dative is quite the same as calling a hunter, for example, a hare, and a hare, a shooter…[36] (Mał/1879, vol. I: 166).

It is possible that Małecki’s aversion to Polish case names was influenced by German nomenclature, which included Germanized Latin names (cf. German Nominativ, Dativ, Genitiv, etc.). His main argument for the use of Latin names was that they were not associated with common Polish words, such as biernik or celownik (Mał/1879, vol. I: 166). In his grammars, he only uses “Latin and numeral declension nomenclatures”[37] (Mał/1879, vol. I: 167). Nevertheless, he notes that he also uses in his grammars the terms proposed by Kopczyński: “but in a different sense than before, that is, in the sense of the particular aspects of a given case into which Syntax must distinguish them”[38] (Mał/1879, vol. I: 166).

Particularly noteworthy are the terms described by Małecki as “Latin.” These are case names (and other terms) that actually have a Latin form (together with Latin spelling) in the nominative: nominativus, genitivus / genetivus, dativus, accusativus, instrumentalis, locativus and vocativus.[39] Nevertheless, in oblique cases, these words inflect and take on endings typical of the Polish masculine declension (after dropping the Latin -us), e.g., nominatiwu (not nominatiwusa), nominatiwem (not nominatiwusem), nominatiwie (not nominatiwusie), nominatiwy (and not nominativa, as in other grammars). It is difficult to consider these terms as Latin because their inflection and spelling are Polish. Neither can they be described as completely Polonized since they always took the Latin form in the nominative, and there were grammars which noted forms such as: akuzatyw (Mal/1700, Dąb/1759), adiektyw (Mal/1700, Dąb/1759), wokatyw (Mal/1700). Neither of Małecki’s grammars recorded the forms nominatyw, nominatywus.

The names used by Małecki should rather be treated as “hybrid terms” belonging to two languages, i.e., as Polish forms with a Latin nominative form.[40] The author himself is aware of the “disadvantages” of his proposal, and in Mał/1879, he explains his decision thus:

Scientific terminology, in almost every subject, makes abundant use of foreign words, which, being used only in this narrow sense, have so far become only partially Polonized. Thus, for example, the words genitivus, conjunctivus, optativus, diftong, participium, aoristus, etc. are also used in this work, and in further forms or cases, “diftongowy, participialny, genitiwu, w optatiwie, z infinitiwem” […]; moreover, in the case of, for example, “genitivus” and “w genitiwie,” there is a discrepancy in the use of v and w; finally, “w genitiwie” is itself an inconsistency because the Latin syllable ti is put next to the Polish wie. I also feel these disadvantages very vividly, and yet this solution seems to me a lesser evil. After all, we cannot write “dyftąg” or “partycypium, genitywus” (as this is not how we pronounce these words, and besides, we would then have to write kątęt, kątętować się) […]. This may appear motley, but there is always this kind of trouble with adopted words[41] (Mał/1879, vol. II: 530).

This phenomenon was not new; grammarians had already used Latin terms inflected according to the Polish rules of declension (cf. Chapter IV: 319–321). However, it was only in Małecki’s grammars that it took place on such a large scale and was applied without exception. I have juxtaposed the “Latin-Polish” terms with their equivalents in Małecki’s grammars (and other grammars published earlier and later) in Table 3.

Table 3. Latin-Polish terms in Małecki’s grammars compared to earlier and later grammars

Modern

English term

Earlier

Mał/1863

Mał/1879

Later

accusative case

Fook/1768, Dudz/1776

accusativus

accusativus

Nitsch/1923, Rozw/1923[42]

adjective

Cell/1725, SzyGram/1767, Fook/1768, SzyPocz/1770, Dudz/1776

przymiotnik

adiectivum

aorist

aoristus / aorystus

aoristus / aorystus

causative

–

causativum

comparative

Cell/1725

comparativus

comparativus

subjunctive mood

Cell/1725, Szum/1809

tryb idealny

coniunctivus

dative case

Fook/1768

dativus

dativus

deponent verb

deponens

deponens

deverbal word

–

deverbativum

frequentative verb

słowo częstotliwe

frequentativum

future tense

czas przyszły

futurum

genitive case

Fook/1768

genitivus

genetivus

imperative mood

Jan/1594 (?)[43]

imperativus

imperativus

Nitsch/1923, Łoś III/1927

past continuous tense

imperfectum

imperfectum

SW/1900–1927, ŁośFl/1923

indicative mood

Cell/1725

tryb oznajmujący

indicativus

Ułasz/1923

infinitive mood

Dudz/1776, Trz/1865

infinitivus

infinitivus

Uchw.AU/1891, Rozw/1923,

Łoś III/1927

instrumental case

instrumentalis

instrumentalis

ŁośFl/1923, Rozw/1923

iterative verb

–

iterativum

Ułasz/1923, Rozw/1923

locative case

localis

locativus

przypadek siódmy

locativus

nominative case

Fook/1768

nominativus

nominativus

Uchw.AU/1891

optative mood

optativus

optativus

participle

Fook/1768

participium

participium

partitive case

partitivus

partitivus

perfect tense

–

perfectum

ŁośFl/1923, Łoś III/1927

preterit

praeteritum

praeteritum

positive degree

Rot/1616

stopień równy

positivus

superlative degree

stopień najwyższy

superlativus

supine verb

Sty/1675, Kon/1759, SkorM/1816, Trz/1865

supinum

supinum

ŁośFl/1923, Łoś II/1925, Łoś III/1927

vocative case

vocativus

vocativus

As the compilation shows, terms with mixed inflection occurred in grammars as early as the 17th and 18th centuries but as they were still rare in that period, this phenomenon deviated from the norm rather than constituted it. In Małecki’s grammars, this practice is remarkably consistent and, thanks to the volume of both grammars, confirmed by numerous examples illustrating the different inflectional forms of a term. One can also note a trend: an increase (albeit slight) in the number of terms with “mixed” inflection in Mał/1879. Some of them have corresponding Polish terms in Mał/1863, which may indicate that in the first grammar, the author uses them intuitively, while in the second, he clearly defines the principles of the functioning of Latin-Polish terms in the text (he does not put them in parentheses and inflects them according to Polish declension rules), cf.:

In Latin, the words in question govern the double accusative and the double nominative (following the rules of simple syntactic agreement)[44] (Mał/1863: 321).

When they finally desired differences, then the locative gave to the dative this jem combined with u (jem-u) as an ending in the third case (borrowed from the nominal dative panu and stadu)[45] (Mał/1879, vol. I: 462).

The interchangeable use of Polish terms and those with “mixed” inflection became accepted in grammatical description and was adopted in their grammars by Kazimierz Nitsch, Jan Rozwadowski, Henryk Ułaszyn and Jan Łoś. Forms of this type are also used today (cf. the entry Ablativus in the Encyclopedia of General Linguistics: “A[blativus] has many different functions. In Latin, it took over some of them from the abandoned instrumental case”[46] [EJO 1993: 13]).

Małecki’s proposal, however, did not find any supporters among his contemporaries. One of its staunchest opponents was Jan Karłowicz, who expressed his opinion on the use of the “mixed system” in 1885 in “Prace Filologiczne”:

Some use a mixed system: some of the terms are Polonized, while others are foreign and used in crudo. In the latest Kraków publications, for example, we see the following nomenclature: “Niektóre masculina z nomin. na -a.” “W znaczeniu vocativu, accusativu.” “Nominativus w funkcyi innych przypadków.” “Formy genetivu.” “W genetivie.” “Uważa formę tę za adjectivum.” “Partic. praeter. pass., nomin. sing. masc.” “Predykatywnie.” “Attrybuty.” “Feminina, masculina, neutra.” “Podług deklinacyi rzeczownikowej występuje ten imiesłów (= ten im. występuje) jak nominativus lub accusativus.” “Pl. accus. w znaczeniu nom. adj. Podług deklinacyi rzeczownikowej.” “Verbum substantivum.” “Praesens tematu.” “Aorystus” (!). “Inne słowa. Temat praesentis. Słowo kl. II. suf. -ne- praes. 3 sg.” “Praeteritum złożone zawsze z praes. verbi subst.” And all this in a Polish book alongside purely Polish terms: samogłoski nosowe, pierwiastki, końcówki, ściągnięcie, etc. One wants to ask why the people who write this way make an exception for some terms and not for others? Why do they not write, e.g., attributa when they write masculina? Why do they not write, e.g., declinatii substantivialnej, praesens thematu, aoristus, thema praesentis, praeteritum złożone z praes. verbu subst., w pluralu, w singularze, w dualu, konsonanty nazalne, radices, etc.? It seems to me that one should be consistent and adopt a fixed rule: if we are to speak and write using Latin terms, we should do it in all cases and in a logical manner (KarłT/1885: 103).

And although the quote refers to “Kraków publications” (not those published in Lviv like Małecki’s grammars), there is no doubt that Karłowicz has Małecki’s works in mind. None of the three grammars published in Kraków at the time matches Karłowicz’s description. These were the grammars by Władysław Lercel (clearly influenced by Małecki’s study), Bożydar L. Ożyński, who, however, did not use Latin terms, and Bronisław Trzaskowski, who used them but did it rarely. Thus, all the data points to the works of Małecki, especially since they include the Polish terms mentioned by Karłowicz: samogłoski nosowe, pierwiastki, końcówki, ściągnięcie.[47] The final proof may be criticizing the grammar for imitating Miklosich, whose student Małecki was:

I confess that I am appalled (and I know many other people are as well) by the macaronism redivivus. It seems to me like going backwards a few decades, a voluntary and unjustified relinquishing of acquired and earned rights, a reckless renunciation of scientific achievements, a blind imitation of Miklosich, who, after all, wrote in German and under completely different conditions (KarłT/1885: 104).

In addition to the Latin terms mentioned above, Małecki sometimes also creates terminological compounds (combinations) that are composed of Latin-Polish terms (see Table 4).

Table 4. Terminological compounds including Latin terms in Małecki’s grammars

Compound

Mał/1863

Mał/1879

ablativus przy comparatiwie

+

+

ablativus przy słowach arcendi

+

+

imiesłów perfecti

participium perfecti passivi

+

konstrukcja ad sensum

–

+

konstrukcja esse z datiwem

+

+

participium bierne czasu przeszłego

imiesłów bierny czasu przeszłego

+

It is clear that in Mał/1879, Latin-Polish constructions are more frequent, as are terms with mixed (Latin-Polish) inflection. For Małecki (and probably for many scholars of the time), Latin was the natural language of science. Common knowledge of Latin and a lack of consistency in the adaptation of terms led to the creation of formations like ablativus przy słowach arcendi.

3. German terms in Małecki’s grammars and the corresponding Polish terms

As I have already stressed, Małecki is influenced by German linguistics and the works of Miklosich. He often uses German terms to describe linguistic phenomena, albeit not as often as Latin ones. In Małecki’s grammars, German terminology is employed differently than Latin terminology. It always appears in parentheses as a synonym for the Polish term (often accompanied by the Latin term). There are no German-Polish terms in Mał/1863 or Mał/1879 similar to the Latin-Polish nominativus, genetivus or dativus.

Data from SHTG prove that the author referred to German names when a term had not yet become established in Polish nomenclature and several collateral forms denoting the same concept were in use, or when a term (as well as the phenomenon it defined) was new. Material from the grammars also proves that many of the terms proposed by Małecki had their origins in German linguistic terminology. Therefore, in this part of the chapter, I will present the ways in which German terms function in Małecki’s studies and the corresponding Polish terms.

The first group consists of German terms which are equivalents of Polish terms that were already known and had been noted in other grammars. They are mainly morphological and syntactic. Terms from other areas, such as nicht-Silbe-bildend ʻnon-syllabicʼ (in Mał/1879: ʻdiphthong “i”ʼ), Zeitwort ‘verb’ and Fragepartikel ʻinterrogative particleʼ (in Mał/1863, Mał/1879: ʻinterrogative adverbʼ), occur incidentally. Several of these are related to punctuation and were attested only in Mał/1863 (see Table 5).

Table 5. German punctuation terms in Małecki’s grammars and their corresponding Polish terms compared to earlier and later grammars

Modern English term

Mał/1863

Mał/1879

In earlier and later grammars

quotation marks

Anführungszeichen / cudzysłów

–

cudzysłów: Kop/1778 et al.

exclamation mark

Ausrufungszeichen /

wykrzyknik /

znak wykrzyknienia

–

wykrzyknik: Szum/1809 et al.

znak wykrzyknienia: Kop/1778 et al.

question mark

Fragezeichen /

znak zapytania

–

znak zapytania: L/1807–1814 et al.

dash

Gedankenstrich / myślnik

–

myślnik: Mucz/1825 et al.

parenthesis

Parenthese / nawias

–

nawias: Kop/1778 et al.

hyphen

Trennungszeichen / łącznik

–

łącznik: Mucz/1825 et al.

German terms are indicated in bold.

German terms relating to morphology and corresponding Polish terms form one of the largest groups (see Table 6).

Table 6. German morphological terms in Małecki’s grammars and their corresponding Polish terms compared to earlier and later grammars

Modern English term

Mał/1863

Mał/1879

In earlier and later grammars

word formation

Wortableitung / etymologia / słoworód

Wortbildungslehre / etymologia / słoworód / słowotwórstwo

etymologia: Rot/1616 et al.

słoworód: Kop/1783 et al.

słowotwórstwo: Malin/1869–1870

root word

Wurzelwort / wyraz pierwotny

wyraz pierwotny: Kop/1780 et al.

derivative word

abgeleitetes Wort /

wyraz pochodny

abgeleitetes Wort / pochodnik

wyraz pochodny: Kop/1780 et al.

pochodnik: Desz/1846 et al.

stem / root

Stamm / pierwiastek / rdzeń / temat / źródłosłów

Stamm / osnowa / pień

pierwiastek: Kn/1644 et al.; osnowa: SkorM/1816 et al.; pień: Such/1849 et al.; rdzeń: Such/1849 et al.; temat: Kop/1780 et al.; źródłosłów: SkorM/1816 et al.

linking vowel

Bindevokal / spójka

Zwischensilbe / spójka / sylaba pośrednia

spójka: Such/1849 et al.

infix

Bindelaut / spójka

Klassenvocal / Stammbildungssuffix / Thematischer Vokal /spójka

spójka: Such/1849 et al.

inflectional ending

Endung / zakończenie / przyrostek

Endung / zakończenie / przyrostek /

końcówka

zakończenie: from Mal/1700 et al.

przyrostek: Bor/1830, Sier/1838

końcówka: Such/1849 et al.

relative tense

relative Zeitform /

czas względny

–

czas względny: Mucz/1825, Kras/1897, Szob/1923

comparison

Steigerung / stopniowanie

stopniowanie: Kop/1778 et al.

absolute comparison

absolute Steigerung /

stopniowanie bezwzględne

stopniowanie bezwzględne: Żoch/1838 et al.

relative comparison

vergleichende Steigerung /

stopniowanie stosunkowe porównawcze

stopniowanie stosunkowe porównawcze: Morz/1857 et al.

German terms are indicated in bold.

The table shows that many German terms have more than one corresponding term in Polish grammars; Małecki himself often uses several Polish names interchangeably, e.g., wyraz pochodny and pochodnik to denote a derivative word or pierwiastek, rdzeń, temat, źródłosłów, osnowa and pień as designations for a stem or root. The variability of German terminology is also high, which may indicate that morphological nomenclature in other languages lacks stability as well.

German syntactic terms and their Polish equivalents are an equally numerous group (see Table 7).

Table 7. German syntactic terms in Małecki’s grammars and their corresponding Polish terms compared to earlier and later grammars

Modern English term

Mał/1863

Mał/1879

In earlier and later grammars

sentence

Satz / zdanie

zdanie: from Kn/1621 et al.

subject

Subjekt / podmiot

Subjekt / podmiot / subiekt

podmiot / subiekt: Mucz/1825 et al.

simple clause

einfacher Satz /

zdanie pojedyncze

zdanie pojedyncze: Mucz/1825 et al.

compound clause

zusammengesetzter Satz / zdanie złożone

zdanie złożone: Jak/1823, vol. I et al.

contracted clause

zusammengezogener Satz / zdanie ściągnięte

zdanie ściągnięte: from Rew/1845 et al.

parenthetical clause

eingeschalteter Satz /

zdanie wtrącone /

zdanie nawiasowe

zdanie wtrącone: Morz/1857 et al.

zdanie nawiasowe: Mucz/1825 et al.

coordinate clause

koordinierter Satz /

zdanie współrzędne

zdanie współrzędne: Łaz/1861 et al.

copulative clause

kopulatives Satzverhältnis / zwyczajne zdanie współrzędne

zdanie łączne: Such/1849, Jes/1886, Kras/1897

simple clause

nackter Satz / zdanie gołe

zdanie gołe: Gr/1861, Jes/1886

compound clause

entwickelter Satz /

zdanie rozwinięte

zdanie rozwinięte: Jak/1823, vol. I et al.

independent clause

Hauptsatz / zdanie główne

zdanie główne: Mucz/1825 et al.

dependent clause

abhängiger Satz / zdanie zależne

zdanie zależne: Gr/1861 et al.

subordinate clause

Nebensatz / zdanie poboczne / zdanie podrzędne

zdanie poboczne: from Mucz/1825 et al.

zdanie podrzędne: Rew/1845 et al.

subordinierter Satz / zdanie poboczne / zdanie podrzędne

zdanie poboczne: Mucz/1825 et al.

zdanie podrzędne: Rew/1845 et al.

accusative and infinitive clause

regierter Satz / zdanie rządzone

zdanie rządzone: Mucz/1825, Rew/1845, Kras/1897

relative clause

Relativsatz / zdanie względne

zdanie względne: Such/1849 et al.

causal clause

kausaler Nebensatz /

zdanie przyczynowe

zdanie przyczynowe: Rew/1845 et al.

conditional clause

konditionaler Nebensatz / zdanie warunkowe

zdanie warunkowe: Such/1849 i in.

comparative clause

vergleichender Nebensatz / zdanie porównawcze

zdanie porównawcze: Łaz/1861, Lerc/1877, Jes/1886, Kras/1897

antecedent clause

Vordersatz / zdanie poprzednie

zdanie poprzednie: Gr/1861, Jes/1886, ZwO/1924

poprzednik: Rew/1845 et al.

consequent clause

Nachsatz / zdanie następne

zdanie następne: Gr/1861, Jes/1886

następnik: Rew/1845 i in.

word order

Wortfolge /

szyk wyrazów / składnia szyku

Wortfolge / szyk wyrazów

szyk wyrazów: Kn/1644 et al.

składnia szyku: Kop/1783

German terms are indicated in bold.

It can be noted that German syntactic terms already had Polish equivalents at the time Małecki’s grammars were written. For the most part, however, these names were only attested in grammars from the 19th century (Mucz/1825, Rew/1845, Such/1849, Gr/1861 and others), which may indicate (although the authors of the grammars do not mention it) that they were based on German and not Latin terms. This is evidenced, for example, by the lexical borrowing subiekt (cf. earlier Polish subiektum) or structural calques zdanie gołe, zdanie pojedyncze, zdanie rozwinięte, zdanie poboczne and zdanie podrzędne.

The materials collected in SHTG show that Małecki’s grammars contain many German terms, even when the corresponding Polish terms were already well known and widespread in other grammars. This clearly demonstrates that in the 19th century, German began to supplant Latin in descriptions of the grammatical system, and Polish grammarians increasingly referred to German terminology, cf.:

And since […] comparative grammar distinguishes not only sounds but also other grammatical units in the composition and structure of words, when explaining the phonetic rules, we involuntarily came across the grammatical units of which words are composed, which include pierwiastek (etymon, radix, German Wurzel) [root], pień or temat (thema, Stamm) [stem], nagłos (praefixum, Vorsylbe) [prefix], pogłos (afformativum, affixum, Nachsylbe, Wortbildungssuffix) [suffix], końcówka (suffixum, Biegungssuffix or Endung) [inflectional ending], spójka (Bindevocal) [infix], nasuwka (prothesis, Vorschlag), wsuwka (epenthesis, Einschiebsel), zasuwka (epithesis or paragoge), etc.[48] (Malin/1869–1870, book 3: 267).

I use the term wstawka [linking vowel] to denote what comparative grammar commonly calls either spójka (Bindelaut, Bindevocal) or cecha trybowa (Moduscharacter). And I also called it so, after others, in my Grammar of 1863[49] (Mał/1879, vol. I: 277).

Bindevocal spójka (KarłT/1885: 106).

The data summarized in the above tables also show that at the end of the 19th century, there was no stability in the use of terms stem / root (temat, also referred to as pierwiastek, rdzeń, źródłosłów, osnowa, pień) or suffix / inflectional ending (przyrostek and końcówka, used interchangeably alongside the term zakończenie). The term spójka, which refers to the German Bindevokal, Bindelaut, Zwischensilbe, thematischer Vokal, Stammbildungssuffix, remains ambiguous. Different names denoting word formation (etymologia, słoworód, słowotwórstwo) are still used interchangeably.

The second group of German terms in Mał/1863 and Mał/1879 are those with corresponding Polish names introduced by Małecki. Some of them are calques of German (and Latin) terms, while others are neologisms (cf. spółgłoska przewiewna [fricative consonant]) that he created himself or under the influence of yet other languages, such as Czech, for example, pokrok [umlaut / apophony]. Some of them have been adopted and still function today as grammatical terms, while others have been abandoned.

Table 8 presents terms that first appeared in the description of the Polish language in Małecki’s grammars (both or one of them) and were adopted by later linguists. Their equivalents appearing in other grammars (including earlier ones) are given in the last column.

Table 8. German terms and their corresponding Polish terms introduced by Małecki compared to earlier and later grammars

Modern English term

Mał/1863

Mał/1879

Terms in other grammars

WORD FORMATION

root

Verbalwurzel /

pierwiastek słowny

Verbalwurzel /

pierwiastek słowny / pierwiastek werbalny

pierwiastek słowny: Malin/1869–1870
pierwiastek czasowny: Trz/1865

pierwiastek czasownika: Trz/1865,

Łoś II/1925

pronominal root

Pronominalwurzel /

pierwiastek zaimkowy

pierwiastek zaimkowy: Trz/1865, Malin/1869–1870, Szob/1923, pierwiastek zaimka: Trz/1865

prefix

Vorsilbe /

przybranka

Vorsilbe /

nawiązka

przybranka: Trz/1865, Lerc/1877, Jes/1886, Uchw.AU/1891, Kras/1897, SW/1900–1927, przedrostek: KarłT/1885, Kr/1897, SW/1900–1927 et al.

infix

Bindelaut /

spójka

Bindelaut /

wstawka / augment

augment: Dor/1958–1969

SYNTAX

direct object

das nähere Objekt /

biernik / przedmiot

das nähere Objekt /

biernik / przedmiot / objekt / obiekt bliższy

obiekt bliższy: ŁośFl/1923, Łoś II/1925
biernik: Morz/1857, Gr/1861, Lerc/1877
objekt: Rew/1845 et al.

przedmiot: Jak/1823, vol. I et al.

adversative clause

adversatives Satzverhältnis /

zdanie współrzędne przeciwstawne

zdanie współrzędne przeciwstawne: Kras/1897, Kr/1917, PolTerm/1921, Król/1922, Szob/1923

resultative clause

kausales Satzverhältnis /

zdania współrzędne wynikowe

zdania współrzędne wynikowe: Kras/1897, Kr/1917, Szob/1923

zdanie wynikowe: Jes/1886, SW/1900–1927, ŁośFl/1923

concessive clause

konzessiver Nebensatz /

zdania przyzwolone

zdania przyzwolone: Kras/1897, ŁośFl/1923

zdanie ustępcze: Kras/1897, ŁośFl/1923

consecutive clause

Konsekutivsatz /

zdanie skutkowe

zdanie skutkowe: Jes/1886, Kras/1897, Kon/1920, ŁośFl/1923

descriptive clause

umschreibender Nebensatz /

zdanie opisowe

indirect question

abhängiger Fragesatz /

pytanie zawisłe

pytanie zawisłe: Lerc/1877, Jes/1886,

pytanie zależne: Gr/1861, Kras/1897, Lerc/1877, Łaz/1861, ŁośFl/1923

OTHER

two-vowel sound with a “j”

präjerierter Vokal /

dwugłoska jotowa

präjerierter Vokal /

syllaby ja, jo, ju, ją, ję

dwugłoska jotowa: Kr/1897

absolute tense

absolute Zeitform /

czas bezwzględny

–

czas bezwzględny: Szob/1923

bracket

Klammer /

klamra

–

klamra: SW/1900–1927

others: nawias

The Polish terms that first appeared in Małecki’s grammars are indicated in bold.

Most terms relate to syntax. These include terminological compounds: pytanie zawisłe, zdanie współrzędne przeciwstawne, zdania współrzędne wynikowe, zdania przyzwolone, zdanie skutkowe, obiekt bliższy, zdanie opisowe, which—for the most part—are structural calques of German terms, which in turn were replicas of Latin terms.

The word-formation terms are either calques of German terms (e.g., pierwiastek zaimkowy, pierwiastek słowny, pierwiastek werbalny) or Małecki’s innovative proposals, e.g., wstawka, przybranka, nawiązka; sometimes, they are borrowings, such as augment (from German Augment, which came from Latin augmentum).

German borrowings include the term klamra to denote brackets, not attested in earlier works.

The term czas bezwzględny must be considered a calque, while the proposal dwugłoska jotowa and the corresponding designation in Mał/1879 syllaby ja, jo, ju, ją, ję (previously treated as diphthongs) should be regarded as occasional and unstable formations.

The last group consists of German terms and corresponding Polish terms created by Małecki, which, however, have not been adopted in Polish and are often attested only in his grammars, and even there they occur sporadically.

Table 9. German terms and corresponding Polish terms introduced by Małecki which are not attested in later sources

Modern English term

Mał/1863

Mał/1879

Equivalents in other grammars

onset

–

Anlaut /

pierwotka poczynająca

nagłos: Malin/1869–1870, Oż/1883, KarłT/1885 et al.

coda

–

Auslaut /

pierwotka nakrawędna

wygłos: Such/1849

pogłos: Malin/1869–1870, KarłT/1885

diphthong

–

konsonantischer Diphthong /

dyftong spółgłoskowy

Doppellaut /

dwugłoska

Doppellaut /

dyftong spółgłoskowy

dwugłoska: from Nał/1774

compensatory lengthening

–

Ersatzdehnung /

długość zgłosek kompensacyjna

wzdłużenie nagrodne: KarłT/1885

wzdłużenie zastępcze: Rozw/1923

normal word order

gemeine Wortfolge /

szyk normalny / prosty

gemeine Wortfolge /

szyk prosty

szyk prosty: Such/1849 et al.

phonetics

Lautlehre /

głosownia

Lautlehre /

fonetyzm

głosownia: Morz/1857 et al.

fonetyka: Kr/1897

lenition

Lautschwächung / zwątlenie samogłoski /

zejście / osłabienie się samogłosek

Lautschwächung /

pokrok wsteczny

zwątlenie samogłoski: Łaz/1861, Czep/1871–1872, KarłT/1885, Jes/1886

fortition

Lautsteigerung /

postąpienie samogłoski

Lautsteigerung /
pokrok postępowy / pokrok /

pokraczanie samogłoski

postąpienie: Trz/1865, Malin/1869–1870

stężenie: Trz/1865

linking vowel

Moduscharakter /

cecha trybowa

Moduscharakter /

wstawka

neologism

–

Neubildung[50]

primary root

–

primäre Wurzel /

pierwiastek oryginalny / zarodowy / prototypowy

pierwiastek pierwotny: Ułasz/1923

secondary root

–

sekundäre Wurzel /

pierwiastek wtórny / przerobny / wzmocniony

monophthong “i”

–

Silbebildend / i samoistne

word formation

–

Stammbildungslehre /

tematoród / słowotwórstwo

słoworód: Kop/1783 et al.

nauka słoworodna: Kop/1783 et al.

słowotwórstwo: Malin/1869–1870 et al.

umlaut

Umlaut /

zwątlenie samogłoski

Umlaut /

zwątlenie samogłoski / pokrok wsteczny / odwątlenie /

zejście samogłoski / osłabienie samogłoski

zwątlenie samogłoski: Łaz/1861, Czep/1871–1872, KarłT/1885, Jes/1886, Kr/1897

spurious diphthong

–

unechter Diphthong

root

Wurzel /

pierwiastek

Wurzel /
pierwiastek,  zawiązek

pierwiastek: Mroz/1822 i in.

korzeń: Malin/1869–1870

etymon: Dor/1958–1969

thematic vowel

–

Wurzelvokal[51]

The Polish terms that appeared only in Małecki’s grammars are indicated in bold.

The data collected in Table 9 show that the number of German terms and new, often highly original, corresponding Polish terms created by Małecki increased in the 1879 grammar. They mainly concern phonetic phenomena, such as, e.g.: pokrok, pokrok wsteczny, pokrok postępowy, pokraczanie samogłoski (to denote umlaut and apophony). They include also terms relating to word formation (pierwiastek oryginalny, zarodowy, prototypowy) and syntax (szyk normalny).

4. Recapitulation

Małecki’s contribution to the development of Polish linguistic nomenclature can be considered significant and important. An analysis of the data proves that Małecki was the creator (or promoter) of many Polish terms which we still use today, e.g., rodzina wyrazów, przestawka, przydawka, substytucja. At the same time, a comparison of the material from Mał/1863 and Mał/1879 suggests that in the later grammar, the author more frequently uses Latin terms (with Latin-Polish inflection). This applies both to the use of Latin terms already established in modern languages (e.g., case names) and of internationalisms such as deklinacja, koniugacja. The German terms usually appear as quotations, placed in parentheses next to the corresponding Polish terms (which are often calques of the German ones). We can thus see that German was indeed the source of the Polish morphological and syntactic nomenclature proposed by Małecki.

Małecki’s grammars open a preliminary stage in the stabilization of modern Polish linguistic terminology. There is still much variation and not enough precision (for instance, in the names relating to phonetics, morphology and syntax), but this is still due to a lack of understanding of some linguistic phenomena (like distinguishing apophony from umlaut). This terminology will crystallize in the next century.

1. [1] “For when truly scientific linguistics were only just starting to emerge in our country, in German, and therefore in European, linguistics, the era of the Neogrammarians had already begun, followed by a reaction to it in the form of the psychological trend” (Skarżyński 2001: 14).

2. [2] Cf. Rybicka-Nowacka 1990: 29–30.

3. [3] Urbańczyk 1993: 84–85. Cf. Lesiakowski 2014: 27–35. On Małecki’s biography, cf. gramatyki.uw.edu.pl.

4. [4] Małecki mentions Miklosich’s role in the introduction: “The preparation of this work (especially with regard to the Science of Forms, and for the most part also Etymology) was immensely aided by the learned and respectable works of the most distinguished scholar of Slavic philology to date, Professor Franciszek Miklosich” (“Znamienitą z tej strony pomocą do ułożenia tego dzieła (w zakresie zwłaszcza Nauki o Formach, i po większej części także w Etymologii) były uczone i szacowne prace najznakomitszego po dziś dzień badacza filologii słowiańskiej, profesora Franciszka Miklosicha”; Mał/1863: V).

5. [5] “Duch bowiem każdemu językowi właściwy różni się tém samém w wielu względach od ducha innych języków. Jeżeli zatem przyjmujemy w własnej mowie sposoby wyrażenia się takie, które dobre są wprawdzie w językach obcych, ale obce lub wręcz przeciwne duchowi naszego, wtedy kazimy i psujemy mowę.”

6. [6] As Mirosław Skarżyński (2001: 22) points out, even in the 1863 grammar, Małecki included a chapter on orthography.

7. [7] The grammar “for schools,” however, was still reissued and recommended as a school textbook, until finally Jan Rozwadowski published an article in “Język Polski” (vol. 6, 1921: 22–27) entitled Trzynaste wydanie szkodliwego podręcznika, in which he pointed out many embarrassing errors and concluded: “Małecki’s school grammar should be banned and not recommended or even permitted” (Urbańczyk 1993: 117). Cf. Skarżyński 2001: 36.

8. [8] This was the opinion of Adam Kryński, Irena Bajerowa and Salomea Szlifersztejnowa, who explicitly writes that the 1879 grammar was the second edition of the 1863 work.

9. [9] Cf. Lesiakowski 2014. The grammar was never reissued.

10. [10] Małecki published Gramatyka historyczno-porównawcza in 1879, so eight years after the publication of Baudouin’s study O drevne-polskom jazyke. It would be difficult to find two more contrasting works: on the one hand, we have a study that is backward with regard to the method it uses, the way it explains individual facts, as well as familiarity with literature, while on the other hand, we have a well-thought-out book that is in line with the latest achievements of Slavic studies (Urbańczyk 1993: 116).

11. [11] Because of Małecki’s authority, and perhaps also on account of his earlier contributions, the criticism of the work did not start until after the author’s death. Kryński (1880, vol. I–II) wrote a detailed review of the book; see also Urbańczyk 1993: 116–117.

12. [12] Data from SHTG current as of September 4, 2023.

13. [13] “Przez źródłosłów (thema, Stamm) rozumiemy tę część wyrazu, która w nim pozostaje wśród wszelkich odmian, jakim wyraz podlega w deklinacyi lub koniugayi.”

14. [14] “Przez temat (thema, Stamm) albo inaczéj źródłosłów rozumiemy owę pierwszą, z jednéj albo i z kilku zgłosek złożoną część danego czasownika, która w nim pozostaje wśród wszystkich, albo przynajmniéj wśród połowy odmian konjugacyjnych, jako rdzeń całego wyrazu, niezmienną i nieruchomą.”

15. [15] “Skądinąd różnią się między sobą osoby, zwierzęta i rzeczy po względem rodzaju (genus). Trzy są rodzaje gramatyczne w języku naszym: męski (masculinum), żeński (femininum), i nijaki (neutrum).”

16. [16] “Te ruchome i zmienne części stanowią zawsze drugą czyli końcową połowę formy czasownika, i dzielą się: […] B) na spójki (Bindelaut, Bindevokal).”

17. [17] “Najwięcéj takich wskazówek stósunkowo zachowało litewskie perf., które jest prawdziwe i to ze wszystkich najbliższe pierwotności perfectum, a nie jakiś tam luźny ‘aoristus’ albo jakieś ‘specyalnie litewskie praeteritum najświeższéj daty’ (Neubildung), za jakie je ogłaszają tegocześni specyaliści tego przedmiotu.”

18. [18] “Otóż właśnie nie było to a w tém słowie wcale Wurzelvocal, ale naleciałością, czasem wstawką, albo cząstką do bam należną itd. i stąd to krótkość téj samogłoski.”

19. [19] Although only in the title of the textbook (Mał/1879, vol. I: 3).

20. [20] Interchangeably, he also uses the term “letto-Slavic epoch” (Mał/1879, vol. I: 109).

21. [21] “1. Epoka Słowiaństwa stanowiącego jeszcze jednotę z Litewszczyzną.

2. Epoka Słowiaństwa od Litewszczyzny już oddzielonego, lecz w sobie jeszcze stanowiącego jedność.

3. Epoka jego rozpadu na 4 już z grubsza nakreślone poszczególne dzielnice.

4. Epoka zastoju fonetycznego w jednych, a daléj postępującego tego procesu w drugich dzielnicach.”

22. [22] “Tak samo też i w języku, nie dość jest dobrze i poprawnie mówić: trzeba przecież i pojmować, jaka to funkcja, którą przemawiając spełniamy – we wszystkich zwrotach i porywach czuć się zawsze na pewnym gruncie i znać powód, dlaczego takie tylko a nie inne mówienie jest w ogólności logiczném, a w tym języku, którym się mówi, jedynie należytém. Jedno bez drugiego jest prawie zawsze niepodobieństwem. Potęgą słowa tylko ten włada, kto się nad niém zastanawiał i zajrzał w jego wewnętrzne tajniki.”

23. [23] “Mowa nasza—w saméj istocie jedna i zawsze ta sama—jest ustną mową albo pisaną, wedle tego czy drugim udzielamy myśli naszych wprost do nich przemawiając, czy też za pośrednictwem pisma.”

24. [24] “odkrycie i wyjaśnienie najważniejszych zasad języka polskiego, a mianowicie wykazanie praw, na mocy których wyrazy w języku naszym powstają, przetwarzają się, naginają, na najrozmaitsze formy, i na koniec łączą w zdania.”

25. [25] “§. 5. Gramatyka całkowita obejmuje następujące główne działy nauki języka: 1, Głosownią […]; 2, Morfologią czyli Flexyą […]; 3, Etymologią […]; 4, Naukę o Partykułach; 5, Składnią […]. Dodatkowo uzupełnia to wszystko jeszcze 6, Ortografia.”

26. [26] The order of the branches in the table corresponds to the order adopted by Małecki in his grammars. The terms in each column are arranged alphabetically. The gray color indicates branches that were distinguished by the author but are not considered part of language science today or are not treated separately within it (for example, the science of particles).

27. [27] These terms do not encompass all of the phenomena that occur in each branch (e.g., there is fleksja werbalna [verbal inflection] but no fleksja nominalna [nominal inflection]), and they do not always appear in the chapters devoted to a particular branch. They do, however, indicate that Małecki was using (even if not in all aspects) modern linguistic terminology, as evidenced by the terms konsonantyzm or wokalizm.

28. [28] It is quite surprising that the author singles out this branch and describes it in a separate chapter in both Mał/1863 and Mał/1879.

29. [29] “Nazwy dotychczasowe tych nader trudnych do zdeterminowania spółgłosek: podniebienne, szumne, przyciskowe itd. jakie im nadawano w braku czego lepszego—było mi niepodobno zatrzymać. Czy i moja nazwa naganie nie ulegnie—to oczywiście inne pytanie.”

30. [30] Andrzej Lesiakowski (2014: 50–68) gives a detailed description of the phonetic system in Mał/1863.

31. [31] Małecki often references Miklosich’s studies in his grammars, particularly in Mał/1879. It is evident that he had access to works printed after 1863. On p. 200, he notes: “For more on this, see Miklosich’s Vergleichende Lautlehre, p. 73” (“Więcej o tem obacz w Miklosicha Vergleichende Lautlehre str. 73”), “Dr Miklosich has listed many such Old Slavic words on pp. 261ff. of his Altsloven. Lautlehre, published in 1878, together with sufficient evidence, which I see no need to cite here after him” (“Wielki zasób takich wyrazów starosowiańskich zestawił Dr. Miklosich na str. 261 i n. swojej w r. 1878 wyd. Altsloven. Lautlehre, wraz z dowodami dostatecznymi, których tu za nim nie widzę żadnej potrzeby przytaczać”; Mał/1879, vol. II: 52).

32. [32] For a detailed description of the phonetic system in Mał/1863, see Lesiakowski 2014: 69–80.

33. [33] According to the data from SHTG (accessed: 5.02.2024), the term czas względny appeared for the first time in Mucz/1825.

34. [34] “Nazwa Mianownik nic nie wypowiada. Jest to tylko czczy przekład czczéj łacińskiéj nazwy Nominativus.”

35. [35] “Niektóre nazwy Kopczyńskiego nazwać też trzeba wręcz niezdarnymi, np. celownik w znaczeniu datiwu.”

36. [36] “Nazywać przeto dativus celownikiem, zupełnie na to samo wychodzi, jak kiedyby kto myśliwego nazywał np. zającem, a zająca strzelcem…”

37. [37] “łacińskie i liczebne nomenklatury deklinacyjne.”

38. [38] “wszelako w inném jak dotąd znaczeniu, to jest w znaczeniu poszczególnych tylko odcieni tego albo owego przypadka, na jakie je musi rozróżniać Składnia.”

39. [39] Abbreviations are also often used to denote the nominative, e.g., nomin., nominat. Forms with Polish spelling, such as nominatiwus, occur incidentally and should rather be considered a misprint (Mał/1879, vol. I: 471).

40. [40] In SHTG, terms of this type are treated as belonging to two languages, Latin and Polish.

41. [41] “Terminologia naukowa, w każdym prawie przedmiocie, obficie się posługuje wyrazami obcymi, które w tym ciasnym tylko będąc używane zakresie, właśnie przeto mało się dotąd i w części tylko spolszczyły. Tak np. użyto i w niniejszém dziele wyrazów genitivus, conjunctivus, optativus, diftong, participium, aoristus itd. a w dalszych formach albo skłonnikach ‘diftongowy, participialny, genitiwu, w optatiwie, z infinitiwem’ […]; nadto między np. ‘genitivus’ a w ‘genitiwie’ zachodzi sprzeczność co do tego v i w, na koniec i samo to w ‘genitiwie’ jest już w sobie niekonsekwencyą, dając zgłoskę ti z łacińska, a wie obok niéj z polska. Czuję i ja bardzo żywo te wszystkie niedogodności, a jednak zdaje mi się, że to jeszcze ze wszystkiego złego najmniejsze. Boć np. ‘dyftąg’ albo ‘partycypium, genitywus’ napisać przecie nie można (tak tego bowiem nie wymawiamy, zresztą, należałoby już wtedy pisać i kątęt, kątętować się) […]. Jest to co prawda pstrocizna, lecz z wyrazami przyswojonymi zawsze będą takie kłopoty.”

42. [42] In Rozwadowski’s and Kazimierz Nitsch’s studies, the nominative form is always abbreviated, but in oblique cases, the terms inflect according to Polish declension rules (cf., for example, the entry imperfectum in SHTG).

43. [43] The Dictionary of the 16th-century Polish Language treats imperativus in the work of Jan Januszowski as a Polonized term. However, its notation (in italics) suggests that Januszowski considered it a Latin word.

44. [44] “W łacinie rządzą rzeczone słowa podwójnym accusatiwem i podwójnym nominatiwem (na mocy zasad prostej składni zgody).”

45. [45] “Kiedy nareszcie i tym się także zachciało różniczek, wtedy locativus dał datiwowi to jem połączone z u (jem-u) jako mniemaną końcówką IIIgo przyp. (zapożyczoną od rzeczownego datiwu panu i stadu).”

46. [46] “A[blativus] pełni wiele różnych funkcji. W łac. część z nich przejął po utraconych instrumentalu.”

47. [47] Mał/1879 was criticized by Kryński already in 1880. In a lengthy review, he points out the vagueness of the terms pierwiastek [root], końcówka [inflectional ending] and ściągnięcie [contraction] (Kryński 1880b: 111–128). He also speaks unfavorably of the Latin case names used by Małecki (Kryński 1880a: 483–494).

48. [48] “A poniewáż […] gramatyka porównáwczá prócz głosek odróżniá w składzie i budowie wyrazów i inne gramatyczne cząstki składowe wyrazów, przeto wyjáśniając prawa głosowe głosek, musieliśmy się mimowolnie spotykać z dopiéro rzeczonemi gramatycznemi cząstkami w skłád wyrazów wchodzącemi, jakiemi są pierwiastek (etymon, radix, niemieckie Wurzel), pień czyli temat (thema, Stamm), nagłos (praefixum, Vorsylbe), pogłos (affirmativum, affixum, Nachsylbe, Wortbildungssuffix), końcówka (suffixum, Biegungssuffix albo Endung), spójka (Bindevocal), nasuwka (prothesis, Vorschlag), wsuwka (epenthesis, Einschiebsel), zasuwka (epithesis lub paragoge) itd.”

49. [49] “Nazywam wstawką to, co powszechnie gramatyka porównawcza zowie w pewnych razach spójką (Bindelaut, Bindevocal), w innych zaś cechą trybową (Moduscharacter). I ja także za drugimi tak to nazywałem w mojej Gramat. z r. 1863.”

50. [50] No Polish term. Małecki translates Neubildung as “(praeteritum) najświeższéj daty” [newfangled preterit] (Mał/1879, vol. II: 212). The term nowotwór was first noted in SW/1900–1927.

51. [51] Małecki uses only the German term (Mał/1879, vol. II: 127).

Aleksandra Żurek-Huszcz

University of Warsaw

e-mail: aleksandra.zurek@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0003-0377-2236

Chapter IX.

Grammatical terminology of the late 19th and early 20th centuries: Adam Antoni Kryński—Stanisław Szober

The purpose of the chapter is to discuss the development of grammatical terminology in the late 19th and early 20th centuries based on two textbooks. The first is Adam Antoni Kryński’s Gramatyka języka polskiego of 1897, which “was a kind of wonder for the educated public” (Nitsch 1960: 178) and was “an undoubted breakthrough in our grammatical writing” (Urbańczyk 1993: 100). The second is Stanisław Szober’s 1923 Gramatyka języka polskiego, which was called “the best and most comprehensive descriptive grammar textbook to date” as late as 1951 (Lehr-Spławiński 1951: 494). Terms attested in sources noted in SHTG (accessed: 5.12.2023) and in the work of Andrzej Koronczewski (1961) serve as the background for the analysis, and chief among them is the terminology adopted at the congress of Polish grammarians (PolTerm/1921). It was held on February 17 and 18, 1921, and was attended by prominent linguists of the time, including Stanisław Szober, Jan Łoś, Kazimierz Nitsch and Jan Rozwadowski.

1. Grammar: definition, branches

In Kr/1897, gramatyka [grammar] is defined as ‘the study of the properties of a given language both in oral speech and in writing.’ The author notes its two tasks: praktyczne [practical], which “gives […] rules on how a certain language should be spoken and written,”[1] and teoretyczne, naukowe [theoretical, scientific], “consisting in explaining the origins and development of the properties that a language possesses”[2] (Kr/1897: 10–11). In Szob/1923, the definition of gramatyka is not given, even though the author uses this name: in the title of the work and, several times, in the text itself. The subject of his book is “a lecture on the grammatical properties of modern literary Polish”[3] (Szob/1923: V). The lecture is scientific, sometimes supplemented by information of a historical-linguistic nature, although some parts can be used also for practical purposes, e.g., tables of declensions and conjugations.

The term gramatyka was also attested in PolTerm/1921. Kr/1897 and PolTerm/1921 further note the name terminologia gramatyczna [grammatical terminology].

According to Kryński and Szober,[4] grammar is divided into phonetics, morphology (inflection and word formation) and syntax. However, there is no chapter on word formation and syntax in Kr/1897. Some issues relating to the former are covered in other chapters, while information on the latter is not included at all.[5] Kryński added instead a chapter on spelling, which he considered “a necessary supplement to the theoretical part”[6] (Kr/1897: II). This selection of content may indicate that the practical task of grammar was more important to Kryński than its scientific function.

In PolTerm/1921 and Szob/1923, we also find semantyka [semantics], otherwise known as nauka o znaczeniu wyrazów [science of word meaning]: this encompasses the division of words into parts of speech.

2. Phonetics

2.1. Phonetics and its branches

Of particular note is psychofonetyka [psychophonetics], a term attested in Szob/1923 but not found in the other sources noted in SHTG nor in Koronczewski’s work (1961). Szober, presumably drawing on the achievements of the Kazan School created by Jan Baudouin de Courtenay and Mikołaj Kruszewski, considers psychofonetyka to be a science that “has as its object of consideration not the sounds but their mental equivalents”[7] (Szob/1923: 33). Here, the author writes about the functional value of sounds (wartość funkcjonalna), which arises from a certain image of them (wyobrażenie) and is the opposite of their articulatory and auditory values (wartości wymawianiowo-słuchowe). The chapter on psychophonetics is thus “the first systematic and consistent description of morphophonology in grammars of the Polish language” (Czelakowska 2010: 74). This demonstrates the innovativeness of Szober’s approach, as he has incorporated the latest developments in linguistic thought into his work.[8]

The names of branches of phonetics noted in Szob/1923 are compound terms composed of the noun głosownia [phonetics] and an adjective: głosownia opisowa [descriptive phonetics], głosownia funkcjonalna [functional phonetics] and głosownia historyczna [historical phonetics]. They are not attested in earlier sources (cf. Table 1).

Table 1. Phonetics and its branches in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

phonetics

głosownia / fonologia / fonetyka

nauka o głoskach

nauka o głoskach / głosownia

głosownia: Morz/1857
fonetyka: Malin/1869–1870
fonologia: Czep/1871–1872

nauka o głoskach: Szt/1854

descriptive phonetics

–

głosownia opisowa / fonetyka

–

głosownia opisowa: Szob/1923

fonetyka: Malin/1869–1870

functional phonetics /

psychophonetics

–

głosownia

funkcjonalna / psychofonetyka

–

głosownia funkcjonalna: Szob/1923

psychofonetyka: Szob/1923

historical phonetics

–

głosownia

historyczna

–

głosownia historyczna: Szob/1923

2.2. Division of sounds

In Kr/1897 and Szob/1923, the name głoska is noted in the sense of ‘speech sound,’ and the distinction between sounds and letters is clear and consistent. Głoska in the sense of both ‘single meaning, sound of a word’ and ‘letter, mark’ is still noted by SW/1900–1927, although the latter meaning is tagged with the qualifier “!”, which denotes “a word to be avoided.”

The term dźwięk, attested in both works, is synonymous with głoska [sound] in Kr/1897, and with samogłoska [vowel] in Szob/1923. Both authors consistently use the names samogłoska and spółgłoska [consonant]; synonymous terms: dźwięk, ton (Szob/1923) and szmer (Kr/1897 and Szob/1923), respectively, are used only at the beginning of the argument (cf. Table 2).

Table 2. Głoska, samogłoska and spółgłoska in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

sound

głoska / dźwięk

głoska

głoska, dźwięk

głoska: Kop/1780

dźwięk: Murz/1551

vowel

samogłoska

samogłoska / dźwięk / ton

samogłoska

samogłoska: Kop/1778

ton: Mącz/1564

consonant

spółgłoska / szmer

spółgłoska / szmer

spółgłoska

spółgłoska: Nał/1774

szmer: Jes/1886

2.2.1. Vowels

The term samogłoska ustno-nosowa [oral-nasal vowel] used by Kryński is only attested in Kr/1897 and Kr/1917 among the sources collected in SHTG, while the names samogłoska ustna [oral vowel] and samogłoska otwarta [open vowel], noted in Kr/1897, appear earlier only in Łaz/1848 (cf. Table 3). From a review of the material in SHTG, it appears that the other designations relating to vowels were already well established.

Table 3. Names of vowel types in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

oral

czysta / ustna

czysta

czysta

ustna: Malin/1869–1870

czysta: Szum/1809

nasal

ustno-nosowa / nosowa

nosowa

nosowa

nosowa: Kop/1780

ustno-nosowa: Kr/1897

open

jasna / otwarta

jasna

jasna

jasna: Kop/1780

otwarta: Łaz/1848[9]

close

pochylona / ścieśniona

pochylona / ścieśniona

pochylona

pochylona: Mał/1863

ściśniona: Kop/1780

2.2.2. Consonants

Larger discrepancies can be seen in the description of consonants (cf. Table 4). The names spółgłoska średnio-językowa [palatal consonant], spółgłoska przedniojęzykowa [coronal consonant] and spółgłoska tylnio-językowa [dorsal consonant] that appear in Kr/1897 have not previously been attested in SHTG sources. Szob/1923 also notes terms that do not occur in other sources: spółgłoska średniojęzykowo-podniebienna [palatal consonant], uśredniojęzykowiona [palatal consonant] and spółgłoska tylnojęzykowo-miękkopodniebienna [velar consonant]. In addition, spółgłoska dwuwargowa [bilabial consonant] is previously attested only in Szob/1914–1916. It is worth noting that Szober did not use the designations spółgłoska chwilowa [occlusive] and spółgłoska trwała [continuant], which in PolTerm/1921 refer to hypernyms for, respectively, spółgłoski zwarte [plosive consonants] and spółgłoski zwarto-szczelinowe [affricates], and spółgłoski szczelinowe [fricatives] and spółgłoski półotwarte [semivowels]. The term spółgłoska półotwarta, noted in Szob/1923, was attested in Szob/1914–1916, and spółgłoska czysta [oral consonant], in PolTerm/1921.

Table 4. Names of consonant types in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation

in SHTG

voiced

dźwięczna / głośna / earlier słaba

dźwięczna / słaba

dźwięczna

dźwięczna: Trz/1861[10]

głośna: KarłT/1885

słaba: Mroz/1822

voiceless

bezdźwięczna / cicha / earlier mocna

bezdźwięczna / mocna

bezdźwięczna

bezdźwięczna: Trz/1861^11
cicha: KarłT/1885

mocna: Mroz/1822

oral

–

czysta

czysta

PolTerm/1921

nasal

nosowa

nosowa

nosowa

SkorM/1816

hard

twarda

twarda

twarda

Cell/1725

palatal

miękka /

średnio-

językowa / podniebienna

miękka (including średniojęzykowa / średniojęzykowopodniebienna and uśredniojęzykowiona)

miękka /

średnio-

językowa

miękka: Kop/1780
średnio-językowa: Kr/1897
podniebienna: Mroz/1822
średniojęzykowo-

podniebienna: Szob/1923

uśredniojęzykowiona: Szob/1923

labial[11]

wargowa

dwuwargowa / wargowa

wargowa

wargowa: Kop/1783

dwuwargowa: Szob/1914–1916[12]

labio-dental

wargowo-

zębowa

wargowo-zębowa

wargowo-

zębowa

Rozp/1830

coronal

przednio-

językowa / zębowa

przedniojęzykowa (including zębowa and dziąsłowa)

przedniojęzykowa (including zębowa and dziąsłowa)

przednio-językowa: Kr/1897

dorsal

tylnio-

językowa / gardłowa

tylnojęzykowomiękkopod-

niebienna / tylnojęzykowa

tylno-językowa

tylnio-językowa: Kr/1897
tylno-językowa: SW/1900–1927
gardłowa: Kop/1783

tylnojęzykowo-

miękkopodniebienna: Szob/1923

occlusive

–

–

chwilowa

Żoch/1838 (= zwarta)

plosive

–

zwarta

zwarta

Mał/1879

affricate

–

zwarto-szczelinowa

zwarto-

szczelinowa

StZ/1907[13]

continuant

–

–

trwała

Such/1848[14]

(= szczelinowa)

fricative

–

szczelinowa

szczelinowa

StZ/1907[15]

semivowel

–

półotwarta

półotwarta

Szob/1914–1916[16]

3. Morphology

3.1. Morphology and its branches

In the sense of ‘inflection and word formation,’ the term morfologia was attested earlier in Trz/1865; in other works, it only referred to inflection. As Anna Czelakowska (2018: 291) points out, the use of morfologia as we understand it today became common in Polish grammatical terminology precisely thanks to Kr/1897. This term does not appear in Szob/1923 nor PolTerm/1921, although Szob/1923 includes a compound name with the adjective morfologiczny: cząstka morfologiczna [morpheme]. The term fleksja [inflection] does not occur in Szob/1923 either; however, the work mentions, for example, budowa fleksyjna [inflectional structure] and cząstki fleksyjne [inflectional units]. The compound names used in Szob/1923, composed of the noun nauka [science] and a prepositional phrase, i.e., nauka o odmianie wyrazów [science of word inflection], nauka o budowie wyrazów [science of word building] and nauka o znaczeniu wyrazów [science of word meaning], were attested earlier in PolTerm/1921. The terms etymologia and słoworód in the sense of ‘word formation’ are still noted in Kr/1897 (in the course of the argument, the author uses only the name etymologia), while in Szob/1923 and PolTerm/1921, the more recent słowotwórstwo is attested.

Table 5. Names of morphology and its branches in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation

in SHTG

morphology

morfologia

–

–

Trz/1865

inflection

fleksja / nauka

o odmianach

nauka

o odmianie wyrazów

fleksja /

nauka

o odmianie wyrazów

fleksja:[17] Mał/1863
nauka o odmianach: Lerc/1877

nauka o odmianie

wyrazów: PolTerm/1921

word formation

etymologia / słoworód

słowotwórstwo / nauka o budowie wyrazów

słowotwórstwo / nauka o budowie wyrazów

etymologia: Rot/1616
słoworód: Kop/1783
słowotwórstwo: Malin/1869–1870

nauka o budowie

wyrazów: PolTerm/1921

semantics

–

semantyka / nauka

o znaczeniu wyrazów

semantyka / nauka

o znaczeniu wyrazów

semantyka: SW/1900–1921

nauka o znaczeniu

wyrazów: PolTerm/1921

3.2. Parts of speech

As can be seen from a review of the material in SHTG, names of parts of speech were already very well established (cf. Table 6). The only exception is partykuła [particle]: it was not attested in Kr/1897[18] but was used, synonymously with the term wyrazek, by PolTerm/1921 and Szob/1923; wyrazek had not previously occurred. Kr/1897 still features słowo as a designation for a verb, which is “sometimes called” czasownik; in Szob/1923 and PolTerm/1921, only the newer name czasownik is used.

Table 6. Names of parts of speech in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

noun

rzeczownik

rzeczownik

rzeczownik

Kop/1778

adjective

przymiotnik

przymiotnik

przymiotnik

Kop/1778

pronoun

zaimek

zaimek

zaimek

Mal/1700

numeral

liczebnik

liczebnik

liczebnik

Desz/1846

verb

słowo / czasownik

czasownik

czasownik

słowo: DonGl/1542

czasownik: L/1807–1814

adverb

przysłówek

przysłówek

przysłówek

Nał/1774

preposition

przyimek

przyimek

przyimek

Kop/1778

conjunction

spójnik

spójnik

spójnik

Kop/1778

interjection

wykrzyknik

wykrzyknik

wykrzyknik

Kop/1778

particle

–

partykuła / wyrazek

partykuła / wyrazek

partykuła: Sty/1675[19]

wyrazek: PolTerm/1921

In both Kr/1897 and Szob/1923, parts of speech are divided into nieodmienne [non-inflectional] and odmienne [inflectional]. Different parts of speech undergo deklinacja [declension] or koniugacja [conjugation]. In Kr/1897, four declensions of nouns are distinguished and named with consecutive numbers; Szob/1923 and PolTerm/1921 mention deklinacja męska [masculine declension], deklinacja żeńska [feminine declension], deklinacja nijaka [neuter declension] and deklinacja mieszana [mixed declension]. The term deklinacja mieszana, denoting nominal-adjectival declension, is previously attested in Jes/1886.

In Kr/1897, the name stopniowanie opisowe (otherwise known as omowne) is used to refer to periphrastic comparison, while inflectional comparison is simply called stopniowanie. The terms stopniowanie proste and stopniowanie opisowe are noted by Szob/1923 and PolTerm/1921; both works also include stopniowanie względne [relative comparison] and stopniowanie bezwzględne [absolute comparison]. Stopniowanie proste was not noted in sources before Szob/1914–1916, while the other designations were attested from the 19th century onward.

Szob/1923 and PolTerm/1921 also note the terms wyraz samodzielny [content word] and wyraz niesamodzielny [function word] (word without lexical meaning). This is a division created by Szober and first described in his 1914–1916 grammar (cf. Łoś 1919: 11, Czelakowska 2009: 72, Koronczewski 1961).

Terms referring to the subdivision of individual parts of speech have mostly been used before. The exceptions are the names zaimek przysłowny [adverbial pronoun] and liczebnik ilościowy [cardinal numeral] attested in Szob/1923: zaimek przysłowny was noted earlier in PolTerm/1921, while liczebnik ilościowy was attested in Malecz/1822, and then only in PolTerm/1921.

3.3. Inflection

3.3.1. Inflectional structure of a word

The designations used to describe the inflectional structure of a word have long been present in Polish grammatical terminology (cf. Table 7). Thanks to Szober (later also Klemensiewicz), temat [stem] became widespread as a term relating to inflection (Czelakowska 2018: 295); earlier grammars also used it in reference to the formation of a word. A novelty was przyrostek fleksyjny [inflectional ending], unattested in sources before Szob/1914–1916.

Table 7. Terms relating to the inflectional structure of a word in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/

1921

First attestation in SHTG

stem

osnowa / temat

osnowa / temat

osnowa / temat

osnowa: SkorM/1816

temat: Kop/1780

inflectional ending

końcówka / zakończenie wyrazu

przyrostek fleksyjny / końcówka

przyrostek fleksyjny / końcówka

końcówka: Rozp/1830
zakończenie wyrazu: Kop/1783

przyrostek fleksyjny: Szob/1914–1916[20]

3.3.2. Nominal categories

In both grammars, the nominal categories are case [przypadek], liczba [number] and rodzaj [gender].

3.3.2.1. Case

Kr/1897 uses Polish names of cases, while in Szob/1923 (also in PolTerm/1921), Latin terms function alongside the Polish ones (cf. Table 8). Szober gives them only when discussing the topic of cases, while in the course of the argument, he solely uses Polish names.

Table 8. Case names in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

nominative

mianownik

mianownik / nominativus

mianownik / nominativus

mianownik: Kop/1817

nominativus: Park/1440

genitive

dopełniacz

dopełniacz / genitivus

dopełniacz / genetivus

dopełniacz: Kop/1817
genitivus: Murm/1533

genetivus: Mał/1879

dative

celownik

celownik / dativus

celownik / dativus

celownik: Kop/1817

dativus: Bart/1544

accusative

biernik

biernik / accusativus

biernik / accusativus

biernik: DwBg/1813

accusativus: Park/1440

instrumental

narzędnik

narzędnik / instrumentalis

narzędnik / instrumentalis

narzędnik: DwBg/1813

instrumentalis: Vol/1612

locative

miejscownik

miejscownik / locativus

miejscownik / locativus

miejscownik: DwBg/1813

locativus: Szum/1809

vocative

wołacz

wołacz[21]

wołacz / vocativus

wołacz: Kop/1817

vocativus: Bart/1544

3.3.2.2. Number

Both authors use three long-established terms to name the types of grammatical number: liczba pojedyncza [singular number], liczba mnoga [plural number] and liczba podwójna [dual number], which is treated as a bygone phenomenon.

3.3.2.3. Gender

In Szob/1923, a clear distinction is made between rodzaj naturalny [natural gender] and rodzaj gramatyczny [grammatical gender]; the term rodzaj naturalny was not noted earlier (cf. Table 9). In the plural, the author distinguishes rodzaj męskoosobowy [virile gender] (previously noted only in Łoś/1918) and rodzaj rzeczowy [non-virile gender] (attested earlier). PolTerm/1921 does not include the names rodzaj męskoosobowy and rodzaj rzeczowy; instead, the authors write about odmiana męskoosobowa [virile inflection] and odmiana rzeczowa [non-virile inflection].

Table 9. Terms relating to gender in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation

in SHTG

natural

–

rodzaj naturalny

–

Szob/1923

grammatical

–

rodzaj gramatyczny

–

Szt/1854

masculine

męski

męski

męski

DonGl/1542

feminine

żeński

żeński

żeński

Kop/1780

neuter

nijaki

nijaki

nijaki

Kop/1778

virile

–

męskoosobowy

–

Łoś/1918

non-virile

–

rzeczowy

–

Ryk/1850

3.3.3. Verbal categories

The verbal categories distinguished in Kr/1897 and Szob/1923 are osoba [person], liczba [number], czas [tense], tryb [mood] and strona [voice]. These grammars do not yet include the term aspekt [aspect]. Kryński calls the perfect and imperfect forms of a verb dokonana i niedokonana postać słowa, while Szober writes about dokonany i niedokonany rodzaj czynności.

The category of person did not cause grammarians any difficulties: already the oldest descriptions indicated the existence of osoba pierwsza [first person], osoba druga [second person] and osoba trzecia [third person]. I have discussed the category of number in the section on the nominal categories, so the following description will include only the tense, mood and voice.

3.3.3.1. Tense

The future tense in Kr/1897 (cf. Table 10) is divided into czas przyszły złożony [future continuous] (in Szob/1923, it corresponds to czas przyszły niedokonany) and czas przyszły niezłożony [future simple] (in Szob/1923: dokonany). Neither of the authors gives analogous terms referring to the past tense. Szob/1923 distinguishes moreover czas współczesny [concurrent tense] and czas uprzedni [antecedent tense], which are “proper to participles”;[22] according to SHTG, both terms are noted later only in Gaert/1927.

Table 10. Names of tenses in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

present

teraźniejszy

teraźniejszy

teraźniejszy

Mącz/1564

future

przyszły

przyszły

przyszły

DonGl/1542

future continuous

złożony

niedokonany

–

złożony: Gddk/1816

niedokonany: Kop/1778

future simple

niezłożony

dokonany

–

niezłożony: Ant/1788

dokonany: Kop/1778

past

przeszły

przeszły

przeszły

Bart/1544

past perfect

zaprzeszły

zaprzeszły

zaprzeszły

Kop/1778

concurrent

–

współczesny

–

Szob/1923

antecedent

–

uprzedni

–

Kras/1897

In Kr/1897, we further find information about the past tenses used in old Polish. These are czas przeszły trwały, or imperfectum [past continuous tense], czas przeszły chwilowy, or aoryst [aorist] (also listed in Szob/1923). Kryński also notes that the past tense could occur in a descriptive form; it then consisted of the auxiliary word być [to be] and past active participle.

3.3.3.2. Mood

Kr/1897, following the example of earlier authors, distinguishes tryb bezokoliczny [infinitive mood], also called bezokolicznik; PolTerm/1921 and Szob/1923 exclude bezokolicznik from the category of moods (cf. Table 11). Tryb orzekający [indicative mood], attested in Szob/1923, was previously noted in PolTerm/1921.

Table 11. Names of moods in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

infinitive

bezokoliczny / bezokolicznik

–

–

bezokoliczny: Kop/1778

bezokolicznik: Mał/1879

indicative

oznajmujący

orzekający

orzekający

oznajmujący: Kop/1778

orzekający: PolTerm/1921

conditional

warunkowy

przypuszczający

przypuszczający

warunkowy: SkorM/1816

przypuszczający: Mał/1863

imperative

rozkazujący / rozkaźnik

rozkazujący

rozkazujący

rozkazujący: Kop/1778

rozkaźnik: KarłT/1885

The entries in Kr/1897 also include tryb życzący (optativus) [optative mood]; it has, however, been omitted from the table because Kryński mentions it not as a mood found in contemporary Polish but as an Indo-European source of the imperative mood.

3.3.3.3. Voice

In Kr/1897, strona [voice of the verb] is described in the chapter on inflection; it is also listed among inflectional terms in PolTerm/1921. Szob/1923, however, treats it as a word-formation category.

Both Kr/1897 and Szob/1923 distinguish three types of voice: strona czynna [active voice], strona bierna [passive voice] and strona zwrotna [reflexive voice], all noted since the 19th century. Tracing the evolution of both authors’ views on this category leads to interesting conclusions. In his 1914–1916 grammar, Szober identifies as many as four voices: strona czynna, strona bierna, strona zwrotna and strona wzajemna [reciprocal voice], which refers to a situation when “the subject performs an action or is in a state of being and at the same time suffers the effects of the same action or state of being on the part of others”[23] (1914–1916, pt. 3: 48). In the second edition of Kryński’s grammar (1900), the forms of strona zwrotna are incorporated into the active voice; this approach was later followed in the school grammar (cf. Kr/1917).

3.4. Word formation

Word-formation terms are already well established, though variant (see Table 12). The name wrostek [infix], attested in PolTerm/1921 and Szob/1923, does not appear in Kr/1897. This may be due to the superficial description of word formation in Kr/1897; however, the name is also absent from Kr/1917, in which a separate chapter is devoted to word formation (etymologia). In PolTerm/1921 and Szob/1923, the lack of precision in the naming of inflectional endings and word-forming suffixes,[24] characteristic of the 19th and early 20th centuries, is well demonstrated (cf. Czelakowska 2018: 293). Both morphemes are called przyrostki—przyrostki fleksyjne and przyrostki słowotwórcze, respectively—and przyrostek słowotwórczy is also referred to simply as przyrostek (without a modifier).

Table 12. Terms relating to word formation in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

root

pierwiastek / rdzeń / pień

pierwiastek / rdzeń

pierwiastek / rdzeń

pierwiastek: Kn/1644
rdzeń: Such/1848[25]

pień: Such/1848[26]

prefix

przedrostek

przedrostek

przedrostek

KarłT/1855

suffix

przyrostek

przyrostek

(słowotwórczy)

przyrostek (słowotwórczy)

przyrostek: Kop/1783

przyrostek słowotwórczy: Szob/1914–1916[27]

infix

–

wrostek

wrostek

Trz/1865

The designations wyraz nierozwinięty and wyraz rozwinięty (cf. Table 13) attested in Szob/1923, which refer to root and derivative words, were previously noted in Szob/1914–1916. The names zrost and zestawienie used by Szober with regard to compounds, as well as wyraz rdzenny, synonymous with wyraz nierozwinięty, also originated in the 20th century.

Table 13. Names of types of words according to word structure in Kr/1897 and Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Kr/1897

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

simple word

wyraz pojedyńczy

wyraz prosty

wyraz prosty

wyraz pojedynczy: Szum/1809

wyraz prosty: SkorM/1816

compound word

wyraz złożony

wyraz złożony

wyraz złożony

Kop/1780

root word

–

wyraz nierozwinięty / rdzenny

wyraz nierozwinięty / rdzenny

wyraz nierozwinięty: Szob/1914–1916[28]

wyraz rdzenny: PolTerm/1921

derivative word

–

wyraz rozwinięty

wyraz rozwinięty

Szob/1914–1916[29]

compound

–

zrost

zrost

StZ/1907[30]

–

złożenie

złożenie (właściwe)

Tr/1764

–

zestawienie

zestawienie

StZ/1907[31]

4. Syntax

Since syntax is not included in Kr/1897, the following discussion concerns the terms used in Szob/1923.

4.1. Parts of a sentence

In Szob/1923, a certain novelty is the term okolicznik [adverbial], not attested before PolTerm/1921 (cf. Table 14). The names given by Szober for the other parts of a sentence have been in use since the 19th century.

Table 14. Names of parts of a sentence in Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

subject

podmiot

podmiot

Mucz/1825

predicate

orzeczenie

orzeczenie

Mucz/1836[32]

modifier

przydawka / dopowiedzenie

przydawka / dopowiedzenie

przydawka: Morz/1857

dopowiedzenie: Mał/1863

object

przedmiot / obiekt

przedmiot

przedmiot: Jak/1823

obiekt: Rew/1845

adverbial

okolicznik

okolicznik

PolTerm/1921

4.1.1. Grammatical subject

The term podmiot logiczno-gramatyczny [logical-grammatical subject] was not noted before Szob/1923 (cf. Table 15). Jerzy Podracki attributes to Szober the designations podmiot rozwinięty [complete subject] and podmiot nierozwinięty [simple subject], as well as podmiot zasadniczy [simple subject], which were used in Szob/1923 (Podracki 1982: 92); all three were previously attested in Szob/1914–1916. Zasada podmiotu [simple subject] is also a term introduced by Szober.

Table 15. Names of types of subject in Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

grammatical

gramatyczny

–

Kras/1897

logical

logiczny

–

Łaz/1861

logical-grammatical

logiczno-gramatyczny

–

Szob/1923

simple

nierozwinięty

nierozwinięty

Szob/1914–1916[33]

complete

rozwinięty

rozwinięty

Szob/1914–1916[34]

simple

zasadniczy / zasada podmiotu

zasadniczy

podmiot zasadniczy: Szob/1914/1916[35]

zasada podmiotu: Szob/1914–1916[36]

4.1.2. Predicate

The terms orzeczenie rozwinięte [complete predicate], orzeczenie nierozwinięte, orzeczenie zasadnicze and zasada orzeczenia [all three referring to the simple predicate] were created by Szober (cf. Table 16); the term orzeczenie imienne [predicate nominative] also dates to the 20th century. Other designations relating to the predicate have been functioning in Polish grammatical terminology since the 19th century.

Table 16. Names of types of predicate in Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

simple predicate

czasownikowe

czasownikowe

Jes/1886

predicate nominative

imienne

imienne

Kon/1920

linking verb

–

łącznik

Mucz/1825

predicative expression

orzecznik

orzecznik

Such/1849

simple predicate

nierozwinięte

nierozwinięte

Szob/1914–1916[37]

complete predicate

rozwinięte

rozwinięte

Szob/1914–1916[38]

simple predicate

zasadnicze / zasada orzeczenia

zasadnicze

orzeczenie zasadnicze: Szob/1914–1916[39]

zasada orzeczenia: Szob/1914–1916[40]

4.1.3. Modifier

The designations przydawka dopełniaczowa [genitive modifier], przydawka okolicznikowa [adverbial modifier] and przydawka przyimkowa [prepositional modifier] noted in Szob/1923 were not attested before (cf. Table 17). Przydawka rzeczowna [nominal modifier] and przydawka przymiotna [adjectival modifier], although noted earlier, were relatively new in Polish grammatical terminology in Szober’s time.

Table 17. Names of types of modifiers in Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

nominal

rzeczowna

–

Kras/1897

adjectival

przymiotna

–

Mał/1879

prepositional

przyimkowa

–

Szob/1923

genitive

dopełniaczowa

–

Szob/1923

adverbial

okolicznikowa

–

Szob/1923

4.1.4. Object (przedmiot)

Przedmiot bliższy cząstkowy [partial direct object] and przedmiot ujemny [deleted object] were not noted before Szob/1923 (cf. Table 18), but in Kras/1897, terms formed with another superordinate unit were attested: dopełnienie bliższe cząstkowe [partial direct object] and dopełnienie bliższe ujemne [deleted direct object].

Table 18. Names of types of object (przedmiot) in Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

direct

bliższy

bliższy

Mucz/1825

indirect

dalszy

dalszy

Mucz/1825

partial direct

bliższy cząstkowy

–

Szob/1923

deleted

ujemny

–

Szob/1923

4.1.5. Adverbial

The terms okolicznik stopnia i miary [adverbial of measure] and okolicznik porównawczy [adverbial of comparison] attested in Szob/1923 were not noted previously (cf. Table 19). Okolicznik czasu [adverbial of time], okolicznik miejsca [adverbial of place] and okolicznik sposobu [adverbial of manner] were earlier attested in PolTerm/1921,[41] while okolicznik celu [adverbial of purpose] and okolicznik przyczyny [adverbial of reason] were attested in Król/1922. Thus, these were new designations; as I pointed out earlier, the very name okolicznik was not recorded until PolTerm/1921.

Table 19. Names of types of adverbials in Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

adverbial of time

czasu

czasu

PolTerm/1921

adverbial of place

miejsca

miejsca

PolTerm/1921

adverbial of manner

sposobu

sposobu

PolTerm/1921

adverbial of purpose

celu

–

Król/1922

adverbial of reason

przyczyny

–

Król/1922

adverbial of measure

stopnia i miary

–

Szob/1923

adverbial of comparison

porównawczy

–

Szob/1923

4.2. Relationships between words in a sentence

In Szob/1923, the terms związek współrzędny [coordination] and związek podrzędny [subordination], previously noted only in PolTerm/1921, were attested (cf. Table 20). A novelty in grammatical terminology was związek przynależności [= a situation when units are related semantically and not formally] attested in Szob/1923, called przynależność in PolTerm/1921. The names zgoda [agreement] and rząd [case government] functioned as early as the 18th century; however, the designation związek zgody was not recorded before Szob/1923. Związek rządu has a 19th-century origin.

Table 20. Names of relationships between words in a sentence in Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern

English term

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

coordination

współrzędny

współrzędny

PolTerm/1921

subordination

podrzędny

podrzędny

PolTerm/1921

agreement

zgoda /

związek zgody

zgoda

zgoda: Kop/1778

związek zgody: Szob/1923

case government

związek rządu

rząd

rząd: Nał/1774[42]

związek rządu: Kras/1897

–

związek przynależności

przynależność

przynależność: PolTerm/1921

związek przynależności: Szob/1923

4.3. Types of sentences

The designations zdanie pojedyncze (rozwinięte and nierozwinięte) [simple sentence (with or without modifiers)] and zdanie złożone [= not a simple sentence] attested in Szob/1923 have been present in Polish grammatical terminology since the first half of the 19th century (cf. Table 21). The names zdanie złożone współrzędnie [compound sentence] and zdanie złożone podrzędnie [complex sentence] were first attested in the early 20th century, but in the 19th century, the terms zdanie współrzędne [independent clause] (noted since Łaz/1861) and zdanie podrzędne [subordinate clause] (noted since Rew/1845) were in use.

Table 21. Names of sentence types in Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation

in SHTG

simple sentence

pojedyncze

–

Mucz/1825

simple sentence with modifiers

rozwinięte

–

Jak/1823

simple sentence without modifiers

nierozwinięte

–

Jak/1823

–

złożone

złożone

Jak/1823

compound sentence

współrzędnie

współrzędnie

Kr/1917

complex sentence

podrzędnie

podrzędnie

PolTerm/1921

In Szob/1923, compound and complex sentences are divided, based on their formal structure, into spójnikowe [= connected with a conjunction] and łączności bezpośredniej [= connected without a conjunction]. The former term was attested earlier in Kras/1897, while the latter is noted only in Szob/1923; PolTerm/1921 calls such sentences zdania bezspójnikowe, otherwise niepołączone.

4.3.1. Compound sentences

The names of the types of compound sentences were mostly already well established (cf. Table 22).

Table 22. Names of compound sentence types in Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

copulative sentence

łączne

łączne

Such/1848[43]

adversative sentence

przeciwstawne

przeciwstawne

Mał/1863

resultative sentence

wynikowe

–

Mał/1863

4.3.2. Complex sentences

The designations zdanie nadrzędne / zdanie główne [independent clause] and zdanie podrzędne / zdanie poboczne [subordinate clause] used in Szob/1923 have been attested since the 19th century, while several new terms relating to types of complex sentences appeared in the 20th century (cf. Table 23). Among the SHTG sources, zdanie podmiotowe pytające [subjective question clause] is attested only in Szob/1923, while zdanie przydawkowe [attributive clause] was noted earlier in PolTerm/1921.

Table 23. Names of complex sentence types in Szob/1923 compared to other sources in SHTG

Modern English term

Szob/1923

PolTerm/1921

First attestation in SHTG

subjective clause

podmiotowe

podmiotowe

Łaz/1861, Gr/1861[44]

relative clause

względne

–

Kras/1897

question clause

pytające

–

Szob/1923

predicative clause

orzecznikowe

orzecznikowe

Kras/1897

adjectival clause

przymiotne

–

Kurh/1852

noun clause

rzeczowne

–

Kurh/1852

descriptive clause

określające

określeniowe

określające: Łaz/1848[45]

określeniowe: PolTerm/1921

objective clause

przedmiotowe

przedmiotowe

Mucz/1825

attributive clause

przydawkowe

przydawkowe

PolTerm/1921

adverbial clause

okolicznikowe

okolicznikowe

Król/1922

The emergence of the term okolicznik [adverbial] and its division into types led to the creation of designations for different types of adverbial clauses: miejsca [of place], czasu [of time], sposobu [of manner], stopnia [of degree], celu [of purpose] and przyczyny [of reason] (Szob/1923, PolTerm/1921). Also attested in PolTerm/1921 are adverbial clauses not noted in Szob/1923: skutku [of effect], przyzwolenia [of concession] and warunku [of condition].[46]

5. Recapitulation

Polish grammatical terminology of the late 19th and early 20th centuries was already established to a large extent, and the names used in both Kr/1897 and Szob/1923 largely corresponded to the designations attested in earlier sources. The juxtaposition of terms occurring in the two works, however, shows a significant evolution of grammatical terminology, resulting from the development of linguistic thought in Poland (and elsewhere).

Phonetic terms not attested in Kr/1897 and/or earlier works but noted in Szob/1923 include, e.g., psychofonetyka (or głosownia funkcjonalna) [psychophonetics (functional phonetics)], głosownia opisowa [descriptive phonetics], głosownia historyczna [historical phonetics], spółgłoska dwuwargowa [bilabial consonant], spółgłoska zwarto-szczelinowa [affricate], spółgłoska szczelinowa [fricative] and spółgłoska półotwarta [semivowel]. New names relating to morphology include compound terms: nauka o odmianie wyrazów [science of word inflection], nauka o budowie wyrazów [science of word building] and nauka o znaczeniu wyrazów [science of word meaning], as well as wyraz samodzielny [content word] and wyraz niesamodzielny [function word], wyraz nierozwinięty (rdzenny) [root word] and wyraz rozwinięty [derivative word], przyrostek fleksyjny [inflectional ending] (in Kr/1897, it is still called in the old manner: końcówka or zakończenie wyrazu), przyrostek słowotwórczy [word-formation suffix], rodzaj męskoosobowy [virile gender], zrost and zestawienie [both meaning a compound]. The terminology relating to syntax developed the most, although not all designations became embedded in the Polish grammar. Okolicznik [adverbial] and its types were introduced, as were podmiot [subject], orzeczenie rozwinięte [complete predicate], orzeczenie nierozwinięte [simple predicate], orzeczenie zasadnicze [simple predicate], orzeczenie imienne [predicate nominative], związek współrzędny [coordination], związek podrzędny [subordination], związek zgody [agreement], związek przynależności [= a situation when units are related semantically and not formally], zdanie złożone współrzędnie [compound sentence], zdanie złożone podrzędnie [complex sentence] (including przydawkowe [attributive clause] and okolicznikowe [adverbial clause]).

Only a few terms are attested in Kr/1897 but not recorded in Szob/1923. These include designations of branches of grammar, which Szober defines using descriptive names composed of the noun nauka [science] and a prepositional phrase, such as nauka o odmianie wyrazów [science of word inflection].

By the beginning of the 20th century, some previously attested collateral forms had disappeared, indicating that the terminology was stabilizing. In Kr/1897, samogłoska ustno-nosowa is a term synonymous to samogłoska nosowa [nasal vowel], while Szob/1923 only notes samogłoska nosowa; Kr/1897 mentions samogłoska jasna [open vowel], otherwise otwarta, while Szob/1923 features only jasna; in Kr/1897, the verb is described as słowo that is “sometimes called” czasownik, while Szob/1923 calls it czasownik. In Szob/1923, the newer słowotwórstwo [word formation] replaces the older names still noted in Kr/1897: etymologia and słoworód.

In addition, some naming conventions became common, and existing terms were used to create new ones (e.g., głosownia opisowa [descriptive phonetics], głosownia funkcjonalna [functional phonetics], głosownia historyczna [historical phonetics]). Latin names went out of use; Szob/1923 gives only Latin case names collateral to the Polish ones, but they are not used in the argument.

A significant role in the process of creating Polish grammatical terminology of the early 20th century was played by the congress of grammarians, at which “the canon of Polish grammatical terminology was established” (Czelakowska 2018: 288), among other things, by sanctioning new terms created at the beginning of the 20th century. Many of them were introduced by Szober and are first attested in Szob/1914–1916. These designations include przyrostek słowotwórczy [word-formation suffix], wyraz rozwinięty [derivative word] and wyraz nierozwinięty [root word], podmiot rozwinięty [complete subject], podmiot nierozwinięty [simple subject] and podmiot zasadniczy [simple subject], orzeczenie rozwinięte [complete predicate], orzeczenie nierozwinięte [simple predicate] and orzeczenie zasadnicze [simple predicate], zasada podmiotu [simple subject] and zasada orzeczenia [simple predicate].

1. [1] “podaje […] przepisy, jak pewnym językiem mówić i pisać należy.”

2. [2] “polegające na wyjaśnieniu początku i rozwoju właściwości, jakie dany język posiada.”

3. [3] “wykład właściwości gramatycznych współczesnej polszczyzny literackiej.”

4. [4] The division of grammar into branches is not explicitly presented in Szob/1923, but the author’s views can be inferred from the content and structure of the work.

5. [5] Word formation was singled out in a separate chapter in this author’s school grammar (Kr/1908), and a chapter on syntax, authored by Mirosław Zbigniew Kryński, son of Adam Antoni, was included in the second edition of this grammar (Kr/1913).

6. [6] “niezbędne uzupełnienie części teoretycznej.”

7. [7] “ma za przedmiot swoich rozważań nie głoski, lecz ich odpowiedniki psychiczne.”

8. [8] The name fonologia [phonology] was already functioning in Polish grammatical terminology; however, it was initially understood as a synonym for fonetyka [phonetics]: such use not only in Kr/1897 but also, for example, in SW/1900–1927.

9. [9] Material from this item is given after Koronczewski 1961: 57–58. In SHTG, the term is first noted in Malin/1869–1870. Although Prz/1816 mentions samogłoski jaśniejsze and ciemniejsze, this does not seem to correspond to the division into open and close vowels.

10. [10] Material from this item is given after Koronczewski 1961: 68. In SHTG, the term is first noted in a later work by Trzaskowski: Trz/1865.

11. [11] In SHTG, the term is first noted in Oż/1883.

12. [12] Material from this item is given after Koronczewski 1961: 74–75. In SHTG, the term is first noted in a later work by Szober: Szob/1923.

13. [13] Material from this item is given after Koronczewski 1961: 73. In SHTG, the term is first noted in Kr/1917.

14. [14] Material from this item is given after Koronczewski 1961: 58–59. In SHTG, the term is first noted in the second edition of Suchecki’s textbook: Such/1849.

15. [15] In SHTG, the term is first noted in SW/1900–1927.

16. [16] In SHTG, the term is first noted in PolTerm/1921.

17. [17] As flexya.

18. [18] Kryński listed nine parts of speech but did not include among them the participle, or przyrostek, as it was called at the time. He does mention przyrostki: by (e.g., chociażby) and że (e.g., the bygone jenże, jąż) in some parts of his grammar; this term, however, refers to ‘suffixes’ or ‘inflectional endings.’

19. [19] The particle (przyrostek) was first distinguished as a separate part of speech in Łaz/1848 (see, for example, Czelakowska 2009: 74, Skarżyński 2001: 70).

20. [20] According to SHTG, the term was first noted in PolTerm/1921.

21. [21] The status of the vocative in Szob/1923 is not entirely clear. The author describes inflection with regard to syntax, and since the vocative does not enter into syntactic relationships, it is not, in his view, “actually a case” (Szob/1923: 161). Szober, however, is not consistent in his further description: already on the next page, he writes that “each noun has seven declension forms.” It is unclear whether forma deklinacyjna [declension form] is the same as przypadek [case] here; certain passages in the work suggest that this concept is a hypernym of przypadek. In this approach, the noun would have thus seven declension forms and six cases.

22. [22] Szober gives only one sentence as an example of these tenses: Przesiedziawszy całą noc w górach, będziemy oglądali wschodzące słońce [Having spent the night in the mountains, we shall be watching the rising sun] (Szob/1923: 251).

23. [23] “podmiot wykonywa czynność lub ulega stanowi i jednocześnie doznaje skutków takiej samej czynności lub takiego samego stanu ze strony innych osób.”

24. [24] Marek Stachowski (2018) demonstrates that also today, the term przyrostek (sufiks) [suffix] may be used both in the context of word formation and inflection.

25. [25] In SHTG, the term is first noted in the second edition of this textbook: Such/1849.

26. [26] In SHTG, the term is first noted in the second edition of this textbook: Such/1849.

27. [27] In SHTG, the term is first noted in PolTerm/1921.

28. [28] In SHTG, the term is first noted in PolTerm/1921.

29. [29] In SHTG, the term is first noted in PolTerm/1921.

30. [30] In SHTG, the term is first noted in Kr/1917.

31. [31] In SHTG, the term is first noted in Kr/1917.

32. [32] Material from this item is given after Koronczewski 1961: 54–55. In SHTG, the term is first noted in Such/1849.

33. [33] In SHTG, the term is first noted in PolTerm/1921.

34. [34] In SHTG, the term is first noted in PolTerm/1921.

35. [35] In SHTG, the term is first noted in PolTerm/1921.

36. [36] In SHTG, the term is first noted in Szob/1923.

37. [37] In SHTG, the term is first noted in PolTerm/1921.

38. [38] In SHTG, the term is first noted in PolTerm/1921.

39. [39] In SHTG, the term is first noted in PolTerm/1921.

40. [40] In SHTG, the term is first noted in Szob/1923.

41. [41] PolTerm/1921 gives only examples of adverbials, as indicated by the ellipsis: “adverbial (of place, of time, of manner…)” (PolTerm/1921: 91). The fact that other adverbials were also recognized is evidenced by the terms relating to types of adverbial clauses which are listed further on.

42. [42] Gut/1669 notes rząd in the sense of ‘order of conjunctionsʼ (ordo coniunctionum).

43. [43] In SHTG, the term is first noted in the second edition of this textbook: Such/1849.

44. [44] Material from this item is given after Koronczewski 1961: 68–69.

45. [45] In SHTG, the term is first noted in Kurh/1852.

46. [46] Although zdania przyzwalające [adverbial clauses of concession] and zdania warunkowe [adverbial clauses of condition] are attested in Szob/1923, Szober does not treat them as adverbial clauses.

Conclusion

Authors of historical grammars and lexicographers were aware that grammatical nomenclature stood apart from general lexis. Special glossaries used to be added to grammatical works. The oldest known such collection of grammatical terms was compiled by Bartłomiej of Bydgoszcz (1544) (Łuczak 2021). The authors of the first grammars of the Polish language modeled its description on Latin grammar, also adopting the latter’s terminological system. Writers of subsequent grammars, in which Polish grammatical nomenclature was included, either drew on the terminology in use at the time or proposed designations that more accurately described given concepts, often utilizing existing naming conventions. Grammarians expressed different attitudes toward terminology: some advocated national terminology (comprehensible to users of the language), while others were proponents of Latin terminology, which was due to the dominant role that Latin played in European culture virtually until the Enlightenment. The multilingual circulation of scientific information resulted in juxtaposing native terms with Latin ones. They influenced the development of Polish grammatical terminology relating to modern languages (Italian, German or French); one of the reasons for this was that categories that did not occur in Polish had to be named. The drive to nationalize terminology, to standardize and codify it, as well as the development of linguistics—the emergence of new areas of research, the use of new methodologies to study the nature and structure of language—caused changes in the conceptual grid of linguistic knowledge and, as a result, also in its terminological system. The changes concerned not only the definitions of terms and their reference to the concepts they described but also their place in the terminological system, i.e., their relations to other terms. Initially, the knowledge of terminology served to facilitate the study of foreign languages and later of the Polish language; next, it proved that Polish was a language of science; and finally—but only from the second half of the 19th century—it allowed scholars to explore the secrets of linguistics. General language dictionaries show which terms have become determinologized.

The work of fundamental significance for the development of Polish terminology was the bilingual (Latin-Polish) version of Aelius Donatus’s grammar, most likely translated by Franciszek Mymer. The textbook was very popular (subsequent editions were published and used in school teaching from the 16th to the end of the 18th century). The Polish grammatical terms that it contained referred to the description of Latin grammar, but because the work provided Polish equivalents of Latin exemplars, the terms also related to the Polish language. The primary way of adapting Latin terms to Polish was to translate them; first grammatical terms were semantic and structural calques from Latin (cf. Chapter I).

The role played by the bilingual version of Donatus’s grammar in the formation of Polish grammatical terminology until the 18th century had been underestimated, not least because scholars limited their studies to terms from the lost editions of the grammar from 1542 and 1583. This perspective was changed by the preserved 1595 edition. The study of the reception of Donatus’s work has also benefitted from research on Polish lexis, including the grammatical terminology in the dictionary of Bartłomiej of Bydgoszcz from 1544 (cf. Chapters I, II, IV, VI).

The main contribution of Maciej Gutthäter-Dobracki to the development and consolidation of Polish grammatical nomenclature lies not in creating Polish terminology, as researchers were inclined to believe, but rather in popularizing it. The author drew on older terms, disseminated them and also created his own, few of which appear in later works; moreover, he promoted Polish grammatical terminology, although those efforts were not facilitated by the circles that regarded the use of Latin terminology as a paragon way of describing language (cf. Chapter II).

The grammars of the French language written by F. D. Duchênebillot, Bartłomiej K. Malicki and Stanisław Nałęcz-Moszczeński clearly show the gradual development of grammatical metalanguage and, more broadly, the evolution of reflection on language. An analysis of the material reveals that some of the terms used by Duchênebillot and Malicki come from Adam Styla’s grammar of Italian (1675). In turn, certain names noted in Duchênebillot’s grammar may have been adopted by the translators of Johann Christoph Gottsched’s grammar (1762, 1766). The terminological legacy of Latin grammars is rejected to some extent by Nałęcz-Moszczeński, who uses more recent French grammars, especially the work of Pierre Restaut which refers to the Port-Royal grammar (Chapter III).

There are clear naming parallels between the Polish translations of Gottsched’s grammar of German and the aforementioned Styla’s grammar, as well as those by Malicki and Dobracki. This contradicts the view present in the older literature on the subject that each author, or author-translator, created their own terminology, usually translating Greek-Latin terms verbatim (Chapter V). It is interesting to note the similarities in terminology between Walenty Szylarski’s grammar and the Polish translation of Gottsched’s 1766 grammar. This may indicate both the existence of a naming consensus at the time and Szylarski’s familiarity with this translation of Gottsched’s work. Szylarski, despite presenting himself as a proponent of Latin terminology, made extensive use of traditional terminology, known from earlier grammars (by Donatus, Styla) (Chapters I, V, VI).

Onufry Kopczyński was the grammarian who broke with the terminological tradition and included new proposals in his textbooks. He had created such a coherent, unambiguous terminological system that the new proposals that appeared in the 19th century had no chance of becoming widespread. School education played a major role in popularizing grammatical terminology. Reissues of textbooks for learning German (Chapter V) and Latin (Chapter IV) were adapted to the rules of the national grammar. It should be emphasized, however, that the linguistic change introduced by Kopczyński, despite its seemingly revolutionary character, was the result of an evolutionary clash between the “old” and the “new” (as evidenced not only by the comparison of terms from the national grammar and the grammar published posthumously but also by his grammar of Latin which has been preserved in manuscript form [Chapter IV]). Nor did it emerge in a terminological vacuum: it was created in a spirit of respect for the past, the language and its users (see Chapter VII).

Developed according to a new methodology (historical-comparative), Antoni Małecki’s grammars include both the terms already established in the Polish language and new ones that refer to processes previously unknown and not described in the linguistic literature. Many of the names proposed by Małecki had their origins in German linguistic terminology. The author raised the issue of the “inconvenience” of using Latin terms, which was due to the dissonance between the nominative form, identical to the Latin one, and the Polonized forms of oblique cases (in 1885, Jan Karłowicz called this naming strategy a “mixed system”) (Chapter VIII).

Polish grammatical terminology of the late 19th and early 20th centuries was already established to a large extent, and most of the names used by Adam Antoni Kryński and Stanisław Szober had earlier attestations. Some collateral forms fell out of use, indicating the stabilization of nomenclature. New terms relating to phonetics, word formation and syntax appeared. In both grammars, Latin terms occurred sporadically. A significant role in the process of creating Polish grammatical terminology at the beginning of the 20th century was played by the congress of grammarians (1921), at which the canon of Polish grammatical terminology was established for the purposes of education; it included, among other things, the new terms proposed by Szober (Chapter IX).

The presented review of the terminological systems of various authors, spanning from the 16th to the 20th century and including the most important positions within the mainstream of the development of grammatical terminology, allows us to distinguish two periods of the formation of Polish grammatical terminology. The first one begins with the publication of the bilingual edition of Donatus’s grammar (about 1530) and lasts until the 1770s when Szylarski’s grammar, the first grammar of the Polish language written in Polish, was published; the second opens with the printing of the first grammar textbook for national schools by Kopczyński in 1778 and closes with the publication of Szober’s academic grammar (1923). The first period is characterized by variability of terms and their variant nature, predominance of linguistic calques, small number of terms relating to syntax and word formation, as well as large number of terms describing concepts from the area of inflection and orthography/phonetics. In the second period, term variantivity persists, but the basic terms—relating to divisions of parts of speech and grammatical categories—are established, and the terminology of syntax, word formation and phonetics is expanded.

Les contextes de la formation de la terminologie grammaticale polonaise (XV–XX siècles)

Résumé

Les auteurs des grammaires anciennes et les lexicographes faisaient comprendre qu’il existe une distinction entre la nomenclature grammaticale et le lexique commun. Ils annexaient aux ouvrages grammaticaux des recueils spéciaux avec les termes grammaticaux. Le plus ancien recueil des termes grammaticaux connu a été rédigé par Bartłomiej de Bydgoszcz (1544). Les auteurs des premières grammaires de la langue polonaise alignaient la description du polonais sur la grammaire du latin dont ils adoptaient, par la même occasion, le système terminologique. Les auteurs des grammaires ultérieures, qui employaient la nomenclature grammaticale polonaise, ont pu soit utiliser la terminologie propre à l’époque, soit proposer des appellations plus adéquates aux concepts, souvent en ayant recours aux procédés existants de formation des mots. Les grammairiens avaient des approches variées par rapport à la terminologie : certains se prononçaient en faveur de la terminologie domestique (compréhensible pour les locuteurs), d’autres de la terminologie latine, ce qui se justifiait par le rôle dominant du latin dans la culture européenne pratiquement jusqu’aux Lumières. Dans le contexte de la circulation de l’information scientifique plurilingue, les termes nationaux étaient mis en parallèle avec les termes latins. Ce phénomène a marqué le développement de la terminologie polonaise de grammaires des langues modernes (de l’italien, de l’allemand ou du français), notamment dans la mesure où il fallait nommer les catégories grammaticales étrangères à la langue polonaise. La poussée vers la domestication (nationale) de la terminologie, vers sa normalisation et sa codification, ainsi que le développement de la linguistique – à savoir l’émergence de nouveaux domaines de recherche et le recours à de nouvelles méthodologies pour étudier la nature et la structure de la langue – ont entraîné des changements dans la grille des notions linguistiques, ce qui s’est traduit par de nouvelles modifications dans le système terminologique. Il ne s’agit pas seulement des définitions des termes, de leurs relations aux concepts, mais aussi de leur place dans le système terminologique, c’est-à-dire des relations des termes entre eux. Au départ, la connaissance de la terminologie servait à faciliter l’apprentissage de la langue étrangère donnée, puis celui du polonais, puis elle a témoigné du fait que la langue polonaise est devenue langue de la science et, enfin, mais seulement à partir de la seconde moitié du XIXe siècle, elle a permis d’explorer les rouages de la linguistique. Les dictionnaires de la langue générale fournissent des informations sur les termes qui ont été déterminologisés.

L’ouvrage d’une importance fondamentale pour le développement de la terminologie polonaise fut la version bilingue (latin-polonais) de la grammaire d’Aelius Donatus, traduite très probablement par Franciszek Mymer. Le manuel a connu une grande popularité (il a été publié et utilisé dans l’enseignement scolaire à partir du XVIe jusqu’à la fin du XVIIIe siècle) et les termes grammaticaux polonais qu’il employait se référaient à la description de la grammaire du latin, mais aussi, grâce aux équivalents polonais des exempla latins, à la langue polonaise. La principale façon d’adapter les termes latins au polonais était leur traduction : les premiers termes grammaticaux étaient des calques sémantiques et structurels du latin (cf. chapitre I).

Le rôle de la version bilingue de la grammaire de Donatus dans le développement de la terminologie grammaticale polonaise a été, jusqu’au XVIIIe siècle, sous-estimé, notamment en raison de se limiter aux informations sur les termes issus des éditions perdues de la grammaire de 1542 et de 1583. Cette perspective a changé grâce à l’édition préservée de 1595. Les études sur le lexique polonais, y compris sur la terminologie grammaticale utilisée dans le dictionnaire de Bartłomiej de Bydgoszcz (1544), ont également contribué à enrichir les recherches sur la réception de l’œuvre de Donatus (cf. chapitres I, II, IV, VI).

La contribution de Maciej Gutthäter-Dobracki au développement et à la consolidation de la nomenclature grammaticale polonaise réside plutôt dans le fait qu’il a vulgarisé la terminologie polonaise, mais pas nécessairement – ce que les chercheurs ont eu tendance à croire – dans la création de celle-ci. L’auteur reprenait des termes plus anciens, les divulguait, en créait aussi lui-même, dont on trouve seulement peu de traces dans les œuvres ultérieures, et promouvait la terminologie grammaticale polonaise, même si ces efforts n’étaient pas vraiment soutenus par le milieu qui considérait la manière latine de décrire la langue et la terminologie latine comme le modèle sans égal (cf. chapitre II).

Les grammaires de la langue française de F. D. Duchênebillot, de Bartłomiej K. Malicki et de Stanisław Nałęcz-Moszczeński font clairement apparaître le développement progressif d’un métalangage grammatical et, en général, l’évolution de la pensée sur la langue. L’analyse des matériaux révèle que certains des termes utilisés par Duchênebillot et par Malicki proviennent de la grammaire italienne d’Adam Styla (1675). Certains noms figurant dans la grammaire de Duchênebillot, quant à celle-ci, ont peut-être été repris par les traducteurs de la grammaire de Johann Christoph Gottsched (1762, 1766). L’héritage terminologique des grammaires latines a été, en quelque sorte, rompu par Nałęcz-Moszczeński qui se sert de grammaires françaises plus récentes, notamment des travaux de Pierre Restaut se réfèrant à la grammaire de Port-Royal (chapitre III).

Les parallèles nomenclaturaux entre les traductions en polonais de la grammaire allemande de Gottsched et de la grammaire de Styla déjà mentionnée, ainsi que celles de Malicki et de Dobracki, sont évidentes, ce qui contredit en quelque sorte l’opinion qui prévalait dans la littérature plus ancienne sur le sujet selon laquelle chaque auteur, ou auteur-traducteur, aurait inventé sa propre terminologie en traduisant le plus souvent les termes gréco-latins de manière littérale (chapitre V). Il est intéressant de remarquer les similitudes terminologiques entre la grammaire de Walenty Szylarski et la version polonaise de la grammaire de Gottsched de 1766, ce qui pourrait témoigner à la fois d’un consensus sur la nomenclature existant à l’époque mais également du fait que l’auteur de la grammaire polonaise connaissait la traduction de l’œuvre de Gottsched. Bien qu’il se soit présenté comme un défenseur de la terminologie latine, Szylarski recourait largement à la terminologie traditionnelle qui provenait de grammaires antérieures (Donat, Styla) (chapitres I, V, VI).

Le grammairien qui a rompu avec la tradition terminologique et qui a introduit de nouvelles propositions dans ses manuels est Onufry Kopczyński. Il a créé un système terminologique tellement cohérent et univoque que les propositions originales qui ont été formulées après, au cours du XIXe siècle, n’ont eu aucune chance d’être acceptées. L’école a joué un rôle majeur dans la diffusion de la terminologie grammaticale. Les rééditions des manuels de l’allemand (chapitre V) ou du latin (chapitre IV) étaient adaptées à la grammaire nationale. Il convient toutefois de souligner que le changement opéré par Kopczyński, malgré son caractère apparemment révolutionnaire sur le plan linguistique, était le résultat d’une évolution progressive d’un face à face entre l’« ancien » et le « nouveau » (comme en témoigne non seulement la comparaison des termes entre la grammaire nationale et sa grammaire posthume, mais aussi avec la grammaire latine dont il est l’auteur, qui reste sous forme manuscrite [chapitre IV]). Le changement ne s’est pas non plus développé dans un vide terminologique : il a été créé dans un esprit de respect du passé, de la langue et de ses utilisateurs (cf. chapitre VII).

Les grammaires d’Antoni Małecki, rédigées selon la nouvelle méthodologie (historico-comparative), comprennent à la fois des termes déjà bien établis dans la langue polonaise ainsi que de nouveaux termes qui se réfèrent à des processus jusqu’alors inconnus et non décrits dans les ouvrages linguistiques. Beaucoup de termes proposés par Małecki trouvent leur origine dans la terminologie linguistique allemande. L’auteur a relevé l’« inconvénient » occasionné par le recours aux termes latins à cause de la discordance entre la forme du nominatif, qui est égale à la forme latine, et les formes polonisées des cas obliques (Jan Karłowicz a qualifié cette stratégie nominative en 1885 d’un « système mixte ») (chapitre VIII).

La terminologie grammaticale polonaise de la fin du XIXe siècle et du début du XXe était déjà largement établie, les noms utilisés par Adam Antoni Kryński et Stanisław Szober ayant pour la plupart des attestations antérieures. Certaines variantes de formes sont désormais tombées en désuétude, ce qui témoigne de la stabilisation sur le plan des dénominations. De nouveaux termes relatifs à la phonétique, à la formation des mots et à la syntaxe étaient successivement ajoutés. Des termes latins apparaissaient de manière ponctuelle aussi bien dans la grammaire de Kryński que dans celle de Szober. Le congrès des grammairiens (de 1921) a joué un rôle important dans le processus de formation de la terminologie grammaticale polonaise au début du XXe siècle. Lors de ce congrès, pour les besoins de l’enseignement, un modèle de la terminologie grammaticale polonaise a été adopté, incluant, entre autres, les nouveaux termes proposés par Szober (chapitre IX).

La présente étude des systèmes terminologiques de différents auteurs du XVIe au XXe siècle, qui prend en compte les positions les plus importantes s’inscrivant dans le mouvement principal du développement de la terminologie grammaticale, a permis de distinguer deux périodes de la formation de la terminologie grammaticale polonaise : la première a pour point de départ la publication de la grammaire bilingue de Donat (vers 1530) et s’étend jusqu’aux années 1870 ; la seconde commence en 1778, c’est-à-dire avec l’apparition du premier manuel de grammaire destiné aux écoles nationales de Kopczyński, et s’achève avec la publication de la grammaire académique de Szober (1923). La première période se caractérise par la variabilité des termes, leur flexibilité, par une nette prédominance des calques linguistiques, par un petit nombre de termes relatifs à la syntaxe et à la formation des mots, ainsi que par un grand nombre de termes relatifs à la flexion et à l’orthographe/phonétique. Au cours de la deuxième période, la variabilité des termes persiste, mais les termes de base concernant les divisions des parties du discours et les catégories grammaticales deviennent stables et la terminologie de la syntaxe, de la formation des mots et de la phonétique s’enrichit.

(tłum. Cezary Węgliński)

Kontexte der Entwicklung polnischer grammatischer Terminologie

Zusammenfassung

Die Autoren der älteren Grammatiken und Lexikographen waren sich der Besonderheit der grammatischen Terminologie gegenüber der allgemeinen Lexik bewusst. Spezielle Listen grammatischer Termini wurden den grammatischen Werken beigefügt. Die älteste bekannte Sammlung grammatischer Termini wurde von Bartłomiej von Bydgoszcz (1544) zusammengestellt. Die Autoren der ersten Grammatiken der polnischen Sprache orientierten sich bei der Beschreibung des Polnischen an der lateinischen Grammatik und übernahmen auch deren Terminologie. Die Autoren der nachfolgenden Grammatiken, in denen die polnische grammatische Terminologie berücksichtigt wurde, konnten die damals verwendete Terminologie nutzen oder adäquatere Benennungen für die Begriffe vorschlagen, wobei sie häufig bestehende Benennungsschemata einsetzten. Die Grammatiker vertraten unterschiedliche Haltungen zur Terminologie – einige befürworteten die Terminologie in den Volkssprachen (die für die Sprachbenutzer verständlich war), andere die lateinische Terminologie, was auf die dominierende Rolle des Lateinischen in der europäischen Kultur praktisch bis zur Aufklärung zurückzuführen ist. In einer Situation, in der wissenschaftliche Inhalte in mehreren Sprachen zirkulierten, standen einheimische und lateinische Begriffe nebeneinander. Dies blieb bei der Entwicklung der polnischen grammatischen Terminologie, die zur Beschreibung moderner Sprachen wie Italienisch, Deutsch oder Französisch verwendet wurde, nicht ohne Folgen, z. B. bei den dem Polnischen fremden Kategorien, die es zu benennen galt. Das Streben nach Herausbildung einer volkssprachlichen Terminologie, ihrer Normierung und Kodifizierung sowie die Entwicklung der Sprachwissenschaft – die Entstehung neuer Forschungsgebiete, die Anwendung neuer Methoden zur Erforschung des Wesens und der Struktur der Sprache – haben zu Veränderungen im begrifflichen Raster des Wissens über Sprache geführt, was wiederum Veränderungen im terminologischen System zur Folge hatte. Dabei geht es nicht nur um die Definitionen der Termini, ihre Beziehungen zu Begriffen, sondern auch um ihren Platz im terminologischen System, d. h. ihre Beziehungen zu anderen Termini. Ursprünglich sollte die Kenntnis der Terminologie das Erlernen einer Fremdsprache, später auch des Polnischen, erleichtern, dann das Polnische als Wissenschaftssprache bestätigen und schließlich – aber erst seit der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts – das Eindringen in die Geheimnisse der Sprachwissenschaft ermöglichen. Die allgemeinsprachlichen Wörterbücher geben Auskunft darüber, welche grammatischen Fachwörter schon zum allgemeinsprachlichen Wortgut wurden.

Ein Werk von grundlegender Bedeutung für die Entwicklung der polnischen Terminologie war die zweisprachige (lateinisch-polnische) Ausgabe der Grammatik von Aelius Donatus, vermutlich übersetzt von Franciszek Mymer. Das Lehrbuch erfreute sich großer Beliebtheit (es wurde vom 16. bis zum Ende des 18. Jahrhunderts veröffentlicht und im Schulunterricht verwendet), und die darin enthaltenen polnischen grammatischen Begriffe bezogen sich auf die Beschreibung der lateinischen Grammatik, aber auch auf die polnische Sprache, indem sie polnische Entsprechungen für lateinische Beispiele anboten. Die Anpassung der lateinischen Termini an die polnische Sprache erfolgte in erster Linie durch Übersetzung. Die ersten Grammatikbegriffe stellen semantische und strukturelle Lehnübersetzungen aus dem Lateinischen dar (vgl. Kap. I).

Die Rolle der zweisprachigen Ausgabe der Grammatik von Donatus für die Herausbildung der polnischen grammatischen Terminologie bis ins 18. Jahrhundert hinein wurde unterschätzt, nicht zuletzt wegen der Beschränkung auf Informationen zu Termini aus den verlorenen Ausgaben der Grammatik von 1542 und 1583. Diese Sichtweise änderte sich mit der überlieferten Ausgabe von 1595. Eine neue Qualität erhielt die Erforschung der Donatus-Rezeption auch durch das Studium der polnischen Lexik, einschließlich der grammatischen Terminologie im Wörterbuch von Bartłomiej von Bydgoszcz (1544) (vgl. Kapitel I, II, IV, VI).

Die Verdienste von Maciej Gutthäter-Dobracki um die Entwicklung und Festigung der polnischen grammatischen Terminologie liegen eher in der Popularisierung der polnischen Terminologie und nicht unbedingt – wie die Forschung zu sehen geneigt war – in ihrer Prägung. Er benutzte ältere Termini, popularisierte sie, schuf eigene Termini, von denen in neueren Werken nur noch wenige zu finden sind, und förderte die polnische grammatische Terminologie, auch wenn diese Bemühungen nicht von einem Umfeld unterstützt wurden, das die lateinische Art der Sprachbeschreibung und die lateinische Terminologie als unübertroffenes Vorbild ansah (vgl. Kapitel II).

Die Grammatiken der französischen Sprache von F.D. Duchênebillot, Bartłomiej K. Malicki und Stanisław Nałęcz-Moszczeński zeigen deutlich die allmähliche Entwicklung der grammatischen Metasprache und im weiteren Sinne die Entwicklung des Nachdenkens über Sprache. Die Analyse des Materials zeigt, dass einige der von Duchênebillot und Malicki verwendeten Begriffe aus der italienischen Grammatik von Adam Styla (1675) stammen. Bestimmte Begriffe aus Duchênebillot Grammatik wiederum könnten von den Übersetzern der Grammatik von Johann Christoph Gottsched (1762, 1766) übernommen worden sein. Das terminologische Erbe der lateinischen Grammatiken wird von Nałęcz-Moszczeński bis zu einem gewissen Grad überwunden, indem er neuere französische Grammatiken verwendet, insbesondere das Werk von Pierre Restaut, der sich seinerseits auf die Grammatik von Port-Royal bezieht (vgl. Kap. III).

Die terminologischen Parallelen zwischen den polnischen Übersetzungen der deutschen Grammatik von Gottsched und der oben erwähnten Grammatik von Styla, auch zwischen den Grammatiken von Malicki und Dobracki sind offensichtlich. Dies widerspricht in gewisser Weise der in der älteren Fachliteratur vorherrschenden Auffassung, dass jeder Autor bzw. Autor-Übersetzer seine eigene Terminologie schuf, indem er griechisch-lateinische Begriffe meist wörtlich übersetzte (Kapitel V). Interessant sind die terminologischen Übereinstimmungen zwischen Walenty Szylarskis Grammatik und der polnischen Übersetzung von Gottscheds Grammatik aus dem Jahr 1766, was sowohl auf den terminologischen Konsens der Zeit als auch auf die Vertrautheit des Autors mit dieser polnischen Übersetzung von Gottscheds Grammatik hinweisen könnte. Obwohl Szylarski als Befürworter der lateinischen Terminologie auftritt, verwendet er ausgiebig die traditionelle Terminologie, die aus früheren Grammatiken (Donatus, Styla) bekannt ist (Kapitel I, V, VI).

Der Grammatiker, der mit der terminologischen Tradition brach und neue Vorschläge in seine Lehrbücher aufnahm, war Onufry Kopczyński. Er schuf ein terminologisches System, das so kohärent und eindeutig war, dass die originellen Vorschläge des 19. Jahrhunderts keine Chance hatten, sich durchzusetzen. Eine entscheidende Rolle bei der Verbreitung der grammatischen Terminologie spielte die Schule. Neuauflagen von Lehrbüchern für Deutsch (Kap. V) oder Latein (Kap. IV) wurden an Kopczyńskis „Polnische Grammatik für Nationalschulen“ angepasst. Es muss jedoch betont werden, dass die von Kopczyński vorgenommenen Änderungen trotz ihres scheinbar sprachrevolutionären Charakters das Ergebnis eines evolutionären Zusammenstoßens von „Alt“ und „Neu“ waren (was nicht nur durch den Vergleich der Termini in seiner „Polnischen Grammatik für Nationalschulen“ und seiner posthum erschienenen Grammatik, sondern auch durch die aus seiner Feder stammende, handschriftlich erhaltene lateinische Grammatik [Kap. IV] belegt wird). Sie ist auch nicht in einem terminologischen Vakuum entstanden, sondern im Geiste des Respekts vor der Vergangenheit, vor der Sprache und ihren Benutzern (vgl. Kap. VII).

Die Grammatiken von Antoni Małecki, die nach einer neuen Methodik (historisch-vergleichend) erarbeitet wurden, enthielten sowohl in der polnischen Sprache bereits etablierte als auch neue Termini, die sich auf bisher unbekannte und in der sprachwissenschaftlichen Literatur nicht beschriebene Prozesse bezogen. Viele der von Małecki vorgeschlagenen Termini haben ihren Ursprung in der deutschen linguistischen Terminologie. Małecki wies auf die „Unbequemlichkeit“ der Verwendung lateinischer Begriffe hin, die sich aus der Dissonanz zwischen der mit dem Lateinischen identischen Nominativform und den polonisierten Formen der obliquen Kasus ergebe (Jan Karłowicz nannte diese Benennungsstrategie 1885 ein „gemischtes System“) (Kap. VIII).

Die polnische grammatische Terminologie des späten 19. und frühen 20. Jahrhunderts war bereits weitgehend etabliert, und die von Adam Antoni Kryński und Stanisław Szober verwendeten Termini waren größtenteils schon früher belegt. Einige Nebenformen waren nicht mehr gebräuchlich, was die Stabilisierung in der Begriffsbildung widerspiegelt. Neue Termini aus den Bereichen Phonetik, Wortbildung und Syntax sind hinzugekommen. Vereinzelt tauchen in beiden Grammatiken lateinische Termini auf. Eine wichtige Rolle im Prozess der Terminologiebildung zu Beginn des 20. Jahrhunderts spielte der Kongress der Grammatiker (1921), auf dem – für Schulzwecke – ein Kanon der polnischen grammatischen Terminologie festgelegt wurde, der u. a. die von Szober vorgeschlagenen neuen Termini enthielt (Kap. IX).

Der vorgestellte Überblick über die terminologischen Systeme verschiedener Autoren vom 16. bis zum 20. Jahrhundert, der die wichtigsten Positionen innerhalb der Hauptströmung der Entwicklung der grammatischen Terminologie berücksichtigt, erlaubt es, zwei Perioden in der Entwicklung der polnischen grammatischen Terminologie zu unterscheiden: Die erste beginnt mit der Veröffentlichung der zweisprachigen Grammatik von Donatus (ca. 1530) und dauert bis in die 1870er Jahre, bis zur Veröffentlichung der Grammatik von Szylarski, der ersten auf Polnisch geschriebenen Grammatik der polnischen Sprache. Die zweite Periode beginnt 1778 mit dem Erscheinen des ersten Grammatikbuches für die Nationalschulen von Kopczyński und endet mit der Veröffentlichung der akademischen Grammatik von Szober (1923). Charakteristisch für die erste Periode sind die terminologische Variabilität, die Instabilität der Termini, die

deutliche Dominanz der Lehnübersetzungen, die geringe Zahl der Termini aus dem Bereich der Syntax und der Wortbildung, die große Zahl der Termini aus dem Bereich der Flexion und der Orthographie/Phonetik. In der zweiten Periode bleibt die terminologische Variantenvielfalt zwar weiterhin bestehen, aber die Grundbegriffe der Wortartenklassifikation und der grammatischen Kategorien werden festgelegt und die Terminologie der Syntax, der Wortbildung und der Phonetik erweitert.

Bibliografia / Bibliography

Źródła[1]/ Primary sources[2]

Gramatyki i ortografie / Grammars and ortographies

Álv/1662: Álvarez, M. 1662. De institutione grammatica, A. Piotrkowczyk – Wdowa i Dziedzice, Kraków.

Álv/1766: Álvarez, M. 1766. De institutione grammatica, Druk. Colegii Societatis Jesu, Braniewo.

Ant/1788: Antonowicz, J. 1788. Grammatyka dla Polaków chcących się uczyć angielskiego języka, Drukarnia Nadworna JKMci i P. K. Edu, Warszawa.

Ba/1808: Bandtkie, J.S. 1808. Polnische Grammatik für Deutsche, welche die polnische Sprache gründlich erlernen wollen, nebst einem kleinen etymologischen Wörterbuche, W.G. Korn, Wrocław.

BdC/1915: Baudouin de Courtenay, J. 1915. Charakterystyka psychologiczna języka polskiego, [w:] J. Łoś, J. Rozwadowski, A. Brückner, J. Baudouin de Courtenay, T. Benni. Język polski i jego historia z uwzględnieniem innych języków na ziemiach polskich, cz. 1, Akademia Umiejętności, Kraków.

Bor/1830: Borodzicz, S.J. 1830. Grammatyka języka polskiego, Drukarnia Pijarów, Wilno.

Br/1848: Bronikowski, K. 1848. Gramatyka języka polskiego podług nowego układu, L. Martinet, Paryż.

Cas/1797: Cassius, J.L. 1797. Lehrgebäude der polnischen Sprachlehre, mit acht Tabellen der Declinationen un Conjugationen zum Unterricht für Deutsche, F. Maurer, Berlin.

Cell/1725: Cellarius, Ch. 1725. Ułacniona grammatyka łacińska, to jest krotka lecz oraz i dostateczna języka łacińskiego nauka, J.D. Zänker, Królewiec.

Czep/1871–1872: Czepieliński, F. 1871–1872. Gramatyka języka polskiego praktyczno-teoretyczna, ułożona według programatu obowiązującego dla szkół Królestwa Polskiego. Kurs I, I. Krokoszyński, Warszawa.

Dąb/1759: Dąbrowski, S. 1759. Grammatyka francuska i polska, albo sposób najskuteczniejszy do nauczenia się tak Polakowi francuskiego, jako też Francuzowi polskiego języka, dla wygody uczących się, Drukarnia XX. Scholarum Piarum, Warszawa.

Desz/1846: Deszkiewicz, J.N. 1846. Gramatyka języka polskiego, F. Skielski, Rzeszów.

Don/1583: Donatus, Æ. 1583. Aelii Donati Vetustissimi Grammatici Elementa. Una cum traductione Polonica [za: W. Nehring, Eine unbekannte Ausgabe des Donatus mit polnischer Übersetzung, „Archiv für slavische Philologie” V, 1881, s. 466–468].

Don/1595: Donatus, Æ. 1595. Aelii Donati vetustissimi grammatici elementa unà cum traductione polonica, nunc primum correpta et illustrata, J. Karcan, Wilno.

Don/1649: Donatus, Æ. 1649. Aelii Donati Vetustissimi Grammatici Elementa, Una cum traductione polonica, S. Bertutowic, Kraków.

Don/1795: Donatus, Æ. 1795. Aelii Donati Vetustissimi Grammatici Elementa, Una cum Explicatione polonica nunc primum in moliorem et faciliorem methodum reducta novisque sententiis illustrata, J. Maj, Kraków.

DonCul/1560: Culmann, L. 1560. Aelii Donati Viri Clarissimi, De Octo partibus orationis Methodus, Quaestiunculis puerilibus undique collectis illustrata, M. Siebeneicher, Kraków.

DonGl/1542: Glaber A. z Kobylina, 1542. Regulae grammaticales, regiminis et constructiones [za: J. Łoś, Gramatyka polska, cz. 2, Lwów 1925, s. 205–206].

Duch/1699: Duchênebillot, F.D. 1699. Nouvelle méthode très facile pour aprendre un peu de tems à lire, écrire et parler François […] Nowy sposób do nauczenia się łatwo i prętko czytać, pisać, i gadać po Francusku […], Collegium OO. Scholarum Piarum, Warszawa.

Dudz/1776: Dudziński, M. 1776. Zbiór rzeczy potrzebniejszych do wydoskonalenia się w ojczystym języku służących, Drukarnia Akademicka, Wilno.

DwBg/1813: Dworzecki-Bohdanowicz, J.P. 1813. Gramatyka języka polskiego według prawideł JX. Kopczyńskiego, J. Zawadzki, Wilno.

Ern/1702: Ernesti, J. 1702. Vermehrter, Und an vielen Orten verbesserter Polnischer Donat, G. Baumann, Dziedzice, J. Jancke, Wrocław.

Fook/1768: Fookowitz, F. 1768. Nouvelle Methode pour apprendre aisément la langue latine […] Nowy sposób uczenia łatwego języka łacińskiego, ofiarowany rycerskiej szkole Ichmciów Panów Kadetów J. K. Mci i Rzeczypltej, Drukarnia Korpusu Kadetów Mitzlerowska, Warszawa.

Gaert/1927: Gaertner, H.K. 1927. Nauka o języku polskim. Wskazówki do samokształcenia ze słowniczkiem terminów gramatycznych i pomocniczych, K.S. Jakubowski, Lwów.

Gddk/1816: Grammatyka francuzka dla dam i kawalerów uczących się języka francuskiego, 1816, wyd. VI, Drukarnia Gröblewska, Kraków.

Gott/1762: Gottsched, J.Ch. 1762. Grammatyka niemiecka dla wygody uczących się z łacińskiego na polski język wyłożona z przydatkiem wokabuł, rozmów, bajek, i listów, Drukarnia J. K. Mości Akademicka Societatis Iesu, Wilno.

Gott/1762a: Gottsched, J.Ch. 1762. Kern der deutschen Sprachkunst, vierte verbesserte Auflage, Bernh. Christoph Breitkopf und Sohn, Leipzig.

Gott/1766: Gottsched, J.Ch. 1766. Grammatyka niemiecka podług reguł J. K. Gottscheda sławnego Akademii Lipskiej professora i rektora, dla Jch Mciów kawalerów Collegii Nobilium Warszawskiego Scholarum Piarum, zebrana. Przydane są: rozmowy potoczne, i fabuły G. E. Lessinga, tudzież listy C. F. Gellerta, Drukarnia J. K. Mci i Rzeczypospolitej u XX. Scholarium Piarum, Warszawa.

Gott/1771: Gottsched, J.Ch. 1771. Grammatyka niemiecka podług reguł J. K. Gottscheda sławnego Akademii Lipskiej professora i rektora, dla Jch Mciów kawalerów Collegii Nobilium Warszawskiego Scholarum Piarum, zebrana. Przydane są: rozmowy potoczne, i fabuły G. E. Lessinga, tudzież listy C. F. Gellerta, Drukarnia J. K. Mci i Rzeczypospolitej u XX. Scholarium Piarum, Warszawa.

Gott/1774: Gottsched, J.Ch. 1774. Grammatyka niemiecka podług ustaw J. K. Gottscheda sławnego Akademii Lipskiej nauczyciela i rządcy dla uczących się w Akademii Cesarsko-Królewskiej Lwowskiej zebrana i poprawiona przez J. M. Księdza Józefa Skoberę nauczyciela języków w tejże Akademii Świętej teologii doktora, Drukarnia Antoniego Pillera Cesarsko-Królewskiego Guber. Nadw. Typografa, Lwów.

Gott/1787: Gottsched, J.Ch. 1787. Grammatyka niemiecka podług reguł J. K. Gottscheda sławnego Akademii Lipskiej professora i rektora zebrana. Przydane są: rozmowy potoczne, krótkie historyjki, i bajki G. E. Lessinga, tudzież listy C. F. Gellerta, Drukarnia J. K. Mci, i Rzeczypospolitej u XX. Scholarium Piarum, Warszawa.

Gott/1794: Gottsched, J.Ch. 1794. Grammatyka niemiecka podług ustaw J. K. Gottscheda, niegdyś sławnego Akademii Lipskiej nauczyciela i rządcy, zebrana i znowu podług wyrazów, znaczeń, i pisowni Grammatyki Elemetranej w Szkołach Narodowych używanej, przedrukowana. Edycja czwarta dokładnie poprawiona i pomnożona, Drukiem i Nakładem Michała Grölla, Księgarza Nadwornego J. K. Mci, Warszawa.

Gr/1861: Gruszczyński, S. 1861. Nauka o zdaniu zawierająca rozbiór zdania pojedyńczego, złożonego i okresu, oraz prawideł szyku ułożona na klasy średnie gimnazjów i szkół realnych, tudzież dla seminarjów nauczycielskich i wyższych szkół żeńskich, J.K. Żupański, Poznań.

Grub/1891: Grubecki, M. 1891. Srawnitielnaja grammatika polskago jazyka s russkim, sostawlennaja uczitielem gimnazii Michaiłom Grubieckim, Ch. Kelter, wyd. VI, Warszawa.

Gut/1668: Gutthäter-Dobracki, M. 1668. Vorbott Der Polnischen Sprachkunst. Goniec gramatyki polskiej, Jan Seiffert, Oleśnica.

Gut/1669: Gutthäter-Dobracki, M. 1669. Polnische Teutsch erklärte Sprachkunst […] [Gramatyka polska, niemieckim językiem wyrażona], Jan Seiffert, Oleśnica.

Jak/1823: Jakubowicz, M. 1823. Grammatyka języka polskiego, t. I–II, Fr. Moritz, Drukarnia przy ulicy Sto-Jańskiej pod N. 431, Wilno.

Jan/1594: Januszowski, J. 1594. Nowy karakter polski z drukarnie Łazarzowej i Ortografia polska Jana Kochanowskiego, Jego M. P. Łukasza Górnickiego etc. etc., Jana Januszowskiego, Drukarnia Łazarzowa, Kraków.

Jes/1886: Jeske, A. 1886. Gramatyka języka polskiego, M. Arct, wyd. V (przejrz. i uzupeł. W[ładysław] N[owicki]), Warszawa.

Kam/1870: Kamocka, J. 1870. Praktyczny wykład nauki języka polskiego obejmujący źródłosłów, składnię i pisownię, Druk. „Gazety Polskiej”, Warszawa.

KarłT/1885: Karłowicz, J. 1885. Projekt terminologii językoznawczej polskiej, „Prace Filologiczne” I, z. 1, s. 102–120.

Kl/1939: Klemensiewicz, Z. 1939. Gramatyka współczesnej polszczyzny kulturalnej w zarysie, Książnica-Atlas, Lwów–Warszawa.

Klecz/1767: Kleczewski, S. 1767. O początku, dawności, odmianach i wydoskonaleniu języka polskiego. Zdania, Drukarnia Bractwa Świętej Trójcy, Lwów.

KochOrt/1592: Kochanowski, J. 1592. Orthographia polska, [w:] J. Ursinus, Methodiace grammaticae libri quatuor, M. Garwolczyk, Kraków, s. 45–47.

Kon/1748: Konarski, S. 1748. Grammatica ad usum juventutis Scholarum Piarum, Druk. S.R.M. et Reipublicae Scholarum Piarum, Warszawa.

Kon/1756: Konarski, S. 1756. Grammatica ad usum juventutis Scholarum Piarum, Druk. S.R.M. et Reipublicae Scholarum Piarum, Warszawa.

Kon/1759: Konarski, S. 1759, Grammatyka łacińska ad usum Scholarum Piarum, Drukarnia Scholarum Piarum, Wilno.

Kon/1776: Konarski, S. 1776. Grammatyka łacińska dla wygody uczących się w szkołach pobożnych, Drukarnia J.K.Mci i Rzeczypospolitej u XX. Scholarum Piarum, Warszawa.

Kon/1804: Konarski, S. 1804. Grammatyka łacińska Xięży Piarów, Drukarnia Księży Pijarów, Warszawa.

Kon/1805: Konarski, S. 1805. Grammatyka łacińska ad usum Scholarum Piarum, Drukarnia Scholarum Piarum, Wilno.

Kon/1813: Konarski, S. 1813. Grammatyka łacińska Xięży Piarów. Edycja nowa poprawna, Drukarnia XX. Misjonarzów, Warszawa.

Kon/1814: Konarski, S. 1814. Gramatyka łacińska ad usum Scholarum Piarum, Drukarnia XX. Scholarum Piarum, Wilno.

Kon/1817: Konarski, S. 1817. Gramatyka łacińska pijarska, Drukarnia XX. Misjonarzów, Warszawa.

Kon/1818: Konarski, S. 1818. Gramatyka łacińska pijarska, Drukarnia XX. Scholarum Piarum, Wilno.

Kon/1819: Konarski, S. 1819. Grammatyka łacińska Księży Pijarów, [s.n.], Kraków.

Kon/1825: Konarski, S. 1825. Grammatyka łacińska pijarska. Wydanie poprawne, Drukarnia XX. Scholarum Piarum, Połock.

Kon/1829: Konarski, S. 1829. Grammatyka łacińska pijarska, Drukarnia XX. Karmelitów Bosych, Berdyczów.

Kon/1830: Konarski, S., Presiowski, I. 1830. Grammatyka łacińska pijarska nowo przerobiona i do użytku młodzieży szkolnej zastosowana, Drukarnia XX. Pijarów, Warszawa.

Kon/1920: Konarski, F. 1920. Zwięzła gramatyka języka polskiego, przejrzał i uzup. A. Passendorfer, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów.

Kon/1921: Konarski, S. 1921. Gramatyka łacińska pijarska, Drukarnia XX. Scholarum Piarum, Wilno.

Kop/1778: Kopczyński, O. 1778. Gramatyka dla szkół narodowych. Gramatyka na klasę pierwszą, [s.n.], Warszawa.

Kop/1780: Kopczyński, O. 1780. Grammatyka dla szkół narodowych na klassę II, [s.n.], Warszawa.

Kop/1780a: Kopczyński, O. 1780a. Grammatyka dla szkół narodowych na klassę I, [s.n.], Warszawa.

Kop/1782: Kopczyński, O. 1782. Grammatyka dla szkół narodowych na klassę trzecią, Drukarnia Księży Pijarów, Warszawa.

Kop/1783: Kopczyński, O. 1783. Grammatyka dla szkół narodowych na klassę trzecią, Drukarnia Księży Pijarów, Warszawa.

Kop/1785: Kopczyński, O. 1785. Układ gramatyki dla szkół narodowych z dzieła już skończonego wyciągniony, Michał Gröll, Warszawa.

Kop/1817: Kopczyński, O. 1817. Grammatyka języka polskiego (dzieło pozgonne), Drukarnia Księży Pijarów, Warszawa.

Kop/2 poł. XVIII: Kopczyński, O. Grammatyka łacińskiego języka przez A. Kopczyńskiego Pijara napisana, rkps Biblioteka Narodowa, sygn. Rps 6852 II.

Kr/1897: Kryński, A.A. 1897. Gramatyka języka polskiego, J. Jeżyński, Warszawa.

Kr/1900: Kryński, A.A. 1900. Gramatyka języka polskiego, Księgarnia M. Arcta, Warszawa.

Kr/1908: Kryński, A.A. 1908. Gramatyka języka polskiego szkolna, Księgarnia M. Arcta, Warszawa.

Kr/1913: Kryński, A.A., Kryński, M.Z. 1913. Gramatyka języka polskiego szkolna, wyd. II, Księgarnia M. Arcta, Warszawa.

Kr/1917: Kryński, A.A., Kryński, M.Z. 1917. Gramatyka języka polskiego szkolna, wyd. III, M. Arct, Warszawa.

Kras/1897: Krasnowolski, A. 1897. Systematyczna składnia języka polskiego, Druk. Estetyczna K. Sierpińskiego, Warszawa.

Król/1907: Króliński, J.K. 1907. Pisownia polska na podstawie gramatyki prof. A. Kryńskiego tudzież Uchwał Komisji Językowej Akademii Umiejętności i Zjazdu Rejowskiego, Maniszewski i Meinhart, Drukarnia Powszechna, Lwów.

Król/1922: Króliński, J.K. 1922. Polska terminologia gramatyczna z przykładami i objaśnieniami, „Odrodzenie”, Drukarnia „Słowa Polskiego”, Lwów.

Krum/1790: Krumbholz (Krumbholtz), J.Ch. 1790. Kurzgefasste und deutliche Deutsch-Polnische Grammatik worinnen nach vorläufiger Abhandlung der Eigenschaften der polnischen Buchstaben und Sylben zum Decliniren, Conjugiren und Construiren in der polnischen Sprache hinlängliche Anweisung gegeben wird, Wilhelm Gottlieb Korn, Wrocław.

Kurh/1852: Kurhanowicz, T. 1852. Składnia i pisownia języka polskiego […] do użycia szkolnego zastosowana i przez najwyższą władzę edukacyjną dla zakładów naukowych Okręgu Naukowego Warszawskiego przeznaczona, J. Unger, Warszawa.

Kus/1646: Kuschius, M. 1646. Wegweiser zur Polnischen und Deutschen Sprache, Georg Baumann, Wrocław.

Lerc/1877: Lercel, W. 1877. Gramatyka języka polskiego dla użytku szkół elementarnych, wyd. III, J. M. Himmelblau, A. Koziański, Kraków.

Lor/1907: Lorenz, F.V. 1907. Praktyczna gramatyka języka portugalskiego, L. Bielecki, Kurytyba–Parana–Brazylia.

Lub/1778: Lubowicz, M. 1788. Grammatyka rossyjska, Drukarnia OO. Bazylianów, Poczajów.

Łaz/1848: Łada Łazowski, D.E. 1848. Gramatyka języka polskiego, K. Piler, Lwów.

Łaz/1861: Łada Łazowski, D.E. 1861. Gramatyka języka polskiego oparta na historycznym jego rozwoju, K. Piler, Lwów.

Łoś/1918: Łoś, J. 1918. Główne przepisy, [w:] Pisownia polska ustalona. Uchwały ostateczne. Przepisy. Słowniczek, Akademia Umiejętności, Kraków.

Łoś II/1925: Łoś, J. 1925. Gramatyka polska, cz. II Słowotwórstwo, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów–Warszawa–Kraków.

Łoś III/1927: Łoś, J. 1927. Gramatyka polska, cz. III Odmiennia (fleksja) historyczna, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów–Warszawa–Kraków.

ŁośFl/1923: Łoś, J. 1923. Fleksja, [w:] T. Benni, J. Rozwadowski, H. Ułaszyn, J. Łoś, K. Nitsch, Gramatyka języka polskiego, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, s. 247–286.

ŁośSk/1923: Łoś, J. 1923. Składnia, [w:] T. Benni, J. Rozwadowski, H. Ułaszyn, J. Łoś, K. Nitsch, Gramatyka języka polskiego, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, s. 287–408.

Mal/1700: Malicki, B.K. 1700. Klucz do języka francuskiego to jest grammatyka polsko-francuska […] na pomoc Polakom chciwym umiejętności Języka Francuskiego złożona…, M.A. Schedel, Kraków.

Malecz/1882: Maleczyńska, J. 1882. Mała gramatyka polska rozłożona na pytania i odpowiedzi. Kurs pierwszy, wyd. III, F. Hösick, E. Burzyński, Warszawa.

Malin/1869–1870: Malinowski, F.K. 1869–1870. Krytyczno-porównawcza gramatyka języka polskiego z dzisiejszego stanowiska lingwistyki porównawczej napisana, L. Rzepecki, Poznań.

Mał/1863: Małecki, A. 1863. Gramatyka języka polskiego większa, E. Winiarz, Lwów.

Mał/1879: Małecki, A. 1879. Gramatyka historyczno-porównawcza języka polskiego, t. I–II, E. Winiarz, Lwów.

Marc/1833: Marciński, M.F. 1833. Gramatyka polska dla Litwinów uczących się języka polskiego, Drukarnia Wojewódzka, Suwałki.

Men/1649: Meniński, F. 1649. Grammatica seu institutio Polonicae linguae in qua etymologia, syntaxis et reliquae partes omnes exacte tractantur; in usum exterorum edita, G. Forster, Gdańsk.

Mikl/1856: Miklosich, F. 1856. Vergleichende Grammatik der slavischen Sprachen, Formenlehre, Wilhelm Braumüller, Wien.

Mikl/1857: Miklosich, F. 1857. Wurzeln des Altslovenischen, Gerold in Komm., Wien.

Mikl/1868–1874: Miklosich, F. 1868–1874. Vergleichende Grammatik der slavischen Sprachen, Syntax, Wilhelm Braumüller, Wien.

Mikl/1875: Miklosich, F. 1875. Vergleichende Grammatik der slavischen Sprachen, Stammbildungslehre, Wilhelm Braumüller, Wien.

Mikl/1876: Miklosich, F. 1876. Vergleichende Grammatik der slavischen Sprachen, Wortbildungslehre, Wilhelm Braumüller, Wien.

Mikl/1878: Miklosich, F. 1878. Altslovenische Lautlehre, Wilhelm Braumüller, Wien.

Mikl/1879: Miklosich, F. 1879. Vergleichende Grammatik der slavischen Sprachen, Lautlehre, Wilhelm Braumüller, Wien.

Mon/1780: Wyrazy niektóre gramatyczne łacińsko-polskie. Z Gramatyki Narodowej, po większej części wybrane, „Monitor”, 1780, nr 20 (8 marca), s. 154–158.

Mora/1592: Moravus, I.I. 1592. Quaestiones de primis grammatices rudimentis, ex quibusque probatis autoribus in usum secundae classis gymnasi Wilnensis apud orthodoxos collectae, J. Karcan, Wilno.

Morz/1857: Morzycki, A. 1857. Rys gramatyki języka polskiego, S. Orgelbrand, Warszawa.

Mroz/1822: Mroziński, J. 1822. Pierwsze zasady gramatyki języka polskiego, N. Glücksberg, Warszawa.

Mucz/1825: Muczkowski, J. 1825. Gramatyka języka polskiego, W. Decker i Spółka, Poznań.

Mucz/1836 Muczkowski, J. 1836. Gramatyka języka polskiego, Czcionkami Stanisława Gieszkowskiego, Kraków.

Mül/1717: Müllenheim, J.E. 1717. Neu=erörterte polnische Grammatica. Aus bewährten polnischen Auctoribus, wie auch eigner Übung und Erfahrung, Gott zu Ehren und der Schul=Jugend zum gründlichen und der Schul=Jugend zum gründlichen Unterricht mit Fleiß verfasset, G. Tramp, Brzeg.

Murz/1551: Murzynowski, S. 1551. Ortografija polska. To jest nauka pisania i czytania języka polskiego, ile Polakowi potrzeba, niewielem słów dostatecznie wypisana, [w:] Ewangelija święta Pana Jesusa Chrystusa wedle Mateusza świętego…, [A. Augezdecki], wyd. I, Królewiec 1551, k. B2r–B3v.

Nał/1774: Nałęcz-Moszczeński, S. 1774. Snadna, gruntowna, obszerna, Grammatyka francuska z P. Restaut i innych uczonych francuskich pisarzów zebrana, dla polskiej obojej płci uczących i uczących się…, J.H. Flörke, Gdańsk.

Nał-franc/1774: Nałęcz-Moszczeński, S. 1774. Facile, étendue et fondamentale Grammaire françoise, recueillie de M. Restaut et d’autres savants grammairiens…, J.H. Flörke, Danzig.

Nitsch/1923: Nitsch, K. 1923. Dialekty języka polskiego, [w:] T. Benni, J. Rozwadowski, H. Ułaszyn, J. Łoś, K. Nitsch, Gramatyka języka polskiego, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, s. 408–518.

Oż/1883: Ożyński, B.L. 1883. Skarbiec odkryty bogactwa, piękności i wszystkich prawideł zasadniczych mowy i pisowni polskiej, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.

Park/1440: Parkosz, J. ok. 1440. Traktat o ortografii polskiej, [w:] Jakuba Parkosza Traktat o ortografii polskiej, oprac. M. Kucała, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 55–79.

Piotr/1634: Piotrowski, Ł. 1634. Grammaticarum Institutionum libri IV, [s.n.], Kraków.

PolTerm/1921: Polska terminologia gramatyczna uchwalona na Zjeździe gramatyków polskich 17 i 18. II.1921, „Język Polski” VI, z. 3, s. 89–92.

Prz/1816: Przybylski, J.I. 1816. Język polski, [w:] tenże, Klucz staroświatniczy do sześciudziesiąt dwu śpiewów Homera i Kwinta w rubrykach całego abecadła. Wyjaśnienia…, cz. 2, Drukarnia Akademicka, Kraków.

Res/1730: Restaut, P. 1730. Principes généraux et raisonnés de la grammaire françoise…, Jean Desaint, Paryż.

Res/1756: Restaut, P. 1756. Principes généraux et raisonnés de la grammaire françoise […], nouvelle édition, J. Léonard, Bruxelles.

Rew/1845: Rewoliński, K.L. 1845. Głoskownia czyli grammatyka polska co do składni szyku, zgody i rządu, o zdaniu, przecinkowaniu i przenośniach, nakł. aut. [s.n.], Radom.

Rot/1616: Roter, J. 1616. Schlüssel zur Polnischen und Teutschen Sprache […] Klucz do polskiego i niemieckiego języka…, J. Baumann, Wrocław.

Rozp/1830: Deputacja Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk. 1830. Rozprawy i wnioski o ortografii polskiej, J. Węcki, Warszawa.

Rozw/1923: Rozwadowski, J.M. 1923. Historyczna fonetyka czyli głosownia, [w:] T. Benni, J. Rozwadowski, H. Ułaszyn, J. Łoś, K. Nitsch, Gramatyka języka polskiego, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, s. 57–206.

Ryk/1850: Rykaczewski, E. 1850. Gramatyka języka angielskiego zebrana z dzieł D. Lowth, Murray, M’Culloch, Cobbett, Crombie, D’Orsey i innych, dla użytku polskiej młodzieży, nakł. Księgarni B. Behra, Berlin.

Sch/1663: Schottelius, J.G. 1663. Ausführliche Arbeit Von der Teutschen HaubtSprache, Christoph Friedrich Zillingern, Braunschweig.

Schl/1734: Schlag, J. 1734. Neue gründliche und vollständige Pohlnische Sprach-Lehre: nicht aus andern ausgeschrieben, Noch gantz nach den Grammatiken anderer Sprachen eingerichtet; Sondern durch vieles Nachsinnen allein auf die eigentliche Beschaffenheit Der Pohlnischen Sprache gegründet, und auf Deutsche in diese Form zusammen gebracht, J.J. Korn, Wrocław.

Sekl/1547: Seklucjan, J. 1547. Nauka czytania, [w:] Catechismus, to jest nauka krześciańska od Apostołow dla prostych ludzi we trzech cząstkach zamkniona, J. Weinreich, Królewiec.

Sekl/1549: Seklucjan, J. 1549. Krotka a prosta nauka czytania i pisania języka polskiego, [w:] Catechismus, to jest krotka a prosta (starej wiary chrześcijańskiej) nauka, J. Weinreich, Królewiec.

Sier/1838: Sierociński, T. 1838. Pierwsze zasady gramatyki polskiej, Maksymilian Chmielewski, Warszawa.

SkorM/1816: Skorochód Majewski, W. 1816. O Słowianach i ich pobratymcach. Część 1sza. […] Rozprawy o języku samskrytskim, W. Dąbrowski, Warszawa.

SkorM/1828: Skorochód Majewski, W. 1828. Grammatyka mowy starożytnych Skuthow czyli skalnych gorali, Indo-Skythow, Indykow, Budhynow Herodota samskrytem czyli dokładną mową zwanej, Drukarnia Łątkiewicza i Litografii Instytutu Szkolnego, Warszawa.

Stat/1568: Statorius-Stojeński, P. 1568. Polonicae grammatices institutio. In eorum gratiam, qui eius linguae elegantiam cito et facile addiscere cupiunt, M. Wirzbięta, Kraków.

Sty/1675: Styla, A. 1675. Grammatica Polono-Italica abo sposob łacny nauczenia się włoskiego języka krotko, gruntownie, choćby też i bez dyrekcyjej nauczyciela ku pożytkowi Narodu Polskiego z rożnych przedniejszych grammatykow z pilnością wygotowany, W. Górecki, Kraków.

StZ/1907: Stein, I., Zawiliński, R. 1907. Gramatyka języka polskiego dla szkół średnich, G. Gebethner i Sp., M. Arct, Kraków–Warszawa.

Such/1848: Suchecki, H.I. 1848. Nauka języka polskiego dla uczącej się młodzi, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów.

Such/1849: Suchecki, H.I. 1849. Nauka języka polskiego dla uczącej się młodzi, wyd. II, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów.

Szob/1914–1916: Szober, S. 1914–1916. Gramatyka języka polskiego, cz. 1–3, Skład Główny w Księgarni Gebethnera i Wolffa, Skład Główny w Księgarni R. Wende i Ska, Warszawa.

Szob/1923: Szober, S. 1923. Gramatyka języka polskiego, Książnica Polska. Tow. Nauczycieli Szkół Wyższych, wyd. II zm. i uzup., Lwów–Warszawa.

Szob/1924: Szober, S. 1924. Zarys językoznawstwa ogólnego, z. 1, Kasa im. Mianowskiego, Warszawa.

Szt/1854: Sztochel, A. 1854. Gramatyka historyczno-krytyczna języka polskiego, S. Orgelbrand, Warszawa.

Szum/1809: Szumski, T. 1809. Dokładna nauka języka i stylu polskiego w dwóch częściach. Część pierwsza, Dekker i Kompania, Poznań.

SzyGram/1767: Szylarski, W. 1767. Grammatyka powszechne wszystkim językom i własne polskiemu prawidła w sobie zamykająca, dla doskonalszego w ojczystej mowie polotu, a tym prędszego i łatwiejszego od obojej płci młodzieży obcych języków pojęcia. Z dyspozycyi prześwietnego Towarzystwa Literatów, rkps [sygn. Bibl. Ossol. 1866].

SzyPocz/1770: Szylarski, W. 1770. Początki nauk dla narodowej młodzieży, to jest Grammatyka języka polskiego ucząca, a tym samym pojęcie obcych języków, jako łacińskiego, francuskiego, włoskiego i innych ułatwiająca, Drukarnia Bractwa Świętej Trójcy, Lwów.

Trz/1861: Trzaskowski, B. 1861. Gramatyka języka polskiego na podstawie fizjologicznej, porównawczej i historycznej. Cz. I. Głoskownia, nakł. autora, Sambor.

Trz/1865: Trzaskowski, B. 1865. Nauka o pierwiastkach i źródłosłowach języka polskiego ze stanowiska porównawczej gramatyki, Drukarnia C. K. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.

Uchw.AU/1891: Uchwały Akademii z dnia 31 października 1891 w sprawie pisowni polskiej, 1891, Akademia Umiejętności, Kraków.

Ułasz/1923: Ułaszyn, H. 1923. Słowotwórstwo, [w:] T. Benni, J. Rozwadowski, H. Ułaszyn, J. Łoś, K. Nitsch, Gramatyka języka polskiego, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, s. 207–245.

UrsMeth/1592 : Ursinus, J. 1592. Methodiace grammaticae libri quatuor, M. Garwolczyk, Kraków [za: H. Wiśniewska, Język polski w łacińskich pracach Jana Ursinusa, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1998].

Vol/1612: Volckmar, M. 1612. Compendium linguae Polonicae in gratiam iuventutis Dantiscanae collectum a Nicolao Volkmaro, wyd. II, J. Rhode, Gdańsk.

Woy/1690: Woyna, J.K. 1690. Compendiosa linguae Polonicae institutio in gratiam exterorum, qui recte ac facile linguam Polonicam addiscere cupiunt, D.F. Rhete, Gdańsk.

Zab/1514–1515: Zaborowski, S. 1514–1515. Orthographia seu modus recte scribendi et legendi Polonicum idioma quam utilissimus, [za: Die altpolnischen Orthographien des 16. Jahrhunderts, Stanisław Zaborowski, Jan Seklucjan, Stanisław Murzynowski, Jan Januszowski, Köln–Wien 1983, s. 51–74], F. Ungler, Kraków.

ZwO/1924: Mała gramatyka języka portugalskiego wraz z rozmówkami dla szkół i samouków, 1924, Związek Towarzystw Polskich „Oświata”, Kurytyba.

Żoch/1838: Żochowski, F. 1838. Części mowy odmieniające się przez przypadki, Biuro Informacyjne, J. Węcki, Warszawa.

Słowniki / Dictionaries

ArtNom/1591: Artomiusz, P. 1591. Nomenclator, selectissimas rerum appellationes tribus linguis, latina, germanica, polonica, explicatas indicans. In usum Scholarum Borussicarum et Polonicarum, A. Koteniusz, Toruń.

Bart/1544: Bartłomiej z Bydgoszczy. 1544. Słownik [za: Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy – wersja polsko-łacińska, cz. 1–5, oprac. E. Kędelska, I. Kwilecka, A. Łuczak, cz. 6, oprac. L.A. Jankowiak, E. Kędelska, A. Łuczak, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1999–2019].

Dict.AF: Dictionnaire de l’Académie française en ligne [https://www.dictionnaire-academie.fr].

Dor/1958–1969: Doroszewski, W. (red.). 1958–1969. Słownik języka polskiego, t. I–IV, Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, t. V–XI, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

EJO: Polański, K. (red.). 1999. Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. II popr. i uzup., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków.

ESXVII: Gruszczyński, W. (red.). 2004–. Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku, Instytut Języka Polskiego PAN [https://sxvii.pl/].

Kn/1621: Knapiusz, G. 1621. Thesaurus polono-latino-graecus seu promptuarium lingua Latinae et Graece, F. Cezary, Kraków.

Kn/1643: Knapiusz, G. 1643. Thesaurus Polono Latino Graecus, seu Promptuarium linguae Latinae et Graecae, wyd. II, F. Cezary, Kraków 1643 (wyd. I, 1621).

Kn/1644: Knapiusz, G. 1644. Thesauri Polonolatinograeci Gregorii Cnapii e Societate Iesu, Tomus secundus Latinopolonicus, F. Cezary, Kraków.

L/1807–1814: Linde, S.B. 1807–1814. Słownik języka polskiego, Drukarnia XX. Pijarów, Warszawa.

Mącz/1564 (war. B): Mączyński, J. 1564. Lexicon Latino Polonicum ex optimis Latinae linguae Scriptoribus concinnantum…, J. Daubmann, Królewiec (war. B).

Murm/1533: Murmelius, I. 1533. Dictionarius […] variarum rerum […] cum Germanica atquae Polonica interpretatione, adiecto etiam vocabulorum et capitulorum indice…, H. Wietor, Kraków.

Mym/1541: Mymer, F. 1541. Dictionatrius trium linguarum: Latine, Teutonice et Polonice, potiora vocabula continens, H. Wietor, Kraków.

SHTG: Decyk-Zięba, W., Stąpor, I. (red.). 2016–2024. Słownik historyczny terminologii gramatycznej [https://shtg.uw.edu.pl].

SPXVI: Mayenowa, M.R. et al. (red.). 1966–2020. Słownik polszczyzny XVI wieku, t. I–XXXVIII, Wydawnictwo PAN, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Instytut Badań Literackich PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków [https://spxvi.edu.pl].

Sstp: Urbańczyk, S. (red.). 1953–2002. Słownik staropolski, t. I–XI, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Instytut Języka Polskiego PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków.

STFP: Kielski, B. 1959. Słownik terminologii gramatycznej francuskiej i polskiej, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Łódź–Wrocław.

SW/1900–1927: Karłowicz, J., Kryński, A.A., Niedźwiedzki, W. (red.). 1900–1927. Słownik języka polskiego, t. I–II, E. Lubowski i S-ka, Warszawa, t. III–V, Druk. „Gazety Handlowej”, Warszawa, t. VI–VIII, Warszawa.

SWil/1861: Zdanowicz A. i in. 1861. Słownik języka polskiego, cz. 1–2, M. Orgelbrand, Wilno.

Tr/1764: Trotz, M.A. 1764. Nowy dykcjonarz, to jest Mownik polsko-niemiecko-francuski […] Nouveau dictionnaire polonois, allemand et françois…, t. III, J.F. Gledycz, Lipsk.

USJP: Dubisz, S. (red.). 2004. Uniwersalny słownik języka polskiego, płyta CD.

WSJP: Żmigrodzki, P. (red.). 2004–. Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN [https://wsjp.pl/].

Literatura przedmiotu / Secondary sources

Archaimbault, S. 1998. Традиция Доната и грамматики славянских языков, „Revue des études slaves” 70/1, s. 17–25.

Bajerowa, I. 1987. Językoznawstwo polonistyczne, [w:] Historia nauki polskiej, red. B. Suchodolski, t. IV, cz. 3, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź, s. 802–819.

Bentkowski, F. 1814. Historya literatury polskiey: wystawiona w spisie dzieł drukiem ogłoszonych, t. II, cz. 2, Nakł. Zawadzkiego, Warszawa–Wilno.

Bielski, S. 1812. Vita et scripta quorumdam e congregatione Cler. Reg. Scholarum Piarum in provincia Polona professorum, qui operibus editis patriae et ecclesiae proficuis nomen suum memorabile fecerunt, Typis Patrum Scholarum Piarum, Warszawa.

Bieńkowski, B. 1901. Gramatyka polska, [w:] Encyklopedia wychowawcza, red. R. Plenkiewicz, t. V, Gebethner i Wolff, Warszawa, s. 133–174.

Biniewicz, J. 2002. Kształtowanie się polskiego języka nauk matematyczno-przyrodniczych, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole.

Blanco, X., Bogacki, K. 2014. Introduction à l’histoire de la langue française, Universitat Autònoma de Barcelona, Bellaterra, Barcelona.

B[oczyliński], I. 1863. Gramatyka języka polskiego większa przez Dra Ant. Małeckiego…, „Biblioteka Warszawska” IV, s. 524–533.

Brückner, A. 1913. Kilka słów o „Małeckim”, „Kronika Powszechna” IV, nr 42, s. 693–694.

Burke, P. 2009. Języki i społeczności w Europie wczesnonowożytnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.

Cieśla, M. 1958. Nauczanie języków obcych nowożytnych w Szkole Rycerskiej w Warszawie (1766–1794), „Rozprawy z Dziejów Oświaty” I, s. 41–73.

Cieśla, M. 1974. Dzieje nauki języków obcych w zarysie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Cytowska, M. 1968. Od Aleksandra do Alwara (gramatyki łacińskie w Polsce w XVI w.), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław.

Czajkowski, J.A. 1865. Przegląd Gramatyki języka polskiego Dra Antoniego Małeckiego, „Biblioteka Warszawska” I, s. 283–305.

Czelakowska, A. 2006. Nauka o dźwiękach mowy w gramatykach Onufrego Kopczyńskiego, „LingVaria” I, nr 1, s. 183–191.

Czelakowska, A. 2009. Definicje wyrazu a opisy gramatyczne w podręcznikach języka polskiego XIX wieku, [w:] Język z różnych stron widziany. Materiały ogólnopolskiej doktorancko-studenckiej konferencji naukowej „Z zagadnień metodologii badań językoznawczych”, Kraków, 10–11 marca 2008 r., red. M. Skarżyński, A. Czelakowska, Biblioteka „LingVariów”, t. III, Księgarnia Akademicka, Kraków, s. 69–77.

Czelakowska, A. 2010. Opisy fleksyjne w gramatykach polskich lat 1817–1939, Biblioteka „LingVariów”, t. VI, Kraków.

Czelakowska, A. 2018. Kształtowanie się terminologii fleksyjnej w polskim piśmiennictwie gramatycznym lat 1817–1939, „LingVaria” XIII, nr 13 (26), s. 287–299.

Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego. Internetowe kompendium edukacyjne, 2014–2018, red. W. Decyk-Zięba et al., seria A [https://gramatyki.uw.edu.pl/a], seria B [https://gramatyki.uw.edu.pl/b].

Decyk-Zięba, W. 2019. Gramatyka Walentego Szylarskiego oświeceniową wersją gramatyki Franciszka Mesgniena-Menińskiego, „Poradnik Językowy”, z. 10, s. 104–113.

Decyk-Zięba, W. 2020a. Dwie wersje gramatyki polskiej Walentego Szylarskiego, [w:] „Ojczysta święta mowo! […] Wiąże nas twoje słowo!” – polszczyzna w perspektywie diachronicznej, red. A.B. Strawińska, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok, s. 147–167.

Decyk-Zięba, W. 2020b. O kształtowaniu się polskiej terminologii gramatycznej, „Poradnik Językowy”, z. 5, s. 60–75.

Decyk-Zięba, W., Just, A. 2022. Deutsche und polnische Terminologie in Grammatiklehrwerken von Matthias Gutthäter-Dobracki „Vorbott Der Polniſchen Sprachkunſt” (1668) und „Polniſche Teutſch erklärte Sprachkunſt” (1669), [w:] Historische Fach- und Wissenschaftstexte kontrastiv, De Gruyter, Berlin, s. 129–151.

Decyk-Zięba, W. 2023a. Dawne polskie nomenklatory gramatyczne jako źródło wiedzy o gramatyce, „Poradnik Językowy”, z. 10, s. 94–114.

Decyk-Zięba, W. 2023b. O zapomnianej dwujęzycznej łacińsko-polskiej edycji Donata z 1595 roku, „Poradnik Językowy”, z. 7, s. 87–96.

Długosz-Kurczabowa, K., Dubisz, S. 2001. Gramatyka historyczna języka polskiego, wyd. III, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

Eggers, H. 1986. Deutsche Sprachgeschichte. Band 2. Das Frühneuhochdeutsche und das Neuhochdeutsche, Rowohlt Taschenbuch Verlag, Hamburg.

Estreicher, K. 1899. Bibliografia Polska: stulecie XV–XVIII w układzie abecadłowym, t. XVII, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.

Finkel, L. 1894. Historya Uniwersytetu Lwowskiego, Nakł. Senatu akademickiego C. K. Uniwersytetu Lwowskiego, Lwów.

Florczak, Z. 1978. Europejskie źródła teorii językowych w Polsce na przełomie XVIII i XIX wieku. Studia z dziejów teorii języka i gramatyki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Foremniak, K. 2014. O sztuce przestankowania w Polsce i we Włoszech Rozwój normy interpunkcyjnej od XVI wieku do współczesności, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

Gajda, S. 1990. Wprowadzenie do teorii terminu, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Śląskich, Opole.

Gniadek, S. 1957. Wpływy francuskie na Gramatykę Kopczyńskiego, „Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk” XXI, s. 198–203.

Gubrynowicz, B. 1920. Antoni Małecki (1821–1913), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów.

Heinz, A. 1978. Dzieje językoznawstwa w zarysie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Heinz, A. 1979. Historia językoznawstwa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Ising, E. 1970. Die Herausbildung der Grammatik der Volkssprachen in Mittel- und Osteuropa. Studien über d. Einfluss d. latein. Elementargrammatik d. Aelius Donatus De octo partibus orationis ars minor, Akademie-Verlag, Berlin.

Jakubczyk, M. 2018a. F.D. Duchênebillot, „Nouvelle méthode très facile…”, [w:] Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego. Internetowe kompendium edukacyjne, seria B, red. W. Decyk-Zięba et al., Warszawa [https://gramatyki.uw.edu.pl/book/525].

Jakubczyk, M. 2018b. Bartłomiej Kazimierz Malicki, „Klucz do ięzyka francuskiego…”, [w:] Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego. Internetowe kompendium edukacyjne, seria B, red. W. Decyk-Zięba et al., Warszawa [https://gramatyki.uw.edu.pl/book/526].

Jakubėnas, R. 2021. Reklama podręczników szkolnych i akademickich na łamach prasy litewskiej II połowy XVIII wieku, [w:] W kręgu prasy dawnej i współczesnej. Wybrane problemy, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów, s. 27–57.

Jefimow, R. 1970. Z dziejów języka polskiego w Gdańsku. Stan wiedzy o polszczyźnie w XVII wieku, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk.

Klemensiewicz, Z. 1974. Historia języka polskiego, wyd. II, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Konopczyński, W. 2016. Stanisław Konarski, „Biblioteka Klasyki Historiografii”, t. IV, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków–Warszawa.

Kopko, P. 1909. Krytyczny rozbiór gramatyki narodowej O. Kopczyńskiego (Przyczynek do historyi polskiej gramatyki), Akademia Umiejętności, Kraków.

Koronczewski, A. 1955. Walka o polską terminologię gramatyczną w XVIII wieku, „Poradnik Językowy”, z. 7, s. 259–265.

Koronczewski, A. 1961. Polska terminologia gramatyczna, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Krček, F. 1908. Stein I. i Zawiliński, R.: „Gramatyka języka polskiego dla szkół średnich”, „Muzeum” XXIV, t. II, z. 1, s. 109–140.

Kresa, M. 2018. Onufry Kopczyński. „Grammatyka dla szkół narodowych”, [w:] Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego. Internetowe kompendium edukacyjne, seria A, red. W. Decyk-Zięba et al., Warszawa [https://gramatyki.uw.edu.pl/book/162].

Kryński, A.A. 1880a. „Gramatyka historyczno-porównawcza języka polskiego”. Przez dr. Antoniego Małeckiego. Lwów, 1879 r.…, „Biblioteka Warszawska” III, s. 311–327, 483–499.

Kryński, A.A. 1880b. „Gramatyka historyczno-porównawcza języka polskiego”. Przez dr. Antoniego Małeckiego. Lwów, 1879 r.…, „Biblioteka Warszawska” IV, s. 111–128.

Kryński, A.A. 1912. Szkic językoznawstwa polskiego od początku wieku XIX, [w:] Księga pamiątkowa ku uczczeniu 250-tej rocznicy założenia Uniwersytetu Lwowskiego przez króla Jana Kazimierza, t. I, Uniwersytet Lwowski, Lwów, s. 1–16.

Kudasiewicz, A. 1864. Ocena Gramatyki polskiej Małeckiego, „Biblioteka Warszawska” I, s. 294–324.

Lehr-Spławiński, T. 1933. Adam Antoni Kryński, „Język Polski” XVIII, z. 1, s. 1–4.

Lehr-Spławiński, T. 1951. Rzut oka na rozwój badań nad językiem polskim, [w:] T. Lehr-Spławiński, Język polski. Pochodzenie, powstanie, rozwój, wyd. II, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 481–499.

Lesiakowski, A.P. 2014. Gramatyka języka polskiego większa Antoniego Małeckiego na tle dziewiętnastowiecznych podręczników gramatycznych i ówczesnej polszczyzny, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń.

Łoś, J. 1913. Gramatyka w dawnej Polsce, „Język Polski” I, z. 7, s. 216–221.

Łoś, J. 1915. Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Akademia Umiejętności, Kraków.

Łoś, J. 1919. Podział na części mowy (Z powodu „Gramatyki języka polskiego” St. Szobera), „Język Polski” IV, z. 1, s. 7–15.

Łuczak, A. 2021. Próby tworzenia polskich terminów gramatycznych. Na przykładzie rękopisów Bartłomieja z Bydgoszczy, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” LVI, s. 1–17.

Majchrzak, J.P. 1997. Protestanckie Gimnazjum „Schönaichianum-Carolatheum” w Bytomiu Odrzańskim – jego ponadregionalny i ponadkonfesyjny program (1609–1629), „Rocznik Lubuski” XXIII, cz. 1, s. 91–96.

Mańczak, W. 1956. Ile jest rodzajów w języku polskim?, „Język Polski” XXXVI, z. 2, s. 116–121.

Mayenowa, M.R. (red.). 1958. Ludzie oświecenia o języku i stylu, t. II, oprac. Z. Florczak, L. Pszczołowska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.

Milewski, T. 1969. Z zagadnień językoznawstwa ogólnego i historycznego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Moszyńska, D. 1975. Morfologia zapożyczeń łacińskich i greckich w staropolszczyźnie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Nehring, W. 1881. Eine unbekannte Ausgabe des Donatus mit polnischer Übersetzung, „Archiv für slavische Philologie” V, s. 466–468.

Nikliborc, A. 1961. Les manuels du français publiés en Pologne au XVIIIe siècle, „Rozprawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego” III, s. 151–178.

Nitsch, K. 1923. Recenzja „Gramatyki języka polskiego” S. Szobera, „Język Polski” VIII, z. 2, s. 57–62.

Nitsch, K. 1960. Ze wspomnień językoznawcy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Obara, J. 1989. Teoretyczne problemy kalkowania, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.

Ożóg, J. 1997. Jezuicka gramatyka łacińska XVI–XVIII wieku, [w:] Studia nad kulturą antyczną, red. J. Rostropowicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole, s. 141–160.

Paveau, M.A., Sarfati, G.E. 2009. Wielkie teorie językoznawcze. Od językoznawstwa historyczno-porównawczego do pragmatyki, tłum. I. Piechnik, Wydawnictwo Avalon, Wydawnictwo Flair, Kraków.

Pawlicki, K. 2022. Łacińsko-polskie wydania Donata a początki polskiej terminologii gramatycznej, „Poradnik Językowy”, z. 4, s. 109–122.

Piotrowska, A. 2018. Stanisław Szober. „Gramatyka języka polskiego”, [w:] Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego. Internetowe kompendium edukacyjne, seria A, red. W. Decyk-Zięba et al., Warszawa [https://gramatyki.uw.edu.pl/book/258].

Plebański, J. 1862. Grammatyka i Grammatycy, [w:] Encyklopedyja powszechna S. Orgelbranda, t. X, Warszawa, s. 437–560.

Podracki, J. 1982. Koncepcje składniowe w gramatykach języka polskiego (od O. Kopczyńskiego do Z. Klemensiewicza), Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

Podracki, J. 2007. Konstrukcje złożone w gramatykach języka polskiego (rys historyczny), Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

Puzynina, J. 1961. „Thesaurus” Grzegorza Knapiusza siedemnastowieczny warsztat pracy nad językiem polskim, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Rodek, E. 2012. Polska terminologia gramatyczna w polskiej wersji słownika Pierre’a Daneta, „LingVaria” VII, nr 1 (13), s. 99–112.

Rombowski, A. 1960. Nauka języka polskiego we Wrocławiu (koniec wieku XVI – połowa wieku XVIII), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Rudnicki, M. 1921. Z dziejów polskiej myśli językoznawczej i wychowawczej, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań–Warszawa.

Rybicka-Nowacka, H. 1990. Dziewiętnastowieczni pionierzy językoznawstwa polskiego, [w:] Slawistyka na przełomie XIX i XX wieku, red. M. Basaj, S. Urbańczyk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Skarżyński, M. 1994. Części mowy i ich kategorie w gramatykach polskich XIX i XX wieku (1817–1938), Uniwersytet Jagielloński, Kraków.

Skarżyński, M. 2001. W kręgu gramatyk polskich XIX i XX wieku, Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, Kraków.

Skubalanka, T. 1957. Stanowisko O. Kopczyńskiego wobec nowotworów językowych, „Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk” XXI, s. 238–245.

Slawistyka na przełomie XIX i XX wieku, red. M. Basaj, S. Urbańczyk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1990.

Sochacka, S. 1972. Gramatyki i słowniki polskie na Śląsku w XVII i XVIII w. (Stań badań i postulaty badawcze), „Studia Śląskie. Seria Nowa” XXI, s. 245–265.

Solms, H.J. 1998. Historische Wortbildung, [w:] Sprachgeschichte: ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung, red. W. Besch et al., t. I, De Gruyter, Berlin–New York, s. 596–610.

Stachowski, M. 2018. Terminy „sufiks” i „końcówka” w polskiej terminologii gramatycznej, „LingVaria” XIII, nr 2 (26), s. 277–286.

Starzec, A. 1984. Rozwój polskiej terminologii motoryzacyjnej (od początku do 1945 roku), Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Śląskich, Opole.

Starzec, A. 1986. Hybrydy w polskiej terminologii motoryzacyjnej, [w:] Formacje hybrydalne w językach słowiańskich, red. S. Warchoł, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 251–258.

Stasiewicz-Jasiukowa, I. 1983. Narodziny gramatyki: o kontekstach powstawania i warsztacie dzieła Onufrego Kopczyńskiego, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” XXVIII, nr 2, s. 269–296.

Stasiewicz-Jasiukowa, I. 1985. Potępienie i aplauz (walka o gramatykę O. Kopczyńskiego w dobie Oświecenia), „Rozprawy z Dziejów Oświaty” XXVIII, s. 75–102.

Stąpor, I. 2018. Adam Antoni Kryński. „Gramatyka języka polskiego”, [w:] Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego. Internetowe kompendium edukacyjne, seria A, red. W. Decyk-Zięba et al., Warszawa [https://gramatyki.uw.edu.pl/book/498].

Szczaus, A. 2013. Leksyka specjalistyczna w „Informacyi matematycznej” Wojciecha Bystrzonowskiego z 1749 roku na tle polszczyzny XVIII wieku, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin.

Szlifersztejnowa, S. 1969. Kategoria strony (Z historii myśli lingwistycznej), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków.

Szyszkowski, W. 1962. Walka o język polski w szkołach Komisji Edukacji Narodowej, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie”, z. 12, s. 3–40.

Taff, J.H. 2015. Ks. Józef Herman Osiński – w gronie pijarów, „Zeszyty Naukowe Wydziału Elektroniki i Automatyki Politechniki Gdańskiej”, nr 44, s. 35–38.

Tutak, K. 2017. Funkcje dwukropka w polskich opracowaniach normatywnych dotyczących interpunkcji (1770–1935), „LingVaria” XII, nr 2 (24), s. 135–149.

Urbańczyk, S. 1993. Dwieście lat polskiego językoznawstwa (1751–1950), Wydawnictwo i Drukarnia „Secesja”, Kraków.

Wikarjak, J. 1992. Gramatyka opisowa języka łacińskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Wiśniewska, H. 1998. Język polski w łacińskich pracach Jana Ursinusa, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin.

Wiśniewska, H. 2009. Polszczyzna przez wieki, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Humanistyczno--Ekonomicznej w Łodzi, Łódź.

Zagórski, Z. 1981. Studia nad rozwojem językoznawstwa polskiego od końca XVIII wieku do roku 1981 (ze szczególnym uwzględnieniem Wielkopolski), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Wydawnictwo PTPN, Warszawa–Poznań.

Zaremba, J. (red.). 1979. Bibliografia piśmiennictwa polskiego na Śląsku XVII i XVIII w. Śląski Korbut, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Żurek-Huszcz, A. 2022. Metoda historyczno-krytyczna w gramatyce Andrzeja Sztochla, „Poradnik Językowy”, z. 8, s. 81–92.

1. [1] Pogrubionym drukiem wyróżniono dzieła nieuwzględnione w źródłach do SHTG.

2. [2] Works not included in the sources of SHTG are marked in bold.

Indeks nazwisk / Index of Names

A

Alberti Leon Battista

Albertus Laurentius

Álvarez Manuel

Antonowicz Julian

Artomiusz Piotr

Arystoteles (Aristotle)

B

Bacon Francis

Bajerowa Irena

Bandtkie Jerzy Samuel

Bartłomiej z Bydgoszczy

Baudouin de Courtenay Jan

Beauzée Nicolas

Bentkowski Feliks

Bielski Szymon

Bieńkowski Bronisław

Biniewicz Jerzy

Blanco Xavier

Boczyliński Ignacy

Bogacki Krzysztof

Bopp Franz

Borodzicz Stanisław Jan

Bóthlingk Otto

Bronikowski Ksawery

Brückner Aleksander

Budny Szymon

Burke Peter

C

Cassius Johann Ludwig

Cellarius Christoph

Cieśla Michał

Clajus Johannes

Condillac Étienne de

Corssen Wilhelm Paul

Culmann Leonhard

Cytowska Maria

Czelakowska Anna

Czepieliński Florian

D

Danet Pierre

Dąbrowski Stanisław

Decyk-Zięba Wanda

Deszkiewicz Jan Nepomucen

Długosz-Kurczabowa Krystyna

Donat Eliusz (Donatus Aelius)

Doroszewski Witold

Dubisz Stanisław

Duchênbillot F.D.

Dudziński Michał

Dworzecki-Bohdanowicz Jan Piotr

E

Eggers Hans

Ernesti Jan

Estreicher Karol

F

Finkel Ludwik

Florczak Zofia

Fookowitz Franciszek

Foremniak Katarzyna

G

Gaertner Henryk Karol

Gajda Stanisław

Gellert Christian Fürchtegott

Glaber z Kobylina Andrzej

Gniadek Stanisław

Gottsched Johann Christoph

Górski Jakub

Grimm Johann

Gröll Michał

Grubecki Michał

Gruszczyński Stanisław

Gutthäter-Dobracki Maciej

H

Heinz Adam

Herbest Benedykt

Humboldt Wilhelm von

Hus Jan

I

Ickelsamer Valentin

J

Jagić Vatroslav

Jakubczyk Marcin

Jakubowicz Maksymilian

Januszowski Jan

Jefimow Regina

Jeske August

K

Kamocka Józefa

Karłowicz Jan

Kartezjusz (René Descartes)

Kleczewski Stanisław

Klemensiewicz Zenon

Knapiusz Grzegorz (Knapski, Knapius)

Kochanowski Jan

Kola Dymitr Franciszek

Konarski Franciszek

Konarski Stanisław

Kopczyński Onufry

Kopko Piotr

Koronczewski Andrzej

Krasnowolski Antoni

Kresa Monika

Króliński Jan Kazimierz

Krumbholz Johann Christian

Kruszewski Mikołaj

Kryński Adam Antoni

Kryński Mirosław Zbigniew

Kurhanowicz Tomasz

Kuschius Michael

L

La Borde Jean-Baptiste de

Lehr-Spławiński Tadeusz

Lercel Władysław

Lesiakowski Andrzej Piotr

Leskien August

Lessing Gotthold Ephraim

Linde Samuel Bogumił

Locke John

Lorenz Francisco Valdomiro

Lubowicz Mikołaj

Ł

Łada Łazowski Dobromysł Eugeniusz

Łoś Jan

Łuczak Arleta

M

Majchrzak Jerzy Piotr

Maleczyńska Józefa

Malicki Bartłomiej Kazimierz

Malinowski Franciszek Ksawery

Malinowski Lucjan

Małecki Antoni

Marciński Maciej Franciszek

Mauconduit M.

Mayenowa Maria Renata

Mączyński Jan

Meniński Franciszek (Mesgnien-Meniński Franciszek)

Miklosich Franz (Franciszek) von

Moneta Jan

Moravus Ioannes Ionas (Jan)

Morzycki Antoni

Moszyńska Danuta

Mroziński Józef

Muczkowski Jan

Murmelius Ioannes

Murzynowski Stanisław

Mymer Franciszek

N

Nałęcz-Moszczeński Stanisław

Nebrija Antonio de

Nehring Władysław

Niedźwiedzki Władysław

Nikliborc Anna

Nitsch Kazimierz

O

Ölinger Albert

Ożyński Bożydar L.

P

Parkosz Jakub

Pawlicki Kamil

Pilchowski Dawid Zygmunt

Piller Antoni

Piotrowski Łukasz

Platon (Plato)

Podracki Jerzy

Popławski Antoni

Presiowski Idzi

Przybylski Jacek Idzi

Puzynina Jadwiga

R

Restaut Pierre

Rewoliński Konstanty Leon

Rodek Ewa

Rombowski Aleksander

Roter Jeremiasz

Rozwadowski Jan Michał

Rudnicki Mikołaj

Rybicka-Nowacka Halina

Rykaczewski Erazm

S

Schlag Jerzy

Schleicher August

Schottel (Schottelius) Justus Georg

Seklucjan Jan

Sierociński Teodozy

Skarżyński Mirosław

Skobera Józef, ks.

Skorochód Majewski Walenty

Skubalanka Teresa

Sochacka Stanisława

Stachowski Marek

Starzec Anna

Stasiewicz-Jasiukowa Irena

Statorius-Stojeński Piotr

Stein Ignacy

Styla Adam

Suchecki Henryk Ignacy

Szczaus Agnieszka

Szlifersztejnowa Salomea

Szober Stanisław

Sztochel Andrzej

Szumski Tomasz

Szylarski Walenty

Szyszkowski Władysław

T

Thun Leopold von

Trotz Michał Abraham

Trzaskowski Bronisław

Tutak Kinga

U

Ułaszyn Henryk

Urbańczyk Stanisław

Ursinus Jan

V

Volckmar Mikołaj

W

Wikarjak Jan

Wiśniewska Halina

Wostokow (Vostokov) Aleksandr (Alexander)

Woyna Jan Karol

Wujek Jakub

Z

Zaborowski Stanisław

Zagórski Zygmunt

Zawiliński Roman

Zdanowicz Aleksander

Ż

Żochowski Feliks

Indeks rzeczowy / Index of Terms

A
a producta → littera producta
a przedłużone → litera przedłużona

ablativus

— przy comparatiwie

— przy słowach arcendi
ablatyw
abrewiacja

— głoskowa

— liczbowa
accent

— aigu

— circonflexe

— grave
accentus

— acutus

— circumflexus

— gravis

— tres
accidens
adiektyw / adiektywum

— liczajne
admiratio
adverbium

— affirmandi

— dubitandi

— hortandi

— interrogandi

— iurandi

— locale

— loci

— personale

— qualitatis

— quantitatis

— respondendi

— separandi

— similitudinis

— temporis
adwerbium
affirmatio
affixum
afformativum
akcent

— ciężki

— dachowaty

— lewy

— obojętny

— ostry

— prawy

— syrkonfleks
akcentowanie
akuzatyw
alfabet
ambitus
analogia

Anführungszeichen

Anlaut
aoristus / aorystus
aoryst
apostrof
apostrophus
appellativus
appositio
art de parler
article défini
articulus
artykuł

— określony
aspekt
aspiracja
aspiratio
attrybut
augment

Augment
augmentum

Ausrufungszeichen

B
bezokolicznik

Biegungssuffix
biernik

Bindelaut

Bindevocal
błąd
brzmienie
budowa fleksyjna

C
casus

— ablativus

— accusativus

— dativus

— genetivus

— instrumentalis

— localis

— locativus

— nominativus

— quartus

— quintus

— secundus

— septimus

— sextus

— tertius

— ultimus

— vocativus
cecha trybowa
cédille
cedka
celownik
cezura
cienko
circuitus
colon
coma
comparatio
complément
compositio
compositum
conditionnel

— passé

— présent
coniugare
coniugatio

— inconsequens
coniunctio

— causale

— communis

— copulativa

— disiunctiva

— expletiva

— indifferens

— ordinis communis

— ordinis postpositivi

— ordinis praepositivi

— postpositiva

— praepositiva

— subiunctiva
consonans

— liquida

— muta
constructio

— concordantiae

— regiminis
cólon
cudzoziemczyzna
cudzymów
cudzysłów
custos
czas

— bezwzględny

— cale przeszły

— dawno przeszły

— kondycjonalny

— kondycjonalny przeszły I

— kondycjonalny przeszły II

— kondycjonalny teraźniejszy I

— kondycjonalny teraźniejszy II

— konieczny

— niemal przeszły

— niniejszy

— początkowy

— prosty

— przeszły

— przeszły chwilowy

— przeszły dokonany

— przeszły doskonały

— przeszły doskonały prosty

— przeszły doskonały składany

— przeszły doskonały złożony

— przeszły niedokonany

— przeszły niedoskonały

— przeszły nieokreślony

— przeszły nieoznaczony

— przeszły nieskończony

— przeszły niespełny

— przeszły niezłożony

— przeszły niezupełny

— przeszły określony

— przeszły oznaczony

— przeszły spełny

— przeszły trwały

— przeszły warunkowy

— przeszły warunkowy drugi

— przeszły więcej jak doskonały

— przeszły więcej niż doskonały

— przeszły zupełny

— przyszły

— przyszły dokonany

— przyszły niedokonany

— przyszły nieskładany

— przyszły niezłożony

— przyszły składany

— przyszły złożony

— przytomny

— teraźniejszy

— teraźniejszy warunkowy

— uprzedni

— współczesny

— względny

— zaprzeszły
czasować
czasowanie
czasownik

— nijaki

— zwrotny
cząstka fleksyjna
cząstka (głosu)

cząstka morfologiczna
cząstka ‘partykuła’

cząstka (zdania)

cząstki mowy pisanej
cząstki składowe wyrazów
czcionka
część dyskursu
część gramatyki
część mowy

— główna

— nieodmienna

— niestaczająca się

— odmienna

— staczająca się
część rządząca
część rządzona
część zdania
czynienie
czynosłowo
czytanie

D
daszek

Dativ
dativum
datyw / datywus
dawanek
dążność języka
dech
declinare
declinatio
declinatio substantivialna
deklinacja

— męska

— mieszana

— nijaka

— przymiotnikowa

— rzeczowna

— rzeczownikowa

— zaimkowa

— złożona

— żeńska

Deklination

—, nominale

—, pronominale

—, zusammengesetzte
deklinować się
deklinowanie
delikatnie
derivatio
derywacja
deux points

Dichtkunst

Diphthong

—, konsonantischer

—, unechter
diphthongus
disiunctio
distinctio
długość zgłosek kompensacyjna
dobre pisanie
dodatnia
dopełniacz
dopełnienie

— bliższe cząstkowe

— bliższe ujemne
dopowiedzenie

Doppellaut
dosprawian
dual
duch języka (spirit of language)

duo puncta
dwa punkta / punkty
dwie kropki
dwogłośnik
dwojaki ton
dwugłosek
dwugłoska
dwugłoska jotowa
dwukropek
dyftong

— spółgłoskowy
diftongowy
dykcjonarz
dyskurs
dywizja
działy mowy
działy nauki języka
dźwięk

E
e długie → głoska długa
e krótkie → głoska krótka
e otwarte → samogłoska otwarta

Einschiebsel
einzelweis
élision
elizja

Endung

—, plural
epenthesis
epitet
epithesis

Ersatzdehnung
etymologia
etymon
exclamatio

F
figura

— composita

— decomposita

— dwa razy składana

— gramatyczna

— prosta

— simplex

— składana

— skrócenia
filologia porównawcza
fleksja

— nominalna

— werbalna
fonetyka
fonetyzm
fonologia

Form, zusammengesetzte
forma

— bezokolicznikowa

— czynna

— deklinacyjna

— frequentativa

— nieosobowa

— pluralna

— werbalna

— wyrazu

— złożona
formacje drugiej linii
formacje trzeciej linii

Fragepartikel

Fragesatz, abhängiger

Fragezeichen
fraza
frazes ‘idiom’

frazes ‘zdanie’

G

Gattung

—, mittlere
gatunek (słowa ‘czasownika’)

— ani działający, ani cierpiący

— bierny

— cierpiący

— czyniący

— czynny

— działający

— nijaki

— trzeci

Gedankenstrich

Genitiv
genitivum
genityw / genetiv
genus ‘rodzaj’

— commune

— dubium

— epicoenum

— femininum

— masculinum

— neutrum

— omne

— promiscuum
genus verbi

— activum

— neutro-passivum

— neutrum

— passivum
gerundium

Geschlecht, vermengtes

Gestalt

—, doppelte

—, zweifache
głos ‘dźwięk’

— artykularny

— łamany

— łamie się

— zwijany
głos ‘słowo’

głoska ‘głoska i/lub litera’

głoska ‘samogłoska’

— długa

— krótka
głoska spółbrzmiąca
głosownia

— funkcjonalna

— historyczna

— opisowa
głośnik
głośno
gradus

— comparationis

— comparativus

— positivus

— superlativus
grafika
gramatyka

— historyczno-porównawcza

— jednego tylko języka

— porównawcza

— powszechna
grammaire
grammatica
grubo

H

Hauptsatz

Hauptstücke der Rede
historia

— języka

— językowa
historyzm

I
i samoistne
ilkość
iloczas
imieniak
imiesłów

— bierny czasu przeszłego

— perfecti
imię

— adiectivum

— bez porównania

— cudzoziemskie

— istne

— istotne

— liczajne

— liczalne

— liczalne porządkowe

— liczalne zawiesiste

— liczbowe

— liczebne

— liczebne pospolite

— nazywające

— niewieście

— niezłożone

— obce

— pierwotne

— pochodne

— pochodzące

— początkowe

— pospolite

— przydane

— przydatne

— przydatne przyrównywające się

— przymiotne

— przyrzutne

— rachunkowe

— rzeczowne

— składane

— substantivum

— substantyw własne

— swojskie

— szczególne

— własne

— właściwe

— zaimkowe

— zbiorne

— złożone
imiosłów
imparfait
incisum
inclinatio
indyferentyzm rodzajowy

Infinitivform

Instrumental
interiectio
interiekcja

— do grożenia

— radości

— uskarżania się
interpunctio
interpunkcja
interrogacja
interrogatio

J
jakość ‘orzecznik’

jakość ‘własność, accidens’

jer
jestota
język

— cudzoziemski

— ojczysty
językoznawstwo porównawcze
jor

K
kadencja
kazus

Klammer
klamra

Klassenvocal
koma
komparacja
komparatyw
komparować się
koniugacja
koniugować (się)

koniugowanie
koniunkcja

Konsekutivsatz
konsona
konsonant

— nazalny
konsonantyzm
konsonantyzować się
konstrukcja (słów)

— ad sensum

— esse z datiwem

— rządzenia

— zgadzania
kontrakcja
końcówka

— analogiczna

— nominalna

— pluralna

— przeniesiona

— zredukowana
korzeń
kómma
kreska

— dwunasta

— dziesiąta

— z kropką
kreski podwójne
kreskowanie
kropka
kropka z komą
kształt ‘postać, figura’

kształt (słowa) ‘gatunek czasownika’

— cierpiący

— działający

— obojętny

L
l przekryślone

Lautlehre

Lautschwächung

Lautsteigerung
liczba

— jedna

— mała

— mnoga

— podwójna

— pojedyncza

— w wielu

— wielka

— większa
liczebnik

— ilościowy
likwidy
lingwistyka porównawcza
litera ‘głoska i/lub litera’

— brzmiąca

— cienka

— dwójbrzmiąca

— dwugłośna

— głośna

— hruba

— kończona

— mała

— mniejsza

— niema

— pół samobrzmiąca

— przedłużona

— samobrzmiąca

— społubrzmiąca

— spółbrzmiąca

— terminalis

— ukrócona

— wielka

— większa

— współbrzmiąca
litery co bywszy złączone z inszą literą brzmienie wydają
litery co wespół z drugą literą brzmią
litery (same) przez się brzmiące
littera

— muta

— producta
locutio
lokucja

Ł
łamać się
łamanie głosu
łamanie tchnięte
łączenie
łączka
łącznik

M
media distinctio
medianota
membrum
mianownik
mianujący spadek czynosłowa ‘podmiot’

miejscownik
mienionek
międzymiot
międzyrzut
moc
mocja
modus

— coniunctivus

— imperativus

— impersonalis

— indicativus

— infinitivus

— infinitivus imperfectus

— infinitivus perfectus

— optativus

— potentialis

— promissivus

— subiunctivus

Moduscharakter
morfologia
motio
mots

— étrangers
mowa

— cudzoziemska

— nietwierdząca
mownictwo porównawcze
mówienia nauka
mówienie

— proste

— przeplatane

— złożone
muty
myślnik

N
na przodku chodzące

Nachsatz

Nachsylbe
nachylać
naginać (się)

naginanie
nagłos
nakłonienie
należącość

— nieprosta

— prosta
namiastek

— podłączający
namiestek
namiestnictwo
namiestnik
narzędnik
nasuwka
natężanie słów
natężenie brzmienia samogłoski
nauka

— dobrego pisania

— dobrze pisania

— o budowie wyrazów

— o częściach mowy nieodmiennych

— o formach

— o głoskach

— o odmianie / odmianach wyrazów

— o partykułach

— o zdaniu

— o zgadzaniu słów

— o znaczeniu wyrazów

— przeciągania w mowie słów

— skracania w mowie słów

— słoworodna

— szykowania słów
nawias
nawiązka
nazalizacja
nazalizować się
nazwisko ‘nomen, imię’

— rzeczy ‘substantivum’

— własności ‘adiectivum’

nazwisko ‘zaimek’

nazywający ‘imię pospolite’

Nebensatz

—, kausaler

—, konditionaler

—, konzessiver

—, umschreibender

—, vergleichender
negatio

Neubildung
nicht-Silbe-bildend
niezależnik
nomen

— adiectivum

— adiectivum comparabile

— appellativum

— collectivum

— derivativum

— diminutivum

— femininum

— incomparabile

— masculinum

— neutrum

— numerale

— peregrinum

— primitivum

— proprium

— substantivum
nominatif du verbe

Nominativ
nominativum
nominatyw / nominatywus
nota

— admirationis

— exclamationis

— interrogationis

— media

— nota orthographica

— parenthesis
nowotwór
numerale

— cardinale

— ordinale
numerus

— dualis

— pluralis

— singularis

O
obiecadło
obiecujący ‘promissivus modus’

obiekt

— bliższy
objaśniające dodatki

— należące do przymiotnika

— odnośne do słowa

— przynależne rzeczownikowi

Objekt, näheres
objestota
obyczaj

— krom osób

— nieograniczony

— niezagraniczony

— rozkazujący

— ukazujący

— złączający
odcinek
oddalonek
odmiana

— męskoosobowa

— rzeczowa
odmieniać się
odmienianie
odmieńnia
odsyłacz
odwątlenie
ogonek
okoliczniak
okolicznik

— celu

— czasu

— miejsca

— porównawczy

— przyczyny

— sposobu

— stopnia i miary
okoliczności
okres
okrzyknienie
omyłka
oratio
ordo

— coniunctionum

— constructionis
orthographe
orthographia
orthographía
ortografia
orzeczenie

— czasownikowe

— imienne

— nierozwinięte

— rozwinięte

— zasadnicze
orzecznik
osłabienie (się) samogłoski
osnowa
osoba

— druga

— pierwsza

— trzecia

— wtóra
osobowanie

P
paragoge
parenteza ‘nawias’

parenteza ‘zdanie wtrącone’

parenthensis ‘nawias’

Parenthese
parler
pars orationis

— declinabilis

— indeclinabilis
participe passé
participium

— bierne czasu przeszłego

— cierpiącego znaczenia

— czasu przeszłego

— czasu teraźniejszego

— czyniącego znaczenia

— perfecti passivi
parties d’oraison
parties du discours
partycyp / partycypium
partykuła
passé composé
passé simple
period ‘kropka’

period ‘okres zdaniowy’

période
perìodos
periodus ‘kropka’

persona

— pierwsza

— prima

— secunda

— tertia

— trzecia

— wtóra
phrase
pień
pierwiastek

— czasownika

— czasowny

— oryginalny

— pierwotny

— prototypowy

— przerobny

— słowny

— werbalny

— wtórny

— wzmocniony

— zaimka

— zaimkowy

— zarodowy
pierwotka

— nakrawędna

— poczynająca
pieszczenie
pisania nauka
pisanie
pisiemna nauka
pisownia

— etymologiczna

— fonetyczna

— historyczna
plural

Pluralform
pluraliter
plus-que-parfait
pochodnik
pochodzenie
pochodzić
pochylenie samogłoski
początek ‘species’

— gruntowny
początek formacji
podjestota
podmiot

— gramatyczny

— logiczno-gramatyczny

— logiczny

— nierozwinięty

— rozwinięty

— zasadniczy
podrzucenie
pogłos
point

— admiratif

— avec virgule

— interrogatif
point-virgule
pokraczanie samogłoski
pokrok

— postępowy

— wsteczny
położenie słów
pomocnian
pomocnik
porównanie
porównywanie
porządek koniunkcji
porządek konstrukcji
porządek złączań
positif
positura
postać ‘species’

postać słowa

— niedokonana

— dokonana
postąpienie (samogłoski)

pozytyw ‘stopień równy’

półgłoska
półmiesiączki
półznak
praefixum
praepositio
praesens tematu
prawidło

— fonetyczne
prawo

— fonetyczne

— głosowe

— głosowniowe

— języka

— językowe
prążek
predykat
predykatywnie
prepozycja
prétérit défini
prétérit indéfini
prétérit parfait composé
prétérit parfait simple
prétérit simple
principium formationis
proces

— fonetyczny

— fonetyzmu
prolatio
pronomen

— relativum

— subiunctivum

Pronominalwurzel
pronuncjacja
pronuntiare
propozycja
prosodia
prosōdía
prothesis
prozodia
przeciąg
przeciągać (się)

przeciągnąć (się)

przecinek
przecinkowanie
przeczenie
przedimek
przedjestota
przedłużenie sylaby
przedmiot

— bliższy

— bliższy cząstkowy

— dalszy

— ujemny
przedrostek
przedsłowie
przedział
przejście
przekładanie
przekładka
przełożenie
przemiana

— fonetyczna
przepołożenie
przerzucenie
przestawka
przężenie
przybranka
przycisk
przyczyna

— fonetyczna

— głosowniowa
przydanie
przydawka

— dopełniaczowa

— okolicznikowa

— przyimkowa

— przymiotna

— rzeczowna
przydech

— mocniejszy

— słabszy
przygłoska
przyimek
przyłączanie
przyłączenie
przymiot ‘orzecznik’

przymiot ‘własność, accidens’

przymiotnik
przymknięcie (mownych narzędzi)

przynależność
przynucenie sylab

— długie

— prędkie
przypadek ‘casus’

przypadek ‘własność, accidens’

— czwarty

— dawający

— drugi

— łączący

— mianujący

— narzędziowy i przyczynny

— obejmujący

— odbierający

— oskarżający

— piąty

— piąty miejscowiący

— pierwszy

— pomagalny

— posiadający

— przymieszczalny

— rodzący

— siódmy

— siódmy wołający

— szósty

— trzeci

— wzywający

— zawierający
przypadkować się
przypadkowanie
przyrostek

— fleksyjny

— słowotwórczy
przyrównanie
przyrównywanie
przysłowie

— czasu

— ilkości

— jakości

— liczby

— miejsca

— miejsce znamionujące

— napominania

— odłączania

— odpowiedzenia

— osobę znaczące

— osobę znamionujące

— podobieństwa

— potwierdzenia

— przysięgania

— przyświadczenia

— pytania

— służące do ilkości

— służące do potwierdzenia

— wątpienia

— wielości

— wielość znaczące

— wzywania

— zapierania
przysłówek
psychofonetyka
punctum
punkt
punkt w piśmie
pytajnik
pytanie

— zależne

— zawisłe

Q
qualitas
quantitas

R
radix
ratio interpungendi
rdzeń
reguła

Reimkunst

Relativsatz
rodzaj (gramatyczny)

— ani męski, ani niewieści

— białogłowski

— dwupłcisły

— męski

— męskoosobowy

— mieszany

— naturalny

— niewieści

— niewieśny

— nieżywotny

— nijaki

— obojętny

— oddzielny

— podwójny

— pomieszany

— pospolity

— powszechny

— ptaszy

— rzeczowy

— trzeci

— wątpliwy

— wszelki

— wyłączony

— zamieszany

— żaden

— żeński

— żywotny
rodzaj czynności

— dokonany

— niedokonany
rodzaj (słowa ‘czasownika’)

— bierny

— cierpiący

— czyniący

— czynny

— działający

— oddzielno-cierpiący

— oddzielny

— sprawujący
rodzina

— językowa

— wyrazów
rozdziały mowy
rozdzielnik
rozkaźnik
rozziew
rozznaczenie mowy
różnica

— fonetyczna

— iloczasowa
ruszanie
rymopisarstwo
rząd ‘dopełnienie’

— istny

— nieprosty

— odnośny

— prosty

— udzielny
rząd ‘własność spójnika’

rząd ‘związek rządu’

rządzenie
rządzić (się)

rzecz ‘podmiot’

rzeczownik

S
samogłoska

— ciemniejsza

— czysta

— jasna

— jaśniejsza

— nosowa

— otwarta

— pochylona

— ścieśniona / ściśniona

— ustna

— ustno-nosowa

Satz

—, abhängiger

—, einfacher

—, eingeschalteter

—, entwickelter

—, koordinierter

—, nackter

—, regierter

—, subordinierter

—, zusammengesetzter

—, zusammengezogener

Satzverhältnis

—, adversatives

—, kausales

—, kopulatives
semantyka
semi vocalis
semipunctum
sens

— przeczący

— pytający

— twierdzący
sentencja
sententia
sermo vulgaris
significatio

— passiva
signum divisionis

Silbe-bildend
singular
singulariter
składanie ‘compositum’

składanie słów
składnia

— rządu

— szyku

— zgody
składność (mowy)

skłaniać się
skłonienie
skłonnik

— czwarty

— piąty

— siódmy

— szósty

— trzeci
skończenie
skoropis
skrócenie
słowa natężająca nauka
słowa wykładająca nauka
słowa złączająca nauka
słownik
słowo ‘czasownik’

— auxiliarne

— bierne

— cierpiące

— czasowe

— czasowne

— częstotliwe

— czyniące

— czynne

— doskonałe

— działające

— foremne

— istne

— istne nieskładne

— istotne

— konieczne / koniecznie

— nieforemne

— nieosobiste

— nieporządkowe

— niezłożone

— nijakie

— nijakiego gatunku

— noszące

— obfitujące

— oddzielne

— oryginalne

— osobiste

— passivum

— personalne

— poczynające

— pokładające

— porządkowe

— porządnie koniugujące się

— posiłkowe

— posiłkujące

— przyczynę dające

— składane

— ściągające się

— średnie

— trzeciego gatunku

— trzeciego kształtu

— trzeciosobne

— trzeciosobne cierpiące

— trzeciosobne działające

— z prepozycyj złożone

— zaimkowe

— zdrożne

— złożone
słowo ‘wyraz’

— istne

— pochodzące

— początkowe

— pojedyncze

— proste

— składające się

— składane

— złożone
słowo liczebne ‘nomen numerale’

słoworód
słowotwórstwo
słów-tok
słówko

— złożone
son articulé
spadek

— bierzący

— czwarty

— czyniący

— dający

— dawający

— dawaniu służący

— drugi

— instrumentalny

— mianujący

— miejscowiący

— miejscowy

— mieniący

— naczynny

— nazywający

— objawiający

— obwiniający

— obwinianiu służący

— odbierający

— odbieraniu służący

— oddalający

— oddawający

— oddzielający

— odejmujący

— opowiadający

— oskarżający

— oskarżaniu służący

— piąty

— pierwszy

— pokładający

— pozdrawialny

— przekładalny

— pytający

— pytaniu służący

— rodowi służący

— rodzący

— rodzony

— rozłączający

— siódmy

— skarżący

— spadający

— statkowy

— stojący

— szósty

— trzeci

— wołający

— wzowiący

— wzywający

— złączający
spadkowanie
spajanie słówek
species
spiranta
sposobienie
sposób

— dopuszczający

— kończący

— mianujący

— mogący

— nieograniczony

— nieokreszony

— nieskończony

— pokazujący

— rozkazujący

— samowładny

— skazujący

— ukazujący

— złączający

— żądający

— życzący
spójka
spójnik
spółgłoska

— bezdźwięczna

— chwilowa

— cicha

— czysta

— dwuwargowa

— dziąsłowa

— dźwięczna

— eksplozyjna

— gardłowa

— głośna

— miękka

— mocna

— niema

— nosowa

— otworzysta

— pierwotna

— pieszczona

— pieszczotliwa

— płynna

— pochodna

— podniebienna

— półotwarta

— przedniojęzykowa

— przesmykowa

— przewiewna

— przytknięta

— słaba

— szczelinowa

— średniojęzykowa

— średniojęzykowo-podniebienna

— trwała

— twarda

— tylnio-językowa

— tylnojęzykowa

— tylnojęzykowo-miękkopodniebienna

— uśredniojęzykowiona

— wargowa

— wargowo-zębowa

— zetknięta

— zębowa

— zwarta

— zwarto-szczelinowa

Sprachform, innere

Sprachkunst
sprawa
sprzęgać (się)

sprzężenie

— niejednostajne

— pierwsze

— roztargnione

— wtóre
staczać się
staczanie

Stamm

Stammbildungslehre

Stammbildungssuffix

Steigerung

—, absolute

—, vergleichende
stępień

— przyrównający
stężenie
stopień

— ani podwyższający, ani poniżający

— drugi

— drugi trochę podwyższający albo poniżający

— drugi wyższy

— kładący

— nad wszystkie przenoszący albo poniżający

— nad wszystko podwyższający lub poniżający

— najwyższy

— pierwszy

— pierwszy ani podwyższający ani poniżający

— pierwszy równy

— podwyższający albo poniżający

— położony

— porównania

— prosty

— przedni

— przenoszący

— przewyższający

— przyrównający

— przyrównania

— przyrównywający

— przyrównywania

— równający

— równania

— równy

— trochę podwyższający, trochę poniżający

— trzeci

— trzeci nadto podwyższający albo nadto poniżający

— trzeci nadto podwyższający albo poniżający

— trzeci najwyższy

— wyższy

— przystosowania

— stosowania
stopniowanie

— bezwzględne

— omowne

— opisowe

— proste

— stosunkowe porównawcze

— względne
stosownik
stosunnik
strona

— bierna

— czynna

— wzajemna

— zwrotna

Stücke
subdistinctio
subiekt
subiektum

Subjekt
substantyw / substantivum

— pospolite

— własne
substytucja
substytut
suffixum
sufiks
superlatyw
supinum (verbum supinum)

sylaba

— długa

— końcowa

— kończąca

— kończona

— kończysta

— krótka

— ostateczna

— pośrednia

— spólna
sylabizować
sylabizowanie
syllaba

— novissima
syncope
syntaksa
syntaxis
sýntaxis
szmer
sztuka rymowania
szyk

— normalny

— prosty

— przestawny

— wyrazów

Ś
ściągnięcie
średnik
śrzódznacze

T
tchnienie
temat
tematoród
tempus

— futurum

— futurum circumscriptum

— futurum imperfectum

— futurum perfectum

— futurum primum

— futurum secundum

— futurum simplex

— imperfectum

— perfectum

— plusquamperfectum

— praesens

— praeteritum

— praeteritum imperfectum

— praeteritum perfectum

— praeteritum perfectum compositum

— praeteritum perfectum simplex

— praeteritum plusquamperfectum
tendencja językowa
teoria języka
termin ‘wyraz’

termin gramatycki
termin gramatyczny
terminacja
terminatio
terminologia gramatyczna
thema
ton

Trennungszeichen
tryb

— bezokoliczny

— idealny

— łączący

— nieskończony

— orzekający

— oznajmujący

— przypuszczający

— rozkazujący

— warunkowy

— złączający

— życzący
twierdzenie

U
ucinek
uczesnik
uczestnictwo

— cierpiące

— czasu przeszłego

— czasu teraźniejszego

— znaczenia cierpiącego

— znaczenia czyniącego
uczestnik
układ
ultima distinctio
ułożenie wyrazów

Umlaut
upodobnienie dźwiękowe
ustrój

— fonetyczny

— werbalny
uwiązka (uwiąska)

V

Verb, reflexives

Verbalform

Verbalwurzel
verbum ‘czasownik’

— absolutum

— abundans

— activum

— anomalum

— auxiliare

— causativum

— compositum

— deponens

— deverbativum

— derivatum

— frequentativum

— impersonale

— impersonale activum

— impersonale passivum

— inchoativum

— irregulare

— meditativum

— medium

— neutrum

— nieosobiste

— osobiste

— passivum

— personale

— poczynające

— primitivum

— reciprocum

— regulare

— substantivum

— uczęszczające
verbum ‘wyraz’

vielweis
virgule
vitium
vocabulum technicum
vocalis

Vokal

—, präjerierter

—, thematischer

Volksgeist

Vordersatz

Vorschlag

Vorsilbe
vox

W
w małej liczbie
w wielkiej liczbie
warianta
wartości wymawianiowo-słuchowe
wartość funkcjonalna
wciskanie
wdanie
werbum / verbum

— neutrum
wjestota
wkładanie ‘interiectio’

własność ‘accidens’

wokal / vocal
wokala / vocala
wokalizacja
wokalizm
wokalizować się
wokatyw
wołacz
wołanek
wołanie

Wortableitung

Wortbildungslehre

Wortbildungssuffix

Worte, ausländische

Wörter, abgeleitete

Wortfolge

—, gemeine

Wortforschung

Wortfügung
wrostek
wrzeszcz
wrzucenie
wrzutek
wstawka
wsuwka
wśrzódrzucenie
wtrącanie
wtrącenie
wtykanie

Wurzel

—, primäre

—, secundäre

Wurzelvokal

Wurzelwort
wygłos
wykład (słowa / słów)

wykładanie
wykrzyknik
wymawianie

— długie sylab

— krótkie sylab
wyobrażenie

— częstoczyniące

— dwojakie

— proste

— więcej niż złożone

— złożone
wyraz

— cudzoziemski

— nierozwinięty

— niesamodzielny

— niezłożony

— nowy

— obcy

— pierwotny

— pochodny

— pojedynczy

— pospolity

— prosty

— przyswojony

— rdzenny

— rozwinięty

— samodzielny

— szczególny

— złożony
wyrazek
wytchnienie w czytaniu
wywrotek
wzdłużenie

— nagrodne

— zastępcze

Z

Zahlwörter
zaimek

— domyślany

— nieokreślony

— oczywisty

— oryginalny

— osobisty

— pochodzący

— przysłowny

— ukazujący

— względny
zaimię
zakończenie
założenie
zamianek
zamilczać się
zapieranie się
zaprzeczenie
zasada

— fonetyczna

— głosowni

— głosowniowa
zasada orzeczenia
zasada podmiotu
zasuwka
zawiązek
zawołanie
zdanie

— bezspójnikowe

— główne

— gołe

— łączne

— nadrzędne

— następne

— nawiasowe

— niepołączone

— nierozwinięte

— okolicznikowe celu

— okolicznikowe czasu

— okolicznikowe miejsca

— okolicznikowe przyczyny

— okolicznikowe przyzwolenia

— okolicznikowe skutku

— okolicznikowe sposobu

— okolicznikowe stopnia

— okolicznikowe warunku

— opisowe

— poboczne

— podmiotowe pytające

— podrzędne

— pojedyncze

— pojedyncze nierozwinięte

— pojedyncze rozwinięte

— poprzednie

— porównawcze

— przyczynowe

— przyzwalające

— przyzwolone

— rozwinięte

— rządzone

— skutkowe

— ściągnięte

— ustępcze

— warunkowe

— współrzędne

— współrzędne przeciwstawne

— współrzędne wynikowe

— współrzędne zwyczajne

— wtrącone

— względne

— zależne

— złożone

— złożone łączności bezpośredniej

— złożone podrzędnie

— złożone podrzędnie okolicznikowe

— złożone podrzędnie określające

— złożone podrzędnie określeniowe

— złożone podrzędnie orzecznikowe

— złożone podrzędnie podmiotowe

— złożone podrzędnie przedmiotowe

— złożone podrzędnie przydawkowe

— złożone podrzędnie przymiotne

— złożone podrzędnie pytające

— złożone podrzędnie rzeczowne

— złożone podrzędnie względne

— złożone spójnikowe

— złożone współrzędnie

— złożone współrzędnie łączne

— złożone współrzędnie przeciwstawne

— złożone współrzędnie wynikowe

Zeit

—, fast vergangene

—, ganz vergangene

—, gegenwärtige

—, vergangene

Zeitform

—, absolute

—, relative

Zeitwort
zejście samogłosek
zestawienie
zetknięcie
zgadzać się
zgadzanie
zgadzanie się
zginanie

— osobliwie
zgłoska
zgłoskowanie
zgoda
zjawisko fonetyczne
zjawisko głosowe
złączanie ‘coniunctio’

złączanie słów / słówek
złączenie ‘coniunctio’

— porządku pierwej położonego

— porządku pospolitego

— porządku potym położonego

— pospolite

— przekładane

— przyczynę dające

— przydane

— rozdzielające

— wypełniające

— złączające
złączenie ‘koniugacja’

złączenie słów
złączka
złożenie

— właściwe
znaczek

— lewy

— podziwienia

— pytania
znaczenie
znaczyć
znak ‘diakryt’

znaki ‘znak interpunkcyjny’

— ortograficzny

— ortograficzny generalny

— ortograficzny osobliwy

— ortograficzny powszechny

— pisarski

— pisowniczy

— pisowniczy osobliwy

— pisowniczy powszechny

— pisowny

— podziwienia

— przeniesienia

— przerwania

— pytania

— rozdzielenia

— wykrzyknienia

— zapytania

— zboczenia

— złączenia
znamię

— lewe

— ortograficzne

— ortograficzne generalne

— ortograficzne osobliwe

— ortograficzne powszechne

— ortografijne

— pisarskie

— prawe
znamionowanie
znamka
zowanek
zrost
zstawienie słów wespołek

Zufälle
zwątlenie natężenia samogłoski
zwątlenie samogłoski
związanie
związek

— podrzędny

— przynależności

— rządu

— współrzędny

— zgody
zwinienie głosu

Zwischensilbe
zwyczaj

Ź
źródłosłów
źrzódło

Ż
żywioł

— koniugacyjny

— samogłoskowy

— słoworodny

— spółgłoskowy
δίφθογγος
ἔτυμον
συλλαβή
именительный падеж
сказательный падеж

Table of Contents

Spis treści / Table of Contents

Wprowadzenie

Kamil Pawlicki

Rozdział I. Terminologia w łacińsko-polskich wydaniach gramatyki Eliusza Donata i jej wpływ na kształtowanie się polskiej terminologii gramatycznej

1. Analiza terminów

1.1. Zapożyczenia wyrazowe

1.2. Zapożyczenia semantyczne

1.3. Zapożyczenia strukturalne

1.3.1. Zapożyczenia strukturalne dwuwyrazowe

1.3.2. Zapożyczenia strukturalne trzy- i więcejwyrazowe

1.3.3. Człony określające

2. Donat a inne gramatyki polskie

2.2. Zestawienie terminów

3. Podsumowanie

Wykaz skrótów

Anna Just

Rozdział II. Polska terminologia gramatyczna w gramatykach Macieja Gutthätera-Dobrackiego – jej źródła i recepcja

1. Dobracki o terminologii

2. Gramatyka – definicja, działy

2.1. Ortografia (pisiemna nauka) – fonetyka i pisownia

2.2. Etymologia – części mowy

2.3. Etymologia – kategorie gramatyczne

2.3.1. Nazwy przypadków

2.3.2. Nazwy stopni

2.3.3. Nazwy liczb

2.3.4. Nazwy rodzajów gramatycznych

2.3.5. Wyobrażenie (figura) i początek (species) – nazwy

2.3.6. Nazwy czasów

2.3.7. Nazwy sposobów, czyli trybów

2.3.8. Nazwy rodzajów słów, czyli stron czasownika

3. Podsumowanie

Marcin Jakubczyk

Rozdział III. Polska terminologia gramatyczna w podręcznikach do nauki języka francuskiego (f.D. Duchênebillot, Bartłomiej Kazimierz Malicki, Stanisław Nałęcz-Moszczeński)

1. Wprowadzenie

2. Rozumienie języka i gramatyki

3. Terminologia z zakresu fonetyki i ortografii

4. Terminy interpunkcyjne

5. Terminologia z zakresu morfologii

5.1. Części mowy

5.2. Kategorie morfologiczne

5.3. Słowotwórstwo

6. Terminologia składniowa

7. Podsumowanie

Neologizmy wprowadzone w badanych dziełach i używane w późniejszych źródłach

Magdalena Zawadzka

Rozdział IV. Geneza i ewolucja terminologii gramatycznej w polskich tłumaczeniach gramatyki łacińskiej Stanisława konarskiego

1. Gramatyka Konarskiego – ogólna charakterystyka i założenia

2. Pierwszy polski przekład

3. Kolejne edycje polskojęzyczne

4. Działy gramatyki

5. Znaki przestankowe i diakrytyczne

6. Części mowy

7. Przypadki, liczby, rodzaje

8. Podsumowanie

Anna Just

Rozdział V. Rola gramatyki Johanna Christopha Gottscheda w utrwalaniu polskiej terminologii gramatycznej

Podsumowanie

Wanda Decyk-Zięba

Rozdział VI. W poszanowaniu tradycji – terminologia gramatyczna w pierwszej gramatyce języka polskiego napisanej po polsku

1. Szylarski o terminologii gramatycznej

2. Gramatyka – definicja, działy

3. Fonetyka i pisownia

3.1. Znaki interpunkcyjne

4. Części mowy

5. Kategorie gramatyczne

5.1. Spadek, czyli przypadek

5.2. Staczanie, czyli deklinacja

5.3. Rodzaj

5.4. Liczba

5.5. Porównanie, czyli stopniowanie

5.6. Czas

5.7. Sposób, czyli tryb

5.8. Osoba

5.9. Staczanie, czyli koniugacja

5.10. Gatunki, czyli rodzaje słowa

6. Imię istne a składane

7. Konstrukcja, czyli „dobre złożenie słów w mowie”

8. Podsumowanie

Monika Kresa

Rozdział VII. Ciągłość i zmiana – proces kształtowania się polskiej terminologii gramatycznej Onufrego Kopczyńskiego

1. Cele badań

2. Metody i źródła

3. Tradycja terminologiczna w gramatykach Onufrego Kopczyńskiego

4. Nowatorstwo = wariantywność

5. Nowatorstwo = zmiana

6. Podsumowanie

Izabela Stąpor

Rozdział VIII. U źródeł naukowego językoznawstwa – terminologia w gramatykach Antoniego Małeckiego (1863 i 1879)

1. Nowe terminy polskie w gramatykach Małeckiego

1.1. Nowe spojrzenie na język i jego opis

1.2. Gramatyka – definicja i jej działy

1.3. Fonetyka (głosownia)

1.4. Fleksja i słowotwórstwo

1.5. Składnia

2. Terminy łacińskie w gramatykach Małeckiego

3. Terminy niemieckie w gramatykach Małeckiego i odpowiadające im terminy polskie

4. Podsumowanie

Aleksandra Żurek-Huszcz

Rozdział IX. Terminologia gramatyczna przełomu XIX i XX wieku: Adam Antoni Kryński – Stanisław Szober

1. Gramatyka – definicje, działy

2. Fonetyka

2.1. Fonetyka i jej działy

2.2. Podział głosek

2.2.1. Samogłoski

2.2.2. Spółgłoski

3. Morfologia ,

3.1. Morfologia i jej działy

3.2. Części mowy

3.3. Fleksja

3.3.1. Budowa fleksyjna wyrazu

3.3.2. Kategorie imienne

3.3.2.1. Przypadek

3.3.2.2. Liczba

3.3.2.3. Rodzaj

3.3.3. Kategorie werbalne

3.3.3.1. Czas

3.3.3.2. Tryb

3.3.3.3. Strona

3.4. Słowotwórstwo

4. Składnia

4.1. Części zdania

4.1.1. Podmiot

4.1.2. Orzeczenie

4.1.3. Przydawka

4.1.4. Dopełnienie (przedmiot)

4.1.5. Okolicznik

4.2. Związki między wyrazami w zdaniu

4.3. Rodzaje zdań

4.3.1. Zdania złożone współrzędnie

4.3.2. Zdania złożone podrzędnie

5. Podsumowanie

Zakończenie

The Contexts for the Formation of the Polish Grammatical Terminology (15th–20th century)

Introduction

Kamil Pawlicki

Chapter I. Terminology in the Latin-Polish editions of Aelius Donatus’s grammar and its impact on the creation of Polish grammatical terminology

1. Term analysis

1.1. Word borrowings

1.2. Semantic borrowings

1.3. Structural borrowings

1.3.1. Two-word structural borrowings

1.3.2. Structural borrowings of three or more words

1.3.3. Modifiers

2. Donatus vs. other Polish grammars

2.1. Overview of grammars

2.2. Collation of terms

3. Recapitulation

List of abbreviations

Anna Just

Chapter II. Polish grammatical terminology in the grammars of Maciej Gutthäter-Dobracki: its sources and reception

1. Dobracki on terminology

2. Grammar: definition, branches

2.1. Orthography (pisiemna nauka): phonetics and spelling

2.2. Etymology: parts of speech

2.3. Etymology: grammatical categories

2.3.1. Names of grammatical cases

2.3.2. Names of degrees of comparison

2.3.3. Names of grammatical numbers

2.3.4. Names of grammatical genders

2.3.5. Wyobrażenie [form] and początek [origin]: names

2.3.6. Names of grammatical tenses

2.3.7. Names of grammatical moods

2.3.8. Names of rodzaje słów, or voices of the verb

3. Recapitulation

Marcin Jakubczyk

Chapter III. Polish grammatical terminology in French textbooks (F. D. Duchênebillot, Bartłomiej Kazimierz Malicki, Stanisław Nałęcz-Moszczeński)

1. Introduction

2. Understanding language and grammar

3. Terminology relating to phonetics and orthography

4. Punctuation terms

5. Terminology relating to morphology

5.1. Parts of speech

5.2. Morphological categories

5.3. Word formation

6. Syntactic terminology

7. Recapitulation

Neologisms introduced in the analyzed works and used in later sources

Magdalena Zawadzka

Chapter IV. The genesis and evolution of grammatical terminology in the Polish translations of Stanisław Konarski’s Latin grammar

1. Konarski’s grammar: general characteristics and assumptions

2. The first Polish translation

3. The following Polish-language editions

4. Branches of grammar

5. Punctuation and diacritical marks

6. Parts of speech

7. Cases, numbers, genders

8. Recapitulation

Anna Just

Chapter V. The role of Johann Christoph Gottsched’s grammar in consolidating Polish grammatical terminology

Recapitulation

Wanda Decyk-Zięba

Chapter VI. Upholding tradition: grammatical terminology in the first grammar of the Polish language written in Polish

1. Szylarski on grammatical terminology

2. Grammar: definition, branches

3. Phonetics and spelling

3.1. Punctuation marks

4. Parts of speech

5. Grammatical categories

5.1. Spadek, or case

5.3. Gender

5.4. Number

5.5. Porównanie, or comparison

5.6. Tense

5.7. Sposób, or mood

5.8. Person

5.9. Staczanie, or conjugation

5.10. Gatunki, or rodzaje słowa [voices of the verb]

6. Imię istne [simple noun] vs. składane [compound noun]

7. Konstrukcja [syntax], or “the correct ordering of words in speech”

8. Recapitulation

Monika Kresa

Chapter VII. Continuity and change: the process of forming Polish grammatical terminology by Onufry Kopczyński

1. Research objectives

2. Methods and sources

3. Terminological tradition in Onufry Kopczyński’s grammars

4. Novelty = variantivity

5. Novelty = change

6. Recapitulation

Izabela Stąpor

Chapter VIII. At the origin of scientific linguistics: terminology in Antoni Małecki’s grammars (1863 and 1879)

1. New Polish terms in Małecki’s grammars

1.1. A new look at the language and its description

1.4. Inflection and word formation

1.5. Syntax

2. Latin terms in Małecki’s grammars

3. German terms in Małecki’s grammars and the corresponding Polish terms

4. Recapitulation

Aleksandra Żurek-Huszcz

Chapter IX. Grammatical terminology of the late 19th and early 20th centuries: Adam Antoni Kryński—Stanisław Szober

1. Grammar: definition, branches

2. Phonetics

2.2. Division of sounds

2.2.1. Vowels

2.2.2. Consonants

3. Morphology

3.2. Parts of speech

3.3.1. Inflectional structure of a word

3.3.2. Nominal categories

3.3.2.1. Case

3.3.2.2. Number

3.3.2.3. Gender

3.3.3. Verbal categories

3.3.3.1. Tense

3.3.3.2. Mood

3.3.3.3. Voice

4. Syntax

4.1.1. Grammatical subject

4.1.2. Predicate

4.1.3. Modifier

4.1.4. Object (przedmiot)

4.1.5. Adverbial

4.2. Relationships between words in a sentence

4.3.1. Compound sentences

4.3.2. Complex sentences

5. Recapitulation

Conclusion

Les contextes de la formation de la terminologie grammaticale polonaise (XV–XX siècles)

Résumé

Kontexte der Entwicklung polnischer grammatischer Terminologie

Zusammenfassung

Bibliografia / Bibliography

Źródła/ Primary sources

Gramatyki i ortografie / Grammars and ortographies

Słowniki / Dictionaries

Literatura przedmiotu / Secondary sources

Indeks nazwisk / Index of Names

Indeks rzeczowy / Index of Terms