Меншыны і іх языкы в кризі. Антистиґматызацийный пакєт проєкту «Языковый антидот: языкова жывотніст як наряд
Author: red. Bilewicz Michał, Olko Justyna
Date: 2023-11-28 00:00:00+00:00
Keywords: przeciwdziałanie dyskryminacji; dobrostan psychiczny; mniejszości etniczne; języki mniejszościowe; dyskryminacja mniejszości; ethnic minorities; minority languages; minority discrimination; preve
Description: Publikacja w języku łemkowskim, będąca efektem projektu „Językowe antidotum”, analizuje wpływ doświadczanej przez mniejszości etniczne i migrantów dyskryminacji na ich zdrowie i dobrostan, korzyści płynące z zachowania rdzennych języków i silnej tożsamości etnicznej oraz skutki pandemii dla tych grup. W pracy zawarto praktyczne rekomendacje i rozwiązania mające na celu poprawę warunków funkcjonowania grup mniejszościowych w Polsce, wsparcie dla dążeń do zachowania ich języków i kultury, przeciwdziałanie dyskryminacji i stygmatyzacji oraz budowanie lepszych relacji między mniejszościami etniczn
Publisher: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

Науковы редакторы: Михал Білевич, Юстина Олько

Рецензенты: Ева Міхна, Томаш Віхеркєвич

Тлумачыня на лемківскій язык: Анна Масляна, Моніка Тылявска

Головна редакторка: Малґожата М. Пшыбышевска

Координаторка выдавничого процесу по стороні ВАЛ ВУ: Зузанна Росланєц

Проєкт окладинкы і наголовковых сторін: Анна Ґоґолевска

Ілюстрация на окладинці: Замазана таблиця з назвом села, Ждыня, фот. Фома Болех

Студийо DTP: Beata Stelęgowska. Usługi Wydawniczo-Poligraficzne

Проєкт POIR.04.04.00-00-3DBF/16-00 пн. «Language as a cure: linguistic vitality as a toolfor psychological well-being, health and economic sustainability» был зреалізуваный в рамах Операцийного Проґраму Інтеліґентный Розвиток 2014 – 2020 (PO IR), Ось IV: Збільшыня науково-дослідничого потенциялу, Задача 4.4: Збільшыня кадрового потенциялу сектора досліджынь і розвитку Фонду для Польской Наукы спілфінансуваного Европейском Унійом з Европейского Фонду Реґіонального Розвитку.

TEAM LCURE 2016-3/28

Спілпраца: Центр Досліджынь над Упереджынями, Выділ Психолоґіі ВУ

Публикация на ліценциі Creative Commons Узнаня авторства 3.0 PL (CC BY 3.0 PL) (полный зміст взірця доступный під адресом: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/legalcode).

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

ISBN 978-83-235-6198-9 (druk)

ISBN 978-83-235-6007-4 (pdf online)

ISBN 978-83-235-6015-9 (epub)

ISBN 978-83-235-6023-4 (mobi)

Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową, Wydział „Artes Liberalesˮ UW

ISBN 978-83-67605-08-3 (druk)

ISBN 978-83-67605-09-0 (pdf online)

ISBN 978-83-67605-10-6 (epub)

ISBN 978-83-67605-11-3 (mobi)

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

02-678 Warszawa, ul. Smyczkowa 5/7
e-mail: wuw@uw.edu.pl; księgarnia internetowa: www.wuw.pl

Выданя 1, Варшава 2023

Зміст

Вводне слово

Авторы опрацуваня

Вілямівяне, Кашебы, Лемкы, Шлезакы

Етнічна меншына: дефініцийны увагы

Вілямівяне

Кашебы

Лемкы

Шлезакы

Языкова ревіталізация і повязаны терміны

Дискримінация і переслідуваня в минулым: історична травма

Влияня історичной травмы на декляруваный стан здоровля

Социяльны консеквенциі історичной травмы

Рекомендациі, значыт як ограничыти неґатывны консеквенциі історичной травмы

Переслідуваня і історична травма в Вілямовицях

Психолоґічны консеквенциі дискримінациі

Дискримінация як досвід меншын: досліджыня серед Лемків і Вілямівян

Досвід контакту з языком ненависти серед Лемків і Вілямівян

Звязок медже одчуваном дискримінацийом а социяльным довірьом в часі епідеміі COVID-19: досліджыня Лемків, Кашебів і Шлезаків

Внескы і рекомендациі

Дискримінация Кашебів – проявы в жытю спільноты

Дискримінация зазнавана днес (перспектыва членів соспільности): Лемкы

Дискримінация Шлезаків

Як вести антидискримінацийны варштаты

Стиґматызация звязана з COVID-19: досвід меншын

Шлезакы в часі пандеміі COVID-19

Стиґматызация в польскых медиях

Стиґматызация меншын в часі пандеміі: внескы і рекомендациі

Меншыновы языкы в Польщы і іх хоснувателі: дияґнозы, вызваня і стратеґіі підпоры і ревіталізациі

Трансмісия языка і языковы компетенциі

Языковы практыкы меншыновых груп

Языкова дискримінация

Корысти з хоснуваня корінного языка

Вызваня: наслідства пандеміі для локальных языків

Можливы стратеґіі охороны меншыновых языків: рекомендациі

Кашебскій язык як єдиный уставово узнаный реґіональный язык в Польщы

Дискримінация хоснувателів нестандардовых одмін польского языка

Языковы меншыны в Польщы на рынку працы в часі пандеміі COVID-19

Двоязычніст (і вельоязычніст) осіб, што належат до языковых меншын в Польщы

Корысти з вельоязычности: збільшыня людского капіталу і змарнуваный потенциял

Проблем браку офіцийных статистычных даных

Втрата роботы і зміна способу заробкуваня в часі пандеміі COVID-19

Страх перед втратом роботы

Дискримінация представників етнічных і языковых меншын а іх ситуация на рынку працы

Рекомендациі

Едукация, медия і туристыка на кашебах: обшыри, в котрых глядат ся двоязычных осіб

Внескы і практычны рекомендациі: як ліпше підтримувати етнічны меншыны, хоронити языково-культурову ріжнородніст і будувати ліпшы реляциі з векшыновом групом?

Рекомендациі в обшыри правных і системовых розвязань

Рекомендациі в обшыри едукациі

Рекомендациі в обшыри медияльной комунікациі

Вводне слово

Юстина Олько

Етнічны меншыны, корінны групы і соспільности міґрантів в особливій мірі досвідчыли неґатывных наслідств пандеміі COVID-19. Днешня здравотна криза вказала розмаіты формы системовой дискримінациі, марґіналізациі, структуральных нерівности і символічного насильства. На фунґуваня меншыновых груп в посліднім часі значучо влинул і іх досвід, в тым переслідуваня, якы проходили в ріжных моментах іх істориі і якы лишыли слід в формі історичной травмы, підпорядкуваня асиміляцийній політыці, втрата земель, заник традицийной культуры і языка ци одмова узнаня етнічно-языковой окремости через державу. Хоц уж перше языкы, якы хоснуют меншыновы і корінны групы на цілым світі, часто стрічали ся з загорозом спричыненом експансийом домінуючых языків (переважно національных і/або державных), наслідства пандеміі сут для них особливым вызваньом. Днешня криза забрала вельох спосеред найстаршых членів соспільств, котры мают барз важну ролю в передаваню языка і культуровых знань. Хоц проблемы тоты явили ся в ґлобальній скали, а особливо на обшырях, на якых прожывают корінны групы (такых як Амазонія і інчы реґіоны Латиньской Америкы, Індия, ЗША ци Австралия), односят ся они і до меншын, што прожывают на териториі Польщы.

В рамах проєкту «Языковый антидот» («Language as a Cure»/LCure) од парох років досліджали сме так влияня зазнаваной етнічныма меншынами і міґрантами дискримінациі на здравля і добростан, як і корысти, што ідут з сохраніня корінных языків і сильной етнічной достоменности. Протягом послідніх двох років нашы працы розшырили сме досліджынями влияня пандеміі COVID-19 на тоты групы. Досліджыня обняли пару етапів і меншыновых груп в Польщы, Мексику, Сальвадорі і в Італиі. В сесій публикациі презентуєме результаты досліджынь і рефлексиі, што ся односят до Лемків, Кашебів, Шлезаків і Вілямівян. Досліджыня серед Лемків реалізуваны были в роках 2018–2020, при чым послідній етап односил ся уж до часу пандеміі. О кілько досліджыня в 2018 і 2019 р. были ведены головно особисто з членами лемківской соспільности (в тій публикациі береме до увагы лем результаты досліджыня з 2018 р.), досліджыня в часі пандеміі было зреалізуване через інтернет. Участникы анкєт прожывали головно в трьох реґіонах: на Чужыні, значыт в місцях, до якых по ІІ світовій войні было выселене лемківскє населіня (нп. любіньскій, зеленогірскій, польковицкій, ґлоґівскій повіты), на Лемковині (нп. ґорлицкій, саноцкій, новосандецкій повіты) і, рідше, в великых містецкых аґломерациях (Краків, Вроцлав, Варшава). В примірі Кашебів перше досліджыня пільотажового характеру провели сме в 2018 р. через інтернет. Запрошыня взяти участ в тій анкєті было пошырюване в кашебскоязычных медиях і социяльных медиях кашебскых орґанізаций, одталь в досліджыню взяло участ односно вельо осіб актывно заанґажуваных в кашебску проблематыку. Найбільше респондентів походило з Ґданьска, Ґдыні, Пшодкова, Пуцка, Вейгерова і Жукова. В примірі ковідового досліджыня на Кашебах в 2020 р. більше як 95% одповіди походит з 10 повітів (в порядку од найбільшого чысла респондентів): вейгерівского, картузского, пуцкого, з Ґданьска і ґданьского повіту, косцєжского, з Ґдыні, з хойницкого, бытівского, лемборкского повіту, а тіж зо Слупска і слупского повіту. Повіты тоты обнимают місця компактного прожываня кашебского населіня, а тіж окружаючы іх містецкы осередкы. Шлезакы брали участ лем в інтернетовым досліджыню проведеным в часі пандеміі. Найбільше выполненых анкєт пришло з Катовиц, Рыбника і рыбницкого повіту і Руды Шлезской. Вкінци, досліджыня проведены в Вілямовицях обняли два етапы анкєты проведеной безпосередньо і частично через інтернет в 2018 і 2019 р., а дальше досліджыня зреалізуване в часі пандеміі в 2020 р. через інтернет (в тій публикациі береме до увагы лем результаты досліджыня з 2018 р.). Ковідову анкєту провели сме тіж в околици Вілямовиц, зосереджаючы ся на повітах бєльскым (в шлезскым воєвідстві) і освєнцімскым (в малопольскым воєвідстві). В самых Вілямовицях ковідову анкєту выполнило лем пару осіб, зато результаты тоты не были аналізуваны.

Наш проєкт основаный был на спілпраці академіцкых дослідників з представниками локальных соспільности, в тым корінныма експертами і актывістами. Зато тіж зміст той книжкы лучыт тексты основаны безпосередньо на результатах інтердисциплінарных академіцкых досліджынь з презентацийом перспектыв і досвіду актывістів заанґажуваных в розмаіты формы діянь для своіх соспільности. Думаме, же академіцкы і незалежны перспектывы в сутьовый спосіб ся дополнюют і сут необхідны для ліпшого зрозумліня проблемів, якыма ся занимаме. Хочеме, жебы даны і результаты, якы сме отримали в нашых досліджынях, а тіж рефлексиі членів груп хоснуючых меншыновы языкы могли быти удоступнены чысленнійшій позаакадеміцкій публиці. Сутьове для будуваня ліпшых реляций з меншыновыма групами, основаных на пошані для окремости, єст дотерти до тых одберачів.

Цілю сесой книжкы єст тіж сформулувати практычны рекомендациі і розвязаня, якы мают на ціли поправити обставины фунґуваня меншыновых груп в нашій державі, дати ліпшу підпору діяням для сохраніня іх языків і культур, протидіяти дискримінациі і стиґматызациі (тіж в медияльній комунікациі) і будувати ліпшы реляциі медже етнічныма меншынами а векшыновыма групами. Зато наша публикация направлена єст на: роботодавців і урядовы інституциі, едукацийны інституциі, самоуряды, локальны орґанізациі, журналістів, учытелів, студентів і актывістів.

Авторы опрацуваня[1]

МАЦЄЙ БАНДУР єст скандинавістом і языкознавцьом. Працує в Інституті Славістыкы Польской Академіі Наук. Занимат ся тепер досліджынями над новыма хоснувателями меншыновых языків. Скінчыл студия на напрямі скандинавістыка на Ґданьскым Університеті, студиювал языкознавство на Лейденьскым Університеті. Спілпрацувал з Варшавскым Університетом і Університетом Хоккайдо. Тлумач на кашебскій язык і учытель того языка. Як журналіста спілпрацувал з Радийом Ґданьск, был тіж головным редактором інтернетового порталю «SKRA».

МИХАЛ БІЛЕВИЧ єст социяльным і політычным психолоґом. Працує на Выділі Психолоґіі Варшавсого Університету, де єст кєрівником Центра Досліджынь над Упереджынями. Специялізує ся в проблематыці психолоґіі меджегруповых односин і психолоґіі поєднаня. Занимат ся тепер головно досліджынями, што ся односят до языка ненависти, колектывной памяти на поконфліктовых обшырях і ролі почутя особистой контролі в социяльным фунґуваню чловека. Был віцепрезесом Польского Стоваришыня Социяльной Психолоґіі і Комітету Психолоґіі Польской Академіі Наук, был членом кєрівництва International Society of Political Psychology. Єст ведучым Проґрамовой Рады фундациі Форум Диялоґу. В 2021 р. был лавреатом нагороды ім. Невітта Сенфорда за досліджыня з обшыри психолоґіі політыкы.

БАРТЛОМЄЙ ВАНОТ єст Шлезаком, скінчыл Інститут Філософіі Шлезского Університету. Працує як коректор, пише і тлумачыт на шлезскій язык поезию, фасцинує ся інчыма славяньскыма языками, в тым меншыновыма. Такой од дітины заанґажуваный єст в шлезскій актывізм, єст основательом колектыву Uotwarty Ślůnsk промуючого ідею толеранциі і ріжнородности. Єст спілорґанізатором першых в істориі науковых конференций і передвыборчых дебат по шлезскы. Трираз переміг в Диктанді Шлезского Языка, єст лавреатом конкурсу Блоґ Рока 2009.

МИХАЛ ВЫПЫХ єст докторантом в Центрі Досліджынь над Упереджынями на Выділі Психолоґіі Варшавского Університету. Скінчыл студия з психолоґіі і філософіі на Варшавскым Університеті. Занимат ся досліджынями в обшырях психолоґіі меджегруповых односин, языка і емоций. В головній мірі досліджат ефекты контакту з языком ненависти так для меншыновых, як і векшыновых груп. Занимат ся тіж досліджаньом ролі погорды і злорадства в меджегруповых односинах і ефектами опікы і страху о свою групу на заанґажуваня для свойой групы і меджегруповы поставы.

ШЫМОН ҐРУДА єст філолоґом і культурознавцьом. Працує в Центрі Заанґажуваных Досліджынь над Культуровым Тырваньом на Выділі «Artes Liberales» Варшавского Університету. Занимат ся проблематыком языкового і культурового контакту в колоніяльным і сучасным Мексику. В 2018 р. оборонил з выріжніньом докторску працу пн. Language and Culture Contact Phenomena in the Ayer Vocabulario Trilingüe писану в cotutelle медже Выділом «Artes Liberales» Варшавского Університету і Філолоґічным Выділом Севільского Університету; перше скінчыл польску філолоґію (літературознавчо-языкознавча специялізация) на Выділі Польоністыкы Варшавского Університету.

ОЛЕНА ДУЦЬ-ФАЙФЕР, др габ., проф. ЯУ, єст літературознавчыньом, лемкознавчыньом, історичком штукы, редакторком і поетком. Має функцию кєрівничкы Катедры Росийского Літературознавства в Інституті Східньославяньской Філолоґіі Ягайлоньского Університету. Была основательком специялізациі росийска філолоґія з русиньско-лемківскым языком на Педаґоґічным Університеті в Кракові, де выкладала лемкіскій язык, культуру і літературу. В роках 2005–2014 репрезентувала Лемків в Спільній Комісиі Уряду і Національных і Етнічных Меншын. Єй науковы заінтересуваня то: література а етнічніст, література етнічных меншын, меншыновы дискурсы, меджекультуровы реляциі, антрополоґія літературы, ревіталізация загороженых языків і культур.

РАФАЛ ЖЕПКА єст Шлезаком, Катовичанином, актывістом і аніматором культуры, од 2014 р. постійно заанґажуваный єст в діяня, што мают на ціли охорону шлезской достоменности і єй правне узнаня Польском Республиком. Єст спілосновательом і віцепрезесом Демократычной Уніі Шлезскых Реґіоналістів – стоваришыня орґанізуючого шторічне Диктандо Шлезского Языка і одповідального за введіня занять з реґіональной едукациі в рыбницкых школах. Єст спілосновательом колектыву Uotwarty Ślůnsk, промуючого інклюзивный образ Шлеска і підтримуючого еколоґічны темы і прав осіб ЛҐБТ. Єст спілініциятором першой в повоєнній істориі Шлеска самоурядовой передвыборчой дебаты в цілости в шлезскым языку. Од 2019 р. занимат ся моніторуваньом проявів дискримінациі Шлезаків в публичным просторі. Професийні занимат ся рекрутацийом і розвитком особистой кариєры.

КАТАЖЫНА ЗАЛЕСКА єст культуровом антроположком. Скінчыла студия на напрямі етнолоґія і культурова антрополоґія на Ягайлоньскым Університеті і подипломовы студия на напрямі педаґоґічне прирыхтуваня в Гуманістычно-Економічной Академіі в Лодзи. Працує як учытелька анґлицкого языка в основній школі в Кракові. Занимат ся популяризацийом культуровой антрополоґіі серед діти і молодежы. Од 2012 р. як волонтерка бере участ в проєктах для ревіталізациі вілямівского языка орґанізуваных Стоваришыньом «Вілямівяне».

ТИМОТЕУШ КРУЛЬ єст Вілямівянином, етнолоґом, абсольвентом маґістерскых студий на Выділі «Artes Liberales» Варшавского Університету, докторантом в Інституті Славістыкы Польской Академіі Наук, актывістом для ревіталізациі вілямівского языка, дослідником культуры і істориі Вілямовиц і членом Стоваришыня «Вілямівяне». Спілпрацує з Центром Заанґажуваных Досліджынь над Культуровым Тырваньом. На Выділі «Artes Liberales» веде занятя присвячены Вілямовицям, в тым вчыт вілямівского языка.

ЮСТИНА МАЄРСКА-ШНАЙДЕР єст вілямівском діячком, культуровом актывістком і ведучом Стоваришыня «Вілямівяне». Скінчыла етнолоґію і культурову антрополоґію і заряджаня культуром на Ягайлоньскым Університеті. Кінчыт докторантскы студия на Выділі «Artes Liberales» Варшавского Університету. Єй праца присвячена єст досліджыням влияня культуровой ревіталізациі на добростан Вілямівян.

НАТАЛИЯ МАЛЕЦКА-НОВАК єст лемківском актывістком. Скінчыла Меджевыділову Школу Біомедичной Інжынєриі на Науково-Технічным Університеті в Кракові і едиторство на Выділі Польоністыкы на Ягайлоньскым Університеті. Од 2014 р. звязана єст зо Стоваришыньом «Руска Бурса» в Ґорлицях, од 2020 в функциі ведучой заряду. Спілтворит русиньскы медия, предо вшыткым ЛЕМ.фм – перше лемківскє радийо і інформацийный порталь www.lem.fm, публикує тіж м.ін. в ґазеті «Бесіда» ци «НН ІнфоРусин». Єст членкыньом редакциі контекстового словника лемківского языка.

ЙОАННА МАРИНЯК працує в Центрі Заанґажуваных Досліджынь над Культуровым Тырваньом на Выділі «Artes Liberales» Варшавского Університету. Занимат ся тематыком ревіталізациі меншыновых языків в Польщы і за границьом.

АННА МАСЛЯНА єст абсольвентком докторантскых студий на Філолоґічным Выділі Ягайлоньского Університету, лемкознавчынчом і дослідничком лемківского языка. Працує як редакторка лемківского радия ЛЕМ.фм і його інформацийного порталю, а тіж як тлумачка, коректорка, редакторка і авторка лемківскоязычных публикаций. Спілпрацує з лемківскыма і меншыновыма орґанізациями в Польщы і за границьом, дослідничыма осередками, што заниамют ся меншыновом проблематыком (м.ін. з Центром Заанґажуваных Досліджынь над Культуровым Тырваньом на Выділі «Artes Liberales» Варшавского Університету) і Центральном Еґзамінацийном Комісийом.

МАРИЯ МІРУЦКА єст докторантком в Центрі Досліджынь над Упереджынями на Выділі Психолоґіі Варшавсого Університету. В своій науковій роботі занимат ся реляциями люди з іх місцьом прожываня, што основаны на емоцийным привязаню і постеріганю місця як власности. Досліджат і влияня тых реляций на поставы взглядом іміґрантів.

ЮСТИНА ОЛЬКО єст історичком, соціолінґвістком і етноложком. Працує на Выділі «Artes Liberales» Варшавского Університету, де веде Центр Заанґажуваных Досліджынь над Культуровым Тырваньом. Занимат ся досліджаньом істориі, культуры і языка Індиян Науа, проблематыком меншыновых языків, языково-культуровом ріжнородністю, травматызацийом і аґентывністю корінных груп, а тіж вельоязычністю. Єст заанґажувана в ревіталізацию загороженых языків етнічных меншын. Двараз отримала ґрант Европейской Рады дс. Науковых Досліджынь. В 2020 остала лавреатком конкурсу Falling Walls в катеґориі гуманістычных і социяльных наук за «буріня мурів медже академійом і локальныма соспільностями для языковой ріжнородности». В 2013 р. была одзначена Кавалерскым Крестом Ордену Одроджыня Польщы і отримала Burgen Fellowship Academia Europaea.

МАҐДАЛЕНА СКРОДЗКА єст абсольвентком Выділу Психолоґіі Варшавского Університету. Званя доктора отримала на основі досліджынь односячых ся до психосоцияльных консеквенций і модераторів історичной травмы. Інтересує ся проблематыком социяльной достоменности в процесі травматызациі выходячой з приналежности групы, способів постеріганя віктимізациі групы і психосоцияльных трудности, з якыма міряют ся меншыновы і іміґрантскы групы. Актуально працує на Лімерикскым Університеті.

БАРТЛОМЄЙ ХРОМІК походит з Кентів. Єст адюнктом на Выділі «Artes Liberales» Варшавского Університету і працує в Центрі Заанґажуваных Досліджынь над Культуровым Тырваньом. Єст абсольвентом Інституту Етнолоґіі і Культуровой Антрополоґіі Варшавского Університету і Варшавской Школы Економікы на напрямі кількістны методы в економіі і інформацийны системы. Занимат ся досліджынями і ревіталізацийом вілямівского языка. Од парунадцетьох років веде тереновы досліджыня в украіньскых Карпатах.

АРТУР ЯБЛОНЬСКІЙ єст кашебскым актывістом, самоурядовцьом, журналістом, писменником, учытельом, бадачом языка і достоменности Кашебів. Єст спілосновательом Радия Кашебе і основательом приватной двоязычной основной школы Naja Szkòła. Скінчыл історию на Ґданьскым Універистеті, докторизувал ся з языкознавства на Шлезскым Університеті. Працує як асистент на Выділі «Artes Liberales» Варшавского Університету.

Вілямівяне, Кашебы, Лемкы, Шлезакы

Етнічна меншына: дефініцийны увагы

Олена Дуць-Файфер

Принята в польскым законодавстві дефініция національной/етнічной[2] меншыны не бере до увагы основного вызначника приналежности до той катеґориі, якым єст – як згідно подают знавці меншыновой проблематыкы – позиция взглядом векшыны. Меншына бо о тілько єст меншыном, о кілько, не перестаючы быти частю даной цілости, занимат в ній підпорядкувану позицию. Підпорядкуваня означат брак полной незалежности при рішаню о правах, што обовязуют ціліст соспільства. Тоты права (значыт, в даным примірі, права, што ся односят до вшыткых громадян Польской Республикы) творены сут згідно з культуровыма вартостями домінуючой/векшыновой групы. В звязку з тым зрозуміле єст, же меншыны повинны мати окремы культуровы права, што компенсуют в даякій мірі іх несприятливу, в порівнаню з інчыма громадянами, правну позицию. Етнічны меншыны выріжняют ся бо окремом культуром і традициями (етнічніст єст комунікуваньом культуровых ріжниц в реляциях медже єдиницями і групами). Зато примірно польскій язык, офіцийно принятый як урядовый язык, не єст для значучой части меншын рідным языком. Жебы вырівнати права вшыткых громадян, члены меншын повинны мати можливіст хоснувати своі рідны языкы тіж в публичній сфері, што піднесло бы іх социяльный статус, і корыстати з середків іх охороны і розвитку, аналоґічных до тых, якы хоснує домінуючый язык.

Тымчасом здефініюваня в польскых правных документах етнічной меншыны як групы громадян, яка «єст менше чысленна од решты населіня Польской Республикы», не лем не єст згідне з правильным пониманьом того понятя, але тіж тенденцийно направлят думаня о меншыновых правах. Чысленніст не дефініює меншын, кєд же знаны сут цілости (державы, соспільства), в якых групы менше чысленны мают домінуючу/векшынову позицию, нп. в колоніяльных системах ци системі мужчыны – жены. Додатково, при підкрисляню фактора чысленности права меншын здают ся быти не компенсацийом нерівности, што выходит з підпорядкуваня, лем привілегійом. Зато брак меншыновых прав часто не рахує ся як форму дискримінациі; як менша група, то і меншы права.

Особливо одбераючом правны можливости рішати о собі для меншын єст друга спосеред шестьох вказаных в уставі о меншынах критерий, якы мусит разом выполняти група польскых громадян, жебы быти узнаном національном/етнічном меншыном: «в значучый спосіб ріжнит ся од решты громадян языком, культуром або традицийом». О кілько інчы критериі – згідні з принятым тепер европейскым правным стандардом односячым ся до самоокрисліня – голосят, же меншына: «стремит до утриманя свого языка, культуры або традиций» (3 критерия) і «має свідоміст свойой історичной національной спільноты і єст направлена на єй высловлюваня і охорону» (4 критерия), то в тій критериі не признано самій меншыні права одчувати і окрисляти тоту ріжницю. Вказано єй як вызначник напозір обєктывный, а фактычно дискрецийный, зато же о тым, ци дана ріжниця єст сутьова, ци ні, мусит хтоси рішыти. Як ся вказує, не рішат сама меншына, лем політыкы, якы покликуют ся на опініі ріжных експертів.

Вартат тіж звернути увагу на конкретный спосіб думаня, што ся явит в 5 критериі: «єй предкы жыли на теперішній териториі Польской Республикы од што найменше 100 років». Вказаня на період што найменше стох років (около трьох поколінь) може спричыняти позитывну рефлексию, же меншыны сут «інчым внутрішнім», зінтеґруваным з польском культуром і маючым свій вклад в ню. Єдночасно однесіня до «теперішньой териториі», яка не істнує прецін од стох років, лем од менше як вісемдесятьох, вказує на міфічне, аісторичне пониманя границ ПР. Тото веде до чысленных рішынь, што перечат меншыновій памяти; влият і на постеріганя меншын як тых, якы пришли до Польщы з якісой зовнішньой державы, і трактуваня іх як «гостя», якій може «вынести ся до свойой державы», як му ся дашто не любит.

В самій дефініциі хоснуваній в польскых правных документах поміщены сут фразы, якы іґноруют суть понятя меншыны і підважают полне право громадян самоокрисляти ся. Можут они влияти на брак свідомости дискримінациі меншын так в самых меншыновых соспільствах, як і в тым домінуючым.

Вілямівяне

Тимотеуш Круль

Вілямівяне то невелика етнічна група жыюча в місті Вілямовиці, што находят ся на пограничы Шлеска і Малопольщы, в Освєнцімскій Котлині. Місцевіст тота была основана в ХІІІ ст. осадниками з західньой Европы. Принесли они зо собом свій ґерманьскій язык, якій в Вілямовицях был основным середком комунікациі так Вілямівян, як і жыючых там Поляків, Німців і Жыдів.

Вілямівяне окрем рільництва занимали ся тіж ткацтвом. Своі товары зачали продавати поза Вілямовицями, в результаті чого то гандель стал ся для части з них основным джерелом доходів. Найчастійше іздили до Відня, де мали аж і своі склепы і склады товарів, але дотерали тіж до дальше находячых ся міст: Лондона, Мадриту, Гамбурґа, Берліна, Москвы, Ясс, Будапешту і Стамбулу. Так барз ся збогатили на гандлю, же в 1808 р. (коли Вілямовиці входили до складу монархіі Габсбурґів) выкупили ся з підданьства. Десят років пізнійше Вілямовиці отримали права міста, што дозволило іщы скорше розвивати ся місцевости, результатом чого был поділ локального соспільства на пят груп. Першом было пару інтеліґентскых родів з барже пропольском, проавстрийском або пронімецком орєнтацийом; другом – великы ґаздове, якы надмір выпродукуваных товарів продавали гандлярям; третьом – тоты гандляре; четвертом – меншы ґаздове, якы жебы ся утримати, мусіли працувати в тых богатшых. Послідньом групом были слугы, якы походили переважно з околичных місцевости.

В сопружества вступували найчастійше представникы тых самых выже описаных груп. Было єднак і так, же особа з великой ґаздівкы выдавала ся за гандляря або представника інтеліґенциі. Зато же Вілямівяне были богатшы од жытелів околичных сел, а тіж з причыны іх окремой достоменности, рідко трафляли ся мішаны польско-вілямівскы сопружества. Вілямівяне в більшости не чули ся ни Поляками, ни Німцями. Створили они свою, специфічну достоменніст, яка была в опозициі і до польскости, і німецкости. Дозваляло то затримати безсторонніст, особливо в часах аґресивного стераня ся тых двох націоналізмів.

Вілямівяне привозили зо своіх подорожы ріжны еґзотычны товары, в тым текстильны материялы. З них возникло вілямівскє жіноче облечыня, якє на фоні інчых облечынь Европы выріжнят ся не лем богатством барв і форм, але і надзвычай розбудуваном системом творіня комплетів кроів до одповідньой нагоды. Істнує примірно пару вариянтів жалобного облечыня (де переважат біла, рожева і блакытна барва), а аж і пару тыпів штоденного. Мужскы кроі не ріжнили ся за барз од містецкой моды – віденьской. Тіж в будівництві, звыках і родинній і шторічній обрядовости, окрем вельох примет спільных з культуром Шлеска і Малопольщы, найти мож ріжниці, што выходят з вілямівской специфікы.

Тота кольорова вілямівска культура принимана была польскыма і німецкыма дослідниками, подорожниками ци актывістами як дашто інтересуюче і варте пошырюваня. Єдны і другы старали ся помістити в єй описі елементы своіх націоналістычных ідеолоґій. Для Німців Вілямовиці стали ся «скансеном пранімецкости», а для Поляків – доказом, же осадникы ґерманьского походжыня можут стати ся Поляками. О Вілямовицях вельо писали, Вілямівян в облечыню запрашали уж в 30. роках ХХ ст. на ріжны выступы на польскых і німецкых фестівалях. Того захопліня не поділяли жытелі околичных сел: для населіня з польскых сел Вілямівяне были Німцями, для німецкых – «білыма Жыдами», што не заслугуют, з причыны свойой специфікы і гандльовой діяльности будучой джерелом доходу, называти ся правдивыма Німцями.

Барз ріжна была доля Вілямівян в часі ІІ світовой войны, коли стрічали ся они з репресиями і пробами застрашыня. Некотры в 1939 р. воювали в польскым войску, інчы підписали фолькслисту і воювали в Вермахті, некотры втекли до арміі Андерса, іщы інчы фольсклисты не підписали і або вкрывали ся цілу войну, або забраны были в лаґєр працы. В 1945 р. заборонено хоснувати вілямівскій язык і традицийне облечыня, Вілямівяне зазнавали чысленных переслідувань: депортаций, выселінь, тілесных і фінансовых кар, а тіж і символічного насильства. Од пятдесятых років, мимо послабліня заказів, то як раз тота послідня форма переслідувань одгрывала найбільшу ролю. Хоц святочне облечыня, музычный і танцувальный фольклор і даякы обряды підданы были фольклоризациі і нашли ся в проґрамі Реґіонального Ансамблю «Вілямовиці» і промуваны были в медиях, то елементы культуры і достоменности, якы в більшій мірі одріжняли Вілямівян од Поляків, оставали в тіни аж до початків ХХІ ст.

В першым десятилітю ХХІ ст. серед представників молодого поколіня Вілямівян дошла до голосу потреба выразити свою достоменніст. Зачали они документувати вілямівску культуру і язык, а тіж, з помочом Реґіонального Ансамблю «Вілямовиці» і Стоваришыня «Вілямівяне», започаткували ревіталізацийны діяня. Од 2013 р. тырвают стараня, жебы надати вілямівскому языкови статус реґіонального языка в Польщы. На жаль, мимо вельох позитывных опіній і підпоры наукового середовиска і волі жытелів, wymysiöeryś дальше не має в польскій державі офіцийного статусу. Зато місцевы діячы зосереджают ся на незалежных ініциятывах, якы од 2014 р. підтримуют дослідникы з Выділу «Artes Liberales» Варшавского Університету. В ріжных формах ведене єст вчыня вілямівского языка (в Варшаві і Вілямовицях), што спричынило явліня ся парунадцетьох новых хоснувателів языка; выдаваны сут науковы публикациі документуючы ріжны аспекты вілямівской культуры і процесы єй трансформаций, збіркы вершів, тлумачыня світовой літературы (нп. Малого Прінца), а тіж підручникы до вчыня языка. Орґанізуваны сут ріжны подіі, конференциі, святкуваня Медженародного Дня Рідного Языка, а тіж і театральны спектаклі в вілямівскым языку в выконаню аматорской театральной групы «Ufa Fisa». В сесы діяня, хоц ведены і ініциюваны головно молодежом, анґажує ся тіж середнє і – особливо – старше поколіня. До остатніх осіб, для якых вілямівскій язык был єдиным хоснуваным дома языком, мимо же мают уж більше як 90 років, приходит молодіж, што ся го вчыт. То завдякы такым добрым практыкам молоды хоснувателі вілямівского языка принимают го як символ свойой достоменности, а не дальшый чужый язык вченый в школі. Нова вілямівска достоменніст, одкрыта на вельокультуровіст і одмінніст, корыстаюча з памяти спадковины осмох віків, єст днес можливістю, яку выберат вельох молодых люди не лем з самого місточка, але і з околичных місцевости.

Кашебы

Мацєй Бандур

Кашебы то автохтонне населіня прожываюче на полудньовым берегу Балтийского Моря, котре традицийні хоснує кашебскій язык (kaszëbskji jãzëk), якій належыт до західньославяньскых языків. Кашебы сут потомныма Славян, якы оселили ся на Помори ок. VI ст. н.е. і до якых в пізнійшых віках долучыли фалі м.ін. старопруского, саксоньского, фризского, німецкого і, зачынаючы од І половины XX ст., польского осадництва.

Заселена Кашебами обшыр была історичні пару разів більша як теперішня. Нелегко є єднако вызначыти єй давну західню границю. Принимаючы стисло языковы критериі, по розпаді праславяньской спільноты кашебскій язык вказувал вчасны інновациі спільны з полабскым языком, хоснуваным до І половны XVIII ст. на теренах днешніх східніх і пілнічных Німец. З ним як раз кашебскій язык проявлят найблизшу спорідненіст; вызначыти конкретну границю медже тыма языками є єднако тяжко так зо взгляду на нечысленны даны в писменных джерелах, як і на плынны границі в обшыри диялектального контінуум. З даякым марґінесом блуду принимат ся, же кашебскій язык сігал што найменше околиц Колобжеґу, Лобза і Дравска Поморского. З територийом Західнього Поморя повязаный тіж етнонім Кашебы (як обшыр і як нарід), якій першый раз был нотуваный в булли Григория IX з 1238 р.; поморскій князь Боґуслав І єст в ній называный князьом Кашебів. Державотворчы процесы обнимаючы Кашебы в середніх віках довели до уформуваня ся періодычні незалежных поморскых князівств під пануваньом двох місцевых династий: Собіславичів на Східнім Помори і Ґрифичів на Західнім Помори. Східньопоморскє Князівство перестало істнувати в 1294 р. разом зо смертю остатнього правителя Мстивоя ІІ, а Західньопоморскє Князівство зникнуло з мап в 1637 р.

Поморска державніст мала великє влияня не лем на формуваня ся національной наррациі кашебской інтеліґенциі пару віків пізнійше, але тіж на реліґійный краєвид Кашебів. Принятя західньопоморскыма князями протестантызму як державной реліґіі в 1534 р. привело ґу першым тлумачыням реліґійных текстів на кашебскій язык, направленым на протестантскых Кашебів зо слупской і бытівско-лемборкской землі. Єдночасно по другій стороні границі, в Королівскых Прусах, більшіст Кашебів лишыла ся католиками. Віроісповіданя вказало ся мати значуче влияня на формуваня ся достоменности, а остаточні національной свідомости Кашебів. З часом бо ідентыфікували протестантызм з «німецкым віроісповіданьом», а католицизм з «польскым віроісповіданьом», так же для вельох Кашебів то як раз конфесия, а не етнічне походжыня ци язык, мала рішуче влияня на самоідентыфікацию. Ідентыфікуваня католицизму з польскістю влинуло на формуваня ся національных постав і реакций на культуркампф в XIX ст., творячы сприятливый ґрунт для пропольскых діячів, аґітаторів і духовных. Інакше выглядала ситуация серед протестантскых західньопоморскых Кашебів. Кашебскій етноґраф Отто Кноп, походячый з околиц Слупска, писал в XIX ст.: «Мы з Заднього Поморя называме Кашебами выключні євангелицкых жытелів слупского і лемборкского повітів зо славяньскым походжыньом; католицкых Славян з бытівского повіту і з Західніх Прус окрисляме названьом »Полячкы«, зато же втратили они уж право называти ся Кашебами. З часом так были спольонізуваны, же не ріжнят ся такой ничым од правдивых Поляків»[3].

Аж в часах Весны Народів панславістычны ідеі змотывували возникаючу кашебску інтеліґенцию лишыти самоідентыфікацию через призму конфесиі і основати дефініцию кашебского народу на славяньскости і языку. Творцьом кашебской національной ідеі был дохтор, писменник і етноґраф Фльориян Цейнова (1817–1881), а продолжытелями його думкы кашебскы діячы наступных поколінь, м.ін. Александер Майковскій (1876–1938) ци, в ІІ Польскій Республиці, члены Реґіонального Обєднаня Кашебів такы як Ян Ромпскій (1913–1969), Ян Трепчык (1907–1989) і Александер Лябуда (1902–1981). Тоты остатні, часто одкрыто критычны в однесіню до польского уряду, в своій публицистычній діяльности стрічали ся з цензуром, яка вязала ся много разів і з конфіскатом накладів часопису, а аж і арештуванями.

Выступліня Цейновы стрітили ся з критыком зо стороны польоноцентричных діячів, в тым Гєроніма Дердовского (1852–1902); з пізнійшыма членами Реґіонального Обєднаня Кашебів полемізували Францішек Сендзіцкій (1882–1957) і творці зосерджены вколо меджевоєнного часопису «Klëka». Возникніня серед кашебской інтеліґенциі поділу в квестиі національной приналежности довело до створіня двох паралельных нарраций о достоменности і языку, котры за Кожычковском[4] мож окрислити як кашебоцентричну і польоноцентричну. Цілый час кашебска інтеліґенция мусіла тіж конкурувати о влияня на свій нарід з німецкым і польскым системами едукациі, з католицкым духовеньством, а тіж з польском і німецком пресом.

По ІІ світовій войні нова політычна реальніст принесла Кашебам наступны вызваня. Націоналістычна і уніформістычна ленія власти Польской Народной Республикы ограничала Кашебів до польской етноґрафічной групы зо своім фольклором і бесідом, єднако неприхыльні односила ся до стремлінь до языковой і культуровой еманципациі. Брак довіря власти до Кашебів спричынил, же аж в 1956 р. возникла перша повоєнна соспільно-культурова орґанізация, Кашeбскє Обєднаня. Одбыло ся то єднак при стислій спілпраці з властями і не без участи специяльных служб. Актывне в Кашебскым Обєднаню старше поколіня членів Реґіонального Обєднаня Кашебів было помалы марґіналізуване. В 1964 р. Кашебскє Обєднаня по получыню ся з Коцєвскым Обєднаньом перетворило ся в Кашебско-Поморскє Обєднаня, фунґуючу до днес найчысленнійшу соспільно-культурову орґанізацию на Кашебах і Помори.

Пошырена дискримінация кашебского языка в системі едукациі в часах Польской Народной Республикы значучо влинула на перерваня языкового меджепоколіньового переказу. Шансы на введіня кашебского языка до шкіл явили ся аж по 1989 р. Уж в 1991 р. зачали вчыня кашебского в школі на Ґлодници, єднако переломна в тій квестиі была аж устава з 2005 р. о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку, яка дала можливіст фінансувати кашебску едукацию з буджету державы. Днес більше як 20 тисячів учеників на Кашебах вчыт ся кашебского як чужого языка, в двох приватных іммерсийных школах вчыт ся го як рідного языка і хоснує як навчального языка тіж при вчыню дакотрых предметів. Од 2013 р. на Ґданьскым Університеті істнує напрям кашебска етнофілолоґія. Хоц сут то лем ліценциятскы студия, то професийні рыхтуют они нове поколіня кашебскых учытелів, журналістів і працівників інституций культуры.

Новы едукацийны можливости допомагают здобыти языковы компетенциі новым хоснувателям языка, якы не навчыли ся го в родинным середовиску або не навчыли ся го полністю. В послідніх парох декадах видно тіж ожывліня на выдавничым рынку, так як іде о кашебскоязычну літературу, як і кашебско-поморскы студия по польскы і по німецкы. Збільшат ся тіж чысло тлумачынь світовой літературы на кашебскій язык.

Політычны зміны довели тіж до одроджыня кашебоцентричных середовиск, в результаті чого возникли часописы «Tatczëzna» і «Òdroda». В 2011 р. основана была орґанізация Кашебско Єднота, яка підтримує узнаня Кашебів етнічном меншыном і в справах достоменностьовой політыкы выступує проти леніі заряду Кашебско-Поморского Обєднаня. В тот спосіб обі наррациі о достоменности і языку, што сігают XIX ст., фурт сут жывы і мают оддзеркаліня в днешніх поставах Кашебів, неєднозначных і зріжницюваных.

Лемкы

Анна Масляна

Лемкы то етнічна меншына, яка од середніх віків заселят землі называны Лемковином, значыт обшыр Низкого Бескіду і східню част сандецкого Бескіду. Нa землях предків, і в стислым звязку з нима, розвивали они столітями свою культуру, плекали язык і формували етнічну свідоміст. Традицийно занимали ся головно рільництвом і триманьом худобы, як і ремеслом – продукували деревяны (нп. кухонны приборы ци ґонт) і камінны выробы (м.ін. бляты до столів, млиньскы камені і до жорен), а тіж продукували маз і дегеть і дротували і направляли горці. Были свідками і участниками вельох історичных подій, але то як раз тоты з 40. років ХХ ст. змінили безповоротно жытя іх спільноты.

По ІІ світовій войні польскы комуністычны власти выселили Лемків прожываючых на обшыри повоєнной Польщы з іх отчызны. В роках 1944–1946 значуча част лемківского населіня (подає ся, же могло то быти 65–70% популяциі) была переселена на радяньску Украіну, а в 1947 р. близко 30–35 тис. Лемків выселили в рамах акциі «Вісла» на західні і пілнічны землі Польщы. І хоц істория Лемків богата єст в траґічны подіі – уж на початку І світовой войны проходили масовы арештуваня і переслідуваня членів лемківского соспільства, вельох з них вязнили в концентрацийным лаґрі в Талергофі, де гынули або тратили здравля в результаті насильства і планных бытовых условій – то як раз акцию «Вісла» узнає ся особливо траґічном в наслідствах. В рамах той операциі вельох Лемків вязнено в створеным по ІІ світовій войні лаґрі працы в Явожні, де част з них была забита або вмерла в результаті фізычных і психічных тортур, недоіданя і планных гіґєнічных условій. Транспортуваны в тяжкых условіях на понімецкы землі Лемкы нашли ся в абсолютно незнаным культуровым, соспільным і природничым середовиску. Невельох вернуло до свойой отчызны.

Выселіня довели до втраты доробку жытя, земель предків, лісів, а і до цілковитого розсіяня Лемків, до зорваня єдности і реляций внутрі групы і до ослабліня меджепоколіньового культурового переказу. Дальшых пару десятиліть то період формального «неістнуваня» Лемків, были они товды наражены на вельо форм дискримінациі, в тым на насильну культурову асиміляцию. Власти Польской Народной Республикы трактували іх як членів украіньского народу і не узнавали іх етнічной окремости. Аж в часах системовой трансформациі кінця 80. років ХХ ст. явила ся зас можливіст покликувати незалежны лемківскы орґанізациі і офіцийно піднимати діяня для сохраніня і розвитку рідной культуры і языка (в 1989 р. в Ліґници зареґіструвано першу по ІІ світовій войні лемківску орґанізацию – Стоваришыня Лемків).

Подля Національного Повселюдного Списуваня Жытелів і Мешкань з 2011 р. близко 10 тис. польскых громадян задеклярувало приналежніст до лемківской меншыны. Лемкы і іх язык, што приналежыт до групы східньославяньскых языків, сут днес хоронены парома правныма актами, м.ін. Уставом з дня 6 січня 2005 р. о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку, яка офіцийно узнає Лемків етнічном меншыном. Завдякы тым правным реґуляциям можливе єст реалізуваня вельох задач і проєктів, што мают на ціли охорону, захованя і розвиток культуровой достоменности, такых як едукацийна і выдавнича діяльніст, звязана з пошырюваньом і підтримуваньом творчости лемківскых артистів, захованьом достоменности і традиций ци документацийом языка і культуры.

Описаны історичны подіі і іх консеквенциі значучо влинули на жывотніст языка Лемків, ограничаючы його хоснуваня і ослабляючы меджепоколіньову трансмісию, зато днес тот язык єст клясифікуваный як загороженый. В послідніх роках підниманы были чысленны діяня для його сохраніня і ревіталізациі. Днес лемківскій язык вченый єст в школах як рідна бесіда для Лемків в рамах додаткового предмету. В роках 2001–2017, разом з літературом, історийом і культуром Лемків, был тіж вченый на Педаґоґічным Університеті в Кракові на специялізациі росийска філолоґія з русиньско-лемківскым языком. Были то єдины того тыпу філолоґічны студия з меншыновым профільом, якы рыхтували м.ін. до працы з лемківскым языком і в лемківскым языку. Вельох абсольвентів той специялізациі працує днес як учытелі лемківского языка, дослідникы языка, літературы, рідной культуры, тлумачы ци редакторы публикаций і лемківскых медий.

В рамах выдавничой діяльности в лемківскым языку печатали або печатат ся м.ін.: двомісячник «Бесіда», «Лемківскій Річник», науковый часопис «Річник Руской Бурсы», выдаваны сут тлумачыня світовой літературы: Малый Прінц і Віні Пу, публикациі для діти, антолоґіі, спомины ци публицистычны тексты. В 2019 р. опубликуваный был двотомовый Контекстуальный словник лемківского языка. Стоваришыня «Руска Бурса» в Ґорлицях выдає двоязычну серию «Бібліотека Лемківской Клясикы», значыт канон лемківской літературы в ориґіналі і тлумачыню на сучасный лемківскій. В 2018 р., в рамах діянь для охороны і промоциі языка і культуры, Руска Бурса разом з Центром Заанґажуваных Досліджынь над Культуровым Тырваньом на Выділі «Artes Liberales» Варшавского Університету печатали Робочый зошыт до лемківского языка, а в 2020 р. з думком о наймолодшых і зачынаючых вчыня лемківского Приповідкы на кажду пору рока.

Підтримуваню культуровой достоменности лемківской меншыны і творчости єй представників служат тіж чысленны культуральны подіі, нп. Лемківска Ватра на Чужыні орґанізувана в Михалові, Стрічы Трьох Поколінь з Лемківском Культуром (Пшемків), Медженародне Бієнале Лемківской/Русиньской Культуры (Крениця) ци Лемківска Творча Осін (ріжны місцевости на обшыри Лемковины). В Ґладышові находит ся Лемківска Едукацийна Загорода, в якій реалізуваны сут тематычны варштаты і едукацийны занятя для діти і молодежы. Присутніст лемківского языка в публичным просторі єст єднак невелика. Завдякы стараням членів Стоваришыня Лемківской Молодежы «Чуга» в Польщы девят лемківскых сел має двоязычны (польско-лемківскы) таблиці з назвами місцевости. Од 2011 р. діє радийо ЛЕМ.фм, якє емітує проґрамы в лемківскым языку, тіж нажыво. На початку доступне было лем в інтернетовым просторі, днес надає тіж на частотах 106,6 МГз з Ґорлиц і 103,8 МГз з Польковиц на Нижнім Шлеску; редакция радия веде тіж інформацийный порталь в лемківскым языку www.lem.fm. Члены лемківской спільноты, серед них і дослідникы языка, культуры, істориі і літературы, од парох уж років спілпрацуют з науковцями з Варшавского Університету, беручы участ в ріжных дослідничых проєктах, што мают на ціли м.ін. ревіталізацию загороженых языків, в тым лемківского.

Шлезакы

Рафал Жепка

На звіданя, кым сут Шлезакы, мож дати пару одповіди залежно од того, на што хочеме звернути увагу. Найпростійше, є то окрисліня жытельок і жытелів Шлеска – без подаваня іх національной і етнічной ідентыфікациі. Кєд пізриме на теперішній адміністрацийный поділ (одорваный од реальных культурово-етнічных условій, значыт не беручый до увагы істориі реґіонів і обшыри выступуваня локальных культур), могли бы сме назвати так вшыткых мешканців шлезского воєвідства, што часто ся трафлят в загальнопольскых медияльных переказах. Єднако кєд возмеме під увагу історию шлезской землі і міняючы ся протягом віків демоґрафічны обставины, взриме, же така дефініция єст фальшыва, зато же поминят она квестию самоідентыфікациі єдиниці, значыт єй індивідуальне почутя національной/етнічной достоменности. Зо взгляду на чысленны натуральны богатства і можливіст легко найти роботу, Шлеск все притігал до себе люди з цілой Европы. Часты міґрациі населіня спричынили значучу культурову ріжнородніст, при чым елементы міґрацийных культур, початково чужы автохтонам, з часом (через механізм адаптациі) ставали ся частю культурового краєвиду той землі.

Розвиток міст на Шлеску довюл до розвитку гандлю – особливо того, якій реазлізувал ся водном дорогом. В XIV ст. Вроцлав, столиця Шлеска, долучыл до найвекшой гандльовой орґанізациі в Европі – Ганзы. Правна незалежніст шлезскых князівств і приналежніст до федерацийной уніі держав Короны св. Вацлава спричынила, же Шлеск для вельох был атракцийным місцьом до жытя і розвитку. Пізнійшы столітя і траґічна для цілой Европы столітня война не стримали наплыву іміґрантів, а аж і го приспішыли.

Завдякы розвиткови промыслу і доходам, якы з него ішли, Шлеск скоро стал ся свого рода пристанком так для тых, што хотіли ся збогатити на гандлю або промыслі, як і тых, што просто глядали роботы. Іміґрациі чужынців на Шлеск не перешкодили чысленны кырвавы конфлікты, такы як хоц бы три шлезскы войны або австрийско-пруска война о домінацию над Німецкым Союзом. Своє місце – окрем сусідуючых зо Шлезаками Чехів, Німців, Словаків ци Поляків – нашли гев тіж чысленны представникы єврейской соспільности, еміґранты з інчых части товдышніх Австро-Мадяр і промысловы робітникы з Великой Британіі. Інвестициі вели гев тіж промысловці з ЗША. То як раз тота зріжницювана етнічна структура і богатство вельокультуровости дали реальну основу під будову національной достоменности Шлезаків в пізнійшым періоді.

Треба єднако підчеркнути, же шлезска достоменніст не была збудувана лем на основі пожычок з інчых культур. Достоменностьова окреміст Шлезаків формувала ся уж на початку середніх віків в рамах приналежности до Великой Моравіі і спільной орґанізациі соспільного жытя шлезскых племен. Фраґменты оборонных укріплінь злокалізуваных на границях шлезскых земель, такых як Шлезскы Валы на Нижнім Шлеску (шлезско-лужыцка границя) ци Шляк Орлиных Гнізд (система польскых твердынь на польско-шлезскій граници), сут безпосереднім приміром спільнотового і незалежного (окремого взглядом сусідів) характеру шлезскых земель. Незалежніст шлезскых князівств і свобідных штатных держав на Шлеску має своє потверджыня в чысленных правных актах з тамтого періоду, якы мож найти так в шлезскых, чешскых, як і німецкых історичных джерелах. Даякы з них сут унікатовы в контексті періоду, з котрого походят (нп. Земска Ординация Опольско-Ратиборского Князівства – документ, якій має приметы і структуру сучасной конституциі). Збільшыня ся національной свідомости (в сучасным розумліню) пришло, подібні як в інчых наций Серединовой Европы, в часі Весны Народів в XIX ст., так в Австриі, як і в Королівстві Прус. Товды то як раз явили ся першы голосы о необхідности покликати орґанізацию ци інституцию, яка мала бы на ціли охорону культуровой спадковины Шлезаків і права до самостановліня і культывуваня хоснуваного языка (а аж і парох языків). По закінчыню І світовой войны і програній Німецкого Цисарства в середовисках шлезскых національных діячів явила ся ідея покликати незалежну Выжньошлезску Республику, котра свойом обшырю обнимала бы східню част Шлеска, на вельо барже зріжницювану культурово і етнічні як його західня – нижньошлезска – част. Тоты пляны на жаль были змарнуваны незалежныма од Шлезаків рішынями моцарств-переможців Антанты. Пізнійшы подіі (выжньошлезска громадяньска война знана в Польщы під назвом ІІІ шлезского повстаня, ІІ світова война і анексия більшости Шлеска Польском Народном Республиком) остаточно погребали реальну шансу Шлезаків створити свою державу, аж до днес.

Днес Шлезакы жыют так на териториі Польской Республикы, як і Чешской Республикы. Подля остатнього повселюдного спису з 2011 р. на обшыри Польщы мешкат ок. 847 тис. громадян декляруючых шлезску національніст. В рамах того чысла 471 тис. громадян деклярує подвійну національніст (шлезска + інча), а 376 тис. выбрало шлезску національніст як єдину. В Чешскій Республиці чысло осіб декляруючых шлезску національніст вынесло в тым самым році 12 тис. Окрем унікальной достоменности Шлезакы мают тіж свій язык (ślunsko godka), якій належыт до групы славяньскых языків, а тіж два стандарды запису латиньском азбуком. Тепер шлезскій язык хоснує населіня жыюче так в польскій, як і чешскій части Шлеска. Подля повселюдного спису Польской Республикы з 2011 р. шлезскій язык в домашніх контактах хоснує більше як 529 тис. громадян Польщы, з чого 126 тис. хоснує лем тот язык. Вартат спомнути, же по 1945 р., коли то такой цілый Шлеск нашол ся в границях Польской Народной Республикы, хоснуваня шлезского языка было долгій час заборонене в публичным просторі. Особы бесідуючы по шлезскы были репресийонуваны товдышнім державным апаратом. Односило ся тото так до діти в школах, як і дорослых, якы хоснували шлезскій в професийных і приватных контактах. Репресиі тоты влинули на свідоміст Шлезачок і Шлезаків, зато же в гідній мірі ограничыли они трансмісию языка з поколіня на поколіня. Пошыреным явиском была тіж резиґнация з вчыня шлезского языка і хоснуваня го в контактах з дітми, што мало на ціли запевнити ім ліпшый старт в доросле жытя і можливіст здобыти ліпшу едукацию. Вельо старшых осіб до днес в ріжный спосіб проявлят страх перед хоснуваньом шлезского языка в публичным просторі, што сам – як шлезскій актывіста – міг єм часто обсервувати в бесідах з нима. Барз часто мож достеречы явиско переходу на шлезскій язык в старшых осіб в моменті початку конверсациі в тым же языку. Часом діє ся так аж по парох речынях выповідженых в шлезскым языку. Односит ся тото в рішучій більшости до осіб мешкаючых в великых містецкых осередках. На селах і в місточках частійше в меджелюдскых контактах чути шлезскій язык.

Падіня комуністычной системы, а пак системова трансформация в Польщы спричынили, же шлезскій язык отримал більшый простір для розвитку. Разом зо свободом єднаня ся явили ся з часом першы орґанізациі, што постулювали за охороном шлезской достоменности і анімацийом локальной культуры і розвитку шлезского языка. Мимо то ситуация шлезского языка і шлезской достоменности з пункту пізріня права Польской Республикы дальше не єст унормувана. Середовиска шлезскых актывістів од вельох років старают ся, жебы шлезскій язык і шлезска достоменніст были правні узнаны в рамах польского законодавства. Протягом остатніх десятьох років пару разів підняли в Соймі пробы правного узнаня шлезского языка за реґіональный язык через посольскы проєкты односячы ся до зміны уставы о національных і етнічных меншынах. В 2014 р. завдякы ініциятыві середовиск шлезскых актывістів зобрано більше як 140 тис. підписів під громадяньскым проєктом уставы, котра вписувала бы Шлезаків на список етнічных меншын в Польщы. На жаль вшыткы дотеперішні проєкты односячы ся до правного узнаня шлезского языка або шлезской національности не перешли полного леґісляцийного процесу. В тій справі власти консеквентні од 1989 р. одмавляют Шлезакам елементарных прав в обшыри охороны іх языка і культуры.

Днес шлезска культура розвиват ся предо вшыткым в выжньошлезскій части Шлеска. На Нижнім Шлеску – з увагы на наслідства ІІ світовой войны і масовы переселіня – домінує польска культура. Сучасне думаня Шлезаків о Шлеску містит в собі елементы памяти о колишнім етосі жытя Шлезаків зосередженым вколо хыжы і роботы (найчастійше в тяжкым промыслі) в зоставліню з пробом одповіди на сучасны проблемы жытя мешканців Шлеска (такы як проблем чыстого повітря ци зміна в підході до роботы і самого економічного моделю шлезской землі, поділеной польскыма адміністрацийныма границями і европейскыма еврореґіонами). І хоц комунізм лишыл міцный слід на шлезскій культурі, то молоды Шлезакы старают ся привернути памят о давным, вельокультуровым Шлеску, а єдночасно достосувати його культуру до вызвань XXI ст. і еры сучасных технолоґій. Приміром того може быти розвиток тематычных каналів популяризуючых Шлеск через социяльны медия (такы як YouTube) або пробы перекладу клясичных творів світовой літературы на шлезскій язык в цифровій формі (електронны книжкы по шлезскы). Шлезскіст для вельох є атракцийна предо вшыткым з увагы на єй отвореный і толеранцийный характер, а культурове богатство, якє оферує Шлеск, стимулює творців артистычно ся розвивати, чого приміром сут престіжны нагороды для архітектонічных студий зо Шлеска або чысленны фестівалі, нп. фільмовы (Festiwal Kiloff, Cropp Kultowe), музычны (Rawa Blues Festival, Off Festival, Colours of Ostrava) ци з обшыри плястычных штук (Art Naif Festiwal) і театру (Ars Cameralis, Interpretacje). Тым самым шлезскіст єднат тото, што локальне, з тым, што хоц чуже, дає можливости інтелектуального і достоменностьового розвитку єдиниці.

ЯЗЫКОВА РЕВІТАЛІЗАЦИЯ І ПОВЯЗАНЫ ТЕРМІНЫ

Йоанна Мариняк

Дослідникы і актывісты опрацували вельо ріжных концепций тыкаючых процесу втраты языка і розвязань того проблему, што одповідают чысленным ситуациям, в якых языковы соспільства можут ся найти.

сохраніня языка (language preservation) то найшыршый термін, докладне значыня якого залежыт од статусу загороженого языка і обшыри діянь необхідных для того, жебы забезпечыти му перетырваня і тырваня.

ревіталізация языка (language revitalization) то діяня, што мают на ціли збільшыти чысло хоснувателів языка в соспільствах, наймолодшы члены якых не хоснуют того языка або ся го не вчат. Цілю єст одвернути языкову зміну (reversing language shift[5]).

утриманя языка (language maintenance) може быти основном цілю для соспільств, якы дальше хоснуют свій язык, але сут наражены на пресию звязану з домінуючым языком/домінуючыма языками і на факторы, што спричыняют збільшыня языкового загорожыня (такы як дискримінация, шкільна едукация в домінуючым языку, економічна пресия і трудности).

приверніня языка (language reclamation) то ситуация, в якій соспільніст прібує привернути хоснуваня языка, якій был втраченый з причыны зовнішніх факторів.

одроджыня языка (language revival) то ситуация, в якій соспільніст прібує привернути язык, в якым уж ся не бесідує, і зачати го зас хоснувати.

обновліня языка (language renewal) то тып ревіталізациі языка хоснуваного лем особами, якы познали го в недосконалый спосіб; тот стан – а не «ориґінальный» стан языка – стає ся пунктом выходу языкового одроджыня. Мож лем подумати над тым, ци в такым примірі єст то продолжыня того самого языка, ци тіж творіня нового.

Дискримінация і переслідуваня в минулым: історична травма

Маґдалена Скродзка, Юстина Олько

Меншыновы групы в своій істориі часто зазнавали ріжных форм опресиі і переслідувань. Консеквенциі траґічной істориі групы, а тіж і памят о тых подіях, формуют поставы сучасні жыючых поколінь і влияют на здоровля членів спільноты. Сесе бремя не єст чуже для днешніх представників меншыновых груп в Польщы, в тым Лемків, Шлезаків, Кашебів ци Вілямівян.

Вельоаспектовы наслідства долготырвалых опресийных діянь єдной групы взглядом другой з причыны єй національной, етнічной або реліґійной приналежности окрислят ся теміном історична травма. Травматычны подіі, што дотыкают цілы групы і спільноты, можут спричынити нехосенны психічны і біолоґічны симптомы в іх членів[6]. Такы подіі повязаны сут не лем з почутьом страты по особах, якы згынули в іх наслідстві, але і по нарушеных спільнотовых звязках, втраченій отцовині ци загыбаючій культурі або языку, лишаных з причыны страху перед консеквенциями одкрытя свойой достоменности. Што більше, з історичном травмом стисло повязана єст трансмісия єй консеквенций на дальшы поколіня, вроджены аж і вельо років по траґічных подіях. Психолоґічны, біолоґічны і социяльны консеквенциі історичной травмы можут бо влинути на тых, якы безпосередньо не пережыли траґічных подій, што ю спричынили[7]. На основі досліджынь проведеных в нашым проєкті хочеме в сесым розділі представити досвід історичной травмы Лемків і Шлезаків і його консеквенциі.

Подійом з особливо значучыма консеквенциями, што в найбільшій мірі причынила ся до возникніня історичной травмы в Лемків, была акция «Вісла», проведена в 1947 р. Примусовы депортациі Лемків з традицийно заниманых нима обшыри означали втрату не лем землі і лісів, але і доробку жытя та зорваня родинных і груповых звязків. Што більше, в доцільовым місци выселіня Лемкы часто стрічали ся з ворожым принятьом. Іх дискримінация і асиміляцийна політыка державы зробили необхідным вкрывати лемківску достоменніст, што в консеквенциі вязало ся з ослабліньом меджепоколіньовой трансмісиі языка і інчых елементів культуровой спадковины.

В примірі Шлезаків тяжко вызначыти єдну подію, котра была бы головным джерелом історичной травмы. Як іде о історию ХХ ст., в памяти групы залишыли ся трудны пережываня і страты зазнаны в часі І світовой войны. Безпосередньо по тым явил ся польско-німецкій конфлікт о державну приналежніст Шлеска, в котрым нияка зо стран не брала до увагы етнічной і культуровой окремости його жытелів. В часі німецкой окупациі по 1939 Шлезакы в результаті ідентыфікациі з Німцями были масово рекрутуваны до Вермахту, а тоты заанґажуваны в діяльніст польскых орґанізаций стали ся цілю переслідувань і репресий. По войні репресиі продолжали власти комуністычной Польщы, якы в жытелях Шлеска виділи «Німців» і «німецкых коляборантів». В результаті переслідувань, в тым поміщыня в повоєнных лаґрах працы, парудесят тисячів мешканців Шлеска стратило жытя[8], а вельох інчых выіхало до Німец в страху перед дальшыма репресиями. По войні власти Польской Народной Республикы неґували окрему достоменніст Шлезаків, а шлезскій язык был предметом дискримінациі, што влинуло на ослабліня меджепоколіньовой трансмісиі, ограничыня хоснуваня до домашньой сферы і шыроку польонізацию. Ситуация невельо ся змінила по 1989 р.: мимо старань Шлезаків польска держава до днес одмавлят узнати іх язык, а самы стараня часто поміщаны сут державныма властями в дискурсі політычного загорожыня звязаного з постулятами автономіі Шлеска.

Анкєтуваны были прошены вказати, при помочы міры адаптуваной до конкретного досвіду і ситуациі поєдных груп[9], як часто думают о зазнаных стратах і консеквенциях травматычных подій (нп. о втраті землі, занику традиций, браку можливости хоснувати традицийный язык групы). Одповіди были даваны на скали од 0 – «николи» до 5 – «пару разів на ден»[10]. З вельох выміненых тестовых позиций єдном з двох найчастійше споминаных груповых страт в обох групах было «зменшаня ся соспільности зо взгляду на польонізацию»[11]. Процентовый поділ частоты думаня о пятьох груповых стратах з найвысшыма середніма одповіди представлено для Лемків на дияґрамі 1. (даны з 2018 р.), а для Шлезаків на дияґрамі 2. (даны з 2020 р.).

Дияґрам 1. Процентовый розділ частоты думаня о пятьох груповых стратах з найвысшыма середніма одповіди серед Лемків[12]

Дияґрам 2. Процентовый розділ частоты думаня о пятьох груповых стратах з найвысшыма середніма одповіди серед Шлезаків

Не єст можливе дослідити вшыткых Лемків ци Шлезаків жыючых в Польщы, на основі одповіди парусот членів тых груп можеме єднак выріжнити даякы реґулярности. О выміненых на дияґрамах груповых стратах Лемків і Шлезаків середньо половина анкєтуваных, што єст значучым процентом, думат што найменше раз в місяци. Частота думаня о даній груповій страті, што выходит з історичной травмы, може вказувати на єй серіозніст для членів спільноты. Што більше, частота думаня о історичній травмі не была в досліджаных нами групах звязана з віком[13], што може вказувати, же єст фурт передавана, незалежно од часу, коли траґічны подіі проходили. Єст то цінне джерело інформаций особливо для інституций ци орґанізаций діючых для підтримуваня етнічных меншын. Досліджыня частоты думаня о історичній травмі дозвалят і аналізувати єй консеквенциі. Думкы о стратах звязаных з історичном травмом можут вязати ся з безпосереднім емоцийным побуджыньом, як тіж мати дальшы здравотны і социяльны реперкусиі для членів травматызуваных груп.

Влияня історичной травмы на декляруваный стан здоровля

Думкы о історичній травмі групы, з яком ся ідентыфікуєме, можут выкликати в нас емоциі, влинути на нашы діяня і порушыти штоденне фунґуваня. Явліня ся такых симптомів змірили сме серед представників Лемків і Шлезаків, звідуючы іх, як часто чуют вымінены емоциі (нп. «Чую безрадніст, безсильніст») і ци обсервуют в себе специфічне поведіня, коли думают о выміненых скорше стратах, якы спричынили історичну травму (нп. «Уникам місц або люди, якы могли бы прикликати во мі думкы о кривдах і стратах Лемків/Шлезаків»). Участникы досліджыня давали одповіди в скали од 0 – «николи» до 4 – «все»[14]. Процентовый розділ частоты реакций на думкы о історичній травмі з найвысшыма середніма одповіди представлено для Лемків на дияґрамі 3., а для Шлезаків на дияґрамі 4. Так в Лемків, як і Шлезаків думкы о історичній травмі вязали ся з такыма самыма найчастійше выступуючыма реакциями. В обох групах думкы о історичній травмі переважно выкликували емоцийне побуджыня і почутя, же траґічны подіі можут ся повторити.

Дияґрам 3. Процентовый розділ частоты реакций на думкы о історичній травмі з найвысшыма середніма одповіди серед Лемків

Дияґрам 4. Процентовый розділ частоты реакций на думкы о історичній травмі з найвысшыма середніма одповіди серед Шлезаків

Психолоґічны консеквенциі історичной травмы не ограничают ся лем до безпосередньой психолоґічной реакциі на думку о ній. В групах, якы зазнали колектывных травм, частійше обсервує ся м.ін. депресию ци симптомы посттравматычного стресу серед тых, якы ся народили вельо років по травматычных подіях[15]. Як на консеквенцию історичной травмы вказує ся тіж на высшый процент самовбивств і залежности од психоактывных субстанций як серед популяциі загально[16]. Шор наслідств історичной травмы перекладати ся може і на фізычне здоровля тых, якы ньом страдают, нп. на частоту явліня ся диябету[17] або хворіт серця[18].

В нашым досліджыню провірили сме тіж, як історична травма влият на загальный стан фізычного здоровля і психічный стан Шлезаків. Респонденты і респонденткы окрисляли свій стан здравля в скали од 1 – «барз злый» до 5 – «барз добрый». Беручы участ в досліджыню Шлезакы вказували середньо на добрый стан здравля[19]. Схоснували сме скалю ґенералізуваного тырвожного розстроіня, жебы окрислити психічный стан респондентів. Баданы деклярували, як часто протягом послідніх двох тыжнів (од 1 – «нияк» до 4 – «праві штоденно») одчували симптомы страху, нп. «Была єм так неспокійна, же не могла єм/был єм так неспокійный, же не міг єм найти си місця». В респондентів такы симптомы являли ся середньо протягом парох дни[20]. Результаты досліджыня вказуют, же частійшы думкы о історичній травмі, а в консеквенциі высшы симптомы історичной травмы перекладают ся на декляруване гірше фізычне здравля[21] і высшы результаты в скали ґенералізуваного тырвожного розстроіня[22]. Вказує то, як важне і великє влияня має істория на штоденне жытя дальшых ґенераций членів травматызуваных груп.

Социяльны консеквенциі історичной травмы

Думаючы о меджепоколіньовій трансмісиі травмы і єй неґатывным влияню на здравля, можна дати си звіданя, чом тота трансмісия фурт тырват. Єдном з причын може быти факт, же памят о груповій травмі має тіж адаптацийны функциі – має перестерігати дальшы ґенерациі перед зовнішньом групом або інчым фактором, што несе зо собом загорозу, і охоронити перед повторным досвідом страты. Єдном з консеквенций віктимізациі групы може быти обнижене довіря до люди споза єй кругу. Єст то надзвычай ефектывна стратеґія в часі тырваючого конфлікту, єднак в часі миру або в ситуациі загорожыня, якє не єст звязане з приналежністю до групы, може мати она неґатывны наслідства, што сме провірили серед Лемків і Шлезаків.

Звідали сме особы ідентыфікуючы ся як Лемкыня/Лемко і Шлезачка/Шлезак, на кілько вірят ріжным польскым інституциям і польскым сусідам. Одповіди даваны были на скали од 1 – «нияк не вірю» до 5 – «абсолютно вірю». Середні результаты вказуют, же Лемкы і Шлезакы в даякій мірі вірят Полякам[23]. Аналіза звязків медже історичном травмом а рівньом довіря до осіб споза свойой групы вказала, што в обох спільнотах частійше думаня о історичній травмі вело до высшых симптомів історичной травмы, а тоты вязали ся з меншым довірьом до Поляків[24]. Што більше, почутя історичной травмы і єй чысленны консеквенциі, в тым брак довіря, можут ся збільшати в наслідстві травмы, яка єст досвідчана сучасні.

Досліджыня вказуют, же сучасні одчувана дискримінация звязана з етнічном приналежністю, яка в минулым была причыном насильства взглядом даной групы, збільшат почутя травматызациі[25]. В трьох звіданях попросили сме участників нашого досліджыня оцінити одчувану дискримінацию – нп. «Потрактувано мя нечестно або несправедливо з причыны тото, же єм Лемкыньом/Лемком (Шлезачком/Шлезаком)». Беручы участ в досліджыню давали одповіди в скали од 1 – «Рішучо ся не згаджам» до 5 – «Абсолютно ся згаджам» (детальны інформациі о сучасній дискримінациі і єй консеквенциях серед досліджаных груп мож найти в наступным розділі). Выявило ся, што серед Лемків і Шлезаків высше почутя зазнаваной сучасні дискримінациі вязало ся з частійшыма думками о історичній травмі[26] і частійшыма психолоґічныма реакциями на історичну травму[27]. Што більше, оба тыпы дискримінациі (історична і сучасна), через психолоґічну одповід на історичну травму, обнижали довіря до Поляків[28]. Інчыма словами, памят о історичных кривдах єст сутьова в реляциі медже сучасні зазнаваном дискримінацийом а рівньом довіря до Поляків.

Рекомендациі, значыт як ограничыти неґатывны консеквенциі історичной травмы

Як памят о траґічных подіях має чысленны неґатывны консеквенциі, то може треба бы о них просто спрібувати забыти? Не єст то єднак можливе. Трансмісия знань о істориі групы, в тым той траґічной, і єй консеквенциях, не проходит лем через безпосередні свідоцтва люди. Родиче, якы хотят хоронити своі діти перед болістныма споминами, можут не хотіти о них оповідати, будуючы тзв. конспірацию молчаня[29]. Єднак аж і коли о травмі не бесідує ся безпосередньо, єй трансмісия проходит в посередній спосіб, примірно через поведіня членів групы, реакциі на ведіня ся інчых осіб і розмаіты поставы спричынены віктимізацийом (нп. униканя хоснуваня етнічного языка). Інчыма словами, униканя темы болістных подій з минулого єст тіж формом передаваня травмы. Трансмісия проходит тіж при вчыню істориі і розмаітых формах упамятняня минулых подій. Узнаня і переробліня травмы групом винных являт ся важным фактором допомагаючым покривдженій групі погодити ся з подіями з минулого і ліпше си радити з іх вельоаспектовыма консеквенциями[30]. Брак диялоґу о травматычным досвіді може тіж неґатывні влияти на будуваня реляций з векшыновыма групами, молчаня може бо быти выкорыстане до делеґітимізациі або мінімізациі претенсий выходячых зо страт і кривд зазнаных в минулым. В результаті єдном з консеквенций молчаня о історичній травмі може быти почутя ганьбы і меншецінности серед членів груп, якы єй зазнали.

Неє нияків сомнівів, што культывуваня памяти о історичных подіях єст необхідне. Што в такым выпадку можна зробити, жебы зменшыти неґатывне влияня травматызациі, підтримуючы болістну памят? Згідно з результатами досліджынь на тему «социяльного антидота» (social cure) люде ліпше радят си з дискримінацийом і декляруют высшый психічный добростан, як чуют звязок з членами свойой групы, значыт мают высокій рівен груповой ідентыфікациі[31]. Што більше, як раз язык даной групы може быти джерелом єй позитывной ідентыфікациі[32]. Зато попросили сме участників досліджыня, жебы окрислили, якій язык (од 1 – «лем по польскы» до 7 – «лем по лемківскы/шлезскы») хоснуют в ріжных аспектах жытя і комунікацийных контекстах (нп. в бесіді з родичами, знаємыма, в социяльных медиях). Так серед Лемків[33], як і Шлезаків[34] тоты, якы частійше хоснували лемківскій/шлезскій, мали меншы симптомы історичной травмы (нп. емоцийне побуджыня, страх перед повторіньом ся траґічных історичных подій) як особы, якы так само часто думали о історичній травмі, але рідше хоснували язык групы. Інакше бесідуючы, частійше хоснуваня лемківского языка Лемками і шлезского Шлезаками позитывно влият на іх психічный добростан.

Підсумувуючы, в групах, якы взяли участ в нашых досліджынях, істнує меджепоколінова трансмісия травмы. Жебы стримати неґатывны консеквенциі історичных подій, треба бы выелімінувати фактор фурт іх зміцняючый – дискримінацию – і стремити до емпатычного узнаня травмы і болістных страт понесеных в результаті історичных подій меншыновыма групами, а тіж і узнаня ролі, яку в тых подіях одограли репресийонуючы групы. Серед спільнот досвідченых історичном травмом вартат вказати на хосен, што выходит з культывуваня меншынового языка в ріжных сферах жытя (тіж в публичным просторі) і передаваня го дальшым поколіням.

ПЕРЕСЛІДУВАНЯ І ІСТОРИЧНА ТРАВМА В ВІЛЯМОВИЦЯХ

Тимотеуш Круль

Статус меншыны, яком од давна были Вілямівяне, вязал ся з неприхыльністю сусідів, аж і в так вельокультуровым реґіоні, якым были околиці той місцевости, значыт погранича Шлеска і Малопольщы. Першы переслідуваня, о якых знаме, проходили в часах контрреформациі в XVII i в XVIII ст. Вілямівяне, як реформуваны євангеликы, были товды переслідуваны католиками, якы пришли ззовни. Некотры з них были змушены лишыти своє місто. В ХІХ ст. возник стереотып Вілямівянина-гандляря. Сеса професия, інакше як робота в поли, узнавана была на польскым селі за нечестну. Правдоподібно товды явило ся окрисліня Вілямівян «білы Жыды», якє хоснуване было так Поляками, як і Німцями з околичных сел.

З причыны высокого престіжу вілямівскых купців в гандльовых осередках, богатства ґаздів, а тіж добробыту місточка, вельох Вілямівян не стрічало ся з актами дискримінаициі або не перенимали ся нима, в самых Вілямовицях были бо они більшістю. Інакше было, коли Вілямівянка выдавала ся за особу або Вілямівянин женил ся з особом, яка походила з єдного з околичных сел (што было єднак рідкістю); такы особы часто ставали ся обєктами смішок і жартів. Жытелі околиц, так Німці, як і Полякы, не захоплювали ся Вілямовицями, як робили то політыкы і публицисты. Серед тых послідніх, што стояли по страні Німец, Вілямовиці стали ся бо «осадом реліктів пранімецкости», а для тых, што были по страні Польщы – доказом, же мимо чужого походжыня, міґранты можут ся стати Поляками. Самы Вілямівяне найчастійше не анґажували ся в тоты політычны дискусиі. Полякы і Німці были для них «чужыма», одворотні до «своіх» – Вілямівян.

Выбух ІІ світовой войны і звязаный з ним обовязок деклярувати німецку національніст (Фолькслиста) утырвалил стереотып Віямівянина-Німця серед польскых жытелів. Мимо помочы, яку вельох Вілямівян дало Полякам з околичных місцевости, по войні зачала ся фаля переслідувань, офіцийно раціоналізувана як помста за воєнны злочыны Німців. Подля Вілямівян был то лем претекст, зато же вельо разів было так, же выселяно і вязнено в лаґрах тых, котры скорше одмовили підписати фолькслисту, вкрывали ся перед службами в Вермахті або допомагали Полякам. Головном причыном переслідувань мала быти охота вкрасти маєткы і долго розвиваючы ся неохота і завист до Вілямівян спричынены культуровыма і фінансовыма ріжницями. В результаті дикых выселінь (нелеґальных аж і в світлі товдышнього права) вельо вілямівскых родин было фактычно позбавленых даху над головом на дванадцет років, мимо же в 1946 р. узнано право більшости з них одзыскати маєток. В 1945 р. выдано заказ хоснувати вілямівскій язык і вілямівскє облечыня, котрого дотримували місцевы Полякы. Был він особливо суровый для діти, якы інчого языка не знали. Боронено ім товды бесідувати взагалі, што вело до пізнійшых травм, а аж і проб самовбивства, якы Вілямівяне мотывуют карами, што стрічали тоты діти. Історикы описуючы повоєнну долю Вілямівян часто або іґнорували проблем переслідувань, што пояснювали «незагоєныма ранами», або хоснували стратеґію передаваня одповідальности за переслідуваня з Поляків прожываючых в околичных селах на ближе неокрисленых «комуністів» або «товдышні власти». Являют ся і субєктывны польскоцентричны, рідше німецкоцентричны, тексты істориків, якы прібуют довести свою неутральніст і обєктывізм. Вшыткы они представляют абсолютно інчый образ істориі як тот, што записаный єст в колектывній памяти Вілямівян і культывуваный путьом устного переказу. Пробы публично представити тоту вілямівску перспектыву стрічают часто опір дослідників, діячів і політыків реперезентуючых векшынову перспектыву. Єст то доказом на правдивіст тезы шлезской антроположкы Ґражыны Кубіцы-Геллер, же «одкрыте презентуваня свойой достоменности, котра інча єст як закладат наш спілбесідник, быват принимане як аґресивна маніфестация»[35].

Психолоґічны консеквенциі дискримінациі

Михал Білевич, Мария Міруцка, Маґдалена Скродзка, Михал Выпых

Дискримінацию мож розуміти як социяльне явиско, што выходит з потребы хоронити себе і реаґувати на одчуваный страх[36]. Є она безосновным – зато же выходячым з неохоты і блудных переконань – выключыньом єдиниц зо взгляду на іх приналежніст до окрисленых социяльных груп[37]. Основом дискримінациі єст узнаня єдном групом, часто домінуючом, же особы маючы окрислены приметы (примірно інчый выгляд, плоть, віру, традициі) становят для ней загорожыня і зато повинны быти выключены з соспільства (тзв. безпосередня дискримінация), або сут обтяжыньом для решты соспільства і не заслугуют на вшыткы права (тзв. посередня дискримінация). Чысленны досліджыня вказуют, же явиско дискримінациі має неґатывне влияня так на єдиницю, як і на соспільство. Тоты, котры самы зазнают выключыня або социяльного переслідуваня з причыны прналежности до окрисленой групы, характеризуют ся низшым почутьом власной вартости і загально низшым рівньом психічного добростану[38]. Тоты, котрым свідоміст приналежности до дискримінуваной групы передали інчы єй члены, рідше вказуют схыльніст до девалюуваня самых себе, частійше єднако сут переконаны о ворожости зо стороны векшыновой групы і мают менше до ней довіря[39]. Реакциі на выключыня мож поділити на ворожы взглядом себе і ворожы взглядом оправці. Беручы до увагы психічный добростан чловека, треба підкрислити, же досвід дискримінациі, без взгляду на форму раджыня си з ним, влият неґатывні на психічне здоровля. Часто повязаный єст він з пережываньом хронічного стресу, тырвожныма, депресийныма розстроінями, а аж і симптомами посттравматычного стресового розстроіня[40]. Постійне почутя загорожыня веде до переконаня, же аж і при міцных старанях ситуациі не даст ся змінити, што в консеквенциі стає ся безпосередньом причыном емоцийных дефіцитів[41]. Досліджыня вказуют єднак, же дискримінация в контексті актуальных подій є барже деструкцийна як тота тырваюча долшый час, примірно з причыны історичных подій[42]; правдоподібно діє ся так зато, же в тым посліднім примірі в гру входит почутя спільноты з інчыма членами дискримінуваной групы і погоджыня ся з пережываном ситуацийом. На тій основі можна дати гіпотезу, же пандемія COVID-19 становит серіозне загорожыня для меншыновых груп не лем з економічных причын, але тіж зато, же іх члены частійше стрічают ся з направленыма на них ворожыма поставами і в більшій мірі одчувают наслідства того тыпу дискримінациі. Результатом того єст збільшене почутя загорожыня і психічне обтяжыня, на вельо серіознійше як в членів домінуючой групы, спричынене бо так страхом перед вірусом SARS-CoV-2, як і браком одповідньой социяльной підпоры[43].

Дискримінация як досвід меншын: досліджыня серед Лемків і Вілямівян

В досліджыню проведеным нами серед Вілямівян і Лемків провірили сме консеквенциі зазнаваня дискримінациі зо взгляду на походжыня[44]. Жебы порахувати почутя дискримінациі, што выходит з вілямівскых або лемківскых корени, баданы особы одповідали на три звіданя (зміст звідань і процентовый розклад одповіди для Вілямівян представлят дияґрам 5., для Лемків – дияґрам 6.)[45]. Одповіди даваны были в скали од 1 – «Рішучо ся не згаджам» до 5 – «Абсолютно ся згаджам».

Дияґрам 5. Процентовый розклад одповіди на звіданя односячы ся до почутя дискримінациі серед Вілямівян

Дискримінациі з причыны етнічного походжыня зазнало близко 17% баданых Вілямівян і близко 26% баданых Лемків (середня одповіди од «Тяжко повісти» до «Абсолютно ся згаджам» на три звіданя). Єднако мож підозрівати, же одсоток дискримінацийного досвіду є векшый не лем серед вшыткых членів баданых груп, але аж і серед анкєтуваных. Част анкєт провели бо особы, якы не походят з даной групы, што могло мати влияня на одповіди баданых. Што більше, баданы особы высловлювали, в часі досліджыня і по його закінчыню, брак довіря што до выкорыстаня зобраных даных. Обнижене довіря є єдном з консеквенций зазнаной дискримінациі.

В обох групах респонденткы і респонденты звіданы были, на кілько вірят ріжным польскым інституциям і польскым сусідам (од 1 – «Нияк не вірю» до 5 – «Абсолютно вірю»). Середньо так Вілямівяне, як і Лемкы в даякій мірі вірят Полякам і польскым інституциям[46]. Єднако разом зо збільшыньом одчуваной дискримінациі рівен довіря до Поляків зменшал ся[47]. Одчувана дискримінация мала тіж неґатывне влияня на почутя силы групы серед Вілямівян[48]. Чым веце досвідчыли они дискримінациі, тым барже были в силі вірити, примірно, же то Полякы будут мати сильнійшу позицию в реґіоні о двадцет років[49]. Што більше, одчувана дискримінация мала тіж звязок з постеріганьом себе і психічным добростаном репрезентантів досліджаных груп.

Дияґрам 6. Процентовый розклад одповіди на звіданя односячы ся до почутя дискримінациі серед Лемків

Звідали сме баданых о іх почутя свойой вартости (нп. «Думам, же єм вартістном особом што найменше в такій самій ступени як інчы»)[50]. Вказало ся, же разом зо збільшыньом ся дискримінацийного досвіду зо взгляду на вілямівскє коріня зменшат ся почутя свойой вартости анкєтуваных[51]. Дискримінация перекладала ся тіж на обшыр депресийных симптомів серед Вілямівян. Баданы прошены были окрислити, як часто в остатніх двох тыжнях одчували такы проблемы, як примірно почутя смутку, пригнобліня або безнадійности (од 1 – «нияк» до 4 – «праві штоденно»)[52]. Результаты досліджыня серед Вілямівян вказуют, же высшый рівен декляруваной дискримінациі звязаный є з частійшыма депресийныма симптомами[53]. Серед Лемків дискримінация мала сутьове значыня для іх психічного добростану, то значыт загального почутя задоволіня з жытя, міряного стверджынями такыма як: «Як бы-м могла/міг іщы раз пережыти своє жытя, праві ничого бы-м не змінила/змінил» (од 1 – «Рішучо ся не згаджам» до 5 – «Абсолютно ся згаджам»)[54]. Чым высшый рівен дискримінациі зо взгляду на походжыня деклярували лемківскы респонденты, тым низшый был іх психічный добростан[55].

Досвід контакту з языком ненависти серед Лемків і Вілямівян

Чым єст язык ненависти?

Згідні з дефініцийом запропонуваном Радом Европы язык ненависти то «выповіди, якы пошырюют, пропаґуют ци оправдуют расову ненавист, ксенофобію, антисемітызм і інчы формы ненависти основаны на нетолеранциі»[56]. Пошырюваня ся языка ненависти може довести до збільшыня ся дискримінациі і упереджынь в однесіню до єй жертв[57] і може быти досвідчане як шкідливе і влияти на здоровля осіб будучых цілю ненавистных выповіди[58].

Жебы дослідити, як часто Вілямівяне і Лемкы стрічают ся з направленым на них языком ненависти, особам беручым участ в досліджыню вказали сме три выповіди, котры были узнаны локальныма орґанізациями і актывістами за приміры языка ненависти направленого проти іх групам. Звідали сме, як часто мают они контакт з подібныма стверджынями, а тіж в якых місцях ся з нима стрічают.

Частота і місця контакту з языком ненависти серед Лемків і Вілямівян

31% Лемків і 33% Вілямівян деклярувало, же николи не стрічают ся з направленым проти ним языком ненависти. 13% Лемків і 2% Вілямівян деклярує, же єст часто або барз часто цілю языка ненависти. В обох групах більшіст осіб беручых участ в досліджыню задеклярувала, же стрічат ся, аж і кєд рідко, з направленым проти собі языком ненависти.

Табеля 1. Частота контакту з языком ненависти серед Лемків і Вілямівян

николи

рідко

часом

часто

барз часто

Лемкы

31,3%

35,7%

20,2%

7,7%

5,1%

Вілямівяне

33%

51,4%

13,8%

0,9%

0,9%

Найвеце Лемків (49%) деклярувало, же стрічат ся з языком ненависти в інтернеті; окрем того трафлят ся так в публичным просторі (16%), в бесідах зо знаємыма (15%) і в інчых ситуациях (25%). Найрідше деклярували контакт з языком ненависти в радию (2%) і пресі (4%). Серед Вілямівян найвеце осіб подало, же мало контакт з языком ненависти в часі бесід зо знаємыма (32%), в публичным просторі (19%) і в інчых ситуациях (19%). Найрідше з языком ненависти Вілямівяне стрічают ся в радию (1%) і в пресі (1%).

Табеля 2. Місця контакту з языком ненависти. Табеля представлят процент респондентів, якы задеклярували контакт з языком ненависти в даным просторі. Проценты не сумуют ся до 100, зато же звіданя мало характер вельократного выбору – кажда особа могла зазначыти веце як єдну одповід

Лемкы

Вілямівяне

телевізия

5%

2,9%

радийо

2%

0,6%

преса

4%

1,2%

інтернет

49%

6,9%

в публичным просторі

16,4%

19,1%

на улици

10,7%

9,8%

в часі бесід зо знаємыма (нп. в роботі, в школі)

14,8%

32,4%

в інчых ситуациях

24,8%

18,5%

Мож обсервувати, же Лемкы і Вілямівяне частійше стрічают ся з языком ненависти в просторах, котры тяжше модерувати, а принципы выповіданя ся в них сут менше реґулюваны (нп. інтернет, публичный простір, бесіды зо знаємыма), односно мало баданых осіб деклярувало контакт з языком ненависти в просторах, котры приналежат сильнійшій реґуляциі (телевізия, радию, ґазеты).

Язык ненависти а здоровля і добростан

Частый контакт з языком ненависти може влияти на здоровля тых, котры ся з ним стрічают. Досліджыня вказуют, же пошырюваня ся языка ненависти є звязане з соспільным выключыньом[59] і чыслом самовбивств жертв ненавистных выповіди[60]. Часте стрічаня ся з языком ненависти може тіж выкликувати почутя страху в жертвах і неґатывно влияти на іх самооціну[61].

Так серед Вілямівян, як і Лемків контакт з языком ненависти вязал ся з гіршым психічным здоровльом, аж і по сконтролюваню інчых форм дискримінациі, якых зазнают особы з меншыновых груп. Чым частійше Вілямівяне стрічали ся з языком ненависти, тым сильнійшы были в них симптомы депресиі і тым гіршый настрій.

Табеля 3. Влияня языка ненависти на психічне здоровля і настрій серед Вілямівян

симптомы депресиі

неґатывный настрій

контакт з языком ненависти

0,43***

0,36***

досвід дискримінациі

0,29***

0,24**

R^2

0,19***

0,13***

В примірі Лемків частійша експозиция на язык ненависти была звязана з гіршым настройом.

Тоты результаты кореспондуют зо скоршыма досліджынями Ляуры Літс, котра вказала, же бытя жертвом языка ненависти може неґатывні влияти на психічне здоровля[62]. Початково особы, якы досвідчают языка ненависти, можут реаґувати гнівом, страхом і вражливістю. З часом контакт з языком ненависти може влинути на поставы взглядом векшыновой групы. Жертвы языка ненависти прібуют тіж радити си з тым досвідом примірно зміняючы своє поведіня. Вкрываня свойой достоменности, нп. через стримуваня ся од хоснуваня рідного языка в даякых просторах, може быти способом, жебы радити си з досвідчыньом языка ненависти і уникути дальшой дискримінациі.

Табеля 4. Влияня языка ненависти на психічне здоровля і настрій серед Лемків

неґатывный настрій

контакт з языком ненависти

0,14**

досвід дискримінациі

0,15**

R^2

0,03*

Звязок медже одчуваном дискримінацийом а социяльным довірьом в часі епідеміі COVID-19: досліджыня Лемків, Кашебів і Шлезаків

В нашых досліджынях зміряли сме досвід дискримінациі, тіж в часі пандеміі COVID-19, серед парох національных і етнічных меншын в Польщы (Кашебы, Лемкы, Шлезакы)[63]. Провірили сме тіж звязок медже частотом зазнаваня дискримінациі а социяльным довірьом. Особы беручы участ в досліджыню вказували, в якій ступени вірят поліциі, урядови, лікарям, працівникам санепіду і міністрови здоровля (1 – «Нияк не вірю», 5 – «Абсолютно вірю»). Аналіз тых не провели сме на вілямівскій меншыні з причыны невеликой чысленности пробы.

Дияґрам 7. Скаля дискримінациі в популяциі Шлезаків. Розклады одповіди з аґреґацийом позитывных (4–5 в скали, де 4 означат «Радше ся згаджам», а 5 «Абсолютно ся згаджам») і неґатывных одповіди (1–2 в скали, де 1 означат «Рішучо ся не згаджам, а 2 «Радше ся не згаджам»)

Дияґрам 8. Скаля дискримінациі в популяциі Кашебів. Розклады одповіди з аґреґацийом позитывных (4–5 в скали, де 4 означат «Радше ся згаджам», а 5 «Абсолютно ся згаджам») і неґатывных одповіди (1–2 в скали, де 1 означат «Рішучо ся не згаджам», а 2 «Радше ся не згаджам»)

Спосеред досліджаных груп найвекшый одсоток баданых осіб декляруючых досвідчаня дискримінациі заобсервувано серед Шлезаків. 44% Шлезаків чує ся оцінюваных на основі стереотыпів і опіній о Шлезаках як групі, 38% Шлезаків трафило ся быти потрактуваным нечестно або несправедливі зо взгляду на свою достоменніст, а 29% чує ся дискримінуваных.

13% Кашебів, котры взяли участ в досліджыню, чує ся оціняных на основі стереотыпів, а 21% деклярує, же было потрактуваных нечестно або несправедливо з причыны того, же сут Кашебами. 22% Кашебів чує ся дискримінуваных з причыны свого походжыня.

Спосеред досліджаных груп Лемкы деклярували найменшу інтенсивніст дискримінациі. 18% з них чує ся оціняных на основі стереотыпів, 23% стрічало ся з несправедливым або нечестным трактуваньом з причыны того, же сут Лемками, а 7% чує ся дискримінуваных зо взгляду на лемківску достоменніст.

Серед Лемків не обсервували сме статистычно важных кореляций медже постеріганом дискримінацийом а социяльным довірьом в часі пандеміі (хоц може то быти звязане з невеликом чысленністю пробы). Быти особом, яка зазнає дискримінациі, вязало ся серед Кашебів і Шлезаків з низшым довірьом до поліциі, санепіду і міністра здоровля. В примірі Шлезаків чым частійшый был досвід дискримінациі серед баданых осіб, тым низше было іх довіря тіж до уряду і лікарів.

Дияґрам 9. Скаля дискримінациі в популяциі Лемків. Розклады одповіди з аґреґацийом позитывных (4–5 в скали, де 4 означат «Радше ся згаджам», а 5 «Абсолютно ся згаджам») і неґатывных одповіди (1–2 в скали, де 1 означат «Рішучо ся не згаджам», а 2 «Радше ся не згаджам»)

Дияґрам 10. Сила кореляциі досвіду дискримінациі з социяльным довірьом серед Кашебів і Шлезаків. На дияґрамі представлено лем кореляциі статистычно важны. Неґатывны кореляциі вказуют, же чым высшый рівен дискримінациі, тым низше довіря (* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001)

Внескы і рекомендациі

Меншыновы групы жыючы в Польщы стрічают ся нераз з етнічном дискримінацийом. Дискримінация тота часом має вербальный характер; принимат форму погордливых коментарів, словных етикєток і інчых проявів языка ненависти. Має она серіозне влияня на психічный добростан – так єй вербальны, як і невербальны формы повязаны сут з неґатывным настройом і депресийом. То спричынят, же особы наражены на контакт з языком ненависти ци дискримінацию можут пізнійше на вельо гірше досвідчати вшыткых психічных криз звязаных з епідемійом коронавіруса ци соспільном ізоляцийом в періоді епідеміі.

Досвід дискримінациі єст тіж повязаный зо зменшаньом ся социяльного довіря. Вельо попередніх порівнальных досліджынь (пор. Bilewicz i Liu, 2020) вказувало, же минула віктимізация зменшат знанучо довіря до інституций – так локальных, як і загальнодержавных. В сесых досліджынях проведеных в часі епідеміі COVID-19 потвердили сме, же особы, котры зазнали скорше дискримінациі, в меншій ступени готовы сут вірити публичным інституциям (м.ін. санепідови, міністрови здоровля ци поліциі), што в результаті може загорожувати процесови успішной комунікациі проздравотных поведінь в меншыновых групах.

Важным результатом проведеных досліджынь єст тіж тото, же найвысшы рівні зазнаваной дискримінациі рапортували Шлезакы – значыт група прожываюча на обшырях, што представляны сут в медиях як епіцентр віруса COVID-19. Выходит з того важна вказівка для будучых діянь. В комунікуваню на тему COVID-19 не мож зосереджати ся на конкретных місцях як повязаных з хворотом, зато же не лем може то ограничыти свідоміст жытелів решты державы на можливіст заражыня ся вірусом, але і неґатывно влинути на фунґуваня і психічне здоровля жытелів стиґматызуваных реґіонів.

Язык ненависти і дискримінация то часте досвідчыня членів етнічных меншын жыючых в Польщы. Вказуют на тото так результаты досліджынь, як і обсервациі жыючых в Польщы Шлезаків, Лемків, Вілямівян ци Кашебів.

Зато особливо важне є взяти до увагы неґатывне влияня того досвіду на здоровля. Язык ненависти влият на добростан і психічне здоровля незалежно од того, ци хтоси стрічат ся з інчыма формами дискримінациі, ци ні. Жертвы языка ненависти можут тіж радити си з ним через зміну поведіня, так жебы не вказувати свойой достоменности і в тот спосіб уникнути дальшой експозициі не ненавистны выповіди.

Модерация змісту, основа якой в тым, жебы примірно усувати в социяльных медиях выповіди, якы не сут згідны з реґуляміном, може ограничати пошырюваня языка ненависти. Ріжны державы ввели тіж реґуляциі односячы ся до того проблему. В польскым карным кодексі сут то артыкулы 256 і 257 (вартат зазначыти, же в тых артыкулах фурт неє записів, якы бы боронили языка ненависти направленого проти особам о окрисленій сексуальній орєнтациі або джендерній ідентычности). Не все єднако реґуляциі вводжены державом, социяльныма сервісами ци інчыма інституциями сут ефектывным способом протидіяня языкови ненависти. Модеруваня змісту мож обходити через хоснуваня барже посередніх форм выповіди, а вельо злочынів з ненависти не єст нияк зголошуваных. Інчы способы протидіяня языкови ненависти, ефектывніст якых была вступні потверджена в досліджынях, выходят з творіня одповідніх социяльных норм (почутя, же єст він чымси злым і не єст обычный) і выкликуваня емпатиі взглядом його жертв.

ДИСКРИМІНАЦИЯ КАШЕБІВ – ПРОЯВЫ В ЖЫТЮ СПІЛЬНОТЫ

Артур Яблоньскій

Ситуациі, в котрых Кашебы, зо взгляду на своє етнічне походжыня, національніст і інчый язык, трактуваны сут менше прихыльні, як был бы потрактуваный інчый чловек в подібній ситуациі, сут для них самых стыдливы в штоденным жытю, часом зміцняют істнуючу травму, яка выходит з історичного досвіду нашой спільноты (тота вказувана в досліджынях то предо вшыткым травма звязана з караньом в школі за хоснуваня кашебского языка і страх о власный розвиток і социяльно-професийный аванс, якы в часі Польской Народной Республикы нерідко были Кашебам утрудняны), і зато быват, же ся ім заперечат. Такы акциі не сут через іх участників называны дискримінацийом. Выкликуют радше почутя вины, особливо в тых осіб, якы свідоміст свойой окремости старают ся глубоко вкрыти і хотят вказати собі і інчым участникам такых ситуаций, же іх приналежніст до польского народу не єст квестийом дискусиі.

В інчых ситуациях тым, што наказує дискримінуваным особам годити ся на ситуацию дискримінациі, єст страх, же не найдут або втратят роботу. Того рода ситуаций досвідчыло або бояло ся досвідчыти близко 10% Кашебів баданых в рамах проєкту LCure. Сам недавно брал єм участ в інциденті, котрый тот страх потвердил. В єдным зо склепів в Пуцку здогадал єм ся, же продавчыні добрі бесідуют по кашебскы. Вшыткым нам давало велику радіст поплітаня і робліня закупів в нашым національным языку. Не єст то уж пошырене на Кашебах. Трафило ся так раз, другій і третій, але як ся здає, комуси перешкаджало. Властительови, котрый колиси был свідком нашых бесід? Упередженому клієнтови? Приятельці з роботы, котра не походила «одталь»? Того ся не дознам. Дост повісти, же при дальшых візитах в склепі на моі пробы бесіды по кашебскы продавчыні зареаґували втікаючыма очами, а єдна з них аж і вышла до технічного поміщыня. Правдоподібно за бесідуваня по кашебскы в місци роботы были упомнены і загорожено ім консеквенциями.

Жены з того склепу будут молчати, так як і молчыт вельо осіб, якы не знают ся боронити. Освіта, професия, вік ци ступін етнічной ідентыфікациі не мают гев значыня. Мож бо быти заанґажуваным діячом котрысой з позаурядовых орґанізаций на Кашебах, а єдночасно заперечувати досвідови дискримінациі; не сут то поєдны приміры. Єст на щестя штораз веце молодых актывістів, котры голосно бесідуют о кривдах, якых зазнают з причыны приналежности до кашебской спільноты. На фейсбуковій групі «Jakô mdze Kaszëbskô»[64] звідал єм: «Якы сут днес найчастійшы проявы дискримінациі Кашебів?». Отримал єм 80 одповіди, в котрых вказаны были приміры дискримінациі Кашебів. Мож іх поділити на три катеґориі:

- язык ненависти, значыт выповіди в публичным просторі і в інтернеті, котры пошырюют, пропаґуют і оправдуют ксенофобію і інчы формы нетолеранциі, што підважают демокрактычны принципы і культурову ріжнородніст;

- дискримінация орґанами публучной влады, яка не реалізує принципу поміщеного в артыкулі 6, пкт 2.1. уставы о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку, котра бесідує, же сут они зобовязаны «піднимати одповідні середкы в ціли підтримуваня полной і фактычной рівности в просторі економічного, громадского, політычного і культурального жытя медже особами приналежныма до меншыны а особами приналежныма до векшыны»;

- дискримінация польском державом, котра не узнає Кашебів за етнічну (національну) меншыну, а кашебскому (меншыновому) языкови признала лем статус реґіонального языка.

Чысло зголошуваных примірів «гейту» є величезне. Од фурт популярных речынь тыпу: «Кашеба треба тупити як сокыру» або «Кашеб то не чловек, следь то не рыба», через хоснуваня окрисліня «Кашеб» як синоніму лінивого, пияка і злодія, одмавляня Кашебам права до почутя етнічно-національной окремости, по славну уж выповід поморского воєводы Дариюша Дреліха в выступліню з 11 листопада 2017 р., опубликуваным пак на сайті Воєвідского Уряду, в котрым політык схоснувал такы слова: «Вартат особливо днес припоминати каждому з Поляків, а особливо каждому з громадян Поморя, тіж тому, котрый называт себе »представником етнічной меншыны і реґіоналістом«, же тота територия нераз была предметом маніпуляций направленых проти єдности польской державы і в звязку з тым нашым обовязком є утримувати гев постійну певніст власной національной приналежности»[65].

Дискримінация орґанами публичной влады і інституциями такыма як нп. банкы, ма барз ріжнородный характер. Хотячы подати приміры, треба зачати од нереалізуваня основных прав чловека, такых як право хоснувати рідный язык, што односит ся до цілой системы шкільництва (в котрій кашебскій язык є предметом «для охочых»), публичных медий і цілого публичного простору. Пак треба вказати на такы проявы дискримінациі, як неприрыхтуваня загальнодоступных інформатычных систем в Польщы до хоснуваня особами, якы хоснуют кашебскій, правопису своіх імен і назвиск. В результаті особы тоты не можут примірно реалізувати банковых переводів, мати персонального довірливого профілю на плятформі ePUAP; не принимат іх тіж система реґістрациі на приниманя вакцин проти COVID-19. Тіж анкєта Національного Повселюдного Списуваня Населіня і Мешкань 2021 не была прирыхтувана на хоснуваня кашебскых диякритычных знаків, што змінено аж по інтервенциі Фундациі Кашебы. В тым пункті, як примір дискримінациі самоурядом як орґаном публичной влады, мож іщы подати орґанізуваный самоурядом поморского воєвідства конкурс на стипендиі для творців культуры. Подля стараючых ся о стипендиі кашебскых творців більшіст іх внесків є в тым конкурсі одмітувана, зато же до ансамблів оціняючых внескы не покликує ся експертів, котры знают кашебскій язык і специфіку кашебской культуры.

Кашебскы соспільны орґанізациі не бесідуют єдным голосом. Ріжнородніст кашебскых достоменностьовых політык проявлят ся в фунґуваню польоноцентричной і кашебоцентричной наррациі, початок якых іде з XIX ст. Незадоволены з теперішнього правного статусу кашебоцентрикы думают, же польска держава выкорыстує для власных ціли спір медже тыма Кашебами, котры называня свойой групы окремым народом мают за незгідне з іх самоідентыфікацийом, і тыма, што рішучо декляруют свою національну окреміст. Зато же односит ся тото до культуры Кашебів і нашого соспільно-політычного статусу, некотры неостры – в опініі кашебоцентриків – понятя схоснуваны в уставі о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку, такы як «реґіональный язык» в місце «кашебскій язык» і «соспільніст, яка хоснує реґіональный язык» в місце «Кашебы», сут тіж проявом дискримінациі.

ДИСКРИМІНАЦИЯ ЗАЗНАВАНА ДНЕС (ПЕРСПЕКТЫВА ЧЛЕНІВ СОСПІЛЬНОСТИ): ЛЕМКЫ

Анна Масляна, Олена Дуць-Файфер

Згідні з арт. 6, роз. 1. уставы о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку заборонена єст дискримінация, яка выходит з приналежности до меншыновой групы. Дальша част артыкулу подає, же одповідні орґаны зобовязаны сут «підтримувати полну і фактычну рівніст в просторі економічного, громадского, політычного і культурального жытя медже особами приналежныма до меншыны а особами приналежныма до векшыны», а тіж «хоронити особы, котры сут обєктом дискримінациі, ворогости або насильства, котрых причыном єст іх приналежніст до меншыны» і «зміцняти меджекультуровый диялоґ».

Мимо того, же тота правна реґуляция обовязує, представникы лемківской меншыны зазнавали і фурт одчувают дискримінацию з причыны етнічной приналежности. Має она ріжны формы і явит ся практычно во вшыткых сферах жытя Лемків.

Першый рівен дискримінациі вызначают уж самы уставовы записы. Залежніст в уставі даякых языковых прав меншыны (право хоснувати лемківскій язык як помічный в ґмінах) од барз высокой, бо 20-процентовой, участи меншыны в чыслі жытелів ґміны єст для Лемків дискримінуюча. Фактом добрі знаным для законодавці єст бо абсолютный брак можливости скорыстати з того права Лемками, якы в консеквенциі выселінь розсіяны сут по цілій державі. Другым записом, якій міцно ограничат языковы права Лемків, єст тот окрисляючый принципы вчыня меншыновых языків як рідных; не реґулює він бо квестиі вчыня учытелів тых языків. В примірі лемківсого языка означат то брак можливости професийного вчыня, зато же неє такой університетской єдиниці, яка бы вчыла учытелів того языка.

Дискримінация проходит і на рівни імплементациі права. Устава ясно окрислят вымогы, якы мусит сполнити социяльна група, жебы мочы єй офіцийно узнати – як в примірі Лемків – етнічном меншыном. А єднак, мимо 15 років істнуваня того правного акту, в якым етнічну меншыну дефініює ся як групу польскых громадян, што не «ідентыфікує ся зо зорґанізуваным в своій державі народом», Лемкы дальше узнаваны сут даякыма урядами і державныма інституциями за членів украіньского народу. Не лем порушат тото права єдиниці (право самоокрисляти ся), але і влият на деструкцию лемківской культуры і асиміляцию до векшыновой культуры. Што більше, хоц формально Лемкы і іх спадковина сут правні хоронены, то фактычно не єст можливе корыстати з той охороны. Лемкы не мают можливости вести полністю професийной діяльности, яка мала бы на ціли охорону, сохраніня і розвиток лемківской культуровой достоменности, зато же не мают до того нарядя. Брак єст системовой підпоры едукацийных і культуровых діянь, так важных в примірі ослабліня меджепоколіньовой трансмісиі спричыненой вымушеным розсіяньом Лемків і асиміляцийныма процесами. Брак єст системовых розвязань в квестиі маєтків, якы были одобраны Лемкам, і кривд, якы не были рекомпенсуваны. Брак і рішучых реакций і помочы зо страны державы в справі дискримінацийных ситуаций, актів аґресиі ци нетолеранциі взглядом членів лемківской меншыны, што тіж узнати можна за свого рода дискримінацию. Інституциі і державны уряды одмавляют Лемкам права заховати і укріпляти спільнотову історичну памят в формі упамятнінь важных для спільноты подій ци персон. Приміром єст брак згоды Інституту Національной Памяти, жебы поставити пропамятну таблицю в чест віче лемківской спільноты, якє прошло в 1918 р. в місцевости Фльоринка. Сто років по тій історичній подіі Лемкы уфундували таблицю, але до днес не можут єй поставити в місци, в якым прошло віче.

Явны атакы дискримінацийного характеру, якы направлены сут на Лемків, часто проходят в публичным просторі, спільным для меншынового і домінуючого соспільства. Вельо разів нищены были двоязычны (польско-лемківскы) таблиці з назвами місцевости, в якых традицийно прожывали Лемкы. Такы атакы проходили уж м.ін. в Білянці, Ґладышові ци Реґетові. В даякых припадках лемківска част ознакуваня была помазана, в інчых таблиці – знакы істнуваня Лемків і іх етнічной ідентычности, в цілости вырывали або знимали. Представникы лемківской меншыны зазнают тіж вербального насильства в середках публичного транспорту; можна ту подати примір аґресивного ведіня ся взглядом осіб, якым – коли в автобусі ідучым з Ґорлиц до Устя Руского бесідували по лемківскы – звернули увагу, же сут в Польщы і ту треба бесідувати по польскы. Такій неґатывный досвід звязаный з хоснуваньом языка меншыны серед представників домінуючой групы вести може до зміны языковой практыкы, нп. перестаня бесідувати в рідній бесіді в середовиску інчым як домашнє. Члены лемківской меншыны наражаны сут і на неприємны, образливы опініі і коментарі выходячы з упереджынь на етнічным фоні, якы публикуваны сут тіж в інтернеті – нп. на социяльных порталях або під статями, што тыкают Лемків, іх культуры ци языка. Приміром сут два коментарі: першый найдено на єдным з інтернетовых порталів під статьом о двоязычных таблицях з назвами місцевости: «siedzieć cicho na dupie i uczyć sie polskiego, a nie robić szum – jesteście mniejszością i macie sie podporządkować większości,a jak sie nie podoba to wyjazd. Tak więc proszę o spokój Łemole» (за ориґіналом). Походит він з 2008 р. і дальше можна го найти в сіти. Другій коментар походит з 2020 р. і поміщеный был в социяльным сервісі під постом, якій односил ся до річниці віче делеґатів лемківскых сел в місцевости Фльоринка і одкрытого листу до Інституту Національной Памяти з просьбом змінити становиско в квестиі упамятніня місця віче: «Zamieszkiwali na polskiej ziemi to dlaczego mordowali Polaków i współpracowali zbandami UPA nie umieli żyć wspólnie z nami więc są sami winni tej akcji w 1947 roku Otrzymali dużo lepsze warunki życia Jak im źle to niech jadą do ruskich» (за ориґіналом). Представляня такых опіній і публикуваня такого змісту має на ціли порушыти гідніст представників меншын, застрашыня, выкликаня почутя унижыня, загорожыня і гіршости. Подібны коментарі і дискримінацийны тексты найти мож тіж поза інтернетом. Приміром є ручні зрыхтувана і пошырювана в часі выборів війта ґміны Устя Рускє в 2014 р. летучка з рысунком шыбениці і написом «Bądź patriotą! Powieś sobie Łemka», односячыма ся до кандидата в тых выборах, особы лемківской національности.

Дискримінацийны ситуациі обнимают і професийный простір. Знаны сут приміры нерівного трактуваня в процесі приниманя до роботы ци в місци роботы. Єдну молоду особу обвинили о крадіж в місци роботы лем зато – в єй опініі – же походит з польско-лемківской родины. З увагы на етнічну приналежніст одмавляли Лемкам і принятя на конкретне становиско працы або аж і іх кандидатуры не были браны до увагы, мимо высшых як в інных конкурентів кваліфікаций, професийного досвіду ци досягнінь. З гіршым трактуваньом, знущаньом, жартами з походжыня і рідной бесіды представникы лемківской меншыны стрічают ся тіж в місцях наукы. Пару років тому учениця, яка рішыла вчыти ся лемкісвкого языка, была наражена на кривдяче поведіня зо страны учытелів. Вчыня того языка, як языка етнічной меншыны, проходит в польскій шкільній системі в рамах додаткового предмету; дівчыну обвинили, же ошукує, зато же оціна з лемківского языка была взята до увагы в середній оцін, а – в опініі працівників той школы – предмет тот не єст так важный як інчы і легше єст отримати з него ліпшу оціну. То прояв дискримінациі не лем языка меншыны, вартіст і престіж якого в тот спосіб ся обнижают, але і цілой групы, для якой тот язык єст єдным з найважнійшых вызначників достоменности.

Дискримінация, яку днес зазнают Лемкы, може выкликувати почутя страху перед одкрытьом свого етнічного походжыня, може і выкликувати неґатывны поставы взглядом свого языка, страх хоснувати го публично або, што гірше, бесідувати в ним взагалі і почутя браку довіря в однесіню до інчых.

ДИСКРИМІНАЦИЯ ШЛЕЗАКІВ

Рафал Жепка

На вступі хочу зазначыти, же в першых роках мойого свідомого жытя – то значыт на тым етапі психофізычного розвитку, коли формували ся комплекс «еґо» (в юнґівскым пониманю) і самосвідоміст – не мал єм шлезской достоменности. Выкристалізувала ся она аж в віку дозріваня – медже ґімназийом а ліцейом. То сутьове в контексті дальшого опису мойого досвіду з дискримінацийом Шлезаків.

Мій контакт зо шлезскістю во вчасным періоді мойого жытя ограничал ся до перебываня з мойом бабом, для котрой языкова польско-шлезска мішанка была чымси абсолютні нормальным. Аж в віку дозріваня достерюг єм, же натуральне перелучаня ся медже польскым а шлезскым приходит мі такой автоматычні; односило ся тото єднако выключні до контактів з ньом, зато же в хыжы бесідували сме по польскы. Так само было і в основній школі, де вчыли ня «правильного», «чыстого» польского языка. То сутьове, зато же з того періоду памятам двох моіх колеґів з клясы, Матеуша і Павла, котры мали барз міцный шлезскій акцент, а медже собом бесідували – так як в хыжы – по шлезскы. Запамятали мі ся они з причыны являючых ся на лекциях польского языка і на перервах уваг учытелькы, што ся односили до іх поведіня, медже інчыма были то часты інструкциі, жебы звертали ся они до учытелів по польскы – «як треба». Товды ани єм си не уявлял, же єм свідком языковой дискримінациі. Сам шлезскій здавал ся мі товды чымси нештоденным, якісом таком польско-німецком мішанином, яку з якісой причыны хоснує част діти. Што інтересуюче – памятам, же односило ся тото головні до діти, якы походили з родин з гіршом фінансовом ситуацийом або з родин з тзв. «проблемами».

В ґімназиі прикладал єм велику вагу до істориі як до предмету – любил єм єй. Все был єм цікавый того, як колиси жыли люде. З увагы на тото заінтересуваня і з підтримком учытелів брал єм участ в чысленных історичных конкурсах, тіж тых зо знаня о нашым реґіоні. Зачал єм пошырювати своі знаня, а разом з нима пониманя дій землі, на котрій мешкам. То был як раз тот момент, коли реальніст «перестала мі ся спинати». Момент, в якым:

- тзв. «шлезска говірка» перестала мі ся асоциювати выключно з дівчатками і хлопчысками позбераныма в народны облечыня на шкільных академіях,

- перестал єм ідентыфікувати Шлеск зо штучным шлезскым воєвідством і постерігати го як вынищену копальняным промыслом краіну,

- тзв. «шлезскы повстаня» перестали быти для мене «національно-освободительным рухом повороту до отчызны» і усвідомил єм собі, же істория землі, на котрій жыю, не зачала ся в XX ст.

Інакше бесідуючы – достерюг єм, же цілый час обовязковой едукациі жыл єм в інформацийній баньці, будуваній державном системом шкільництва. Баньці полній міфів, недоповіджынь, сфальшуваных даных, вкрываных фактів і історий. Называм тот період медже 2008 а 2010 р. моім «выбуджыньом ся». Товды зачал єм достерігати в публичным дискурсі річы, котры колиси ся мі тратили. Зрозуміл єм м.ін. справу «діда з Вермахту», о котрым в 2005 р. бесідувала ціла Польща, а котрый принюс Шлезакам прикры наслідства як «тым гіршым», «непевным». Пак была «закамуфлювана німецка опция» в рапорті Права і Справедливости з 2011 р.: «шлезскіст є просто даякым способом одтятя ся од польскости і найправдоподібнійше принятьом просто закамуфлюваной німецкой опциі». Товды тіж зачал єм тото вшытко нотувати: вырок Найвысшого Суду з 2013 р. в справі Стоваришыня Осіб Шлезской Національности з арґументацийом, же «такого народу неє»; спаліня шлезской національной фаны 11 листопада в 2016 р.; 2017 р. і заборона бесідувати по шлезскы в єдным зо шлезскых медичных закладів помочы; 2018 р. і знищыня шлезскоязычных витачів на граници Сємяновиц Шлезскых.

2019 р. был правдивым фестівальом антишлезскых ексцесів. Нелеґальне одкликаня директора Шлезского Музею за обєктывну історично выставу, вышмаріня з TVP реалізатора за напис: «Eurovision – Gliwice – Silesia 2019» в місце «Eurovision – Gliwice – Poland 2019», схваліня буджету в высокости 40 млн злотых на пропаґандову выставу – «Выжньошлезскій Пантеон», розвязаня Реґіонального Інституту Культуры і покликаня в його місце політычного Інституту Польской Думкы, ци вкінци переданя великой сумы державных грошів на «повстаньскій потяг», што прославлят выжньошлезску громадяньску войну.

А пак соспільне жытя вмерло, бо зачала ся пандемія. Єднако аж і локдавн і ґлобальне загорожыня не стримали польскых політычок і політыків припомнути нам, Шлезакам, же сме для Польщы проблемом. І так в маю і червци стали сме ся загальнопольском темом номер єден і предметом «гейту», «ґрілюваня» ци выладуваня загальнососпільной фрустрациі, яка выходила з введіня непередуманых ограничынь і правил. Од суґестий інтернетовых «тролів», жебы Шлеск «збомбардувати» по схоснуване товдышнім міністром порівнаня «Шлеск як Ломбардия» – «гейт» зобрал жниво в формі знищеных двоязычных таблиц ци тіж масового одмавляня готельовых резерваций туристам зо Шлеска. Доходило аж і до ситуаций, в котрых Шлезаків трактувано праві як трендуватых: 2 червця єдна з посланкынь Права і Справедливости в остентацийный спосіб наложыла масочку в часі выступліня опозицийной посланкыні Монікы Росы зо Шлеска. Підкрислити гев треба, же не думам, жебы тоты неґатывны поставы взглядом Шлезаків были мотывуваны поставами пересічных представників векшынового соспільства або оддзеркаляли просто однесіня до них векшыновой групы. Подіі тоты сут радше доказом, же польско-шлезскы анімозиі сут інспіруваны і зміцняны центральном політыком і звязаныма з ньом (в примірі пандеміі радше незаплянуваныма) діянями, з єдной страны оддзеркаляючыма долгофальову стратеґію асиміляциі Шлезаків, з другой підкрисляючыма іх позначену пейоратывні окреміст, што в результаті веде до конфліктів з причыны етнічности і достоменности. Мы, на Шлеску, змагаме ся з ефектами той політыкы од років – такой штоденні. На жаль, без ґрунтовной, тырвалой і далеко ідучой соспільной зміны направленой на будову свідомого і одкрытого громадяньского соспільства, не виджу будучности для поправы ситуациі так Шлезаків, як і Поляків.

ЯК ВЕСТИ АНТИДИСКРИМІНАЦИЙНЫ ВАРШТАТЫ

Катажына Залеска, Юстина Маєрска-Шнайдер

По теоретычній части, што односит ся до дискримінациі, і перспектыві представників етнічных меншын, отримуєш пакєт інспіраций до опрацуваня антидискримінацийных варштатів. Занятя сут направлены на діти в шкільным віку (10–15 років), што приналежат до векшыновых груп. Тоты діяня можут быти проведены протягом шкільного рока на выховавчых годинах, стрічах кружків і групах заінтересувань ітп.

Ціль варштатів

- запознати ся з етнічном ріжнородністю Польщы;

- ввести понятя дискримінациі і выріжнити єй тыпы;

- інформувати о механізмі, што веде до дискримінацийного поведіня;

- выкликати емоцийну реакцию на ситуацию выключыня;

- спрібувати выпрацувати індивідуальны методы протидіяня дискримінациі в штоденным жытю для поєдных меншыновых груп.

Час тырваня: 90 минут (запоряд або з поділом на 45-минутовы занятя).

Пропонуваны методы

Зато же варштаты направлены сут на діти, што не приналежат до етнічных меншын, складают ся з двох части. Перша має на ціли передати інформациі на тему поєдных етнічных груп. Тото, ци будут то основны інформациі односячы ся до вшыткых етнічных меншын в Польщы, ци лем єдной, треба достосувати до потреб групы участників, іх віку, рівня загального знаня і інчых індивідуальных условій. Як єст така потреба, треба тіж укріпити знаня, што ся односит до дефініциі і тыпів дискримінациі. Не рекомендуєме такых метод вчыня: бесіды, презентациі або выкладу, з якых учытелі корыстают найчастічше, і якы сут обычным елементом подібных діянь. Пропонуєме, жебы текст, што містит основны інформациі о конкретній групі або меншыновых групах, поділити на так вельо части, як вельо єст участників, і дати інструкциі, в якій хвили дана особа ма го голосно одчытати. Можна ввести руховы елементы (нп. «Як спомнене буде слово »ревіталізация«, стан і одчытай першый абзац»). Вказана техніка дозвалят зосередити увагу на задачы і спричынят, же вшыткы участникы сут заанґажуваны до кінця і слухают вшыткых інформаций.

Друга част варштатів складат ся з трьох задач, якы дозваляют одчути механізм дискримінациі в контролюваных обставинах.

Задача з фіґурами

На картках ученикы рысуют штыри фіґуры, в якы вписуют свобідне чысло окрислінь. Перша фіґура символізує групы заінтересувань, з якыма ідентыфікує ся дітина, нп. тіктокер, любитель фантастыкы, любителька кей-попу, гуманіста ітп. Дальша фіґура символізує групы, до якых приналежыт з причыны природных примет, нп. брунеты, жены, люде з вадами зору, высокы, ліворучны ітп. Третя фіґура то групы, якы поділяют даны вартости, нп. тоты, што цінят приятелів ци родинны вартости, толеранцийны, естеты ітп. Послідня фіґура односит ся до достоменностьовых квестий: Полякы, Европейці, Шлезакы – можна піднимати ту квестиі віроісповіданя. Коли рысункы сут готовы, ведучый варштаты зберат роботы і чытат приміры. Участникы, якы ідентыфікуют ся з даном групом, стают.

Евалюация може выглядати в такій спосіб: ведучый дає звіданя, нп.: «Як сте ся чули, коли стояли сте самы, а як – коли стояла більшіст?», «Ци в часі той задачы одкрыли сте, же не подумали сте о ріжных групах, до якых приналежыте?», «Чом, мимо же назвы даных груп нашли ся на картках, не вшыткы, котры іх написали, стали?».

Задачу треба закінчыти підсумуваньом, што ся односит до почутя стыду, допасуваня ся до більшости, конфліктів на фоні ріжниц, што ся зачынают од рівня заінтересувань, пак ідут через природны квестиі і переконаня і завершают ся на достоменности.

Задача з фальшывыма даныма

Ведучый занятя просит участників пошкрябати ся по лици. Як група выполнит просьбу, записує на таблици, кілько осіб пошкрябало праве лице, а кілько ліве, і зачынат дискусию на тему того, ци тота ріжниця має даякє значыня. Дальше ведучый чытат сфабрыкуваный рапорт з результатами найновшых досліджынь «американьскых психолоґів», з котрого выходит, же особы, якы пошкрябали лице (і ту подає ся страну, результат якой єст на таблици меншый), мают тенденцию попадати в залежніст од чогоси, сут менше одповідальны, частійше тратят контролю над емоциями, впадают в конфлікты, што влият на стежкы іх професийной кариєры, зато же труднішйе ім авансувати і утримати ся на становиску. Рапорт треба змодифікувати одповідньо до віку і емоцийного розвитку діти. Дальше треба провести бесіду на тему того, што беручы участ в варштатах думают о тых результатах. По вшыткым треба пояснити, же то не єст правда і досліджыня были выдуманы.

Евалюация ма підкрислити, же цілю той задачы было вказати діяня механізму дискримінациі і легкости, з яком некотры вірят в інформациі подаваны з позициі експерта, што часто зміцняют поведіня клясифікуване як посередня і безпосередня дискримінация.

То добра хвиля, жебы провести тзв. мозґовый штурм, што має на ціли пробу выпрацувати методы борбы з дискримінацийом. Пунктом выходу сут приміры меншыновых груп, якы явили ся в часі выполнюваня задачы.

Мозґовый штурм «верствовом» методом

В тій версиі ділиме групу на підгрупы. Кажда з осіб отримує скорше прирыхтувану табелю з трьома свобідныма полями і вписує три думкы на розвязаня проблему – каждый в окремым поли. Не повинны то быти просто госла, а короткы речыня. Пак картка трафлят до особы, што ся находит по лівій стороні, має она задачу дописати в дальшых рядках новы ідеі або зліпшыти думкы сусіда. Карткы ідут по цілій підгрупі, покля не вернут до первістных властителів.

Задача, што зміцнят групу

Ведучый варштаты просит участників станути при собі, тримаючы ся за рукы. Іх задачом єст утримати ланцух з рук. Дальше ведучый чытат з карт роботы з першой задачы назвы груп, з якыма ідентыфікуют ся участникы, і выдає команды: «Крок дозаду, допереду, вліво, вправо». В якісым моменті ланцух буде ся розходил або буде розорваный. Пак проходит бесіда о тым, ци утриманя ланцуха вартало тых заходів і ци влияло на комфорт выконаня дальшых команд. Цілю дискусиі єст підняти квестиі індивідуалізму і підпоры групы.

Стиґматызация звязана з COVID-19: досвід меншын

Михал Білевич

Социяльна стиґматызация звязана з COVID-19 стала ся в остатнім часі темом вельох прац і аналіз соспільных дослідників. Само явиско є тіж предметом заінтересуваня Світовой Орґанізациі Охороны Здоровля, котра дефініює тото явиско як стиґматызацию, што «возникла в результаті неґатывных асоцияций, якы лучат особы або групы осіб маючых спільны характеристычны приметы з конкретном хворотом». В опрацуваным Світовом Орґанізацийом Охороны Здоровля інформаторі чытаме дальше: «Днешня епідемія COVID-19 выкликала социяльну стиґматызацию в однесіню до осіб з окрисленым етнічным походжыньом, а тіж тых, котры приниманы сут як особы, якы могли мати контакт з вірусом»[66].

Стиґматызация звязана з епідемійом COVID-19 была обсервувана практычні на цілым світі – в Ідниі, Мексику і Єгыпті вказували стиґматызацию працівників охороны здоровля і люди з іх середовиска[67], в Єгыпті ствердили тіж упереджыня взглядом осіб походячых з Азиі і членів реліґійных меншын[68], в Зъєднаных Штатах Америкы обсервували чысленны практыкы стиґматызуючы кытайску меншыну і інчых жытелів Східньой Азиі[69]..

Явиско социяльной стиґматызациі звязаной з COVID-19 в особливый спосіб вдарят в меншыны, не лем тоты, котры в соспільным одбераню были звязаны з самом епідемійом. Вельо досліджынь односячых ся до патоґенового стресу вказує, же в ситуациі загорожыня вірусами, бактериями ци паразитами збільшат ся рівен упереджынь серед векшыновых груп[70]. Наражыня на патоґены збільшат рівен авторитаризму і морального віталізму (візиі світа як поля борбы добра зо злом), што спричынят низшый рівен толеранциі взглядом меншыны і осіб приниманых як загорожыня для національной єдности[71].

Тіж в Польщы в часі епідеміі COVID-19 медия доносили о атаках на особы походячы зо Східньой Азиі (нп. шыроко бесідуваный напад на Вєтнамку в Лукові[72]), з великом неприхыльністю стрічали ся тіж Шлезакы[73]. Стоваришыня «Николи Більше» опрацувало аж і публикацию «Brunatna Księga» czasu epidemii, в котрій запрезентували долгій список актів дискримінациі і етнічного насильства на фоні COVID-19 в Польщы, котрого жертвом были м.ін. Індонезийці, Кытайці, Жыды, Украінці, Ромы, Італиянці і негетеросексуальны особы.

В рамах проєкту LCure рішыли сме дослідити скалю досвідчыня стиґматызациі звязаной з COVID-19 серед парох національных і етнічных меншын в Польщы (Шлезакы, Лемкы, Кашебы, Вілямівяне), як тіж можливы психічны і звязаны з поведіньом консеквенциі такой стиґматызациі. Особливо хотіли сме дослідити, в якій ступени зазнаваня стиґматызациі в часі епідеміі COVID-19 може перекладати ся на погіршыня стану психічного здоровля (м.ін. на обнижыня психічного добростану, тырвожны реакциі), як тіж на дезадаптацийны реакциі в часі самой пандеміі (нп. тезавризаторскє поведіня, де надмірно громадит ся продукты, і експлоататывне, де выкорыстує ся ограничыня звязаны з епідемічным загорожыньом в місце раціонального дотримуваня іх, дотримуваня теорий змовы). Чысленны досліджыня вказуют бо, же досвід віктимізациі (бытя жертвом насильства і переслідувань) перекладат ся на зменшыня ся довіря, котре може спричыняти дезадаптацийны поведіня в часі епідемічного загорожыня і збільшену віру в теориі змовы[74].

Як вказникы стиґматызациі звязаной з COVID-19 приняли сме:

- контакт з коментарями, якы суґерували, же дана група одповідат за пошырюваня коронавіруса

- досвід гіршого трактуваня в часі епідеміі

- досвід быти трактуваным як загорожыня.

Аналіз не провели сме на вілямівскій меншыні з причыны мало чысленной пробы в досліджыню.

Розклады одповіди суґеруют, же рівен стиґматызациі звязаной з COVID-19 значучо ріжнил ся помедже досліджаныма групами. О кілько в примірі Лемків стиґматызация была вынятково рідка (1% баданых вказувал на досвід дискримінациі звязаной з епідемійом, а менше як 5% спосеред баданых Лемків вказувало, же чули ся в часі епідеміі трактуваны як загорожыня), то кус высшы рівні стиґматызациі обсервували сме серед Кашебів, а значучо высшы в Шлезаків.

Дияґрам 11. Скаля стиґматызациі зо взгляду на COVID-19 серед Лемків. Розклады одповіди з аґреґацийом позитывных (4–7 в скали, де 7 означало «Абсолютно ся згаджам») і неґатывных одповіди (1–3 в скали, де 1 означало «Рішучо ся не згаджам»)

Серед досліджаных нами Кашебів 5% деклярувало, же стрітило ся з коментарями, якы суґерували, же Кашебы сут одповідальны за пошырюваня ся коронавіруса. Подібный одсоток досвідчыл несправедливого трактуваня в часі епідеміі. Близко 6% баданых Кашебів мало в часі епідеміі вражыня, же етнічна векшына трактує іх як загорожыня.

Найсильнійшый рівен стиґматызациі з причыны COVID-19 обсервували сме в примірі Шлезаків. Може то быти звязане з фактом, же ярю 2020 р. Шлеск борол ся з фальом захворінь, а в медиях шыроко розписували ся о заражынях в шлезскых копальнях. З суґеруючыма одповідальніст Шлезаків за епідемію коментарями стрітило ся 64% баданых нами Шлезаків, 68% чуло ся трактуваных як загорожыня, а 44% нарікало на дискримінуюче поведіня зо стороны польской векшыны.

Дияґрам 12. Скаля стиґматызациі зо взгляду на COVID-19 серед Кашебів. Розклады одповіди з аґреґацийом позитывных одповіди (4–7 в скали, де 7 означало «Абсолютно ся згаджам») і неґатывных (1–3 в скали, де 1 означало «Рішучо ся не згаджам»)

Дияґрам 13. Скаля стиґматызациі зо взгляду на COVID-19 серед Шлезаків. Розклады одповіди з аґреґацийом позитывных (4–7 в скали, де 7 означало «Абсолютно ся згаджам») і неґатывных одповіди (1–3 в скали, де 1 означало «Рішучо ся не згаджам»)

Дальше рішыли сме провірити наслідства стиґматызациі зо взгляду на COVID-19. В тій ціли провели сме серию вельократных аналіз реґресиі, в котрых сме контролювали скоршый досвід дискримінациі (міряный підскальом дискримінациі зо скалі Acculturation Stress Inventory). Змінна тота была вводжена в першым кроку аналізы реґресиі, а в другым додали сме досвід специфічной стиґматызациі зо взгляду на COVID-19. Завдякы тому могли сме провірити, на кілько ситуация епідеміі коронавіруса спричыняла погіршыня психічного стану і дезадаптацийны поведіня в часі епідеміі, незалежно од скоршого досвіду дискримінациі. Того рода аналізы провели сме на баданых зо шлезской і кашебской меншын. Як было зазначене выже – досвід стиґматызациі зо взгляду на COVID-19 серед Лемків был барз рідкій, жебы ввести го до моделю як поясняючу змінну; чысло анкєт позысканых од Вілямівян не было старчаючо чысленне, жебы провести статистычну аналізу.

Табеля 5. Влияня стиґматызациі зо взгляду на COVID-19 на поведіня і переконаня односячы ся до епідеміі і на міры психічного здоровля в пробі Кашебів. Результаты для другого кроку аналізы вельократной реґресиі (при статычній контроли скоршого досвіду дискримінациі)

психічный добростан

теориі змовы на тему COVID

тезавризаторскє поведіня

експлоататывне поведіня

ґенералізуване тырвожне розстроіня

скоршый досвід дискримінациі

–0,04

0,04

0,14**

0,04

0,07

стиґматызация звязана з COVID-19

–0,14**

0,17**

0,15**

0,15***

0,15***

R^2

0,02***

0,03***

0,06***

0,03***

0,04***

Аналізы реґресиі проведены на пробі Кашебів вказали, же стиґматызация зо взгляду на COVID-19 міцно обнижат психічный добростан Кашебів і веде до збільшыня тырвожных реакций в часі епідеміі (міряных скальом ґенералізуваного тырвожного розстроіня). В досліджынях кашебской соспільности обсервували сме тіж, же баданы, якы зазнали стиґматызациі зо взгляду на COVID-19, частійше признавали ся до дезадаптацийного поведіня в часі епідеміі (нп. надмірного громаджыня ідла і основных продуктів ци хоснуваня принципів социяльной ізоляциі до реалізациі своіх ціли). Єст то тырвожне поведіня тыпове в часі епідеміі, повязане з браком довіря до реґуляций пропонуваных властями і публичныма інституциями. Окрем того тоты, што зазнают в більшій ступени стиґматызациі з причыны COVID-19, частійше дотримуют теорий змовы на тему коронавіруса, што принимают го нп. як нарядя політычной борбы, якє служыт до здобытя влады над світом. Не нашли сме статистычно важных звязків стиґматызациі з причыны COVID-19 з раціональным охоронным поведіньом в часі епідеміі.

Табеля 6. Влияня стиґматызациі зо взгляду на COVID-19 на поведіня і переконаня односячы ся до епідеміі і на міры психічного здоровля в пробі Шлезаків. Результаты для другого кроку аналізы вельократной реґресиі (при статычній контроли скоршого досвіду дискримінациі)

охоронне поведіня

тезавризаторскє поведіня

ґенералізуване тырвожне розстроіня

скоршый досвід дискримінациі

–0,04

0,03

0,11*

стиґматызация звязана з COVID-19

0,14**

0,12*

0,08

R^2

0,01**

0,02**

0,03***

В примірі Шлезаків обсервували сме, же о кілько досвід стиґматызациі з причыны COVID-19 не перекладат ся на погіршыня добростану ци збільшыня ся тырвогы, то стиґматызация має по части подібны як в Кашебів консеквенциі для діянь в однесіню до епідеміі. Особы, якы досвідчали стиґматызациі, частійше деклярували тезавризаторскє поведіня (надмірне громджыня продуктів в звязку з епідемійом). З другой стороны досвід стиґматызациі перекладал ся тіж на частійше охоронне поведіня (ношыня масочок, социяльный дистанс ітп.). В примірі Шлезаків досвід дискримінациі вюл до зріжницюваного ведіня ся звязаного з епідемійом COVID-19, так того адаптацийного, як і дезадаптацийного.

ШЛЕЗАКЫ В ЧАСІ ПАНДЕМІІ COVID-19

Бартломєй Ванот

Як чудні бы тото не звучало, то мож повісти, же пандемія коронвіруса одкрыла для Шлезаків дуже новых можливости. Перенесіня такой цілой чловечой актывности в цифровый світ спричынило, же тіж Шлезакы в барже зорґанізуваный спосіб зачали діяти в інтернеті. Тото привело до парох дебат онляйн (нп. на тему спадковины по Казімєжу Куцу), інавґурациі шлезскоязычного шоу «Co? Kaj? Kej?» ци збільшеной актывности в едитуваню шлезской Вікіпедиі.

Не означат то єднако, же вшыто рысувало ся в ясных барвах. Барз острым для Шлезаків ограничыньом звязаным з пандемійом было закрытя границ. Мешканці полудня Выжнього Шлеска, од стох років штучні розділеного державном границьом на ріці Ольза, фурт підтримуют особисты, родинны, бізнесовы ци професийны контакты, а брак можливости выізду до роботы, знаємых ци на закупы – котры то выізды од входу Польщы і Чешской Республикы до зоны Шенґен были просто очывидны – для вельох был шоком.

Окрем того уж на початку пандеміі, коли з причыны масовых скрінінґовых тестів орґанізуваных в копальнях шлезскє воєвідство консеквентні было «лідером» під взглядом чысла выявленых заражынь, через Польщу перешла фаля антишлезского «гейту». Част інтернетовых коментаторів высловлювала свою неохоту в однесіню до населіня Шлеска: «Вшытко через пєрдоленых угльоідів», «Шлезскіст то ненормальніст», част прібувала пояснити явиско, одкликуючы ся до стереотыпів: «Ганисы, як знатя, не люблят мыти рук (…), зато ганискій Шлеск хворіє, а поблизкє высше культурово і цивілізацийні Заглубя має невеликє чысло припадків», некотры пропонували розвязати проблем: «Заперти Шлеск до холеры!!!» або барже радикальны: «А не легше было бы іх збомбардувати?», «Окружыти іх муром, танкы на улиці і пильнувати, жебы ниякій ганис не втюк».

«Гейт» односил ся не лем до інтернету; в реальным світі однотувано припадкы одмовы дати услугы (нп. закватеруваня в выпочынковых місцевостях) особам зо шлезскым акцентом ци автомобільных номерах зо шлезского воєвідства, трафляли ся тіж приміры перебиваня опон «шлезскым» автам.

Пандемічна ситуация барз міцно нарушыла натуральны комунікацийны каналы в шлезскым языку. Видна єст примірно тенденция до хоснуваня шлезского языка в бесіді, але униканя го в писмі (з причыны браку полной кодифікациі ци низшый статус), в результаті чого барз часто молоды люде, хоц на лекциях, на котрых корыстали з польскоязычных підручників, частійше хоснували офіцийных язык, на перервах бесідували зо собом по шлезскы. Перехід на вчыня на дистанс знищыл момент меджелекцийной перервы як нагоды до бесід, а ученикы, примушены до бесід предо вшыткым через писемны інтернетовы комунікаторы, не перелучали ся на шлезскій код. Тым барже заникнули контакты з подвірця, натурального середовиска комунікациі в локальным языку.

Полністю зникло вельо традиций і рытуалів, котры лучыли локальны соспільности, особливо іх старшых членів. Не громадили ся на спільне szkubańy pjyrzo, не грали в пивярнях в ската. Футбольовы стадіоны, котры часто (нп. в Хожові) были неформальныма осередками пропаґуваня шлезской окремости, были закрыты.

СТИҐМАТЫЗАЦИЯ В ПОЛЬСКЫХ МЕДИЯХ

Шымон Ґруда, Йоанна Мариняк

Чысленны приміры дискримінацийных і аґресивных выповіди і поведіня взглядом членів етнічных меншын в першых місяцях епідеміі COVID-19 в Польщы зареґістрували члены і членкыні Стоваришыня «Николи Більше» в публикациі Wirus nienawiści: «Brunatna Księga» czasu epidemii (Варшава 2020). В тым часі в пресовых статях і медияльных выповідях повторювали ся выповіди, што вяжут епідемійолоґічне загорожыня з особами походячыма зо Східньой Азиі (мимо факту, же вірус SARS-CoV-2 был уж товды од даякого часу присутный в Европі). Серед повторюючых ся тем вымінити можна прикликуваня стереотыпів односячых ся до кулінарных традиций держав реґіону (особливо міфу, же джерелом першого заражыня новым коронавірусом мала быти страва з мышпергача), як і теориі змовы односячы ся до нибы штучного характеру віруса, якій мал бы быти біолоґічным оружом опрацуваным з поручыня уряду Кытайской Народной Республикы. Сесы выповіди, якы перекладали ся на реальны акты дискримінациі і насильства, явили ся аж і в мейнстрімовых медиях. Даякы політыкы і державны урядникы тіж офіцийно выповідали ся в такій спосіб.

В меншій мірі присутны были, предо вшыткым в публичній телевізиі, выповіди, што суґерували звязок медже епідемійолоґічном ситуацийом в державах Полудньовой Европы, в Німеччыні і Швециі а присутністю біженців і міґрантів з держав Близкого Сходу. Выповіди, што вяжут епідемічне загорожыня з Жыдами – особливо в контексті ріжнородных теорий змовы – і особами ЛҐБТ+, мали невеликій засяг, в великій мірі ограниченый до медий о профіли крайні правицьовым.

В часі од мая до серпня 2020 р. медияльны реляциі были здомінуваны комунікатами о огнисках заражынь на териториі шлезского воєвідства. Не бракувало товды достовірных інформаций, якы звертали увагу на густоту населіня, присутніст великых промысловых підприємств і – особливо – на зосереджыня тестів на групах осіб з підвысшеным ризиком заражыня як на причыны більшого чысла потвердженых припадків COVID-19 в тым реґіоні. Были єднак і наррациі зо стиґматызуючым характером, м.ін. неправдивы інформациі о плянах уряду, жебы закрыти границі воєвідства; тіж в загально збалянсуваных текстах явили ся потенцийні стиґматызуючы фразы, нп. інформуючы, же «Шлеск єст одповідальный» за значучый одсоток хворых, або же пандемія в Польщы кінчыла бы ся, «як бы не Шлеск». Часом цитуваны были і выповіди публичных осіб, што обвиняли за епідемійолоґічну ситуацию в реґіоні локальну культуру і стереотыповы приметы Шлезаків, м.ін. культуру товарискых стріч ци выдумане недотримуваня правил гіґєны. Тіж і в тым примірі доходило до актів дискримінациі, а аж і насильства – предо вшыткым вербального насильства в коменатарях в социяльных і інформацийных сервісах – взглядом копальників, Шлезаків, жытелів шлезского воєвідства загально.

Окрем выміненых выже трендів рідко являли ся в пресовых статях фразы потенцийні стиґматызуючы інчы меншыновы групы. Примірно в ліпци 2020 р. єден з найбільшых польскых інтернетовых порталів помістил статю о ратунку мальтийском прибережном стражом 94 біженців з держав Африкы; статя мала непередуманый наголовок: «Біженці достали ся до Европы. Більшіст має коронавіруса».

СТИҐМАТЫЗАЦИЯ МЕНШЫН В ЧАСІ ПАНДЕМІІ: ВНЕСКЫ І РЕКОМЕНДАЦИІ

Михал Білевич, Шымон Ґруда, Йоанна Мариняк

В часі епідемічной кризы даякы спосеред польскых національных меншын зазнали стиґматызациі з причыны COVID-19, а в інчых досвід такій был барз рідкій. В примірі Кашебів – і по части в примірі Шлезаків – обсервували сме серіозны неґатывны консеквенциі в осіб, што зазнали стиґматызациі в звязку з COVID-19, хоц в примірі Кашебів досвід такій был односно рідкій. Особы, якы стрічали ся зо стиґматызацийом, частійше реаґували на епідемію в панічный спосіб (нп. громадили продукты до ідла, што могло загорозити ланцухови достав), частійше вірили в теориі змовы односячы ся до коронавіруса: часом досвід такій влиял і на іх добростан. Вартат гев додати, же подібны консеквенциі обсервували сме і досліджаючы корінне населіня в Мексику – там тіж стиґматызация з причыны COVID-19 вела до обнижыня добростану, погіршыня психічного здоровля і дезадаптацийного поведіня. Протидіяня стиґматызациі з причыны COVID-19 єст необхідне для доброго фунґуваня меншыновых груп в часі епідеміі.

Ограничыня стиґматызациі звязаной з хворотами не єст тяжкє – старчыт ефектывна комунікация, так на рівни державы (інструкциі для урядників і служб, што ся занимают ограничаньом скалі епідеміі), як і на рівни медий (порадникы тыпу «stylebook» для пресы ци електронічных медий, што окрисляют спосіб писаня о квестиях етнічности і о проблемах публичного здоровля). В реґіонах, в якых прожывают великы групы етнічных ци національных меншын, вартат інформувати, влияти на вражливіст учытелів працуючых з молодежом. В праці з учениками повинны они підкрисляти, же епідемія має універсальный характер, а нияка з конкретных меншыновых груп не єст барже схыльна заразити ся хворотом, а тым барже не має більшых можливости транслмітувати єй. В тот спосіб скаля стиґматызациі звязаной з хворотом може быти значучо ограничена.

В ситуациі епідемійолоґічной кризы достовірне інформуваня соспільства о загорожынях здоровля єст ключовом рольом медий. Кризовы ситуациі часто ведут до збільшыня ся ксенофобічных постав і заховань; необхідне єст звертати особливу увагу на тото, жебы не выкликувати такых настроів. В подібных обставинах вынятково важне єст не укріпляти стереотыпів, што односят ся до меншыновых груп, і не хоснувати фраз, што можут спричыняти так почутя кривды серед членів тых груп, як і стиґматызацию ци брак довіря зо стороны векшыны.

Члены векшыновой групы можут си не уявляти, же хоснуваны нима фразы часто вписуют ся в істнуючы, хоц часом несвідомы, упереджыня і зміцняют іх; зато в примірі журналістів необхідне єст запознати ся з проблематыком односячом ся до даной меншыны і форм стиґматызациі, з якыма ся она стрічат. Треба особливо рекомендувати хоснувати преферуваны членами меншыной групы власны назвы, іх правопис (в польскым языку великом буквом в примірі груп самоідентыфікуючых ся як народы) або транслітерацию, уникати термінів з неґатывныма конотациями, застарілых ци неточных, познати внутрішні розріжніня і підгрупы. Добрым джерелом такого знаня сут тексты публикуваны в традицийных і социяльных медиях самыма членами меншын.

Згідно з рекомендациями Світовой Орґанізациі Охороны Здоровля, жебы окрислити патоґены і выкликуваны нима хвороты, треба хоснувати неутральну номенклятуру. Не повинно ся іх окрисляти при помочы однесіня до держав ци реґіонів, в якых перше были ідентыфікуваны, зато же може то вести до стиґматызациі жытелів і осіб походячых з тых обшыри. Інчы тыкаючы медияльных выповіди рекомендациі той самой орґанізациі звертают увагу на тото, жебы уникати термінів, якы реіфікуют тых, якы хворіют (такых як «приміры» ци «жертвы») або конотуют іх як загорожыня («носителі», «особы підозрены, же сут заражены», «передаючы» ци «заражаючы»). Інструкциі для медий повинны підкрисляти рекомендацию, жебы епідемічных хворіт з ґлобальным скальом не вязати з конкретныма реґіонами. В місце «кытайска хворота», «вірус з Уханя», «вірус з Азиі» ліпше хоснувати властивы терміны даной хвороты, такы як «коронавірус SARS-CoV-2», «тяжкій острый респіраторный синдром», «хворота COVID-19». Хоц тоты рекомендациі не тыкают ся лем членів меншын, дотримуваня іх єст в тым примірі особливо важне з огляду на выняткове наражыня на стиґматызацию і повторну віктимізацию меншыновых груп, часто особливо нараженых на здравотны, социяльны і економічны наслідства епідемійолоґічных загорожынь.

Меншыновы языкы в Польщы і іх хоснувателі: дияґнозы, вызваня і стратеґіі підпоры і ревіталізациі

Юстина Олько, Йоанна Мариняк, Маґдалена Скродзка, Бартломєй Хромік

Проти пошыреній опініі Польща не єст языково єднородном державом, і то не лем з причыны присутности міґрантів. Днес на териториі нашой державы хоснує ся што найменше 17 корінных языків і языковых одмін, хоц в однесіню до стану сперед II світовой войны тото чысло зменшыло ся о більше як половину[75]. По 1945 р. в комуністычным режімі хоснувателі локальных языків стали ся в великій мірі «невидимыма» (а радше: нечутныма) і были підданы долготырвалій асиміляцийній політыці. Хоц по 1989 р. в языковій політыці явили ся зміны, фурт не вшыткы меншыновы языкы хоснуваны на обшыри нашой державы сут офіцийні узнаны державом. Основным правным актом в тій обшыри є Устава з дня 6 січня 2005 р. о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку[76].

В одріжніню од девятьох національных меншын (білоруской, чешской, литовской, німецкой, ормяньской, росийской, словацкой, украіньской і жыдівской), устава дефініює етнічны меншыны як групы, якы не ідентыфікуют ся з інчым сучасным народом зорґанізуваным в своій державі. Статус етнічных меншын мают в тым правным акті меншыны: караімска, лемківска, ромска і татарска. Подля уставы етнічна меншына «в значучый спосіб ріжнит ся од решты громадян языком, культуром або традицийом» (язык є лем опціональном критерийом) і «стремит до утриманя свого языка, культуры або традиций». Єдном з критерий є тіж факт прожываня на «теперішній териториі Польской Республикы од што найменше 100 років». Такій спосіб дефініюваня статусу «меншын», нашмареный державом, спричынят, же етнічны групы, што хотят старати ся о офіцийный статус, мусят выказати, же сполняют вымогы вымінены в уставі. Іх власны критериі выокремліня групы і приналежности до ней і специфічны аспекты достоменности не сут нияк в тым процесі браны до увагы.

О кілько язык не єст абсолютно основный для выокремліня етнічных меншын, о тілько дефініция реґіонального языка, што поміщена в уставі, заслугує на увагу. І так є то язык «традицийно хоснуваный на териториі даной державы єй громадянами, котры чысленні сут меншом групом од решты населіня той державы» і «ріжнит ся од офіцийного языка той державы; не обнимат то ани диялектів офіцийного языка державы, ани языків міґрантів». Проблем в тым, же не фунґуют науковы, стислы критериі одріжняня «языка» од «диялекту». Законодавці не взяли до увагы факту, же з соціолінґвістычного пункту пізріня урядовый язык є лем «диялектом», котрый отримал привілегію і был узнаный за «стандардовый язык», часом в результаті додатково і в штучный спосіб вводженой стандаризациі. В барз простый спосіб проблем розріжняня «языків» і «диялектів» был представленый декады тому Максом Вайнрайхом: A szprach iz a dialekt mit an armej un flot («Язык є диялектом з армійом і флотом»). В практыці сут то часто політычны рішыня. Напримір на Балканах, по розпаді Югославіі, новоутворены державы зачали розвивати своі стандардовы языкы. Взглядна є тіж квестия абсолютного розріжніня ґерманьскых языків Скандинавіі. Хоц літературны одміны даньского, шведского і норвежского сут взаємні зрозумілы, то принимат ся іх за окремы языкы[77]. В однесіню до такого браку лінґвістычных критерий рішаючых о узнаню даной бесіды за язык або диялект важный голос повинна мати сама соспільніст, яка хоснує даный язык.

Ідеолоґія, яка ділит языкове контінуум на «языкы» і «диялекты», є очывидно барз пошырена – в такій мірі, же як раз тоты арґументы выкорыстаны были в лютым 2021 р. в проєкті становиска уряду, котрый дал неґатывны опініі о змінах в уставі о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку, якы мали на ціли надати «шлезскому етнолектови статус реґіонального языка»[78]. Авторы того же тексту в штывный і анахронічный спосіб здефініювали понятя «языка», «диялекту» і «говіркы»; оперли ся при тым на выданых книжково університетскых скриптах – головні на публикациі Wstęp do językoznawstwa[79], котра є записом выкладів для першого рока польоністыкы Варшавского Університету з років 1999–2001 – іґноруючы істнуваня чысленных науковых публикаций, што вказуют потребу чысто інакше посмотрити на диялектолоґію і локальны языкы. В результаті становиско уряду квестийонує істнуваня «окремого шлезского языка» і узнає го лем за диялект польского языка.

Додатково становиско тото перестерігат перед узнаньом шлезского языка за реґіональный язык, підтримуючы, же може то «спричынити подібны жаданя в представників інчых реґіональных груп, якы хотят дбати о своі локальны »языкы« (говіркы, диялекты), нп. мешканців Вілямовиц. Обнятя єдного з диялектів польского языка охороном, што выходит з записів уставы о меншынах, може імплікувати в хоснувателів тых диялектів, што хотят розвивати свою »бесіду«, множыня ся жадань обняти диялект записами той уставы. Узнаваня істнуваня дальшых диялектів як реґіональных языків могло бы в результаті довести до парадоксальной ситуациі, в котрій соспільство Польской Республикы складало бы ся выключно з осіб, якы хоснуют окремы реґіональны языкы без істнуваня загального національного языка». Тоты тверджыня пошырюют небезпечну і шкідливу візию «загорожыня» для національной векшыны, якє мали бы нибы становити меншыны і іх языкы. Того рода думаня лежыт в основах націоналістычных ідеолоґій і може быти джерелом дискримінациі і переслідувань меншын.

Квестию розріжніня «языка» і «диялекту» помістили сме тіж в нашых досліджынях. В анкєтах звідували сме нашых участників з поєдных етнічных груп, а тіж членів векшыновой групы, то єст ідентыфікуючых ся выключні як Полякы, ци мают даный меншыновый язык за «язык» ци за «диялект». В примірі осіб ідентыфікуючых ся як Шлезакы[80] лем 36% згодило ся зо стверджыньом, же шлезскій то язык, а аж 51% узнало го як раз за диялект (13% не мало свойой опініі на тоту тему). В групі Поляків, якы мешкают на Шлеску і не ідентыфікуют ся як Шлезакы, аж 76% мало шлезскій за диялект/говірку. Для порівнаня лем близко 22% лемківскых респондентів і лем 7% кашебскых мало свій язык за диялект. Мимо становиска уряду, вантпливости односно того, ци wymysiöeryś є языком ци диялектом, не має більшіст Вілямівян[81]: аж 69% не згаджат ся зо стверджыньом, же вілямівскій то диялект або говірка, хоц 10% не має ясной опініі в тій справі (даны з досліджыня проведеного в 2018 р.). Чысто інакше выпадают опініі жытелів підбескідского реґіону, што мешкают поза Вілямовицями (2020 р.)[82]: аж 53% узнало вілямівскій за диялект/говірку, а проти такій опініі было лем 21%.

В світлі спомянутой уставы і на основі выокремленых в ній критерий статус реґіонального языка отримал дотепер лем кашебскій язык, котрый подля повселюдного спису з 2011 р. хоснує 108 140 люди. Якы-небуд пробы узнати інчы локальны языкы реґіональныма языками односили ся дотепер – принаймі офіцийні – як раз до критериі бытя «диялектом». Односит ся тото до вілямівского[83], узнаного даякыма експертами «диялектом німецкого языка», як тіж до шлезского, маючого нибы статус «диялекту» польского языка. Вартат спомнути, же в часі повселюдного спису з 2011 р. шлезскій як язык комунікациі задеклярувало аж 529 377 осіб, значыт значучо більше як хоснувателів языків узнаных державом національных і етнічных меншын, в тым німецкого (96 461), білоруского (26 448), ромского (14 468) ци лемківского (4454)[84].

Дияґрам 14. Постеріганя статусу языковой одміны як языка/диялекту

Офіцийне узнаня языка меншыны без сомнівів влият на його ліпше постеріганя і на формуваня барже позитывных языковых постав звязаных з хоснуваньом (або нехоснуваньом) окрисленого языка. Зо шкідливом опінійом клясифікуючом локальны языкы і вариянты языків як «диялекты», а не як полноцінны «языкы», змагают ся хоснувателі меншыновых языків на цілым світі. Переважно клясифікация тота приходит ззовни і є присвоєна членами соспільности. Часто не знают они повісти, яка єст ріжниця медже «диялектом» а «языком» (часом як критерию подают, же язык ма писану форму, а диялект ні, або же язык є «чыстый», а диялект «занечыщеный» пожычками), але думают, же іх «диялект» є «гіршый». Зато трафлят ся, же ганьблят ся свойого языка і выховуют діти в домінуючым/державным языку, аж і кєд не єст він іх першым языком або кєд не сут в силі правильні го хоснувати. Емоцийны і коґнітывны втраты, што товаришат тому процесови социялізациі діти в «чужым» языку, тяжко порахувати.

Присутніст той анахронічной, псевдонауковой критериі в обовязуючым праві, што повинно хоронити меншыновы групы, якы прожывают на териториі нашой державы, є сутьовом перешкодом в узнаню прав хоснувателів локальных языків і в запевніню ім барже ефектывных форм охороны і розвитку. Што більше, хоснуваня поміщеных в уставі з 2005 р. дефініций меншын спричынят, же не вшыткы дискримінуваны з етнічных причын в Польщы обняты сут розпоряджынями, якы хоронят перед етнічно-языковом дискримінацийом. Узнаня языка ма не лем символічный вымір, хоц тот остатній є очывидно важный для зміны неґатывных ідеолоґій і языковых постав, але і полегшат – тіж під правным і фінансовым взглядом – конкретны діяня і едукацийны можливости. Приміром сут Кашебы, де по 2005 р. піднюс ся так престіж і видиміст языка, як і звязаны з ним актывности в обшыри едукациі, культуры, медий ітд.

Што більше, актуальне право не лем барз ограничат языковым меншынам можливости старати ся о узнаня іх языків, але тіж, в примірі узнаных уж етнічных меншын – можливіст запевнити видиміст і публично ознакувати простір, в якым жыют. Згідні зо спомянутом уставом з 2005 р. ґмінны самоуряды можут ввести язык меншыны як помічный язык хоснуваный в контактах з орґанами ґміны, єднак лем товды, коли особы з меншыны становлят што найменше 20% мешканців ґміны (в примірі Кашебів што найменше 20% жытелів деклярує хоснуваня кашебского, маючого статус реґіонального языка). О кілько примірно на Кашебах є 19 двоязычных ґмін, о тілько в выпадку даякых меншын сполнити тоту критерию є барз тяжко. В такій ситуациі сут примірно Лемкы; перед переселінями на Украіну і выселінями проведеныма в рамах акциі «Вісла» в 1947 р. становили они рішучу більшіст мешканців сел в Низкым Бескіді і части Сандецкого Бескіду. Єднак лем нечысленны змогли вернути на свою традицийну територию; тепер становят они меншыну в однесіню до польского населіня, котре заняло іх землі. Аж і в ґміні Устя Рускє, котра є найбільшым скуписком Лемків в Польщы, становлят они – подля повселюдного спису з 2011 р. – 12,5% мешканців; значыт устава не дозвалят ввести гын лемківского языка як помічного. Згідні з записами уставы повело ся лем ввести двоязычны таблиці з назвами девятьох сел. Присутніст меншыновых языків в языковым краєвиді є для іх хоснувателів барз важна так під символічным, як і психолоґічным взглядом. Хоц на таблицях назвы в меншыновым языку лем товаришат назвам в языку державы, а не заступуют іх, то єднак сут они часто предметом актів вандалізму мотывуваного языковом і етнічном ворожістю. Здає ся, же пандемія насилила тоты поведіня, чого приміром може быти знищыня двоязычной таблиці на граници Вілямовиц (поставленой в рамах локальной, незалежной ініциятывы) ярю 2020 р. (ілюстрация 1).

Ілюстрация 1. Витач на граници Вілямовиц. Фот. Ґжеґож Маєрскій

В дальшых частях того розділу представиме ріжны аспекты языкового фунґуваня выбраных меншыновых груп, якы взяли участ в досліджынях нашого проєкту в роках 2018–2020.

Трансмісия языка і языковы компетенциі

Єдным з найвекшых проблемів для хоснувателів меншыновых языків в Польщы є запевнити іх переказ наступным поколіням, як тіж дати безпечны, стабільны просторы іх хоснуваня. В наслідстві вельох років асиміляцийной політыкы, пресиі зо стороны домінуючого/державного языка, історичных подій (в тым нп. выселінь і етнічных переслідувань в часі ІІ світовой войны і по ній), а тіж шыроко пониманой «модернізациі», найбарже тыповый спосіб передаваня языка – з родичів на діти – был серіозні ослабленый. Потверджают тото досліджыня реалізуваны в рамах нашого проєкту. В інтернетовій анкєті проведеній серед Кашебів в 2018 р. 51% респондентів вказало, же навчыло ся кашебского од матери, а 53% од вітця, єднак аж 70% вказало діда і бабу або інчых членів родины (респонденты мали можливіст выбрати більше як єдно джерело вчыня языка).. Вчыня ся языка од діда і бабы є частым механізмом, обсеруваным на цілым світі в соспільностях, якы хоснуют языкы, што загорожены сут загыбніньом. Аж 45% кашебскых респондентів подало тіж приятелів як джерело наукы языка, лем 19% вказало на школу. Ясно вказує то на вызваня звязаны з трансмісийом языка, а тіж на односно невелику ролю шкільной едукациі в протидіяню тому явиску.

Дияґрам 15. Способы вчыня ся кашебского языка серед респондентів досліджыня з 2018 р.

Інчым проблемом, што ся вяже з серіозныма вызванями для етнічных меншын хоснуючых языкы, якы сут в ріжній ступени загорожены, є ступін знаня языка поєдныма членами соспільности. Може она ріжнити ся значучо медже поколінями, што барз утруднят передаваня актывных языковых компетенций. Причыном такой ситуациі може быти перерваный або ослабленый переказ в хыжы, ріжный вік, в котрым члены групы вчат ся языка, ци неполна социялізация в меншыновым языку, в тым примірно ограничены компетенциі або компетенциі обнимаючы лем окрислены функциі або домены хоснуваня. Тоту ситуацию оддзеркалят шырокій спектр языковых знань хоснувателів кашебского. Більшіст то корінны хоснувателі в старшым або середнім віку, якы ся навчыли кашебского дома і рідко хоснуют його писану форму. Чысленна група осіб в середнім віку і молодых має окрислены языковы компетенциі набыты через контакт з інчыма членами родины (особливо з дідом і бабом і родичами), сусідами або знаємыма, але має ограничену можливіст актывно хоснувати язык, а часом лем знат го пасивно. Окремом групом сут діти, молоды люде і в середнім віку, якы ся не навчыли кашебского дома, але в школі, і мают ріжну обшыр знань в обшыри бесідуваня, чытаня і писаня. Вкінци істнуют групы актывістів і ентузиястів в ріжным віку, якы підняли рішыня актывно хоснувати кашебскій в ріжных сферах жытя; іх языковы компетенциі можут тіж ся барз ріжнити.

Языковы практыкы меншыновых груп

Зріжницюваня языковых компетенций має великє влияня на спосіб і частоту хоснуваня меншыновых языків. Выбір языка в даній комунікацийній ситуациі залежыт тіж од того, в якым языку або в якых языках дана особа была выховувана, якій язык знає і преферує єй середовиско (в тым члены родины) і якій язык єст переважно хоснуваный в даным контексті, напримір в уряді ци в роботі. Примірно аж 29% Кашебів признало, же часто або барз часто уникат бесідуваня по кашебскы з інчыма Кашебами, боячы ся, же не бесідує дост добрі; 31% робит то рідко або часом. Жебы провірити, як выглядат комунікация в ріжных аспектах жытя, в нашым досліджыню дали сме звіданя о хоснуваня языка меншыны і польского языка ріжным групам: в 2018 р. Кашебам і Лемкам, в 2020 тіж Шлезакам. Ниже вказаны аналізы односят ся лем до осіб, котры задеклярували дану етнічну ідентыфікацию – незалежно од того, ци деклярували тіж інчы.

Участникы досліджыня одповідали на звіданя «В якых ситуациях хоснуєте польскій, а в якых кашебскій/лемківскій/шлезскій?». Одповіди мож было дати на скали, де 1 означало «лем по польскы», а 7 «лем по кашебскы/лемківскы/шлезскы»[85]. Комунікацийны просторы можливы до выбору односили ся предо вшыткым до штоденного жытя: комунікациі з членами родины (родиче, дідо і баба, діти, муж/жена/партнер), особами з близкого соспільного кругу (приятелі/знаємы, сусідове, социяльны медия) і специфічных ситуаций для каждой групы. Ниже представляме полны одповіди спільны для вшыткых груп[86].

Табеля 7. Середнє хоснуваня польского і меншынового языка в ріжных доменах жытя в скали 1–7, де 1 означат хоснуваня лем польского языка, а 7 – лем меншынового языка в досліджыню з 2018 р. Меджегруповы ріжниці поданы сут в приписах. Додаткова візуалізация в дияґрамі 16

Кашебы (2018)

Лемкы (2018)

дідо і баба[87]

4,12

6,32

родиче[88]

3,57

5,92

діти[89]

2,82

5,01

приятелі/знаємы[90]

2,90

4,02

сусідове[91]

2,74

2,80

інтернет або социяльны медия[92]

2,53

3,38

Табеля 8. Середнє хоснуваня польского і меншынового языка в ріжных доменах жытя в скали 1–7, де 1 означат хоснуваня лем польского, а 7 – лем меншынового языка в досліджыню з 2020 р. Меджегруповы ріжниці поданы сут в приписах. Додаткова візуалізация в дияґрамі 17

Кашебы (2020)

Лемкы (2020)

Шлезакы (2020)

дідо і баба[93]

3,36

5,39

4,79

родиче[94]

2,76

4,54

4,35

діти[95]

2,23

3,55

3,83

муж/жена / партнер/партнерка[96]

2,2

3,41

3,86

приятелі/знаємы[97]

2,5

3,07

3,96

сусідове[98]

2,42

2,23

3,74

інтернет або социяльны медия[99]

1,8

2,68

2,6

Грубым шрифтом в обох табелях зазначены сут одповіди вказуючы, же в даным комунікацийным просторі меншыновый язык є середньо хоснуваный частійше як польскій язык (вартіст веце як 4). Результаты запрезентуваны в табелях 7. і 8. вказуют три важны квестиі. По перше, подля даных зысканых одреспондентів в обох досліджынях найбільшу етнолінґвістычну жывотніст спосеред меншыновых языків присутных в нашым досліджыню выказує (офіцийні неузнаваный!) шлезскій язык; в каждій домені жытя окрем інтернету є хоснуваный штоденні нашыма респондентами переважно так часто як польскій язык. Дальше сут: лемківскій (хоснуваный в социяльній сфері рідше як польскій, але в родинній сфері частійше або рівно з польскым) і кашебскій (хоснуваный загально рідше од польского). По другє, видно ясный поділ на родинну сферу, в якій хоснуваня меншыновых языків сильнійше ся утримує, і сферу дальшых социяльных контактів, де хоснуваня меншыновых языків єст релятывно невеликє. По третє, выже представлены результаты творят образ зорваня меджепоколіньового переказу языка: переважні спілбесідниками в меншыновым языку сут дідо і баба, а пак родиче. З дітми бесідує ся частійше по польскы[100].

Ріжниці в одповідях кашебскых респондентів в 2018 і 2020 р. выходят з того, же вчаснійша анкєта была пропаґувана і пошырювана кашебскыма медиями; в досліджыню взяло товды участ вельо осіб актывні заанґажуваных в підтримуваня языка і кашебской культуры і/або безпосередньо заінтересуваных кашебскыма справами. Досліджыня з 2020 р. было реклямуване на Фейсбуку, а реклямы трафляли до тых, што мешкали на Кашебах, мож ся адже додумувати, же профіль участників был барже репрезентатывный для кашебской популяциі. Подібні в примірі Лемків досліджыня в 2018 р. ведене было головно індивідуальні в хыжах членів соспільности, а в 2020 р. через інтернет.

Тоты реґулярности сут тіж барз видны в процентовым розкладі. Серед Кашебів, котры взяли участ в досліджыню в 2018 р., аж 44% задеклярувало, же з дідом і бабом частійше бесідує по кашебскы як по польскы, в порівнаню до лем 28% в примірі бесіды з родичами. В окремым звіданю о язык комунікациі з родичами 30% участників досліджыня задеклярувало, же бесідує зо своім няньом по кашебскы, 47% по польскы, а 23% в обох языках. 26% бесідувало з мамом по кашебскы, 49% по польскы, а 25% в обох языках. Лем 13% хоснувало кашебскій до комунікациі з дітми, што вказує на збільшаючу ся діру в меджепоколіньовым переказі кашебского языка. Як іде о выбраны публичны домены, аж 93% участників досліджыня задеклярувало хоснуваня лем польского языка в урядах, а 95% в службі здоровля.

Дияґрам 16. Домены хоснуваня польского і меншынового языкa в панельовым досліджыню Лемків і Кашебів в 2018 р.

Дияґрам 17. Домены хоснуваня польского і меншынового языкa в панельовым досліджыню Лемків, Кашебів і Шлезаків в 2020 р.

Часто декляруваным кашебскыма респондентами поведіньом єст униканя бесідуваня по кашебскы в присутности Поляків в роботі, середках публичной комунікациі і в публичным просторі (в 2018 р. 40% і 31% баданых признало, же в тых ситуациях уникат бесідуваня по кашебскы «часто» і «барз часто»). Серед Лемків часте або барз часте униканя бесідуваня по лемківскы в присутности Поляків в роботі або на імпрезі задеклярувало 28% респондентів в 2018 р., а тілько же признало, же робит так «часом» або «рідко». Даякы языковы поведіня вказуют, а єдночасно утырваляют, збільшаючу ся меджепоколіньову дірю в хоснуваню языка. Аж 19% баданых на Кашебах задеклярувало, же часто або барз часто не знат ся перемочы, жебы до своіх діти бесідувати по кашебскы, а 31% робит тото «часом» або «рідко»; 25% часто або барз часто бесідує по кашебскы до старшых, але серед рівных віком переходит на польскій (42% задеклярувало, же робит так «часом»). Єдночасно єднако члены меншыновых груп чуют великій непокій і непевніст, што звязаны сут з перетырваньом іх языків. Аж 72% Лемків, 74% Кашебів (результаты з 2018 р.) і 81% Шлезаків (результаты з 2020 р.) трапит ся о іх будучніст. В примірі Вілямівян чысло тото є рішучо менше – 45% (результаты з 2018 р.) – на што можут мати влияня ведены в остатніх роках діяня для ревіталізациі вілямівского языка, в результаті котрых невелика і заавансувана віком соспільніст хоснувателів збільшыла ся о односно чысленну групу молодых осіб.

Дияґрам 18. Декляруваный страх о будуче меншынового языка – результаты односят ся до кашебского, лемківского і вілямівского з 2018 р., результаты односячы ся до шлезского сут з 2020 р.

Языкова дискримінация

Величезным обтяжыньом і вызваньом, з котрым міряют ся члены меншын, є етнічна дискримінация. Часто претекстом до дискримінацийного ци аж і аґресивного ведіня є хоснуваня меншынового языка. На жаль, присутніст етнічной дискримінациі є часто неґувана, а іщы частійше недостерігана або неусвідомлювана. Хоц з поведіньом того рода можна найчастійше стрітити ся серед представників домінуючого соспільства, трафляют ся тіж приміры дискримінациі внутрі самой меншыны. Того тыпу поведіня можут быти проявляны напримір через особы, котры маніфестуют свою приналежніст до векшыновой групы і неґуют окрислены аспекты окремости групы, з якой походят. Дискримінуваны особы часом не усвідомляют собі актів дискримінациі, не допущают до себе або неґуют, зато же сут они за барз болістны – тіж з причыны скорше зазнаной травмы свойой або предків.

Таку ситуацию дало ся обсервувати в часі досліджыня в 2018 р. серед Лемків, якы часто перечыли тому, же были обєктом дискримінациі з причыны етнічной приналежности або хоснуваня лемківского языка. Лем 10% задеклярувало, же в минулым такє проходило часто або барз часто (29% – часом). Єднако в поглубленых інтервю, веденых членами іх групы, вельо з тых осіб зачынало бесідувати о болістных досвідчынях, так о травмі звязаній з выселінями в часі акциі «Вісла», як і дискримінациі і насильстві зазнаваных вельо років по тых подіях і тепер. Серед Кашебів, котры взяли участ в досліджыню в 2018 р., аж 30% зазнало частого або барз частого знущаня з причыны хоснуваня кашебского в минулым; днес стрічат ся з тым часто або барз часто 24% осіб, а аж 50% – часом або рідко.

В примірі Вілямівян аж 26% зазнало в минулым частого або барз частого знущаня або критычных уваг з причыны бесідуваня по вілямівскы, а 44% зазнало того часом. «Тепер» задеклярувало одповідньо 12% і 37% осіб, значыт, хоц постерігана языкова дискримінация зменшыла ся, фурт єст она присутна.

Дияґрам 19. Досвід знущаня з причыны языка або походжыня серед Кашебів і Вілямівян (2018 р.)

Частым дискримінацийным поведіньом сут ріжны формы знеохочаня хоснувати меншыновый язык. В досліджыню проведеным в 2020 р. 8% лемківскых респондентів задеклярувало, же в дітиньстві учытелі знеохочали іх бесідувати по лемківскы часто або барз часто, а 22% – часом або рідко. 33% анкєтуваных задеклярувало, же учытелі або інчы особы знеохочали іх родичів бесідувати до них по лемківскы, а 32% – же тепер стрічат ся в розмаітых інституциях зо знеохочаньом хоснувати лемківскій язык.

Шлезакы, язык котрых фурт єст неґуваный і неузнаваный державом, зазнали і зазнают того явиска в іщы більшій мірі. Аж 75% чуло в дітиньстві зо стороны учытелів, же бесідуваня по шлезскы є невластиве (в тым 45% часто і барз часто), 39% досвідчыло знеохочаня родичами бесідувати в тым языку (в тым 14% часто і барз часто). Більше як 2/3 анкєтуваных деклярувало, же коли были дітми, іх родиче знеохочаны были бесідувати до них по шлезскы. Аж 79% Шлезаків уважат, же істнуют тепер в нашій державі інституциі, якы підтримуют, же не повинно ся бесідувати по шлезскы. Вшытко тото вказує скалю постеріганой дискримінациі зо взгляду на хоснуваня шлезского языка.

Дияґрам 20. Языкова дискримінация деклярувана Лемками (2020 р.)

Дияґрам 21. Языкова дискримінация деклярувана Шлезаками (2020 р.)

В нашых досліджынях призрили сме ся докладні влияню знеохочаня до хоснуваня языка на языковы практыкы серед Кашебів, што взяли участ в досліджыню в 2018 р. Треба єднак підкрислити, же з увагы на спосіб позыскуваня респондентів, результаты тоты не сут репрезентатывны для цілой популяциі осіб індентыфікуючых ся етнічні як Кашебы або жыючых на Кашебах. Зато же мотузок до анкєты был пошырюваный в социяльных медиях кашебскыма орґанізациями і медиями, в досліджыню домінували особы заінтересуваны кашебскым языком і культуром і ідентыфікуючы ся з том групом. Спосеред респондентів 62% признало, же было беспосередньо знеохочаных учытелами хоснувати кашебскій язык (36% задеклярувало, же діяло ся так часто або барз часто). В однесіню до днешньой ситуациі, 70% было переконаных, же даякы інституциі фурт підтримуют, же не повинно ся бесідувати по кашебскы.

Дияґрам 22. Языкова дискримінация постерігана кашебскыма респондентами (2018 р.)

Тоты, котры задеклярували, же досвідчыли більше знеохочаня, деклярували тіж частійше хоснуваня кашебского языка в ріжных аспектах жытя днес, а єдночасно досвідчали веце позитывных емоций звязаных з бесідуваньом по кашебскы. Результат тот был статистычні важный тіж по тым, як сме взяли до увагы ріжниці в языковых компетенциях респондентів. Ефект тот можна описати і представити в такій спосіб: чым барже участникы досліджыня были знеохочаны хоснувати кашебскій, тым веце позитывных емоций одчували бесідуючы в тым языку[101]. А чым веце одчували позитывных емоций, тым частійше хоснували язык.

Дияґрам 23. Залежніст медже знеохочаньом хоснувати кашебскій, одчуваньом позитывных емоций звязаных з бесідуваньом по кашебскы і частотом хоснуваня языка

Тота залежніст вказує, же Кашебы, якы взяли участ в нашым досліджыню, хоц досвідчыли знеохочаня – і проти дискримінациі – выбрали дорогу актывных хоснувателів свойого языка; сутьове є при тым, же розвинули з ним позитывный емоцийный звязок. Думаме, же великє влияня на тот процес мало іх заанґажуваня в розмаіты формы актывізму звязаного з кашебском достоменні-стю, якє допомогло ім перемочы дискримінацию, перемінити тяжкы досвідчыня в етнічну детермінацию і одшмарити векшынову ідеолоґію промуючу лем хоснуваня польского языка і депреціонуючу кашебскій язык. Беручы єднако до увагы профіль респондентів – осіб з сильном кашебском достоменністю і, хоц в части, свідомі заанґажуваных в розмаіты формы актывізму – тяжко узагальнити тот внесок на шыршу популяцию Кашебів. Нашe досліджыня суґерує, же підтримуваня етнічной свідомости і участ в розмаітых «соспільностях практыкы» і актывістычных кругах то важны і ефектывны механізмы для підтримуваня хоснувателів меншыновых языків і іх актывных языковых постав. Єдночасно треба єднак памятати, же в примірі осіб менше свідомых ци заанґажуваных етнічне знеохочаня і інчы формы языковой дискримінациі можут мати чысто одмінный результат, што обсервуєме в рішучій більшости соспільности, якы хоснуют загорожены языкы на цілым світі. Для такых осіб, непевных своіх языковых знань або боячых ся одшмаріня або неприхыльных реакций звязаных з меншыновым языком, вшелеякы формы дискримінациі (аж і тоты напозір барже «деликатны» ци замаскуваны) то часто краплина, што проливат чашу гіркоты, знеохочаючы іх до хоснуваня даного языка.

Корысти з хоснуваня корінного языка

Результаты науковых досліджынь веденых в ріжных реґіонах світа вказуют, же сохраніня корінных языків позитывні влият на социяльне фунґуваня і на здоровля і добростан членів меншыновых соспільности. В примірі корінных жытелів Пілнічной Америкы выказано примірно, же актывне хоснуваня корінного языка успішно обнижат частоту самовбивств серед молодежы в резерватах і ризико захворінь на диябет і інчы хвороты[102]. Діти вчены што найменше вісем років в своім власным языку мают ліпшы результаты, тіж в середніх і высшых школах, як інчы в іх віку змушены до вчыня ся в домінуючым языку, інчым як тот хоснуваный в хыжы[103]. Двоязычны діти мают векшый коґнітывный потенциял, што проявлят ся напримір в більшій свободі перелучаня ся медже задачами[104]. Двоязычніст має тіж позитывне влияня на старшы особы, може вязати ся бо з опізніньом явліня ся симптомів деменциі[105]. В нашых досліджынях повело ся тіж потвердити, же члены соспільности Науа, што жыют в штырьох ріжных реґіонах Мексику, якы частійше хоснуют язык науатль в комунікациі з членами родины, мают высшый рівен добростану. Што важне, результат тот є сильнійшый в примірі соспільности, в котрых втрата языка і асиміляция до домінуючой культуры єст найбарже заавансувана, аж і кєд рівен добростану тых осіб єст низшый як в реґіонах барже традицийных, де корінный язык сохранил ся в векшій ступени.

Дияґрам 24. Залежніст медже частотом хоснуваня лемківского языка, одчуваньом позитывных емоций звязаных з тым языком і психічным добростаном хоснувателів

Як іде о позитывну ролю языка в меншыновых соспільствах, што жыют на териториі Польщы, працы нашого проєкту вказали, же частійше хоснуваня лемківского языка вяже ся з высшым психічным добростаном[106] серед Лемків. Чым веце досліджаны особы бесідували по лемківскы або хоснували го в інтернеті, тым веце одчували позитывных емоций звязаных з бесідуваньом по лемківскы[107], а в консеквенциі деклярували высшый психічный добростан[108]. Частійше хоснуваня лемківского языка вязало ся тіж з рідшыма симптомами історичной травмы (більше інформаций о історичній травмі і єй влияню на хоснуваня лемківского языка находит ся в підрозділі «Рекомендациі, значыт як ограничыти неґатывны консеквенциі історичной травмы»). Результат тот повело ся потвердити тіж в контексті хоснуваня лемківского языка дома, з членами родины. Чым більше участникы досліджыня бесідували по лемківскы з родином, тым більше позитывных емоций звязаных з языком одчували[109]. Чым більше зазнавали неґатывных емоций, тым рідше хоснували лемківскій язык в родинным кругу[110]. Частійше бесідуваня по лемківскы вязало ся з высшым психічным добростаном[111]. Результаты тых досліджынь вказуют величезне значыня, якє має емоцийный вымір хоснуваня языка.

Дияґрам 25. Залежніст медже частотом хоснуваня лемківского языка в родинным кругу, одчуваньом позитывных емоций звязаных з тым языком і психічным добростаном хоснувателів

Вызваня: наслідства пандеміі для локальных языків

Хоц докладны наслідства пандеміі для меншыновых языків (в тым особливо для языків загороженых загыбніньом) фурт тяжко порахувати, неє вантпливости, же сут они і будут серіозны і пошырены. Пандемія COVID-19 забрала і надале заберат вельох з найстаршого поколіня, котры в тых соспільностях сут сутьовыма особами, якы передают языкове і культурове знаня. В однесіню до перерваного або ослабленого переказу языка то од діда і бабы вчат ся часто языка наймолодшы поколіня; то з поколіньом діда і бабы члены тых соспільности найвеце тіж бесідуют в рідным языку. Сут то тырвалы втраты для меншыновых груп. Дальшы діяня мусят взяти до увагы збільшаючу ся, тіж з той причыны, діру в трансмісиі языка і ліпше достосувати актуальны стратеґіі социялізациі в загороженых языках до коротко- і долгофальовых неґатывных наслідств пандеміі. До тых послідніх треба тіж зарахувати ефекты розмаітых форм стиґматызациі, котрых в часі пандеміі зазнали і зазнают члены меншыновых груп. Досвід тот може обнижати етнічну самоідентыфікацию і модифікувати языковы поставы (напримір стиґматызуваны члены даной групы можут в більшій як дотепер мірі уникати хоснуваня языка меншыны). Неґатывне влияня на сохраніня меншыновых языків має тіж долготырвале завішыня культуральных актывности і розмаітых форм актывізму, якы зміцняют переказ языка і почутя меджегруповых звязків, што влияют на етнолінґвістычну жывотніст даной групы. Такы актывности допомагают тіж будувати языковы компетенциі і языковы практыкы, особливо в примірі осіб, якы не можут хоснувати свого языка в хыжы ци в роботі. Перенесіня части тых актывности до інтернету певністю не заступує попередніх способів підтримуваня меншыновых языків і може нести зо собом долготырвалы неґатывны наслідства для іх хоснувателів. Вкінци, неґатывне влияня на языковы соспільства (а тым самым і на сохраніня іх языків) мают тіж економічны наслідства пандеміі, што погіршают материяльны условія жытя іх членів.

Можливы стратеґіі охороны меншыновых языків: рекомендациі

Актуальна ситуация меншыновых языків в Польщы вымагат введіня барже ефектывных стратеґій, якы дозволят на іх сохраніня і успішне протидіяня збільшаючій ся перерві в меджепоколіньовым переказі, як тіж інчым наслідствам етнічной дискримінациі, неґатывных языковых ідеолоґій і релятывно низкій економічній вартости тых языків на рынку працы. На основі результатів нашых досліджынь і дотеперішнього досвіду во спілпраці з меншыновыма соспільностями в Польщы і на світі пропонуєме комплементарны стратеґіі, што єднают вшыткы діяня (тоты, што ідут згоры, і тоты незалежны, соспільны). Іх оптимальне получыня створит найліпшы шансы на перетырваня загороженых языків і підтримуваня позитывных форм ідентыфікациі і психічного добростану членів етнічных і національных меншын.

Стратеґіі, што ідут згоры

- Модифікация анахронічных критерий офіцийного узнаня меншыновых языків на дорозі новелізациі уставы і критерий для ґмін з помічным меншыновым языком.

- Офіцийне узнаня і урухомліня підтримкы для неузнаваных дотепер меншыновых языків в Польщы, в тым перше для шлезского і вілямівского.

- Урухомліня проґрамів іммерсийного вчыня меншыновых языків на рівни предшколя, основной, середньой і высшой шкіл.

- Підтримуваня медий в меншыновых языках і прирыхтуваня і дистрибуциі едукацийных метериялів.

- Підтримуваня професийных форм вчыня для учытелів меншыновых языків.

- Орґанізация медияльных і едукацийных кампаній збільшаючых знаня соспільства на тему языково-культуровой ріжнородности і промуючых позитывны поставы взглядом меншыновых груп.

- Конкретны формы промуваня видимости меншыновых языків (таблиці, ознакуваня, двоязычны написы в комунікациі, урядах, склепах, на сайтах самоурядів, сайтах в домені gov.pl ітд.).

- Підпора для фунґуваня і творіня просторів хоснуваня меншыновых языків на рынку працы.

- Підтримуваня вельоязычности в соспільстві.

Незалежны стратеґіі

- Підтримуваня позитывных ідеолоґій і языковых постав во вшыткых віковых групах, але з особливым акцентом на родичів діти в віку ниже 18 років (в тым пошырюваня знань о познавчых і здравотных корыстях, якы выходят з дво- і вельоязычности); орґанізация варштатів і локальных подій звязаных з того рода діянями.

- Підтримуваня і орґанізуваня форм переказу языка в хыжы і поза хыжом, в тым поза школом.

- Орґанізация локальных груп актывістів, в тым нп. груп, што єднают вчыня і хоснуваня языка з артистычном, культуральном діяльністю ци спортовыма актывностями.

- Ріжны формы актывізациі молодежы з меншыновых груп, в тым особливо підтримуваня актывности, што будуют і зміцняют емоцийны звязкы з корінным языком.

- Орґанізация постійной психолоґічной підпоры для членів меншыновых груп, якы зазнали ріжных форм стиґматызациі, дискримінациі і історичной травмы.

- Творіня новых просторів хоснуваня меншыновых языків і збільшаня іх «чутной присутности».

- Будова меншынового «языкового краєвиду».

- Збільшаня присутности і видимости меншыновых языків в социяльных і традицийных медиях.

- Участ членів соспільности в опрацовуваню проґрамів шкільного вчыня для меншыновых языків.

- Творіня місц роботы, в якых буде ся хоснувало меншыновы языкы, і заохочаня услугодавців вводити можливіст хоснувати тоты языкы (нп. в склепах, кавярнях, реставрациях, пунктах услуг).

КАШЕБСКІЙ ЯЗЫК ЯК ЄДИНЫЙ УСТАВОВО УЗНАНЫЙ РЕҐІОНАЛЬНЫЙ ЯЗЫК В ПОЛЬЩЫ

Артур Яблоньскій

Треба признати, же част кашебскых середовиск, в тым Кашебско-Поморскє Обєднаня, што єст найчысленнійшом позаурядовом орґанізацийом діяючом для Кашебів, узнає компроміс досягнутый в уставі о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку. Устава, котра надає кашебскому языкови статус реґіонального языка, не обнимат охороном Кашебів як етнічной меншыны (называны сме в ній «соспільністю, што хоснує реґіональный язык»). Тото розвязаня не єст акцептуване основаном в 2011 р. Кашебском Єднотом і шыроко пониманым середовиском ідеово звязаным з том орґанізацийом. В опініі той части кашебской спільноты, котра принимат Кашебів за окремый нарід, приняты державом розвязаня – лем напозір хоронячы достоменніст Кашебів і підтримуючы єй розвиток – сут по правді дискримінуючы. Односит ся тото уж до самого факту, же найвысшы орґаны державной влады не хотят узнати законности постуляту наданя Кашебам статусу етнічной (національной) меншыны. А до того доходит іщы оне нещестне окрисліня «реґіональный язык». Чом нещестне?

В польскым языку фунґуют два семантычно ріжны понятя «реґіональный язык»: правне, введене уставом о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку з 2005 р. і другє, языкознавче, введене Зеноном Клеменсєвичом в 50. роках ХХ ст. Понятя тоты репрезентуют ріжны системы знаня о языку. Европейска карта реґіональных або меншыновых языків (на котрій взорували ся авторы уставы о меншынах в Польщы) не дефініює безпосередньо терміну «реґіональный язык»; переважно термін тот є выміняный єдночасно з терміном «языкы меншын». Принимат ся, же понятя «меншыновых языків» і «реґіональных языків» односит ся лем до автохтонных языків, тзн. такых, котры іх хоснувателі хоснуют в своіх натуральных середовисках од долшого часу дотепер[112]. Творці польской уставы о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку на тій основі здефініювали «реґіональный язык» (лем кашебскій язык має тот статус) як язык, котрый є традицийні хоснуваный на окрисленій териториі в обшыри якісой державы тыма його громадянами, котры творят чысленні меншу групу од решты части населіня, і не єст ани диялектом державного языка, ани языком іміґрантів. Інче пониманя понятя «реґіональный язык» фунґує од 50. років ХХ ст. в польоністыці – гев понятя тото хоснує ся при описі говірок польского языка.

Тот концептуальный і клясифікацийный проблем здає ся важный для социяльного процесу формуваня ся языковой свідомости так Кашебів, як і Поляків. Вартат гев покликати ся на выповід Мирославы Саґан-Бєлявы «[понятя »реґіональный язык«] не хоснувано в примірі польской языковой реальности в однесіню до коду, якій має быти з заложыня чымси ріжным як польскій язык і його одміны (говірковы, реґіональны)»[113]. Хоснуваня того понятя горозит поменшыньом престіжу кашебского языка в свідомости не лем Поляків, але тіж, і предо вшыткым, самых його хоснувателів – Кашебів; є адже дискримінуючым і дезінтеґруючым кашебску спільноту фактором[114].

ДИСКРИМІНАЦИЯ ХОСНУВАТЕЛІВ НЕСТАНДАРДОВЫХ ОДМІН ПОЛЬСКОГО ЯЗЫКА

Бартломєй Хромік

Зо взгляду на історичны, культуровы, соспільны і правны обставины не дає ся легко порівнати ситуациі представників національных і етнічных меншын в Польщы з єдной стороны, а членів векшыновой групы з другой. Єднако част обсерваций односячых ся до першой групы можна розшырити тіж на тых хоснувателів польского языка, якы не хоснуют його стандардовой одміны.

Дияґрам 26. Процентовый розклад оціны влияня бесідуваня з ріжныма акцентами на позицию бесідуючого на рынку роботы

Ствердити такє дає аналіза одповіди на звіданя о тото, ци бесідуваня по польскы зо шлезскым, ґуральскым або вілямівскым акцентом допомагат ци перешкаджат найти роботу або змінити ю на ліпшу. Само понятя акценту не было здефініюване в досліджыню, што лишало участникам досліджыня інтерпретацийну свободу. Спомнене звіданя дано мешканцям бєльского і освєнцімского повітів. Особы, якы жыют на тій териториі, зо взгляду на локальну соціолінґвістычну ситуацию, мают можливіст контакту з особами бесідуючыма по польскы зо шлезскым або ґуральскым акцентом.

На обшыри бєльского повіту положены сут тіж Вілямовиці; єднако зо взгляду на невеликє чысло населіня місточка і на далеко ідучу языкову асиміляцию його мешканців, котра прошла в остатніх декадах, можна підозрівати, же жытелі місцевости, якы не сусідуют безпосередньо з Вілямовицями, не будут в силі розпознати особы бесідуючой з вілямівскым акцентом.

Хоц появляют ся приведены застережыня, ріжниці в розкладі одповіди на звіданя о поєдны акценты сут невеликы. То означат, же для анкєтуваных важный был не факт бесідуваня з конкретным акцентом, але бесідуваня з інчым акцентом, як тот узнаваный за стандардовый. Явиско тото было при тым значучом частю анкєтуваных валоризуване неґатывні. На загальнопольскым рівни тезу о злым постеріганю бесідуваня з акцентом потверджают досліджыня Кароліны Гансен[115], подля котрых 54% баданых подало, же «особа бесідуюча в тыповый для мешканців села спосіб, працуючы нп. в банку, повинна позбыти ся того способу бесідуваня». Проблем дискримінациі з причыны языка до даякой ступени може тіж односити ся до корінных хоснувателів польского языка. Його консеквенцийом сут величезны втраты в людскым капіталі, якы зо взгляду на тырваючу демоґрафічну кризу сут особливо серіозны.

Языковы меншыны в Польщы на рынку працы в часі пандеміі COVID-19

Бартломєй Хромік

Двоязычніст (і вельоязычніст) осіб, што належат до языковых меншын в Польщы

Подля даных, якы походят з повселюдного спису проведеного в ٢٠١١ р., в Польщы жыє ٩٤٨,٥ тис. осіб, якы хоснуют в хыжы інчый як польскій язык. Абсолютна більшіст з них, бо аж ٧٧٢ тис., хоснує так язык (або языкы) інчый як польскій, як і польскій. Лем язык інчый як польскій хоснує в хыжы ١٧٦,٥ тис. осіб, што становит лем ٠,٤٦٪ популяциі державы. Найчысленнійшу групу становлят серед них хоснувателі шлезского (١٢٦,٥ тис.), німецкого (٩,٧ тис.) і украіньского (٤,٥ тис.) языків[116]. Зо взгляду на необхідніст утримувати социяльны контакты поза домашнім і родинным середовиском тоты особы в великій мірі знают польскій язык, значыт сут што найменше двоязычны. Тото тверджыня находит оддзеркаліня в досліджынях проведеных в рамах нашого проєкту серед представників вілямівской, лемківской і кашебской соспільности в ٢٠١٨ р. Практычні вшыткы респонденты задеклярували добре або барз добре знаня польского языка.

Брак знаня польского языка не становит адже для представників языковых меншын ограничаючой барєры на рынку працы. Знаня додаткового языка становит важный елемент збільшаючый іх людскій капітал. Присутніст меншынового языка на окрисленій териториі може причынити ся тіж до того, же хоц некотры з членів векшыновых груп познают меншыновый язык.

Дияґрам 27. Одсоток баданых декляруючых добре або барз добре знаня польского языка в поєдных меншыновых групах

Корысти з вельоязычности: збільшыня людского капіталу і змарнуваный потенциял

Економісты розуміют людскій капітал як ресурс компетенций, знань, здоровля і заанґажуваня поміщеный в каждым чловеку і групі, нп. компаніі або в соспільстві[117]. Чысленны науковы досліджыня вказуют, же вельоязычніст позитывні влият на елементы, котры творят людскій капітал. Дво- і вельоязычны особы не лем скорше вчат ся дальшых языків[118], але і ліпше си радят з лагоджыньом конфліктів і мультітаскінґом[119], а аж і рідше і в пізнійшым віку страдают на хвороту Альцгеймера[120]. Вельоязычны особы мают потенциял быти ліпшыма працівниками, аж і коли языкы, якы хоснуют, не мают вельох хоснувателів.

На жаль в вельох державах – в тым, як ся здає, в Польщы – потенциял тот єст недостеріганый, а в консеквенциі часто марнуваный. Свідчыти о тым можут одповіди даваны на звіднаня о корысти зо знаня вілямівского языка на рынку працы, котры были даны в часі досліджыня проведеного в 2020 р. жытелям бєльского повіту, на обшыри якого положены сут Вілямовиці, і сусідуючогоосвєнцімского повіту. В опініі близко 90%, значыт більшости, анкєтуваных знаня вілямівского языка ни не поправлят, ни не погіршат іх позициі на рынку працы.

Дияґрам 28. Процентовый розклад частоты оціны придатности знаня вілямівского языка на рынку працы серед жытелів бєльского і освєнцімского повітів

Фактычно хоснувателі меншыновых языків, а аж і тоты члены векшыновой групы, бесіда котрых в якісый спосіб ріжнит ся од языкового стандарду, часто стрічают ся з трудностями на рынку працы, што перекладают ся на іх економічну ситуацию. Даякы з тых проблемів насилили ся в часі пандеміі.

Проблем браку офіцийных статистычных даных

Схоснуваня фразы «як ся здає» на початку попередньой секциі може здавати ся незгідне з науковым характером того тексту. Не выходит оно єднако з недостатнього досліджыня темы автором, але з факту, же практычні не ведено до того часу в Польщы досліджынь над ситуацийом етнічных і языковых меншын на рынку працы. Єдном з причын такого стану єст брак офіцийных статистычных даных, котры мож бы схоснувати в науковых опрацуванях. В періоді Польской Народной Республикы цілковитый брак заінтересуваня офіцийных статистычных орґанів проблематыком етнічных і языковых меншын выходил медже інчыма з консеквенциі принятя тезы о етнічній єднородности польской державы[121]. Здає ся, же убогіст і схематычніст даных з 1989 р. іде з факту, же квестия меншын трактувана єст децидентами як мало значуча. Дост повісти, же єдины доступны публично офіцийны даны на тему ситуациі меншын на рынку працы находят ся в рыхтуваных реґулярно Міністерством Внутрішніх Справ і Адміністрациі рапортах односячых ся до ситуациі національных і етнічных меншын і реґіонального языка Польской Республикы. Зачынаючы од четвертого рапорту з 2013 р. аж по шестый рапорт з 2019 р., подавано там такы самы даны о актывности на рынку працы, якы походили з Повселюдного Спису з 2011 р.[122]. Окрем неактуальности тых даных, треба звернути увагу на факт, же в тых документах не подавали методолоґіі, на основі якой рахували рівен безроботя в поєдных меншыновых групах і в цілый Польщы. Тот послідній показник, якій повинен быти пунктом однесіня, ріжныт ся значучо од вартости, яку подає так Головный Статистычный Уряд, як і Евростат. Консеквенцийом тaкого стану є тіж брак науковых опрацувань на тему економічной ситуациі поєдных меншын в Польщы. Нечысленны публикациі, якы возникли до того часу[123], присвячены сут німецкій і ромскій соспільностям. Зо взгляду на специфіку тых двох меншын рапорты тоты не сут репрезентатывны для вшыткых меншыновых соспільств, хоц вказуют они проблемы на рынку працы, з якыма мусят си радити представникы языковых меншын; єдночасно вказуют они позитывне влияня, якє присутніст тых меншын може мати на локальный рынок працы.

Брак достовірных офіцийных статистычных даных значучо утруднят ведіня досліджынь над влияньом інчых вымірів дискримінациі на ситуацию представників языковых меншын на рынку працы, а тым самым маскує істнуваня проблему. То тіж порушыня запису поміщеного в артыкулі 6, пкт 2.1. уставы о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку, котрый бесідує, же «орґаны публичной влады мают обовязок піднимати одповідні середкы в ціли: підтримуваня полной і фактычной рівности в просторі економічного, громадского, політычного і культурального жытя медже особами приналежныма до меншыны а особами приналежныма до векшыны».

Зо взгляду на брак офіцийных статистычных даных в дальшій части розділу выкорыстувал буду предо вшыткым даны зобраны в рамах проєкту.

Втрата роботы і зміна способу заробкуваня в часі пандеміі COVID-19

Пандемія COVID-19 мала величезне влияня на рынок працы. Змусила она локальны і державны власти і понаднародны інституциі запропонувати поміч бранжам, котры в єй результаті потерпіли найбарже. Рівен реґіструваного безроботя медже марцьом 2020 а марцьом 2021 піднюс ся в Польщы з 5,4% до 6,4%[124]. Тоты даны не вказуют єднако цілого образу рынку працы. В результаті пандеміі вельо осіб было примушеных глядати нове місце роботы або аж і змінити бранжу. Проблем тот односил ся тіж до вельох представників етнічных і языковых меншын з териториі Польщы.

Дияґрам 29. Процентовый розклад частоты одповіди на звіданя о конечніст зміны способу заробкуваня спричыненого пандемійом COVID-19 серед представників выбраных меншыновых груп

На звіданя «Ци пандемія коронавіруса змусила Вас до зміны способу зарабляня?» найчастійше потверджаючо одповідали Кашебы. З причыны браку офіцийных статистычных даных мож лем дати гіпотезу, же ситуация тота выходит хоц по части з ролі, яку на обшыри, на котрій прожывают Кашебы, одгрыват туристыка. Через велику част 2020 р., в якым ведены были досліджыня, туристычный рух был з епідемічных причын ограниченый, а часово аж і цілком стриманый.

Тіж серед Кашебів обсервували сме найвысшый одсоток осіб, котры досвідчыли втраты роботы в звязку з тырваючом пандемійом. З таком ситуацийом міряти ся мусіл што десятый баданый.

Дияґрам 30. Процентовый розклад частоты одповіди на звіданя о втрату роботы спричынену пандемійом COVID-19 серед представників выбраных меншыновых груп

Страх перед втратом роботы

Втрата затрудніня інчыма представниками соспільства може влинути на перцепцию загорожыня власного місця працы. Жебы міряти єй рівен, попросили сме участників анкєты однести до трьох тверджынь, якы сме схоснували, жебы створити скалю:

- Чую ся непевні, як іде о будуче мойой роботы.

- Неодолга можу стратити мою роботу.

- Бою ся, же з причыны пандеміі зменшат ся моі заробкы.

Одповіди даваны были на скали од 1 – «Рішучо ся не згаджам» до 5 – «Абсолютно ся згаджам». Звіданя тоты даны были вшыткым участникам досліджыня; зо взгляду на характер звідань представляме єднако лем результаты отриманы од професийні актывных осіб[125].

Проведене досліджыня вказало, же 26% Лемків чує ся непевні, як іде о будуче свойой роботы (сума одповіди «Радше ся згаджам» і «Абсолютно ся згаджам»). Што десятый з представників той соспільности (10%) думат, же неодолга може стратити роботу. Аж 40% анкєтуваных высловило страх о обнижыня вынагороджыня.

Дияґрам 31. Скаля страху о роботу серед професийні актывных Лемків

Спосеред досліджаных груп найнизшый рівен страху, што звязаный з рынком працы, обсервували сме в Кашебів[126]. З першым стверджыньом згодило ся 25% респондентів. 14% баданых осіб бояло ся скорой втраты роботы, а 33% анкєтуваных – зменшыня заробків.

Дияґрам 32. Скаля страху о роботу серед професийні актывных Кашебів

По другій страні той скалі нашли ся Шлезакы. Більше як єдна третя з них (36%) не чує ся певні, як іде о будуче свойого затрудніня. За безпосередньо загороженых втратом роботы уважат ся 20% анкєтуваных, а аж 44% з них боіт ся втраты вынагороджыня спричыненой пандемійом.

Дияґрам 33. Скаля страху о роботу серед професийні актывных Шлезаків

Дискримінация представників етнічных і языковых меншын а іх ситуация на рынку працы

Порівнаня результатів представленых в двох попередніх секциях може чудувати, а аж і здавати ся быти парадоксальне. Хоц спосеред досліджаных соспільности то Кашебы найчастійше одчували економічны наслідства пандеміі COVID-19, такы як втрата роботы або необхідніст зміны способу заробкуваня, то єдночасно серед представників той соспільности рівен страху звязаного з ситуацийом на рынку працы вказал ся найнизшый. Тот показник найвысшы вартости принимал в Шлезаків.

Здає ся, же єдным з факторів, якы можут мати влияня на описаный стан, єст декляруваный рівен дискримінациі членів поєдных соспільности[127]. Квестия дискримінациі од років інтересує економістів. Піонєрами досліджынь над економічныма аспектами дискримінациі сут лавреаты Нагороды Банку Швециі ім. Альфреда Нобля Ґері Беккер, Кеннет Ерроу і Едмунд Фельпс. Першый з выміненых дослідників створил понятя «схыльніст до дискримінациі», што окрислят неохоту, а часом ненавист, до членів окрисленой групы. Едмунд Фельпс є автором понятя статистычной дискримінациі, якє основане в тым, же особа єст оціняна роботодавцьом не зо взгляду на своі власны приметы, але на характеристыку групы, до котрой приналежыт (основом до єй выріжніня може быти плоть, етнічне походжыня або хоснуваный язык)[128]. З пункту пізріня підмету, якій выкорыстує статистычну дискримінацию, така стратеґія може здавати ся раціональна; звязаны сут з ньом єднако величезны социяльны кошты і зато в вельох державах єй выкорыстуваня є правні ограничене. Тоты социяльны кошты поносят предо вшыткым члены дискримінуваных груп, котры тратят мотывацию до того, жебы здобывати компетенциі і інвестувати в себе, зато же знают, же характеристыка іх групы, а не особисты приметы, може вказати ся рішуча при гляданю роботы. В долгым періоді така ситуация може довести до реального погіршыня ся параметрів описуючых людскій капітал в меншыновій групі, а в консеквенциі зміцнити стереотып, якій становит основу статистычной дискримінациі. Статистычна дискримінация може адже мати характер самосполняючого ся пророцтва. Што важне, схоснувана в проведеным досліджыню скаля, яка мірят дискримінацию, містила так елементы, котры односили ся до схыльности до дискримінациі, як і до статистычной дискримінациі.

Ведены нами досліджыня вказали, же так в примірі Кашебів[129], як і Шлезаків[130] істнує статистычно важный звязок помедже декляруваным рівньом зазнаваной дискримінациі а страхом звязаным з ситуацийом на рынку працы, при чым єст він найсильнійшый в примірі Шлезаків. Подібного звязку не обсервували сме серед Лемків[131]. Вартат зазначыти, же – як вказано в розділі «Психолоґічны консеквенциі дискримінациі» – в тій групі рівен декляруваной дискримінациі был найнизшый[132]. Серед Шлезаків обсервували сме тіж звязок помедже страхом о ситуацию на рынку працы а стиґматызацийом з причыны COVID-19[133]. Подібной реляциі не виділи сме в Лемків[134] і Кашебів[135], што не чудує в контексті приведеных даных в розділі «Стиґматызация звязана з COVID-19: досвід меншын»: проблем тот мал для тых соспільности марґінальне значыня.

З приведеных выже даных мож внескувати, же кєд дискримінация або стиґматызация в меншыновій групі є видна і деклярувана, то особы, котры ся з ньом стрітили, высловлюют векшый страх о свою ситуацию на рынку працы. Обсервация тота в получыню зо змістом поміщеным хоц бы в цитуваній клясичній економічній літературі дозвалят поставити гіпотезу, же факторы такы як дискримінация і стиґматызация можут спричыняти збільшыня страху о ситуацию на рынку працы[136].

Економічны доліджыня вказуют, же дискримінация на рынку працы повязана єст не лем з вельоаспектовыма трудностями для дискримінуваного працівника, але і высшыма коштами для дискримінуючого роботодавці[137]. Розвиваючы тоту думку, подля Кеннета Ерроу, в долготеміновій перспектыві, в условіях свобідной конкуренциі лем підприємства, котры не стосуют дискримінациі або стосуют ю в найменшій ступени, сут в силі перетырвати на рынку[138]. Підсумуваня бесідуюче о шкідливости дискримінациі на рынку працы мож перенести тіж на рівен економікы поєдных держав. Дискримінация етнічных і языковых меншын в Польшы фінально вказує ся шкідлива тіж для векшыновой групы.

Рекомендациі

- Вести докладны статистыкы односячы ся до ситуациі національных, етнічнынх і языковых меншын, згідні з рекомендациями ОЗН[139].

- Збільшыти доступніст інформаций о корыстях, в тым економічных, якы ідут з вельоязычности.

- Едукация роботодавців што до дискримінацийных поведінь і іх економічных консеквенций.

- Приняти законодавство, якє ефектывно бы утрудняло стосуваня статистычной дискримінациі.

ЕДУКАЦИЯ, МЕДИЯ І ТУРИСТЫКА НА КАШЕБАХ: ОБШЫРИ, В КОТРЫХ ГЛЯДАТ СЯ ДВОЯЗЫЧНЫХ ОСІБ

Артур Яблоньскій

З досліджынь веденых в рамах проєкту «Языковый антидот» серед представників вілямівской, лемківской і кашебской соспільности знатя, же рішуча більшіст (97–99%) осіб, якы творят тоты соспільности, знат польскій язык. Знаня другого языка, в тым примірі меншынового, хоц певністю збільшат рівен людского капіталу тых осіб, в досвідчыню вельох з них не збільшат чысла оферт роботы, а в некотрых припадках може быти причыном дискримінациі.

Така ситуация не мусит єднако быти принципом, што вказує примір кашебского языка і його хоснувателів. Реалия реґіонального рынку роботы в поморскым воєвідстві, де Кашебы становят подля єдных джерел близко 10% популяциі, а подля інчых більше як 25% (залежно од того, ци брати під увагу результаты Національного Повселюдного Списуваня Жытелів і Мешкань з 2011 р., ци результаты досліджынь соціолоґів і ґеоґрафів), сут сприятливы в затрудняню двоязычных осіб. Выріжнити мож што найменше три обшыри, в котрых єст запотрібуваня на люди знаючых кашебскій язык: кашебска едукация, реґіональны медия і туристыка.

Од років гляданы сут учытелі кашебского языка. Чысло діти і молодежы, якы вчат ся кашебского, збільшало ся од 2005 р. (в січни того рока вошли в жытя розвязаня уставы о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку), жебы дойти до рівня 20 тис. в 2020 р.[140]. Вчыня проходит в 399 школах (за даныма Міністерства Едукациі і Наукы за шкільный рік 2019/2020) – од Гелю на пілночы воєвідства по Черск на полудни і од Ґданьска на сході по Слупск на заході[141]. Хоц потрібны до того іщы долшы і обшырнійшы досліджыня, повело ся усталити, же протягом 15 років близко 1200 учытелів здобыло право вчыти кашебскій язык (скінчыло подипломовы студия на Ґданьскым Університеті і в Поморскій Академіі в Слупску або здало еґзамін перед языковом комісийом Кашебско-Поморского Обєднаня), з чого близко 700 робит в професиі. Досвідчыня штоденного дня вказує, же то фурт мало.

Розвиток медий, особливо електронных, спричынил, же і в тым просторі возникло запотрібуваня на особы, што знают кашебскій язык і хоснуют го штоденно. З початком 90. років XX ст. працівників з такыма компетенциями зачали брати до роботы реґіональны публичны радийостациі Польского Радия і Польской Телевізиі в Ґданьску. Од половины першой декады XXI ст. долучыли до них комерцийны радийостациі і телевізиі, такы як Радийо Кашебе, з милийоном потенцийных слухачів, ци фунґуюча в роках 2010–2012 сателітарна CSBTV, котра надавала свій проґрам по кашебскы і по польскы на обшыри половины Европы. Приміром є тіж кабльова телевізия Твоя Морска Телевізия і Радийо Норда, што обнимают сиґналом вейгерівскій і пуцкій повіты. Кус менше запотрібуваня на кашебскоязычных журналістів вказували локальны і реґіональны ґазеты, нп. «Dziennik Bałtycki» ци «Pomerania». Разом роботу в секторі медий нашло протягом минулых 30 років парудесят осіб. В добі розвиваючых ся каналів комунікациі і социяльных медий в інтернеті штораз більше люди веде по кашебскы професийны блоґы і порталі.

Важным сектором економікы на Кашебах є туристыка. Туристычны підприємці штораз частійше розуміют, же кашебскій язык і культура Кашебів – при мори, озерах і лісах – можут притігати і выкликувати цікавіст гости. Знаня кашебского языка мусят вказати уж не лем особы працуючы в поморскых музеях, але тіж працівникы одділінь промоциі готелів, а аж і обслуга реставраций і продавці памяток. Але же робота в тым секторі єднак характеризує ся тым, же єст сезонова, і – як сме ся переконали особливо в часі пандеміі – легко піддає ся великым ваганям рынку, тяжко єст оцінити чысло працуючых в туристыці двоязычных осіб.

Внескы і практычны рекомендациі: як ліпше підтримувати етнічны меншыны, хоронити языково-культурову ріжнородніст і будувати ліпшы реляциі з векшыновом групом?

Юстина Олько, Артур Яблоньскій, Анна Масляна, Йоанна Мариняк, Бартломєй Ванот, Рафал Жепка, Мацєй Бандур, Тимотеуш Круль, Олена Дуць-Файфер, Наталия Малецка-Новак

Досліджыня в рамах нашого проєкту, ведены медже 2018 а 2021 р. в стислій спілпраці з представниками локальных соспільности і з меншыновыма орґанізациями, вказали ріжны аспекты фунґуваня выбраных етнічных меншын в нашій державі. З єдной стороны вказали скалю і формы іх дискримінациі, стиґматызациі і історичной травматызациі разом з іх вельовыміровыма наслідствами. Дискримінация і ріжного рода насильство взглядом меншын мают так безпосередні, як і барже посередні ци менше видны формы. Тоты остатні обнимают символічне насильство, в тым поміщене в розмаітых ідеолоґіях і поставах векшыновой соспільности і державных інституций (як примірно дискурс на тему диялектів і говірок), хоснуваня взглядом меншын векшыновых критерий ци утырваляня «невидимости» меншыновых груп. Тоты формы насильства видно на правным, соспільно-політычным, едукацийным і економічным рівни. З другой стороны нашы досліджыня вказали охоронне, позитывне влияня хоснуваня меншыновых языків на добростан і здоровля локальных соспільности, в тым особливо на ліпше раджыня си з наслідствами травмы і дискримінациі. Остатній етап досліджынь, зреалізуваный в часі пандеміі, дозволил ліпше познати і зрозуміти влияня, якє мала она на Кашебів, Лемків, Шлезаків, Вілямівян і жытелів Підбескідя. На основі тых результатів пропонуєме шор практычных рекомендаций і стратеґій, котры в нашій опініі поможут ліпше хоронити меншыны і поліпшыти іх фунґуваня, а єдночасно дозволят будувати ліпшы реляциі медже нима а векшыновом групом, што єст в інтересі соспільства і польской державы. Част рекомендаций была уж представлена в тематычных розділах той книжкы, гев презентуєме тоты, котры односят ся до правных і системовых, едукацийных і медияльных розвязань.

Рекомендациі в обшыри правных і системовых розвязань

- Держава повинна обняти правном опіком і офіцийні узнати дотепер неузнаны групы, якы од років старают ся быти взяты до увагы в уставі (Шлезакы, Вілямівяне), і быти одкрыта на постуляты інчых груп і соспільств, якы стремлят до охороны свойой ідентычности і языково-культуровой спадковины.

- Треба зверифікувати і змодифікувати дотеперішні, нашмарены і основаны на анахронічным і псевдонауковым розріжніню медже языком і диялектом, критериі узнаваня статусу меншын і хоснуваных нима языків. Дебаты на тему статусу языка не мают науковых основ – іх характер єст політычный, а не языкознавчый. При рішаню о наданю статусу меншынового языка треба зосередити ся на критериі волі і достоменности його хоснувателів. Звертаме і увагу на амбівалентніст понятя «реґіонального языка» і проблем його хоснуваня окремо од узнаня окремого статусу групы (в примірі Кашебів), значыт окремо од охороны другых аспектів його ідентычности (істориі, культуры, етнічной достоменности). Меншыновы языкы не можут добрі фунґувати в одорваню од шыроко понятой культуры, традиций, практык і достоменнности, якы повинны быти підтримуваны і хоронены державом.

- Треба створити барже детальны і комплетны правны реґуляциі, якы полегшат фунґуваня меншыновых соспільности, і механізмы забезпечыня прав меншын; особливо іде о барже ефектывны нарядя охороны перед дискримінацийом і стиґматызацийом основаны на уставовым дефініюваню розмаітых форм і аспектів дискримінациі і стиґматызациі.

- Згідны з принятыма Польщом медженародныма зобовязанями правны розвязаня повинны давати комплетну освіту в меншыновых языках, а не лем підтримувати модель вчыня основаный на присутности меншынового языка як факультатывного предмету, вченого як чужый язык (детальны едукацийны постуляты поданы сут ниже). Забезпечыти треба і вчыня в меншыновых языках на вшыткых етапах едукациі: од дошкільной по академіцку.

- Актуальны правны розвязаня хоронят індивідуальны права осіб, што приналежат до меншыны, але в невеликій мірі дозваляют на ефектывну охорону языково-культуровой спадковины. Держава повинна проґрамово підтримувати языково-культурову ревіталізацию меншыновых груп всядиль там, де єст така потреба, підпорюючы незалежны діяня соспільности, якы спрямуваны на сохраніня або поправу кондициі свого языка.

- Необхідне єст покликати власны інституциі меншыновых культур, якы творили бы стратеґіі охороны спадковины і розвитку тых соспільности. Такы інституциі повинны быти незалежны од державы і обсаджаны представниками меншын, але фінансуваны державом. Занимали бы ся они і спілпрацом з державныма орґанами, нп. в обшыри рыхтуваня інформацийных материялів в контексті повселюдного списуваня, опініюваня змісту едукацийных материялів ітп.

- Треба вести реґулярны досліджыня (в тым статистычны), жебы моніторувати соціолінґвістычны, соспільно-культуровы, економічны і демоґрафічны зміны в меншыновых групах, при схоснуваню послідовной і постійной методолоґіі. Сесу задачу треба поручыти конкретній специялістычній інституциі, яка отримат зо страны державы підпору в обшыри той діяльности.

Рекомендациі в обшыри едукациі

- Треба збудувати і ефектывно ввести на загальнопольскым рівни модель едукациі соспільства в обшыри достовірных знань о меншынах і дискримінациі меншын.

- В рамах реґіональной і меншыновой едукациі треба забезпечыти автономію учытелів і скасувати ограничыня, што выходят з проґрамовой основы і надзору кураториі.

- Держава повинна забезпечыти меншынову едукацию на каждым етапі вчыня, од дошкільной едукациі по університетскы меншыновы філолоґіі.

- Треба выпрацувати окремы нарядя евалюациі меншыновой едукациі, што єст особливо важне для шкіл діючых в іммерсийным модели, в котрых основом вчыня єст меншыновый або реґіональный язык.

- Треба выпрацувати інчы параметры меншынового вчыня, в тым особливо інчы чысловы параметры, як тоты, што обовязуют для векшыновых напрямів в высшых школах.

- Треба збільшыти формальне значыня матурального еґзаміну з меншынового языка.

- Треба ґрунтовні зліпшыти модель вчыня меншыновых учытелів в рамах презначеных специяльно для них напрямів студий. Обшыр вчыня повинна обнимати тіж основне знаня з обшыри ґеоґрафіі і локальной істориі, што бере до увагы меншынову перспектыву. Зміст вчыня на поєдных предметах повинен быти спійный, дополняти ся, дозваляти студентам досліджати ріжны перспектывы, в тым локальны (меншынову, реґіональну), і збогачати іх пониманя світа, што выходит поза загальнопольску парадиґму. Предо вшыткым треба створити центр вчыня і комунікациі меншыновых учытелів, якій даст необхідны нарядя і знаня і ефектывно підтримат самоосвіту учытелів в обшыри методолоґіі меншынового вчыня.

- Модель вчыня меншыновых языків як чужых языків повинен быти доцяп зміненый (тіж в примірі діти, котры не мали нагоды навчыти ся корінного языка дома). Меншыновы языкы повинны быти вчены як рідны, з адекватным збільшыньом ролі іммерсийного вчыня.

- В проґрамах меншынового вчыня треба збільшыти ролю експертів з меншыновых груп, якы повинны быти постійныма консультантами в процесі формуваня едукацийной політыкы.

- Треба ввести загальнодержавну стратеґію промуваня вельоязычности.

Рекомендациі в обшыри медияльной комунікациі

- Держава повинна выполняти обовязок фінансуваня творіня і емісиі проґрамів о меншынах і в языках меншын.

- Держава повинна барже ефектывні і комплексово підтримувати фунґуваня локальных медий і творіня проґрамів і авдиций в меншыновых языках, што выходит з правных обовязань (нп. Европейской карты реґіональных або меншыновых языків).

- Треба підняти ефектывны і шырокы діяня в обшыри языка і термінолоґіі односячых ся до меншын хоснуваных в загальнодержавных медиях. Емітуваный в них зміст тепер часто має ознакы символічного насильства, што выходит з хоснуваня дискримінуючой лексикы і представляня меншыновых груп през призму стереотыпів. Зміна свідомости журналістів вымагат едукациі, выспециялізуваных школінь і выпрацуваня і промуваня добрых практык в обшыри медияльной комунікациі. Актывну ролю в тым процесі повинны одгрывати меншыновы орґанізациі, а держава і єй одповідні орґаны повинны забезпечыти патронат і підпору.

- Пропонуєме створити центр, што занимал ся буде моніторуваньом явиск звязаных з дискримінацийом меншын в медиях і вказуваньом конкретных примірів стиґматызациі і порушынь прав меншыновых груп.

[1] В тій секциі представляме профілі авторів в азбучным порядку. Порядок авторів на контрнаголовковій стороні публикациі оддзеркалят іх пропорціональный вклад в опрацуваня і прирыхтуваня головных розділів і тематычных капсул публикациі.

[2] Дефініцию сформулувано в Уставі з дня 6 січня 2005 р. о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку і згідні з ньом формулуваны сут інчы правны документы односячы ся до меншын в ПР.

[3] O. Knopp, Legendy pomorskie (Gdynia: Region, 2009), с. 12.

[4] A. Kożyczkowska, Kaszubszczyzna: Pedagogicznie o języku i tożsamości (Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2019), с. 11.

[5] J.A. Fishman, Reversing Language Shift: Theoretical and Empirical Foundations of Assistance to Threatened Languages (Clevedon: Multilingual Matters, 1991).

[6] M.Y.H. Brave Heart, J. Chase, J. Elkins і D.B. Altschul, «Historical trauma among Indigenous Peoples of the Americas: Concepts, research, and clinical considerations», Journal of Psychoactive Drugs 43/4 (2011), с. 282–90, doi: 10.1080/02791072.2011.628913.

[7] M. Sotero, «A conceptual model of historical trauma: Implications for public health practice and research», Journal of Health Disparities Research and Practice 1/1 (2006), с. 93–108.

[8] В роках 1944–1956 в комуністычных лаґрах працы нашло ся што найменше 300 тисячів осіб. Подля найбільш осторожных рахунків згынуло близко 25 тисячів з них (B. Kopka, Gułag nad Wisłą: Komunistyczne obozy pracy w Polsce 1944–1956 (Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2019), с. 236); єднак подля інчых рахунків серед жертв было близко 60 тисячів «Німців» і «фольксдойчів» (W. Borodziej і H. Lemberg (ред.), Niemcy w Polsce 1945–1950: Wybór dokumentów. Т. 1: Władze i instytucje centralne. Województwo olsztyńskie (Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2000), с. 11), значыт в великій мірі жытелів Шлеска, в тым корінных Шлезаків.

[9] Лемкы: N = 232, вік: M = 42,68; SD = 16,06. Зато же концепция історичной травмы повязана з трансмісийом травматычного досвіду і його консеквенций, а не особистого пережытя, описуваны результаты односят ся до осіб народженых по 1947 р. Шлезакы: N = 913, вік: M = 43,91; SD = 18,38.

[10] Лемкы: M = 1,43; SD = 0,85. Шлезакы: M = 2,60; SD = 1,00.

[11] Серед Лемків тіж украінізацию.

[12] Чысловы вартости представлены на дияґрамах, а односячы ся до єдного звіданя, можут ся не сумувати до 100%. Выходит то з заокругліня вартости до єдности.

[13] Лемкы: r = -0,05; p = 0,46. Шлезакы: r = -0,11; p = 0,08.

[14] Лемкы: M = 0,97; SD = 0,62. Шлезакы: M = 2,27; SD = 0,69.

[15] P. Wilk, A. Maltby і M. Cooke, «Residential schools and the effects on Indigenous health and well-being in Canada – a scoping review», Public Health Reviews 38/1 (2017), с. 1–23, doi: 10.1186/s40985-017-0055-6.

R. Yehuda, J. Schmeidler, M. Wainberg, K. Binder-Brynes і T. Duvdevani, «Vulnerability to posttraumatic stress disorder in adult offspring of Holocaust survivors», The American Journal of Psychiatry 155/9 (1998), с. 1163–71, doi: 10.1176/ajp.155.9.1163.

[16] C.L. Ehlers, I.R. Gizer, D.A. Gilder, J.M. Ellingson і R. Yehuda, «Measuring historical trauma in an American Indian community sample: Contributions of substance dependence, affective disorder, conduct disorder and PTSD», Drug and alcohol dependence 133/1 (2013), с. 180–87, doi: 10.1016/ j.drugalcdep.2013.05.011.

N. Guenzel і L. Struwe, «Historical trauma, ethnic experience, and mental health in a sample of urban American Indians», Journal of the American Psychiatric Nurses Association 26/2 (2020), с. 145–56, doi: 10.1177/1078390319888266.

[17] S. Swift, «Diabetes: Native American wrestles with a dangerous epidemic», American Indian Report 16/11 (2000), с. 12–14.

[18] M.Y.H. Brave Heart, «Gender differences in the historical trauma response among the Lakota», Journal of Health & Social Policy 10/4 (1999), с. 1–21, doi: 10.1300/J045v10n04_01.

[19] M = 3,82; SD = 0,86.

[20] M = 1,99; SD = 0,80.

[21] x – думкы о історичній травмі, m – симптомы історичной травмы, y – загальне фізычне здравля: x-m: b = 0.41; SE = 0,02; p < 0,001; 95%CI[0,36; 0,45]; безпосередній ефект: b = 0,10; SE = 0,05; p = 0,02; 95%CI[0,01; 0,19]; посередній ефект: b = –0,15; SE = 0,03; 95%CI[–0,21; –0,09].

[22] x – думкы о історичній травмі, m – симптомы історичной травмы, y – ґенералізуване тырвожне розстроіня: x-m: b = 0.41; SE = 0,02; p < 0,001; 95%CI[0,36; 0,45]; безпосередній ефект: b = –0,01; SE = 0,04; p = 0,74; 95%CI[-0,10; 0,07]; посередній ефект: b = 0,14; SE = 0,03; 95%CI[0,09; 0,20].

[23] Лемкы: M = 3,24; SD = 0,68. Шлезакы: M = 2,80; SD = 0,60.

[24] Посередній ефект: x – думкы о історичній травмі, m – симптомы історичной травмы, y – довіря до Поляків. Лемкы: b = –0,15; SE = 0,05; 95%CI[-0,24; –0,06]. Шлезакы: b = –0,07; SE = 0,02; 95%CI[-0,11; –0,04].

[25] M. Sotero, «A conceptual model of historical trauma: Implications for public health practice and research», Journal of Health Disparities Research and Practice 1/1 (2006), с. 93–108.

[26] Лемкы: b = 0,31; SE = 0,05; p < 0,001; 95%CI[0,22; 0,40]. Шлезакы: b = 0,39; SE = 0,06; p < 0,001; 95%CI[0,29; 0,51].

[27] Лемкы: b = 0,07; SE = 0,03; p = 0,03; 95%CI[0,01; 0,13]. Шлезакы: b = 0,47; SE = 0,08; p < 0,001; 95%CI[0,30; 0,63].

[28] Посередній ефект – сучасна дискримінация – думкы о історичній травмі – симптомы історичной травмы – довіря до Поляків. Лемкы: b = –0,04; SE = 0,02; 95%CI[–0,07; –0,02]. Шлезакы: b = –0,03; SE = 0,01; 95%CI[–0,05; –0,008].

[29] Y. Danieli, «History and conceptual foundations», в: Y. Danieli (ред.), International Handbook of Multigenerational Legacies of Trauma (New York: Springer Science & Bussiness Media, 1998), с. 1–17, doi: 10.1007/978-1-4757-5567-1.

[30] J.R. Vollhardt, L.B. Mazur і M. Lemahieu, «Acknowledgment after mass violence: Effects on psychological well-being and intergroup relations», Group Processes & Intergroup Relations 17/3 (2014), с. 306–23, doi: 10.1177/1368430213517270.

[31] S.A. Haslam, S.D. Reicher і M. Levine, «When other people are heaven, when other people are hell: How social identity determines the nature and impact of social support», в: J. Jetten, C. Haslam і S.A. Haslam (ред.), The Social Cure: Identity, Health and Well-Being (New York: Psychology Press, 2012), с. 157–74.

[32] H. Giles і P. Johnson, «Ethnolinguistic identity theory: A social psychological approach to language maintenance», International Journal of the Sociology of Language 1987/68, с. 69–99, doi: 10.1515/ijsl.1987.68.69.

[33] M. Skrodzka, K. Hansen, J. Olko і M. Bilewicz, «The twofold role of a minority language in historical trauma: The case of Lemko minority in Poland», Journal of Language and Social Psychology 39/4 (2020), с. 551–66, doi: 10.1177/0261927X20932629.

[34] Інтеракция частоты думок о історичній травмі і хоснуваня шлезского языка: b = –0,04; SE = 0,02; p = 0,01; 95%CI[–0,08; –0,001].

[35] G. Kubica-Heller, «Milczenie i dominacja: Przemilczenia w kontekście wielokulturowości», в: G. Kubica-Heller (ред.), Śląskość i protestantyzm: Antropologiczne studia o Śląsku Cieszyńskim, proza, fotografia (Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011), с. 153–64.

[36] J. Greenberg, M. Landau, S. Kosloff і S. Solomon, «How our dreams of death transcendence breed prejudice, stereotyping, and conflict: Terror management theory», в: T.D. Nelson (ред.), Handbook of Prejudice, Stereotyping, and Discrimination (New York: Psychology Press, 2009), с. 309–32.

[37] J. Keller, «In genes we trust: The biological component of psychological essentialism and its relationship to mechanisms of motivated social cognition», Journal of Personality and Social Psychology 88/4 (2005), с. 686–702, doi: 10.1037/0022-3514.88.4.686.

[38] S. Assari, E. Moazen-Zadeh, C.H. Caldwell і M.A. Zimmerman, «Racial discrimination during adolescence predicts mental health deterioration in adulthood: Gender differences among Blacks», Frontiers in Public Health 5 (2017), с. 104, doi: 10.3389/fpubh.2017.00104.

[39] D. Rivas-Drake, D. Hughes і N. Way, «A preliminary analysis of associations among ethnic racial socialization, ethnic discrimination, and ethnic identity among urban sixth graders», Journal of Research on Adolescence 19/3 (2009), с. 558–84, doi: 10.1111/j.1532-7795.2009.00607.x.

[40] R.T. Carter, M.Y. Lau, V. Johnson і K. Kirkinis, «Racial discrimination and health outcomes among racial/ethnic minorities: A meta‐analytic review», Journal of Multicultural Counseling and Development 45/4 (2017), с. 232–59, doi: 10.1002/jmcd.12076.

A.I. Vines, J.B. Ward, E. Cordoba і K.Z. Black, «Perceived racial/ethnic discrimination and mental health: A review and future directions for social epidemiology», Current Epidemiology Reports 4/2 (2017), с. 156–65, doi: 10.1007/s40471-017-0106-z.

J. McClendon, N. Kressin, D. Perkins, L.A. Copeland, E.P. Finley і D. Vogt, «The impact of discriminatory stress on changes in posttraumatic stress severity at the intersection of race/ethnicity and gender», Journal of Trauma & Dissociation 22/2 (2021), с. 170–87, doi: 10.1080/15299732.2020.1869079.

[41] W.T.L. Cox, L.Y. Abramson, P.G. Devine і S.D. Hollon, «Stereotypes, prejudice, and depression: The integrated perspective», Perspectives on Psychological Science: A Journal of the Association for Psychological Science 7/5 (2012), с. 427–49, doi: 10.1177/1745691612455204.

[42] L. Ayalon і A.M. Gum, «The relationships between major lifetime discrimination, everyday discrimination, and mental health in three racial and ethnic groups of older adults», Aging & Mental Health 15/5 (2011), с. 587–94, doi: 10.1080/13607863.2010.543664.

[43] C. Wu, Y. Qian і R. Wilkes, «Anti-Asian discrimination and the Asian-white mental health gap during COVID-19», Ethnic and Racial Studies 44/5 (2021), с. 819–35, doi: 10.1080/01419870.2020.1851739.

[44] Вілямівяне: N = 116, вік: M = 48,54; SD = 22,11. Лемкы: N = 291, вік: M = 46,14; SD = 18,78.

[45] Вілямівяне: M = 1,91; SD = 1,08. Лемкы: M = 2,07; SD = 1,08.

[46] Вілямівяне: M = 3,40; SD = 0,73. Лемкы: M = 3,25; SD = 0,70.

[47] Вілямівяне: r = -0,30; p < 0,001. Лемкы: r = -0,12; p = 0,05.

[48] Скаля одповіди од 1 – «рішучо Полякы» до 5 – «рішучо Вілямівяне»; M = 2,64; SD = 0,71.

[49] r = –0,39; p < 0,001.

[50] M = 3,69; SD = 0,47.

[51] r = –0,29; p < 0,001.

[52] M = 1,61; SD = 0,61.

[53] r = 0,30; p < 0,001.

[54] M = 3,48; SD = 0,80.

[55] r = –0,12; p < 0,05.

[56] Komitet Ministrów Rady Europy, «Recommendation no. R (97) 20 of the Committee of Ministers to member states on hate speech», за: http://www.mowanienawisci.info/post/ [доступ: 29.07.2021].

[57] M. Bilewicz і W. Soral, «Hate speech epidemic: The dynamic effects of derogatory language on intergroup relations and political radicalization», Political Psychology 41/S1 (2020), с. 3–33, doi: 10.1111/pops.12670.

[58] C. Cervone, M. Augoustinos і A. Maass, «The language of derogation and hate: Functions, consequences, and reappropriation», Journal of Language and Social Psychology 40/1 (2021), с. 80–101, doi: 10.1177/0261927X20967394.

[59] B. Mullen і D.R. Rice, «Ethnophaulisms and exclusion: The behavioral consequences of cognitive representation of ethnic immigrant groups», Personality and Social Psychology Bulletin 29/8 (2003), с. 1056–67, doi: 10.1177/0146167203254505.

[60] B. Mullen і J.M. Smyth, «Immigrant suicide rates as a function of ethnophaulisms: Hate speech predicts death», Psychosomatic Medicine 66/3 (2004), с. 343–48, doi: 10.1097/01.psy.0000126197.59447.b3.

[61] C. Cervone, M. Augoustinos і A. Maass, «The language of derogation and hate: Functions, consequences, and reappropriation», Journal of Language and Social Psychology 40/1 (2021), с. 80–101, doi: 10.1177/0261927X20967394.

[62] L. Leets, «Experiencing hate speech: Perceptions and responses to anti-Semitism and antigay speech», Journal of Social Issues 58/2 (2002), с. 341–61, doi: 10.1111/1540-4560.00264.

[63] Кашебы: N = 318, вік: M = 33,02; SD = 14,64. Лемкы N = 84, вік: M = 37,87; SD = 17,48. Шлезакы: N = 590, вік: M = 43,91; SD = 18,38.

[64] https://www.facebook.com/groups/kaszebi/permalink/2337213899755479 [доступ: 05.03.2021].

[65] https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,22648805,skandal-obrazil-kaszubow-i-pomorza-samorzadowcy-oburzeni.html [доступ: 5.03.2021].

[66] WHO, Social Stigma Associated with COVID-19: A Guide to Preventing and Addressing Social Stigma (2020), https://www.who.int/publications/i/item/social-stigma-associated-with-covid-19 [доступ: 29.07.2021].

[67] S. Bagcchi, «Stigma during the COVID-19 pandemic», The Lancet Infectious Diseases 20/7 (2020), с. 782, doi: 10.1016/S1473-3099(20)30498-9.

[68] A.S. Abdelhafiz і M. Alorabi, «Social stigma: The hidden threat of COVID-19», Frontiers in Public Health 8 (2020), с. 429, doi: 10.3389/fpubh.2020.00429.

[69] S. Misra, P.D. Le, E. Goldmann і L.H. Yang, «Psychological impact of anti-Asian stigma due to the COVID-19 pandemic: A call for research, practice, and policy responses», Psychological Trauma: Theory, Research, Practice and Policy 12/5 (2020), с. 461–64, doi: 10.1037/tra0000821.

[70] M. Schaller і S. Neuberg, «Danger, disease, and the nature of prejudice(s)», Advances in Experimental Social Psychology 46 (2012), с. 1–54, doi: 10.1016/B978-0-12-394281-4.00001-5.

E. Cashdan і M. Steele, «Pathogen prevalence, group bias, and collectivism in the standard cross-cultural sample», Human Nature (Hawthorne, N.Y.) 24/1 (2013), с. 59–75, doi: 10.1007/s12110-012-9159-3.

[71] B. Bastian і ін., «Explaining illness with evil: Pathogen prevalence fosters moral vitalism», Proceedings. Biological Sciences 286/1914 (2019), 20191576, doi: 10.1098/rspb.2019.1576.

[72] https://lublin.wyborcza.pl/lublin/7,48724,25806279,kilku-chlopcow-zaatakowalo-wietnamke-spier-chinko-jeb.html [доступ: 29.07.2021].

[73] https://wiadomosci.onet.pl/slask/koronawirus-na-slasku-masowa-fala-hejtu-na-gornikow-i-slazakow/e593v83 [доступ: 29.07.2021].

[74] M. Bilewicz, M. Witkowska, M. Pantazi, T. Gkinopoulos і O. Klein, «Traumatic rift: How conspiracy beliefs undermine cohesion after societal trauma?», Europe’s Journal of Psychology 15/1 (2019), с. 82–93, doi: 10.5964/ejop.v15i1.1699.

M. Pantazi, T. Gkinopoulos, M. Witkowska, O. Klein і M. Bilewicz, «Historia est magistra vitae? The impact of historical victimhood on current conspiracy beliefs», Group Processes & Intergroup Relations (2020), 1368430220968898, doi: 10.1177/1368430220968898.

[75] http://inne-jezyki.amu.edu.pl [доступ: 29.07.2021].

[76] Вартат і спомнути, же Польща підписала Европейску карту реґіональных або меншыновых языків, яка має барз конкретны зобовязаня (примірно в обшыри едукациі) взглядом тых языків, якы сут хоснуваны на териториі даной державы. Єднак спосіб і обшыр імплементациі єй рішынь од самого початку родит чысленны застережыня експертів і цілой Рады Европы і Европейской Комісиі, в тым нп. брак едукациі в меншыновых языках і пошырюваня знаня о меншынах в соспільстві.

[77] Пор. C. Gooskens, V.J. van Heuven, J. Golubović, A. Schüppert, F. Swarte і S. Voigt, «Mutual intelligibility between closely related languages in Europe», International Journal of Multilingualism 15/2 (2018), с. 169–93, doi: 10.1080/14790718.2017.1350185.

[78] https://www.gov.pl/attachment/41e563c4-7b5c-4480-a74a-c62ef6c6a7fd [доступ: 29.07.2021].

[79] R. Grzegorczykowa, Wstęp do językoznawstwa (Warszawa: PWN, 2007).

[80] N = 910, вік: M = 43,88; SD = 18,41.

[81] N = 13, вік: M = 31,6; SD = 8,96.

[82] N = 628, вік: M = 37,11; SD = 15,42.

[83] Вілямівскій был бы узнаный за реґіональный язык в новелізациі уставы з вересня 2015 р., єднако 26 жолтня того самого рока новелізация была заветувана Президентом Польской Республикы Анджейом Дудом: https://www.prezydent.pl/prawo/ustawy/zawetowane/art,2,prezydent-zawetowal-trzy-ustawy.html.

[84] GUS, Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 (Warszawa, 2015), https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf [доступ: 29.07.2021], с. 81.

[85] Была тіж можливіст означыти одповід: «В інчым языку» і «Тота ситуация ся до мене не односит» – не были они браны до увагы в тій аналізі.

[86] Зо взгляду на методолоґію нашых досліджынь і специфіку досліджаных груп нияка проба не єст статистычні репрезентатывна для цілой меншыновой групы.

[87] F(1, 616) = 129,022 p < 0,001.

[88] F(1, 616) = 319,356 p < 0,001.

[89] F(1, 616) = 65,116 p < 0,001.

[90] F(1, 616) = 177,326 p < 0,001.

[91] F(1, 616) = 26,614 p < 0,001.

[92] F(1, 616) = 24,817 p < 0,001.

[93] F(2, 3532) = 18,28 p < 0,001.

[94] F(2, 3532) = 44,995 p < 0,001.

[95] F(2, 3532) = 145,024 p < 0,001.

[96] F(2, 3532) = 164,028 p < 0,001.

[97] F(2, 3532) = 144,989 p < 0,001.

[98] F(2, 3532) = 149,096 p < 0,001.

[99] F(2, 3532) = 82,007 p < 0,001.

[100] Шлезскы респонденты бесідуют тіж часто по шлезскы зо своім мужом/женом/партнерами – той одповіди єднако не можеме порівнати з рештом даных, зато же такє звіданя не было дане респондентам в досліджынях з 2018 р.

[101] Детальны результаты представлены сут в статі: J. Olko, K. Hansen, M. Wypych, O. Kuzawińska і M. Bańdur, «From discouragement to self-empowerment: Insights from an ethnolinguistic vitality survey among the Kashubs in Poland», PLOS ONE 15/8 (2020), e0237395, doi: 10.1371/journal.pone.0237395.

[102] R.T. Oster, A. Grier, R. Lightning, M.J. Mayan і E.L. Toth, «Cultural continuity, traditional Indigenous language, and diabetes in Alberta First Nations: A mixed methods study», International Journal for Equity in Health 13 (2014), с. 92, doi: 10.1186/s12939-014-0092-4.

[103] T.L. McCarty, «Revitalising indigenous languages in homogenising times», Comparative Education 39/2 (2003), с. 147–63, doi: 10.1080/03050060302556.

[104] E. Bialystok і M.M. Martin, «Attention and inhibition in bilingual children: Evidence from the dimensional change card sort task», Developmental Science 7/3 (2004), с. 325–39, doi: 10.1111/j.1467-7687.2004.00351.x.

E. Bialystok і L. Senman, «Executive processes in appearance-reality tasks: The role of inhibition of attention and symbolic representation», Child Development 75/2 (2004), с. 562–79, doi: 10.1111/j.1467-8624.2004.00693.x.

A. Costa, M. Hernández і N. Sebastián-Gallés, «Bilingualism aids conflict resolution: Evidence from the ANT task», Cognition 106/1 (2008), с. 59–86, doi: 10.1016/j.cognition.2006.12.013.

[105] E. Bialystok, F.I.M. Craik і G. Luk, «Bilingualism: Consequences for mind and brain», Trends in Cognitive Sciences 16/4 (2012), с. 240–50, doi: 10.1016/j.tics.2012.03.001.

[106] b = 0,13; SE = 0,05; p = 0,008; 95%CI[0,04; 0,23].

[107] b = 0,34; SE = 0,06; p < 0,001; 95%CI[0,21; 0,46].

[108] b = 0,20; SE = 0,05; p < 0,001; 95%CI[0,10; 0,29]; посередній ефект: b = 0,07; SE = 0,02; 95%CI[0,03; 0,12].

[109] b = 0,23; SE = 0,04; p < 0,001; 95%CI[0,14; 0,31].

[110] b = -0,03; SE = 0,02; p = 0,048; 95%CI[-0,07; -0,0004].

[111] b = 0,09; SE = 0,04; p = 0,01; 95%CI[0,02; 0,16].

[112] Пор. T. Wicherkiewicz, Regionalne języki kolateralne Europy: Porównawcze studia przypadku z polityki językowej (Poznań: Wydawnictwo Rys, 2014), с. 75–74.

[113] M. Sagan-Bielawa, «Wdrażanie Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych a rzeczywistość socjolingwistyczna w Polsce. Na marginesie sporu o język regionalny», Socjolingwistyka 2016, т. 30, с. 9.

[114] Більше на тоту тему: A. Jabłoński, «Problematyczność pojęcia »język regionalny«. Głos w sprawie polityki języka kaszubskiego», в: A. Kożyczkowska, M. Szczepska-Pustkowska (ред.), Mniejszości etniczne i ich pogranicza. Szkice tożsamościowe (Gdańsk: Wydawnictwo UG, 2021).

[115] K. Hansen, «Różnorodność czy standaryzacja polszczyzny? Stosunek Polaków do dialektów, gwar i regionalnych naleciałości w wymowie», в: A. Stefaniak, M. Bilewicz, M. Winiewski (ред.), Uprzedzenia w Polsce (Warszawa: Liberi Libri, 2015), с. 157–76: 168–169.

[116] GUS, Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 (Warszawa, 2015), https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf [доступ: 29.07.2021], с. 67–70.

[117] Пор. J. Samul, «Definicje kapitału ludzkiego w ujęciu porównawczym», Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach. Seria: Administracja i Zarządzanie 96 (2013), с. 195–204: 200.

[118] M. Kaushanskaya і V. Marian, «The bilingual advantage in novel word learning», Psychonomic Bulletin & Review 16/4 (2009), с. 705–10, doi: 10.3758/PBR.16.4.705.

[119] A. Prior і B. MacWhinney, «A bilingual advantage in task switching», Bilingualism: Language and Cognition 13/2 (2010), с. 253–62, doi: 10.1017/S1366728909990526.

[120] F.I.M. Craik, E. Bialystok і M. Freedman, «Delaying the onset of Alzheimer disease: Bilingualism as a form of cognitive reserve», Neurology 75/19 (2010), с. 1726–29, doi: 10.1212/WNL.0b013e3181fc2a1c.

[121] K. Łukaniszyn-Domaszewska, Wpływ mniejszości niemieckiej na rozwój społeczno-gospodarczy województwa opolskiego [непубликувана докторска дисертация] (Wrocław: Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, 2014), с. 134.

[122] Треба зазначыти, же до рапортів прирыхтуваных МВСіА залучаны сут увагы передаваны представниками поєдных меншын. Серед уваг не нашли ся такы, котры односили бы ся до браку статистычных даных што до ситуациі меншыновых соспільности.

[123] Пор. R. Jończy, Wpływ migracji zagranicznych na dysharmonię rozwoju województwa opolskiego ze szczególnym uwzględnieniem rynku pracy (Opole: Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, 2006).

J. Talewicz-Kwiatkowska, Wpływ aktywności finansowej Unii Europejskiej na położenie społeczne Romów w Polsce (Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013).

K. Łukaniszyn-Domaszewska, Wpływ mniejszości niemieckiej na rozwój społeczno-gospodarczy województwa opolskiego [непубликувана докторска дисертация] (Wrocław: Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, 2014), с. 134.

[124] https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/bezrobocie-rejestrowane/stopa-bezrobocia-rejestrowanego-w-latach-1990-2021,4,1.html [доступ: 17.06.2021].

[125] За професийні актывны особы приняли сме тых, котры в анкєті вказали, же сут затруднены на основі умовы о роботу або інчого рода умовы, ведут свою діяльніст або роблят на своій ґаздівці, або тіж словні задеклярували, же працуют.

[126] Середня з трьох одповіди односячых ся до страху звязаного з роботом вынесла для Кашебів 2,44, для Лемків 2,55, а для Шлезаків 2,83.

[127] Осторожніст, яка выражена єст в тым тверджыню, выходит м.ін. з сиґналізуваного проблему браку доступу до достовірных статистычных даных односячых ся до описуваных груп.

[128] E.S. Phelps, «The statistical theory of racism and sexism», The American Economic Review 62/4 (1972), с. 659–61.

[129] b=0,229; SE=0,048; p<0,001; 95%CI [0,120; 0,307]; n=367.

[130] b=0,282; SE=0,056; p<0,001; 95%CI [0,173; 0,393]; n=300.

[131] b=0,031; SE=0,143; p=0,834; 95%CI [-0,257; 0,317]; n=49.

[132] Што єднако, хоц по части, може быти спричынене неґуваньом Лемками дискримінацийных явиск. Тото явиско описане было в розділі «Меншыновы языкы в Польщы і іх хоснувателі: дияґнозы, вызваня і стратеґіі підпоры і ревіталізациі».

[133] b=0,238; SE=0,035; p<0,001; 95%CI [0,081; 0,220]; n=306.

[134] b=0,112; SE=0,234; p=0,436; 95%CI [-0,287; 0,655]; n=51.

[135] b=0,090; SE=0,050; p=0,077; 95%CI [-0,010; 0,188]; n=390.

[136] Можливый є єднако одворотный напрям діяня той реляциі. Як в розділі «Дискримінация Кашебів – проявы в жытю спільноты» подал Артур Яблоньскій, «тым, што наказує дискримінуваным особам годити ся на ситуацию дискримінациі, є страх, же не найдут або втратят роботу».

[137] G.S. Becker, The Economics of Discrimination (Chicago & London: University of Chicago Press, 1971), с. 14.

[138] K.J. Arrow, «The theory of discrimination», в: O. Ashenfelter, A. Rees (ред.), Discrimination in Labor Markets (Princeton: Princeton University Press, 1973), 1–33, с. 10.

[139] Department of Economic and Social Affairs, Statistics Division, Principles and Recommendations for Population and Housing Censuses: Revision 2 (New York: United Nations, 2008), https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/Standards-and-Methods/files/Principles_and_Recommendations/Population-and-Housing-Censuses/Series_M67Rev2-E.pdf [доступ: 29.07.2021].

[140] https://dane.gov.pl/pl/dataset/276,nauka-jezykow-mniejszosci-narodowych-etnicznych-i-jezyka-regionalnego [доступ: 14.04.2021].

[141] M.T. Meyer, Watchdog na Kaszubach 2020: Raport o stanie nauczania języka kaszubskiego w szkołach województwa pomorskiego w roku szkolnym 2018/2019 (2020), http://kaszebsko.com/uploads/Watchdog%20na%20Kaszubach%202020%20-%20raport.pdf [доступ: 14.04.2021].

Table of Contents

Зміст

Вводне слово

Авторы опрацуваня

Вілямівяне, Кашебы, Лемкы, Шлезакы

Етнічна меншына: дефініцийны увагы

Вілямівяне

Кашебы

Лемкы

Шлезакы

ЯЗЫКОВА РЕВІТАЛІЗАЦИЯ І ПОВЯЗАНЫ ТЕРМІНЫ

Дискримінация і переслідуваня в минулым: історична травма

Влияня історичной травмы на декляруваный стан здоровля

Социяльны консеквенциі історичной травмы

Рекомендациі, значыт як ограничыти неґатывны консеквенциі історичной травмы

ПЕРЕСЛІДУВАНЯ І ІСТОРИЧНА ТРАВМА В ВІЛЯМОВИЦЯХ

Психолоґічны консеквенциі дискримінациі

Дискримінация як досвід меншын: досліджыня серед Лемків і Вілямівян

Досвід контакту з языком ненависти серед Лемків і Вілямівян

Звязок медже одчуваном дискримінацийом а социяльным довірьом в часі епідеміі COVID-19: досліджыня Лемків, Кашебів і Шлезаків

Внескы і рекомендациі

ДИСКРИМІНАЦИЯ КАШЕБІВ – ПРОЯВЫ В ЖЫТЮ СПІЛЬНОТЫ

ДИСКРИМІНАЦИЯ ЗАЗНАВАНА ДНЕС (ПЕРСПЕКТЫВА ЧЛЕНІВ СОСПІЛЬНОСТИ): ЛЕМКЫ

ДИСКРИМІНАЦИЯ ШЛЕЗАКІВ

ЯК ВЕСТИ АНТИДИСКРИМІНАЦИЙНЫ ВАРШТАТЫ

Стиґматызация звязана з COVID-19: досвід меншын

ШЛЕЗАКЫ В ЧАСІ ПАНДЕМІІ COVID-19

СТИҐМАТЫЗАЦИЯ В ПОЛЬСКЫХ МЕДИЯХ

СТИҐМАТЫЗАЦИЯ МЕНШЫН В ЧАСІ ПАНДЕМІІ: ВНЕСКЫ І РЕКОМЕНДАЦИІ

Меншыновы языкы в Польщы і іх хоснувателі: дияґнозы, вызваня і стратеґіі підпоры і ревіталізациі

Трансмісия языка і языковы компетенциі

Языковы практыкы меншыновых груп

Языкова дискримінация

Корысти з хоснуваня корінного языка

Вызваня: наслідства пандеміі для локальных языків

Можливы стратеґіі охороны меншыновых языків: рекомендациі

КАШЕБСКІЙ ЯЗЫК ЯК ЄДИНЫЙ УСТАВОВО УЗНАНЫЙ РЕҐІОНАЛЬНЫЙ ЯЗЫК В ПОЛЬЩЫ

ДИСКРИМІНАЦИЯ ХОСНУВАТЕЛІВ НЕСТАНДАРДОВЫХ ОДМІН ПОЛЬСКОГО ЯЗЫКА

Языковы меншыны в Польщы на рынку працы в часі пандеміі COVID-19

Двоязычніст (і вельоязычніст) осіб, што належат до языковых меншын в Польщы

Корысти з вельоязычности: збільшыня людского капіталу і змарнуваный потенциял

Проблем браку офіцийных статистычных даных

Втрата роботы і зміна способу заробкуваня в часі пандеміі COVID-19

Страх перед втратом роботы

Дискримінация представників етнічных і языковых меншын а іх ситуация на рынку працы

Рекомендациі

ЕДУКАЦИЯ, МЕДИЯ І ТУРИСТЫКА НА КАШЕБАХ: ОБШЫРИ, В КОТРЫХ ГЛЯДАТ СЯ ДВОЯЗЫЧНЫХ ОСІБ

Внескы і практычны рекомендациі: як ліпше підтримувати етнічны меншыны, хоронити языково-культурову ріжнородніст і будувати ліпшы реляциі з векшыновом групом?

Рекомендациі в обшыри правных і системовых розвязань

Рекомендациі в обшыри едукациі

Рекомендациі в обшыри медияльной комунікациі