Myńszośći a jejich godki wobec kryzysu. Antystygmatyzacyjny paket projektu „Godkowe antidotum: żywotność rzeczy jak spusůb budowy psychicznego dobrosztandu, zdrowjo a zbalansowanego rozwoju
Author: red. Bilewicz Michał, Olko Justyna
Date: 2023-10-16 00:00:00+00:00
Keywords: przeciwdziałanie dyskryminacji; język śląski; mniejszości etniczne; języki mniejszościowe; dyskryminacja mniejszości; ethnic minorities; minority languages; minority discrimination; preventing
Description: Publikacja w języku śląskim, będąca efektem projektu „Językowe antidotum”, analizuje wpływ doświadczanej przez mniejszości etniczne i migrantów dyskryminacji na ich zdrowie i dobrostan, korzyści płynące z zachowania rdzennych języków i silnej tożsamości etnicznej oraz skutki pandemii dla tych grup. W pracy zawarto praktyczne rekomendacje i rozwiązania mające na celu poprawę warunków funkcjonowania grup mniejszościowych w Polsce, wsparcie dla dążeń do zachowania ich języków i kultury, przeciwdziałanie dyskryminacji i stygmatyzacji oraz budowanie lepszych relacji między mniejszościami etnicznymi
Publisher: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

Naukowo redakcyjo: Michał Bilewicz, Justyna Olko

Recynzyje: Ewa Michna, Tomasz Wicherkiewicz

Przekłod na ślůnsko godka: Bartłůmjej Wanot

Głůwno redachtorka: Małgorzata M. Przybyszewska

Kouordynatorka wydowńiczego procesu po strůńe WAL UW: Zuzanna Rosłaniec

Projekt uobkłodki a tytułowych strůn: Anna Gogolewska

Bild na uobkłodce: Arnold Langer ze Ślōnskij Ferajny ze gůrnoślůnskům maseczkům, www.ajncla.eu, fot. Peter Langer

Sztudyjo DTB: Beata Stelęgowska. Usługi Wydawniczo-Poligraficzne

Projekt POIR.04.04.00-00-3DBF/16-00 pmj. «Language as a cure: linguistic vitality as a tool for psychological well-being, health and economic sustainability» bůł realizowany w růmkach Uoperacyjnego Programu Inteligyntny Rozwůj 2014–2020 (PO IR), Uoś IV: Swjynkszańy naukowo-podszukowowczego potyncjału, Dźałańy 4.4: Swjynkszańy kadrowego potyncjału sektora B+R Fundacyje na rzecz Polskij Nauki, spůłfinancowanego uod Ojropejskij Uńije ze Ojropejskigo Fůnduszu Regjůnalnego Rozwoju.

TEAM LCURE 2016-3/28

Spůłpraca: Cyntrům Podszukowań nad Uprzedzyńami, Wydźoł Psychologije UW

Publikacyjo na licyncyji «Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 PL» (CC BY 3.0 PL) (cołko treść mustra dostympno pod adresym: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/legalcode).

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego / Wydowńictwa Warszawskigo Uńiwersytetu

ISBN 978-83-235-6170-5 (druk / durk)

ISBN 978-83-235-6178-1 (pdf online)

ISBN 978-83-235-6186-6 (e-pub)

ISBN 978-83-235-6194-1 (mobi)

Wydział „Artes Liberales” UW / Wydźoł «Artes Liberales» UW

ISBN 978-83-67605-04-5 (druk / durk)

ISBN 978-83-67605-05-2 (pdf online)

ISBN 978-83-67605-06-9 (e-pub)

ISBN 978-83-67605-03-8 (mobi)

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego / Wydowńictwa Warszawskigo Uńiwersytetu

02-678 Warszawa, ul. Smyczkowa 5/7
e-mail / e-brif: wuw@uw.edu.pl
księgarnia internetowa / internecowo kśyngarńa: www.wuw.pl

Wydańy 1. Warszawa 2023

Wykoz treśći

Wkludzyńy

Autory publikacyje

Łymki, Kaszuby, Ślůnzoki, Wilymowjany

Etńiczno myńszość – defińicyjne uwogi

Łymki

Kaszuby

Ślůnzoki

Wilymowjany

Godkowo rewitalizacyjo a pokrywne terminy

Dyskryminacyjo a prześladowańa we przeszłośći: historyczno trauma

Wpływ historycznyj traumy na zdrowje

Społeczne kůnsekwyncyje historycznyj traumy

Rekůmyndacyje abo jak uobńiżyć negatywne skutki historycznyj traumy

Prześladowańa a historyczno trauma we wilymowicach

Psychologiczne kůnsekwyncyje dyskryminacyje

Dyskryminacyjo jak szprymy myńszośći: podszukowańa pojstrzůd Łymkůw a Wilymowjanůw

Szprymy kůntaktu ze godkům ńynawiśći u Łymkůw a Wilymowjanůw

Swjůnzek mjyndzy dyskryminacyjům a społecznům dufnośćům wczos epidymije COVID-19: podszukowańa Łymkůw, Kaszubůw a Ślůnzokůw

Wńoski a rekůmyndacyje

Dyskryminacyjo Kaszubůw: przejawy we żyću spůlnoty

Dyskryminacyjo dośwjodczano dźiśo (perspektywa uod człůnkůw społecznośći): Łymki

Dyskryminacyjo Ślůnzokůw

Jak kludźić antydyskryminacyjne werksztele

Stygmatyzacyjo swjůnzano ze COVID-19: szprymy myńszośći

Ślůnzoki wczos pandymije COVID-19

Stygmatyzacyjo we polskich medyjach

Stygmatyzacyjo wczos pandymije: wńoski a rekůmyndacyje

Myńszośćowe godki we Polsce a jejich używacze: djagnozy, wyzwańa a sztrategije sparćo i rewitalizacyje

Przekoz godki a godkowe kůmpetyncyje

Godkowe praktyki myńszośćowych grup

Dyskryminacyjo na tle godki

Korziśći ze używańo rdzynnyj godki

Wyzwańa: skutki pandymije dlo lokalnych godkůw

Możebne sztrategije uochrůny myńszośćowych godkůw: rekůmyndacyje

Kaszubsko godka jak jedźino uznowano w zakůńe regjůnalno godka we polsce

Dyskryminacyjo używaczůw ńysztandardowych uodmjanůw polskij godki

Norodowe i etńiczne myńszośći we Polsce na rynku roboty we dobje pandymije COVID-19

Dwugodkowość (i mocgodkowość) człůnkůw norodowych i etńicznych myńszośći we Polsce

Korziśći ze mocgodkowośći a wzrost ludzkigo kapitału

Braki danych

Strata roboty a smjana spusobu zarobjańo wczos pandymije COVID-19

Strach uo strata roboty

Dyskryminacyjo przedstawićelůw etńicznych godkowych myńszośći a jejich sytuacyjo na rynku roboty

Rekůmyndacyje

Bildůng, medyja a turystyka na Kaszubach: sfery, w kerych szuko śe dwugodkowych ludźi

Wńoski a praktyczne rekůmyndacyje: jak lepij spjyrać etńiczne myńszośći, chrůńić godkowo-kulturowo roztůmajtość a budować lepsze relacyje ze wjynkszośćowům grupům?

Rekůmyndacyje we zakreśe prawnych a systymowych rozwjůnzań

Rekůmyndacje we sferze bildůngu

Rekůmyndacyje we zakreśe medjalnyj kůmuńikacyje

Uo uortografiji:

Wkludzyńy

Justyna Olko

Etńiczne myńszośći, rdzynne grupy a społecznośći migrantůw we uosobliwym stopńu dośwjadczůły negatywnych skutkůw pandymije COVID-19. Teroźny zdrowotny kryzys zmocńůł roztůmajte formy systymowyj dyskryminacyje, marginalizacyje, sztrukturalnych ńyrůwnośći a symbolicznyj przemůcy. Srogi wpływ na to, jak fůnkcjůnujům myńszośćowe grupy, we uostatńim czaśe mjały jejich wczaśńijsze szprymy, w tym prześladowańa, kere mjały plac we růżnych můmyntach jejich historyje a uostawjůły ślad – historyczno trauma, poddańy asymilacyjnyj polityce, strata źymjůw, zańik tradycyjnyj kultury a godki abo uodkoz uznańo etńiczno-godkowyj uodrymbnośći. Choća już przůdźij godki, kerymi posugujům śe myńszośćowe a rdzynne grupy na cołkim śwjeće, czynsto trefjały zagrożyńa, spowodowane ekspansyjům wjynkszych (zauobycz norodowych a/abo państwowych) godkůw, skutki pandymije sům dlů ńich uosobliwym wyzwańym. Teroźny kryzys zabroł moc nojstarszych człůnkůw społecznośći, co połńům kluczowo rola we przekazowańu godki a kulturowyj wjedze.

Choća te problymy pokozały śe we globalnyj skali, a przede wszyjskim na terynach zamjyszkowanych uod mocy rdzynnych grup (takich jak Amazůńijo a inksze regjůny Łaćińskij Hameriki, Indyjo, rezerwaty we USA), tykajům śe uůne tyż myńszośći, co żyjům we Polsce.

W růmkach projektu «Godkowe antidotum» uod poruch lot podszukowali’chmy wpływ dyskryminacyje, co jij dośwjodczajům etńiczne myńszośći a migranty, na zdrowje a dobrosztand, jak tyż korziśći, co płynům ze uchowańo rdzynnych godkůw a śylnyj etńicznyj tůżsamośći. Bez uostatńe dwa lata nasza robota poszerzili’chmy uo podszukowańy skutkůw, kere wywarła na te grupy pandymijo COVID-19. Projekt uobjůn pora etapůw a pora myńszośćowych grupůw we Polsce, Meksyku, Salwadorze a Italiji. We tyj publikacyji prezyntujymy rezultaty podszukowańo a refleksyje na tymat Łymkůw, Kaszubůw, Ślůnzokůw a Wilymowjanůw. Łymkůw podszukowali’chmy we latach 2018–2020, przi czym uostatńi etap tykoł śe już uokresu pandymije. We 2018 a 2019 r. robjyli’chmy to przede wszyjskim uosobiśće ze człůnkami łymkowskij społecznośći (we tyj publikacyji uwzglyndńůmy yno rezultaty ze 2018 r.), a wczos pandymije przeszli’chmy na internecowy warjant. Uczestńiki anketůw zamjyszkowali przede wszyjskim trzi regjůny: Czużyna, to je te źymje, kaj po II śwjatowyj wojńe łymkowsko ludność bůła wyśedlano (ntp. lubiński, źelůnogůrski, polkowicki, głogowski krajs), Łymkowyna (gorlicki, sanocki, nowosůndecki krajs) a tyż, rzodźij, sroge mjejske aglůmeracyje (Krakůw, Wrocław, Warszawa). Pjyrsze pilotażowe podszukowańy Kaszubůw kludźyli’chmy we 2018 r. bez internec. Zaproszyńy do udźału w tyj ankeće bůło uozpowszechńane we kaszubskogodkowych medyjach a na zajtach kaszubskich ferajnůw we społecznośćowych medyjach, skuli tego moc anketowanych to byli ludźe, co sům aktywńy zaangażowane we kaszubsko problymatyka. Nojwjyncyj respůndyntůw pochodźůło ze Gdańska, Gdyńe, Przodkowa, Pucka, Wejherowa a Żukowa. Przi kowidowym podszukowańu na Kaszubach we 2020 r. wjyncyj jak 95% uodpowjedźi bůło ze 10 krajsůw (podug nůmery respůndyntůw): wejherowskigo, kartuskigo, puckigo, Gdańska, gdańskigo, kośćerskigo, Gdyńe, chojńickigo, bytowskigo, lymborskigo, a tyż ze Słupska a słupskigo krajsu. Te krajsy uobyjmujům zwarte teryny zamjyszkowańo kaszubskij ludnośći a bliske mjejske uostrzodki. Ślůnzoki brali udźoł yno we internecowym podszukowańu, co bůło kludzůne wczos pandymije. Nojwjyncyj anketůw prziszło ze Katowic, Rybńika, rybńickigo krajsu a Rudy. Yntlich, we Wilymowicach podszukowańa mjały dwa etapy ankety kludzůnyj bezpostrzedńo a bez internec we 2018 a 2019 r., a dalij yno bez internec wczos pandymije we 2020 r. (w tyj publikacyji uwzglyndńůmy yno rezultaty ze 2018 r.). Kowidowo anketa kludźyli’chmy tyż we uokolicy Wilymowic, przede wszyjskim we krajsach: bjelskim (we ślůnskim wojewůdztwje) a uośwjyńćimskim (we małopolskim). Skuli ale tego, iże we samych Wilymowicach kowidowo anketa zafolowało yno pora ludźi, tych rezultatůw my ńy analizowali.

Projekt polygoł na spůłpracy akadymickich podszukowaczůw ze przedstowićelami lokalnych społecznośći, w tym rdzynnymi ekszpertami i aktiwistami. Skuli tego treść tyj kśůnżki łůnczy teksty, co sům uoparte bezpostrzedńo na rezultatach interdyscyplinarnych akadymickich podszukowań, ze prezyntacyjům perspektywy a szprymůw aktiwistůw, co sům zaangażowane we roztůmajte formy dźałańo na rzecz swojich społecznośći. Mjarkujymy, iże akadymicke a uoddolne perspektywy śe folujům a sům ńyzbyndne dlo lepszego spokopjyńo mocy zagadńyń, kere podyjmujymy. Zoleży nům na tym, coby dane i rezultaty, kere uzyskalichmy przi naszych podszukowańach, a tyż refleksyje uod człůnkůw grup, co posugujům śe myńszośćowymi godkami, můgły być udostympńůne szyrokim kryngům pozaakadymickich uodbjorcůw. Chcymy dů ńich dotrzić, bo mo to kluczowe znaczyńy dlo budowańo relacyjůw ze myńszośćowymi grupami i formowańo wjyncyj przoćelskich warůnkůw jejich fůngowańo, uopartych na zocy dlo jejich uodrymbnośći.

Cylym tyj kśůnżki je tyż stworzyńy praktycznych rekůmyndacyjůw i rozwjůnzań, co mogům půmůż polepszyć warůnki fůnkcjůnowańo myńszośćowych grupůw w naszym państwje, garantyrować lepsze sparće dlo zachowańo jejich godkůw a kulturůw, proćiwdźołańy dyskryminacyji i stygmatyzacyji (tyż we medjalnyj kůmuńikacyji) i budowa lepszych relacyjůw mjyndzy etńicznymi myńszośćami a wjynkszośćům. Skirz tego nasza publikacyjo je skerowano do prawodawcůw i reskyrůnkowych insztitucyjůw, edukacyjnych insztitucyjůw, samorzůndůw, lokalnych ferajnůw, nowińorzůw, rechtorůw, sztudyntůw i aktiwistůw.

Autory publikacyje[1]

MACIEJ BANDUR (MACÉJ BAŃDUR) je skandinawistům a godkoznowcům. Robi we Insztituće Slawistyki Polskij Akadymije Nauk. Terozki zajmuje śe podszukowańami nad nowymi używoczami myńszośćowych godkůw. Skůńczůł sztudyjo na kerůnku skandinawistyka we Gdańskim Uńiwersyteće, sztudjyrowoł godkoznowstwo na Uńiwersyteće we Leiden. Spůłpracowoł ze Warszawskim Uńiwersytetym a Uńiwersytetym Hokkaido. Przekłodocz na kaszubsko godka a jeji rechtůr. Robjůł za nowińorza przi Radyju Gdańsk, bůł tyż głůwnym redachtorym internecowego portalu «SKRA».

MICHAŁ BILEWICZ je społecznym a politicznym psychologym. Robi na Wydźale Psychologije UW, kaj keruje Cyntrům Podszukowań nad Uprzedzyńami. Szpecjalizuje śe we problymatyce psychologije mjyndzygrupowych stosůnkůw a psychologiji pojednańo. Terozki zajmuje śe przede wszyjskim podszukowańami godki ńynawiśći, zbjorowyj pamjyńći na pokůnfliktowych terynach a rolům gyfilu uosobistyj kůntrole we społecznym fůnkcjůnowańu czowjeka. Bůł wiceprezesym Polskigo Stowarziszyńo Społecznyj Psychologije a Kůmitetu Psychologije PAN, zaśodoł tyż we władzach Mjyndzynorodowego Towarzistwa Politicznyj Psychologije. Je prezydyntym programowyj rady fůndacyje Forum Djalogu. We 2021 r. bůł laureatym nadgrody mj. Nevitta Sanforda za podszukowańa we sferze psychologije politiki.

HELENA DUĆ-FAJFER, dr hab., prof. UJ, je literaturoznowczyńům, łymkoznowczyńům, historyczkům sztuki, redachtorkům a poetkům. Keruje Katedrům Ruskigo Literaturoznowstwa we Insztituće Schodńosłowjańskij Filologije Jagellůńskigo Uńiwersytetu. Bůła zołożyćelkům szpecjalnośći «rusko filologijo ze ruśińsko-łymkowskům godkům» we Pedagogicznym Uńiwersyteće we Krakowje, kaj wykłodała godka, kultura a literatura Łymkůw. We latach 2005–2014 reprezyntowała Łymkůw we Spůlnyj Kůmisyji Reskyrůnku a Norodowych i Etńicznych Myńszośći. Jeji naukowe zainteresowańa to sům: literatura a etńiczność, literatura etńicznych myńszośći, myńszośćowe dyskursy, mjyndzykulturowe relacyje, antropologijo literatury, rewitalizacyjo kulturůw a zagrożůnych godkůw.

BARTŁOMIEJ CHROMIK pochodźi ze Kyntůw. Je adjůnktym na Wydźale «Artes Liberales» Warszawskigo Uńiwersytetu a robi we Cyntrům Zaangażowanych Podszukowań nad Kulturowům Ćůngłośćům. Je absolwyntym Insztitutu Etnologije a Kulturowyj Antropologije UW a Głůwnyj Gyszeftowyj Szkoły na kerůnku «ilośćowe metody we ekůnůmiji a informacyjne systymy». Zajmuje śe podszukowańami a rewitalizacyjům wilymowskij godki. Uod porunostuch lot kludźi terynowe podszukowańa we ukrajińskich Karpatach.

SZYMON GRUDA je filologym a kulturoznowcům. Robi we Cyntrům Zaangażowanych Podszukowań nad Kulturowům Ćůngłośćům na Wydźale «Artes Liberales» Warszawskigo Uńiwersytetu. Zajmuje śe problymatykům godkowego kůntaktu we kolůńalnym a spůłczesnym Meksyku. We 2018 r. ze wyrůżńyńym uobrůńoł dochtorsko robota pmj. «Language and Culture Contact Phenomena in the Ayer Vocabulario Trilingüe», pisano co-tutelle mjyndzy Wydźałym «Artes Liberales» UW a Filologicznym Wydźałym Uńiwersytetu we Sevilli. Przůdźij skůńczůł polsko filologijo (literaturoznowczo-godkoznowczo szpecjalność) na Wydźale Polůńistyki UW.

ARTUR JABŁOŃSKI (ARTÚR JABLONSKJI) je kaszubskim aktiwistům, samorzůndowcym, nowińorzym, pisorzym, rechtorym, podszukowoczym godki a tůżsamośći Kaszubůw. Spůłzołożyćel radyja «Radio Kaszëbë», zołożyćel priwatnyj dwugodkowyj szkoły «Naja Szkòła». Skůńczůł historyjo we Gdańskim Uńiwersyteće, dochtoryzowoł śe ze godkoznowstwa we Ślůnskim Uńiwersyteće, robi za asistynta na Wydźale «Artes Liberales» Warszawskigo Uńiwersytetu.

TYMOTEUSZ KRÓL (TIÖMA FUM DÖKTER) je wilymowskim etnologym, absolwyntym magisterskij sztudyje na Wydźale «Artes Liberales» Warszawskigo Uńiwersytetu, dochtorantym we Insztituće Slawistyki PAN, aktiwistům na rzecz rewitalizacyje wilymowskij godki, podszukowoczym kultury a historyje Wilymowic, człůnkym Stowarziszyńo «Wilymowjany». Spůłpracuje ze Cyntrům Zaangażowanych Podszukowań nad Kulturowům Ćůngłośćům. Na Wydźale «Artes Liberales» kludźi zajyńća na tymat Wilymowic, w tym nauka wilymowskij godki.

JUSTYNA MAJERSKA-SZNAJDER (JÜŚJA FUM BIÖETUŁ) je wilymowskům dźałaczkům, kulturowům aktiwistkům, prezeskům Stowarziszyńo «Wilymowjany». Skůńczůła etnologijo a kulturowo antropologijo, a tyż reskyrowańy kulturům we Jagellůńskim Uńiwersyteće. Terozki kůńczy dochtorancko sztudyjo na Wydźale «Artes Liberales» Warszawskigo Uńiwersytetu. Jeji robota je pośwjyncůno podszukowańu wpływu kulturowyj rewitalizacyje na dobrosztand Wilymowjanůw.

NATALIA MAŁECKA-NOWAK je łymkowskům aktiwistkům. Skůńczůła Mjyndzywydźałowo Szkoła Bjomedycznyj Inżyńeryje na Hawjyrsko-Hutńiczyj Akadymiji we Krakowje a edytorstwo na Wydźale Polůńistyki Jagellůńskigo Uńiwersytetu. Uod 2014 r. je swjůnzano ze Stowarziszyńym «Rusko Bursa» we Gorlicach, uod 2020 r. we fůnkcyji prezydyntki forsztandu. Spůłtworzi ruśińske medyja, przede wszyjskim LEM.fm – pjyrsze łymkowske radyjo a informacyjny portal www.lem.fm, publikuje tyż we cajtůngu «Bjeśada» (Бесіда) a «NN InfoRusyn». Przinoleży do redakcyje kůntekstowego znormatywizowanego dykcjůnorza łymkowskij godki.

JOANNA MARYNIAK robi we Cyntrům Zaangażowanych Podszukowań nad Kulturowům Ćůngłośćům na Wydźale «Artes Liberales» Warszawskigo Uńiwersytetu. Zajmuje śe tymatykům rewitalizacyje myńszośćowych godkůw we Polsce a za grańicům.

ANNA MAŚLANA je absolwyntkům dochtoranckij sztudyje na Filologicznym Wydźale Jagellůńskigo Uńiwersytetu we Krakowje, łymkoznowczyńům i podszukowoczkům łymkowskij godki. Robi za redachtorka łymkowskigo radyja LEM.fm a jego informacyjnego portalu, a tyż za przekłodoczka, korechtorka, redachtorka, autorka publikacyjůw po łymkowsku. Spůłpracuje ze łymkowskimi a myńszośćowymi ferajnami we Polsce a za grańicům, naukowymi uostrzodkami, co zajmujům śe myńszośćowům problymatykům (m.in. ze Cyntrům Zaangażowanych Podszukowań nad Kulturowům Ćůngłośćům na Wydźale «Artes Liberales» Warszawskigo Uńiwersytetu), a ze Cyntralnům Egzamowům Kůmisyjům.

MARIA MIRUCKA je dochtorantkům we Cyntrům Podszukowań nad Uprzedzyńami we Wydźale Psychologije Warszawskigo Uńiwersytetu. We naukowyj roboće zajmuje śe relacyjami ludźi ze jejich placym zamjyszkowańo, co polygajům na ymocjůnalnym prziwjůnzańu a postrzegańu placu jak włośnośći. Podszukuje tyż wpływ tych relacyjůw na postawy wobec imigrantůw.

JUSTYNA OLKO je historyczkům, socjolingwistkům a etnolożkům. Robi na Wydźale «Artes Liberales» Warszawskigo Uńiwersytetu, kaj keruje Cyntrům Zaangażowanych Badań nad Kulturowům Ćůngłośćům. Zajmuje śe podszukowańym historyje, kultury a godki Indjanerůw Nahua, problymatykům myńszośćowych godkůw, kulturowo-godkowům roztůmajtośćům, traumatyzacyjům rdzynnych grupůw a mocgodkowośćům. Je zaangażowano we rewitalizacyjo zagrożůnych wymarćym godkůw uod etńicznych myńszośći. Dwa razy uotrzimała grant Ojropejskij Rady ds. Naukowych Podszukowań. We 2020 r. uostała laureatkům kůnkursu «Falling Walls» we kategoryji humańistycznych a społecznych nauk za «rozwolańy murůw mjyndzy akadymijům a lokalnymi społecznośćami na rzecz godkowyj roztůmajtośći». We 2013 r. bůła uodznaczůno Kawalerskim Krziżym Uorderu Uodrodzyńo Polski a uotrzimała Burgen Fellowship Academia Europea.

RAFAŁ RZEPKA je Ślůnzokym, katowiczanym, aktiwistům a kulturowym ańimatorym. Uod 2014 r. je zaangażowany we uochrůna ślůnskij tůżsamośći a jeji prawne uznańy uod Polskij Republiki. Spůłzołożyćel a wiceprezes Dymokratycznyj Uńije Ślůnskij Regjůnalistůw – stowarziszyńo, co uorgańizuje kożdy rok Diktand Ślůnskij Godki a je uodpedźalne za wdrożyńy lekcyjůw regjůnalnyj edukacyje we rybńickich szkołach. Spůłzołożyćel kolektywu Uotwarty Ślůnsk, kery průmuje inkluzywny uobroz Ślůnska a spjyro ekologijo a prawa uosůb LGBT. Spůłińicjatůr pjyrszyj we historyji Ślůnska przedwelůnkowyj debaty we ślůnskij godce. Uod 2019 r. zajmuje śe můńitoringym przejawůw dyskryminacyje Ślůnzokůw we publicznyj pjestrzyńi. Fachowo zajmuje śe rekrutacyjům a rozwojym uosobistyj karjery.

MAGDALENA SKRODZKA je absolwyntkům Wydźału Psychologije Warszawskigo Uńiwersytetu. Titel dochtora uotrzimała za podszukowańa psychospołecznych kůnsekwyncyjůw a moderatorůw historycznyj traumy. Interesuje śe problymatykům społecznyj tůżsamośći we proceśe traumatyzacyje, co wyńiko ze przinoleżnośći do grupy, spusobůw widzyńo wiktimizacyje grupy a psychospołecznych trudnośći, z kerymi mjerzům śe myńszośćowe a imigrancke grupy. Terozki robi we Uńiwersyteće we Limerick.

BARTŁŮMJEJ WANOT ukůńczůł Insztitut Filozofije Ślůnskigo Uńiwersytetu. Robi za korechtora, krům tego pisze a przekłodo na ślůnsko godka poezyjo, fascynuje śe inkszymi słowjańskimi godkami, w tym myńszośćowymi. Bezmała uod bajtla zaangażowany we ślůnski aktiwizm, je zołożyćelym, kolektywu Uotwarty Ślůnsk, co průmuje idyje tolerancyje a roztůmajtośći. Spůłuorgańizatůr pjyrszych we historyji naukowych kůnferyncyjůw a przedwelůnkowych debatůw we ślůnskij godce. Trzi razy wygrowoł Diktand Ślůnskij Godki, je laureatym kůnkursu Blog Roku 2009.

MICHAŁ WYPYCH je dochtorantym we Cyntrům Podszukowań nad Uprzedzyńami na Wydźale Psychologije Warszawskigo Uńiwersytetu. Skůńczůł sztudyje ze psychologije a filozofije we Warszawskim Uńiwersyteće. Zajmuje śe podszukowańami we sferze psychologije mjyndzygrupowych stosůnkůw, godki a ymocyjůw. Uosobliwje podszukuje efekty kůntaktu ze godkům ńynawiśći dlo myńszośćowych, jak tyż wjynkszośćowych grupůw. Podszukuje tyż rola pogardy a szadynfrojdy we mjyndzygrupowych stosůnkach a wpływ starańo i strachu uo włośno grupa na zaangażowańy na rzecz włośnyj grupy a mjyndzygrupowych postawůw.

KATARZYNA ZALESKA je kulturowům antropolożkům. Skůńczůła sztudyjo na kerůnku «etnologijo a kulturowo antropologijo» we Jagellůńskim Uńiwersyteće a podyplůmowo sztudyjo na kerůnku «pedagogiczny rychtůnek» we Humańistyczno-Ekůnomicznyj Akadymiji we Łodźi. Robi za rechtorka angelskij godki we podstawowyj szkole we Krakowje. Zajmuje śe popularyzacyjům kulturowyj antropologije pojstrzůd bajtli a młodźi. Uod 2012 r. udźelo śe jak wolůntarjuszka przi projektach na rzecz rewitalizacyje wilymowskij godki, co je kludźi Stowarziszyńy «Wilymowjany».

Łymki, Kaszuby, Ślůnzoki, Wilymowjany

Etńiczno myńszość – defińicyjne uwogi

Olena Duć-Fajfer

Przijynto we polskim zakůnodawstwje defińicyjo norodowyj/etńicznyj myńszośći[2] ńy uwzglyndńo nojwożńijszego wyznoczńika przinoleżnośći do tyj kategoryje, kerym je – jak w jedyn głos padajům znowce myńszośćowyj problymatyki – położyńy wobec wjynkszośći. Myńszość je myńszośćům uo tela, że choća ńy przestowo być tajlům jakijśi cołkośći, zajmuje w ńij podporzůndkowano pozycyjo. Podporzůndkowańy uoznoczo brak połnyj swobody we decydowańu uo prawach, co uobowjůnzujům cołke społeczyństwo. Te prawa (w danym przipadku – prawa, co tykajům śe wszyjskich obywatelůw RP) formułowane sům we zgodźe ze kulturowymi wertami grupy, kero důminuje/wjynkszośćowyj. Skirz tego ganc zrozumjałym je, iże myńszośći winny mjeć uosobne kulturowe prawa, co wyrůwnowały by w jakijś mjerze jejich ńykorzistno (przi porůwnańu ze inkszymi uobywatelami) prawno pozycyjo. Etńiczne myńszośći wyrůżńajům śe dyć uosobnům kulturům, tradycyjům (etńiczność je to kůmuńikowańy kulturowych růżńic we relacyjach mjyndzy jednotkami a skupinami). Skirz tego do przikładu polsko godka, zapisano we prawje jak «amtowo godka», ńyma dlo wjelgij czyńśći myńszośći rodńo. Tůż coby wyrůwnać prawa wszyjskich uobywatelůw, człůnki myńszośći winne mjeć możebność posugowańo śe swojimi godkami tyż we publicznyj sferze, co dźwigło by jejich społeczny sztatus, a tyż korzistać ze noczyńůw uochrůny i rozwoju – analogicznych do tych, co przisugujům godce, kero důminuje.

Kńif ale defińowańo we polskich prawnych dokůmyntach etńicznyj myńszośći jak grupy uobywatelůw, co «je myńij liczebno uod pozostałyj tajle ludnośći Rzeczypospolityj Polskij» ńy yno ńyma zgodny ze korekt pokopjyńym tego ausdruku, nale tyż dowo tyndyncyjny rychtůng myślyńo uo myńszośćowych rechtach. Liczebność ńy defińuje myńszośći, bo znane sům cołkośći (państwa, społecznośći), w kerych myńij liczne grupy majům wjynkszośćowo/důminacyjno pozycyjo, do przikładu we kolůńalnych systymach abo we układźe chopy–baby. Krům tego, jeźli zaakceptirować liczebnośćowy faktůr, myńszośćowe prawa zdowajům śe ńy wyrůwnańym ńyrůwnośći, jako wyńiko ze podporzůndkowańo, jyno prziwilejym. Skuli tego brak myńszośćowych rechtůw czynsto ńyma widźany za forma dyskryminacyje: dyć jeźli grupa je myńszo, to tyż mo myńsze rechty.

Uosobliwje ubezwłośnowolńo myńszośći druge spojstrzůd sześćuch wypisanych we Zakůńe uo myńszośćach kryteryjůw, co je wszyjske muśi społńać grupa polskich uobywatelůw, coby uotrzimać sztatus etńicznyj/norodowyj myńszośći: «we istotny spusůb uodrůżńo śe uod pozostałych uobywatelůw godkům, kulturům abo tradycyjům». Jeźli inksze kryteryja – podug przijyntego ojropejskigo prawnego sztandardu, co tyko śe samouokryślyńo – głoszům, co myńszość: «důnży do uchowańo swojij godki, kultury abo tradycyje» (kryteryjum 3) i «mo śwjedůmość włośnyj historycznyj norodowyj spůlnoty, je ukerůnkowano na jeji wyrożańy i uochrůna» (kryteryjum 4), to w tym kryteryjum ńy prziznano bůło samyj myńszośći prawa do uodczuwańo i uokryślańo tyj růżńice. Pokozano ja bůło jak wyznoczńik na pozůr uobjektywny, a po prowdźe – uznańowy, bo uo tym, eli ta růżńica je istotno, abo ńy, ftośi muśi zadecydować. Jak śe uokazuje, decyduje ńy sama myńszość, yno politikery, co powołujům śe na uopińije uod roztůmajtych ekszpertůw.

Werći śe dać tyż pozůr na jedyn kńif myślyńo, co pokazuje śe we kryteryjum 5: «jeji przodki zamjyszkowali teroźne terytoryjum Rzeczypospolityj Polskij uod nojmyńij 100 lot». Zapisany uokres nojmyńij 100 lot (trzech pokolyńůw) może prziczyńać śe do pozytywnyj refleksyje, iże myńszośći sům «inkszym wewnyntrznym», zintegrowanym ze polskům kulturům i majům w ńa swůj wkłod. We tym samym czaśe uodńeśyńy do «teroźnego terynu», kere przeca ńy istńyje uod 100 lot, yno uod ńycołkich uoźmjuchdźeśyńćuch, pokazuje mityczne, ahistoryczne rozumjyńy grańicůw RP. Skutkuje to mocům decyzyjůw, co sům sprzeczne ze myńszośćowům pamjyńćům; wpływo tyż na to, iże myńszośći sům postrzegane jak przibyłe do Polski ze jakichśi zewnyntrznych krejůw, traktuje śe je jak «gośća», kery może «wyńyś śe do swojigo kraju», jeźli cośik mu śe ńy widźi.

To uznaczo, iże we samyj defińicyji, kero je stosowano we polskich prawnych dokůmyntach, zapisane sům ausdruki, kere půmijajům istota myńszośći a podwożajům połne prawo uobywatelůw do samouokryślyńo. Mogům uůne wpływać na brak śwjedůmośći dyskryminacyje myńszośći w samych tych społecznośćach, jak i we społecznośći, co důminuje.

Łymki

Anna Maślana

Łymki to je etńiczno myńszość, co uod strzedńich wjekůw zaśedlała źymje mjanowane Łymkowynům, to znaczy teryny Ńiskigo Beskidu a schodńo tajla Sůndeckigo Beskidu. Na źymjach uod swojich prauojcůw – a we mocnym swjůnzku ś ńům – rozwijali bez wjeki swoja kultura, starali śe uo godka, formowali etńiczno śwjedůmość. Zajmowali śe przede wszyjskim rolům a chowańym gowjydźi, nale tyż rzymjosłym – produkcyjům drzewjannych wyrobůw (ntp. kuchynnych prziborůw, gůntůw), kamjynnych (ntp. blatůw do stołůw, młyńskich kamjyńůw, żaryn), a tyż wytworzańym maźůw i dźegću, drůtowańym a bajstlowańym beszteku. Byli śwjodkami a uczestńikami mocy historycznych wydarzyń, nale gynau te ze 40. lot XX storoczo bez powrotu smjyńůły żyće jejich społecznośći.

Po II śwjatowyj wojńe polske kůmuńistyczne władze wyśedlůły Łymkůw, co zamjyszkowali teryny powojynnyj Polski, ze jejich hajmatu. We latach 1944–1946 srogo tajla łymkowskij ludnośći (podowo śe, iże můgło to być 65–70% populacyje) bůło wyćepano do sowjeckij Ukrajiny, a we 1947. kole 30–35 tauz. Łymkůw wyśedlůno bůło w růmkach akcyje «Wisła» na zachodńe a půłnocne źymje Polski. Choća historyjo Łymkůw je bogato we tragiczne wydarzyńa – już na poczůntku I śwjatowyj wojny mjały plac masowe hereszty a prześladowańa człůnkůw łymkowskij społecznośći, moc ś ńich zawarto bůło we kůncyntracyjnym lagrze Talerhof, kaj umjyrali abo traćyli zdrowje skirz przemocy a złych bytowych warůnkůw – to gynau akcyjo «Wisła» je widźano za uosobliwje tragiczno w skutkach.

W růmkach tyj uoperacyje moc Łymkůw bůło wrażůnych do stworzůnego po II śwjatowyj wojńe arbajtlagru we Jaworzńe, kaj czyńść ś ńich bůła ubito abo umarła skirz fizycznych a psychicznych tortur, głodu i złych higyńicznych warůnkůw. Łymki, kej przetranszportowano jich bůło we ćynżkich warůnkach na tmj. «uodzyskane źymje», znodli śe w ganc ńyznanym kulturowym, społecznym a przirodńiczym strzodowisku. Yno ńykerzi ś ńich poradźyli wrůćić do swojigo hajmatu.

Wyśedlyńa dokludźůły do utraty dorobku cołkigo żywobyćo, źymje swojich uojcůw, lasůw, a tyż do połnego rozproszyńo Łymkůw, do serwańo jednośći a relacyjůw wnůntrz grupy i do uosłabjyńo mjyndzypokolyńowego kulturowego przekazu. Nastympne pora dekadůw to bůł uokres formalnego «ńyistńyńo» Łymkůw, kej byli narożańi na roztůmajte formy dyskryminacyje, w tym na przimusowo kulturowo asymilacyjo. Władze PRL mjały jich za człůnkůw ukrajińskij nacyje i ńy uznowały jejich etńicznyj uodrymbnośći. Dźepjyro w czasach systymowyj transformacyje kůńca 80. lot XX storoczo zaś pojawjůła śe możebność tworzyńo ńyzoleżnych łymkowskich ferajnůw i uoficjalnych dźałańůw na rzecz zachowańo i rozwoju rdzynnyj kultury – we 1989. r. we Lygńicy zaregistrowano bůło pjyrszy po II śwjatowyj wojńe łymkowski ferajn, Стоваришыня Лемків/Stowarzyszenie Łemków.

Podug Cynzusu ze 2011. r. kole 10 tauz. uobywatelůw Polski zadeklarowało przinoleżność do łymkowskij myńszośći. Łymki a jejich mołwa, kero rachuje śe jak schodńosłowjańsko godka, sům chrůńůne porůma prawnymi aktami, m.in. Zakůnym ze 6. styczńa 2005. r. uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce, kery ofyn uznowo Łymkůw za etńiczno myńszość. Dźynki tym prawnym regulacyjům idźe realizować moc zadańůw a projektůw, co majům na cylu uochrůna, uchowańy i rozwůj kulturowyj tůżsamośći, takich jak bildůngowo, wydowńiczo dźałalność, spjyrańy twůrczośći łymkowskich artistůw, uchowańy tůżsamośći a tradycyje abo dokůmyntacyjo godki i kultury.

Uopisowane wyżyj historyczne wydarzyńa i jejich kůnsekwyncyje mjały srogi wpływ na żywotność łymkowskij godki: uograńiczůły jeji użyće a uosłabjůły mjyndzypokolyńowy przekoz, skirz czego ta godka je dźiśo klasifikowano jak zagrożůno. Bez uostatńe roki podyjmuje śe atoli moc dźałańůw dlo jeji uchowańo a rewitalizacyje. Łymkowsko godka je dźiśo uczůno we szkołach jak rodńo godka dlo Łymkůw jak ekstra przedmjot. We latach 2001–2017, cuzamyn ze literaturům, historyjům a kulturům Łymkůw, bůła tyż wykłodano na Pedagogicznym Uńiwersyteće we Krakowje, na szpecjalnośći rusko filologijo ze ruśińsko-łymkowskům godkům. Bůły to jedźine tego tipu filologiczne sztudyja uo myńszośćowym profilu, co rychtowały do roboty ze godkům a po łymkowsku. Pojstrzůd absolwyntůw tyj szpecjalnośći moc robi dźiśo za rechtorůw łymkowskij godki, podszukowaczůw godki, literatury, rdzynnyj kultury, przekłodoczůw abo redachtorůw łymkowskich publikacyjůw a medyjůw.

W růmkach wydowńiczyj dźałalnośći po łymkowsku pokazowały śe m.in. dwumjeśynczńik «Bjeśada» («Бесіда»), «Łymkowski Roczńik» («Лемківскій Річник»), naukowy cajtůng «Roczńik Ruskij Bursy» («Річник Руской Бурсы»), wydowane sům przekłady śwjatowyj literatury: «Mały princ» («Малий Прінц») i «Berek Puchok» («Віні Пу») – publikacyje do bajtli, antologije, spůminkowe wydańa a publicystyczne teksty. We 2019. r. pokozoł śe dwutůmowy «Kůntekstualny dykcjůnorz łymkowskij godki» («Контекстуальный словник лемківского языка»). Ferajn «Rusko Bursa» we Gorlicach wydowo dwugodkowo seryjo «Bibljotyka Łymkowskij Klasiki» («Бібліотека Лемківской Клясикы»), to je kanůn łymkowskij literatury we uoriginalnym zopiśe a we adaptacyji na spůłczesno łymkowsko godka. We 2018., w růmkach dźałańůw na rzecz uochrůny a průmocyje godki i kultury, «Rusko Bursa» wydała cuzamyn ze Cyntrům Zaangażowanych Podszukowań nad Kulturowům Erbiznům na Wydźale «Artes Liberales» Warszawskigo Uńiwersytetu «Heft do nauki łymkowskij godki» («Робочий зошыт до лемківского языка»), a we 2020. r., ze myślům uo nojmodszych a tych, co zaczynajům nauka łymkowskij godki, «Uosprowki na kożdo pora roku» («Приповідкы на кажду пору рока»).

Spjyrańu kulturowyj tůżsamośći łymkowskij myńszośći a twůrczośći jeji przedstawićelůw sużům tyż roztůmajte kulturalne wydarzyńa, jak ntp. Łymkowsko Watra na Auslańdźe uorgańizowano we Michałowje, Trefy Trzech Pokolyń ze Łymkowskům Kulturům (Przymkůw), Mjyndzynorodowe Bjenale Łymkowskij/Ruśińskij Kultury (Kryńica) abo Łymkowski Twůrczy Podźim (roztůmajte place na teryńe Łymkowyny). We Gładyszowje znojduje śe Łymkowsko Bildůngowo Zygroda, w keryj realizowane sům tymatyczne werksztele tradycyje a bildůngowe zajyńća do bajtlůw a modźokůw. Uobecność łymkowskij godki we publicznyj sferze je ale mińimalno. Dźynka człůnkům Ferajnu Łymkowskij Modźeży «Czuha» we Polsce dźewjyńć wśůw mo dwugodkowe (polsko-łymkowske) tabulki ze mjanami. Uod 2011. fůnguje radyjo LEM.fm, kere ymituje programy po łymkowsku, w tym na żywo. Z poczůntku bůło dostympne yno bez internec, terozki nadowo tyż na czynstotach 106,6 MHz ze Gorlic a 103,8 MHz ze Polkowic we Dolnym Ślůnsku; redakcyjo radyja kludźi tyż informacyjny portal pod adresym www.lem.fm. Człůnki łymkowskij społecznośći, pojstrzůd ńich tyż podszukowocze godki, kultury, historyje i literatury, uod poruch lot spůłpracujům ze uczůnymi ze Warszawskigo Uńiwersytetu, bjerům udźoł we roztůmajtych projektach, co majům na cylu m.in. rewitalizacyjo zagrożůnych godkůw, w tym łymkowskij.

Kaszuby

Macéj Bańdur

Kaszuby to je autochtůńiczno ludność, co zamjyszkuje połedńowe wybrzyże Bałtyckigo Morza. Tradycyjńy posugujům śe kaszubskům godkům («kaszëbskji jãzëk»), co przinoleży do zachodńosłowjańskij grupy godkůw. Kaszuby sům erbami uod Słowjanůw, co uośedli we Půmorzu kole VI st. n.e., do kerych we dalszych storoczach dokuplowały śe wele uosadńictwa m.in.: staropruskigo, saksůńskigo, fryzyjskigo, mjymjeckigo, a uod I połowy XX st. tyż polskigo.

Zaśedlůny uod Kaszubůw teryn bůł historyczńy pora razy wjynkszy, ańiżeli teroźny. Ńyma ale leko wyznoczyć jego downo zachodńo grańica. Jeźli przijůńć strikte godkowe kryteryja, po ůnfalu prasłowjańskij spůlnoty kaszubsko godka wykazowała wczesne innowacyje, spůlne ze połabskům godkům, używanům na teryńe teroźńich schodńich a půłnocnych Mjymcůw do I połowy XVIII storoczo. To gynau ś ńům kaszubsko godka przejowjo nojbliższe pokrewjyństwo. Ćynżko je ale wyznoczyć, jako gynau bůła grańica mjyndzy tymi godkami, a to skirz ńylicznych pośwjadczyń we pisanych zdrzůdłach, jak tyż skirz płynnych grańic wnůntrz djalektalnego kůntinuum. Przijmuje śe – ze jakimśi marginesym feleru – iże kaszubsko godka śůngała uokolicůw Kołobrzega, Łobza a Půmorskigo Drawska. Ze terynami Zachodńigo Půmorzo wjůnże śe tyż etnůńim Kaszuby, kery po pjyrszy roz bůł zanotowany we bulli Gregora IX ze 1237 r., půmorski princ Bogusław I je w ńij titlowany «princym Kaszubůw». Państwowotwůrcze procesy, co uobyjmowały Kaszuby we strzedńich wjekach, dokludźůły do sformowańo śe ńyzoleżnych půmorskich kśynstw pod reskyrůnkym dwůch lokalnych dynastyjůw: Sobjesławicůw na Schodńim Půmorzu a Gryfitůw na Zachodńim. Schodńopůmorske Kśynstwo przestało istńeć we 1294. r., kej umrzůł jego uostatńi władca Mśćiwůj II, a Zachodńopůmorske Kśynstwo straćůło śe z karty we 1637. r.

Půmorsko państwowość mjała srogi wpływ ńy yno na formowańy śe norodowyj narracyje kaszubskij inteligencyje pora storoczůw ńyskorzij, nale tyż na religijny landszaft Kaszubůw. To, iże zachodńopůmorske prince przijyny protestantyzm za państwowo religijo we 1534. r., dało pjyrsze przekłady na kaszubsko godka religijnych tekstůw, skerowanych do protestanckich Kaszubůw ze słupskij a bytowsko-lymborskij źymje. W tyn sům czas po drugij strůńe grańice, we Krůlewskich Prusach, wjynkszość Kaszubůw uostała katolikami. Religijo, jak śe uokozało, mjała srogi wpływ na formowańy śe tůżsamośći, a yntlich tyż norodowyj śwjedůmośći Kaszubůw, a to skirz tego, iże z czasym protestantyzm utůżsamjůno bůło ze «mjymjeckům wjarům», a katolicyzm – ze «polskům wjarům», beztůż dlo mocki Kaszubůw gynau wyznańy, a ńy etńiczne pochodzyńy abo godka, mjało nojwożńijszy wpływ na samoidyntifikacyjo. Utůżsamjyńy katolicyzmu ze polskośćům zaważůło na formowańu śe norodowych postawůw i reakcyjůw na Kulturkampf we XIX st. a stworzůły podatny grůnt dlo propolskich dźałaczůw, agitatorůw i kapelůnkůw. Inakszyj sytuacyjo wyglůndała pojstrzůd protestanckich zachodńopůmorskich Kaszubůw. Etnograf Otto Knoop, co pochodźůł ze Słupska, pisoł we XIX st.: «My ze Zadńigo Půmorzo mjanujymy Kaszubami yno wańelickich mjyszkańcůw słupskigo a lymborskigo krajsu ze słowjańskim pochodzyńym. Katolickich Słowjanůw ze bytowskigo krajsu a Zachodńich Prusůw mjanujymy „Poloczki”, bo tak richtig to uůńi straćyli prawo mjanować śe Kaszubami. Z czasym tak śe spolszczyli, iże ńiczym śe ńy uodrůżńajům uod echt Polokůw»[3].

Dźepjyro wczos Wjesny Norodůw panslawistyczne idyje popchły kaszubsko inteligyncyjo, co śe wtynczos tworzůła, do poćepańo samoidyntifikacyje bez pryzmat wyznańo, nale do uoparćo defińicyje kaszubskij nacyje uo słowjańskość a godka. Twůrcům kaszubskij norodowyj idyje bůł dochtůr, pisorz i etnograf Florión Cenôva (1817–1881), a kůntinuatorami jego myśli kaszubske dźałacze nastympnych pokolyńůw, m.in. Aleksander Majkòwskji (1876–1938) abo we II RP Zrzeszińce (mjanowane tak uod cajtůngu «Zrzesz Kaszëbskô»), take jak Jón Rómpskji (1913–1969), Jón Trepczik (1907–1989) abo Aleksander Labùda (1902–1981). Te uostatńe, czynsto ofyn krytyczne wobec polskigo reskyrůnku, we swojij publicistycznyj dźałalnośći ńyroz trefjali śe ze cynzurům, kůnfiskatům jejich cajtůngůw, a nawet heresztami.

Wystůmpjyńa uod Cenôvy bůły kritikowane uod dźałaczůw, co mjeli polůnocyntriczno uorjyntacyjo, w tym Hieronima Derdovskjigo (1852–1902), ze ńyskorszymi Zrzeszińcami polymizowali zaś Frãc Sãdzickji (1882–1957) a twůrce skupjůne wele mjyndzywojynnego cajtůngu «Klëka». Skuli wytworzyńo śe pojstrzůd kaszubskij inteligyncyje tajlůngu we kwestyji norodowyj przinoleżnośći wytworzůły śe tyż dwje paralelne narracyje uo tůżsamośći a godce, kere za Kożyczkowskům[4] idźe smjanować jak kaszubocyntriczno a polůnocyntriczno. Bez cołki czas lokalno inteligyncyjo muśała tyż kůnkurować uo wpływy na swůj lud ze mjymjeckim a polskim systymym bildůngu, ze katolickim duchowjyństwym, ńyroz napływowym, jak tyż polskům a mjymjeckům presům.

Po II śwjatowyj wojńe nowo politiczno realność postawjůła przed Kaszubami nowe wyzwańa. Nacjůnalistyczno a uńiformistyczno lyńijo władzůw PRL skludzała Kaszubůw do polskij etnograficznyj grupy ze swojim folklorym a rzeczům, nale bez przichylnośći kukała na důnżyńa do godkowyj a kulturowyj ymancypacyje. Ńydufność władze do Kaszubůw dokludźůła do tego, iże dźepjyro we 1956. r. powstoł pjyrszy powjynny społeczno-kulturowy ferajn: Kaszubske Zrzeszyńy (Zrzeszenie Kaszubskie, ZK). Uodbůło śe to ale we śćisłyj kouoperacyji ze władzům a ńy bez udźału szpecjalnych sużbůw. Aktiwno we ZK starszo gyneracyjo Zrzeszińcůw buła sukcesywńy marginalizowano. We 1964. r. Kaszubske Zrzeszyńy skuplowało śe ze Koćewskim Zrzeszyńym a bůło tak utworzůno Kaszubsko-Půmorske Zrzeszyńy (Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, ZKP), nojsrogszy społeczno-kulturowy ferajn, co do dźiśo fůnguje na Kaszubach a Půmorzu.

Wszechuobecno dyskryminacyjo kaszubskij godki we systymje bildůngu w czasach PRL prziczyńůła śe do serwańo mjyndzygyneracyjnego przekazu godki. Szanse na wkludzyńy kaszubskij godki do szkoły pokozały śe yno po 1989. r. Już we 1991. r. zaczynto bůło nauczać kaszubskij we szkole na Głodńicy, nale przełůmym pod tym wzglyndym bůł Zakůn ze 2005. r. uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce, kery doł możebność financyrowańo kaszubskigo bildůngu ze budżetu państwa. Dźiśo wjyncyj jak 20 tauzynůw szkolorzůw na Kaszubach uczy śe kaszubskij godki jak cudzyj, a we dwůch priwatnych immersyjnych szkołach je uůna nauczano jak rodńo a używo śe jij do wykłodańo ńykerych inkszych przedmjotůw. Uod 2013. r. na Gdańskim Uńiwersyteće fůnguje kerůnek kaszubsko etnofilologijo. Choća je to yno licyncjacko sztudyjo, zůwizů prziczyńo śe do formowańo nowyj gyneracyje kaszubskich rechtorůw, nowińorzůw, robotńikůw insztitucyjůw kultury.

Te bildůngowe możebnośći půmogajům zdobyć godkowe kůmpetyncyje nowym użytkowńikům godki, co ńy wyńeśli jij ze familijnego strzodowiska abo wyńeśli we ńypołnym stopńu. Bez uostatńe dekady szło bůło dać pozůr na uożywjyńy na wydowńiczym rynku – i jeźli idźe uo literatura po kaszubsku, i uo kaszubsko- a půmorskoznowczo literatura po polsku a mjymjecku. Rośńe tyż wjelość przekładůw śwjatowyj literatury na kaszubsko godka.

Ustrojowe przemjany dokludźůły tyż do uożywjyńo kaszubocyntricznych strzodowisk, czego wyrazym bůło powstańy cajtůngůw «Hajmat» («Tatczëzna») a «Uodrodzyńy» («Òdroda»). We 2011. r. powstoł ferajn Kaszëbskô Jednota, co chce uznańo Kaszubůw za etńiczno myńszość, a we sprawach tůżsamośćowyj politiki stoji we uopozycyji do lyńije forsztandu ZKP. Tym samym uobje narracyje uo tůżsamośći a godce, co śůngajům XIX storoczo, durch sům żywe i uodbijajům śe we dźiśejszych postawach Kaszubůw – ńyjednoznacznych a roztůmajtych.

Ślůnzoki

Rafał Rzepka

Na pytańy, kim sům Ślůnzoki, idźe dać pora uodpowjedźi, zoleżńy uod tego, na co chcymy dać pozůr. We nojwjyncyj ajnfachowym ujyńću je to mjano mjyszkankůw a mjyszańcůw Ślůnska – bez uokryślańo jejich norodowyj abo etńicznyj idyntifikacyje. Jeźli kuknymy na teroźny admińistracyjny tajlůng (uoderwany uod realnych kulturowo-etńicznych uwarůnkowańůw, to je bez uwzglyndńyńo historyje regjůnůw a terynu wystympowańo lokalnych kulturůw), můgli bychmy tak smjanować wszyjskich mjyszkańcůw ślůnskigo wojewůdztwa, co czynsto mo plac we uogůlnopolskich medjalnych przekazach. Jeźli ale důmy pozůr na historyjo ślůnskij źymje a dymograficzne uwarůnkowańa, co smjyńały śe bez wjeki, uoboczymy, iże tako defińicyjo ńy stykńe, bo půmijo kwestyjo samoidyntifikacyje jednotki, tůż tyż jeji indiwidualny gyfil norodowyj/etńicznyj tůżsamośći. Skuli wjeluch naturalnych bogajstw a możebnośći lekigo znolyźyńo roboty Ślůnsk zowdy przićůngoł do śebje ludźi ze cołkij Ojropy. Czynste migracyje poćůngały za sobům kulturowo roztůmajtość, przi czym elymynta napływowych kultur, z poczůntku cudze dlo autochtůnůw, z czasym (skuli mechańizmůw adaptacyje) stowały śe tajlům kulturowego landszaftu tyj źymje.

Rozwůj mjast we Ślůnsku dokludźůł do rozwoju handlu – przede wszyjskim wodnům cestům. We XIV storoczu Wrocław, ślůnsko stolica, dokuplowoł do nojwjynkszego handlowego ferajnu we Ojropje – Hanzy. Prawno ńyzoleżność ślůnskich kśynstw a przinoleżność do federacyjnyj uńije państw Korůny św. Wacława powodowały, iże Ślůnsk dlo mocy ludźi bůł atrakcyjnym placym do żyćo a rozwoju. Dalsze wjeki a tragiczno dlo cołkigo kůntinyntu stoletńo wojna ńy zaszperowały napływu imigrantůw, yno na opy, srobjůły go jeszcze gibszym.

Skuli rozwoju industryje i swjůnzanych ś ńim wjynkszych dochodůw Ślůnsk wartko stoł śe hawynům dlo tych, co chćeli zbogaćić śe na handlu a industryji, jak i dlo tych, co ajnfachowo szukali oboty. Imigracyji auslyndrůw nie zawadźůły krwawe kůnflikta, take jak trzi ślůnske wojny abo austryjacko-prusko wojna uo důminacyjo nad Mjymjeckim Swjůnzkym. Swůj plac, uokrům sůmśadůw uod Ślůnzokůw (Czechůw, Mjymcůw, Słowjokůw, Polokůw), znodli sam przedstawićele żydowskij społecznośći, migranty ze inkszych tajli Austro-Madźarůw a industrjalne robotńiki ze Wjelgij Brytańije. Inwestycyje kludźůły sam tyż kapitalisty ze USA. Gynau ta połno roztůmajtośći etńiczno sztruktura i bogajstwo mockulturowośći dały grůnt pod ńyskorszo budowa norodowyj tůżsamośći Ślůnzokůw.

Trza sam ale dać pozůr na to, iże ta tůżsamość ńy bůła zbudowano yno dźynki borgům ze inkszych kultur. Tůżsamośćowo uodrymbność Ślůnzokůw formowała śe już we strzedńich wjekach skuli przinoleżnośći do Wjelgij Morawy a spůlnyj uorgańizacyje społecznego żyćo ślůnskich plymjůnůw. Fragmynta uobrůnnych umocńyń, zlokalizowanych na grańicach ślůnskich źymjůw, takich jak Ślůnske Wały we Dolnym Ślůnsku (ślůnsko-łużycko grańica) abo Szlak Uorlich Gńozd (systym polskich warowńůw na polsko-ślůnskij grańicy) sům bezpostrzedńim bajszpilym spůlnotowego i ńyzoleżnego (uodrymbnego uod sůmśadůw) charakteru ślůnskich terynůw. Ńyzoleżność ślůnskich kśynstw a swobodnych stanowych państw we Ślůnsku mo swoje potwjyrdzyńy we prawnych aktach z tamtego uokresu, kere idźe znůńś we ślůnskich, czeskich a polskich historycznych zdrzůdłach.

Ńykere ś ńich sům richtig uńikatowe we kůntekśće uokresu, z kerego pochodzům (ntp. Źymsko Uordynacyjo Uopolsko-Raćiborskigo Kśynstwa, to je dokůmynt, co mo cechy i sztruktura modernyj kůnsztytucyje). Norodowo śwjedůmość (we spůłczesnym syńśe) zaczła rosnůńć, tak jak we inkszych nacyjach strzodkowyj Ojropy, wczos Wjesny Ludůw we XIX storoczu: tak we Austryji, jak i we Prusach. Wtynczos tyż pojawjůły śe pjyrsze głosy uo muśe stworzyńo ferajnu abo insztitucyje, co bydźe mjała na cylu uochrůna kulturowyj erbizny Ślůnzokůw a prawa do samostanowjyńo i kultywowańo używanyj godki (abo poruch godkůw). Po I śwjatowyj wojńe i przegranyj Mjymjeckigo Cesarstwa we strzodowiskach ślůnskich norodowych dźałaczůw narodźůła śe idyjo powołańo ńyzoleżnyj Gůrnoślůnskij Republiki, co zajyna by schůd Ślůnska, ze wjynkszům kulturowům a etńicznům roztůmajtośćům, ańiżeli jego zachodńo – dolnoślůnsko – tajla. Te plany ale bůły zaprzepaszczůne skuli ńyzoleżnych uod Ślůnzokůw decyzyjůw zwyćynskich mocarstwůw Antanty. Ńyskorsze wydarzyńa (gůrnoślůnsko důmowo wojna, co ja we Polsce mjanujům «trzećim ślůnskim aufsztandym», II śwjatowo wojna, przikuplowańy wjynkszośći Ślůnska do Polski) pogrzebały realno szansa Ślůnzokůw na swoje państwo.

Dźiśo Ślůnzoki půmjyszkujům na teryńe Polskij Republiki, a tyż na půłnocy Czeskij Republiki. Podug cynzusu ze 2011. r. we Polsce mjyszko 847 tauz. uobywatelůw, co deklarujům ślůnsko norodowość. Z tyj liczby 471. tauz. deklaruje podwůjno norodowość (ślůnsko a inkszo), a 376 tauz. uobrało yno ślůnsko norodowość. Po czeskij zajće deklaracyjůw ślůnskij norodowośći we tym samym roku bůło 12 tauz. Uokrům uńikalnyj tůżsamośći Ślůnzoki majům swoja godka, co noleży do słowjańskij grupy, a dwa sztandardy jeji zopisu łaćińskim alfabetym. Po ślůnsku rzůńdźi ludność po uobuch strůnach grańice. Podug polskigo cynzusu ze 2011. r. ślůnskij godki we důmowych kůntaktach używo 529 tauz. uobywatelůw Polski, z czego 126 tauz. używo yno jij. Werći śe sam spůmńeć, iże po 1945. r., kej bezma cołki Ślůnsk znod śe we grańicach PRL, użyće ślůnskij godki bůło dugi czas zabrůńůne we publicznyj pjestrzyńi. Ludźi, co godali po ślůnsku, polski państwowy aparat represjůnowoł. Tykało śe to i bajtli we szkołach, i majoryntnych, co używali swojij rodńij godki we fachmańskich i priwatnych kůntaktach. Te represyje fest uodbjůły śe na śwjedůmośći Ślůnzoczkůw a Ślůnzokůw a we znacznym stopjyńu uograńiczůły mjyndzygyneracyjno transmisyjo godki. Wszechuobecnym zjawiskym bůła tyż rezygnacyjo ze nauczańo ślůnskij godki a posugowańo śe ńům we kůntaktach z bajtlami, co mjało garantyrować jim lepszy sztart a szansa na lepszy bildůng.

Moc starszych ludźi do dźiśo na roztůmajte spusoby mańifestuje podśwjedůmy strach przed godańym po ślůnsku we publicznyj pjestrzyńi, na co sům – jak ślůnski aktiwista – ńyroz můg żech dać pozůr przi trefach ś ńimi. Barzo czynsto idźe usłyszeć starszych ludźi przełaźić na ślůnsko godka yno wtynczos, kej godo śe dů ńich gynau po ślůnsku. Roz za czas uodbywo śe to dźepjyro po poruch pedźanych po ślůnsku kwestyjach. Tyko śe to przede wszyjskim ludźi, co mjyszkajům we srogich mjejskich uostrzodkach; we myńszych mjasteczkach a wśach we mjyndzyludzkich kůntaktach ślůnsko godka słyszeć idźe czyńśćij.

Skuli ůnfalu kůmuńistycznego systymu, a dalij ustrojowyj transformacyje we Polsce, ślůnsko godka dostała srogszo pjestrzyń do rozwoju. Cuzamyn ze swobodům zrzeszańo śe bůły stworzůne pjyrsze ferajny, co postulowały uochrůna ślůnskij tůżsamośći a ańimacyjo lokalnyj kultury i godki. Zůwizů ale sytuacyjo ślůnskij godki a tůżsamośći we polskim prawje ńyma unormowano. Strzodowiska ślůnskich aktiwistůw już moc lot zabjygajům uo prawne uznańy ślůnskij godki a tůżsamośći w růmkach polskigo prawodawstwa. Bez uostatńo dekada pora razůw podjynto bůło we Syjmje průba dopisańo ślůnskij godki do wykazu regjůnalnych godkůw bez poselske projekty smjany Zakůnu uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce; we 2014. r. dźynki ińicjatywje ślůnskich strzodowisk sebrano bůło wjyncyj jak 140 tauz. ůnterszriftůw pod uobywatelskim projektym zakůnu, co dopisowoł by Ślůnzokůw jak etńiczno myńszość. Żodyn z tych projektůw ńy przeszoł atoli cołkigo legislacyjnego procesu, w tyj kwestyji polske władze uod 1989. r. ze połnům kůnsekwyncyjům uodkazujům Ślůnzokům we elymyntarnych prawach we sferze uochrůny kultury a godki.

Dźiśo ślůnsko kultura rozwijo śe przede wszyjskim we gůrnoślůnskij tajli Ślůnska. We Dolnym Ślůnsku – skirz nastympstwůw II śwjatowyj wojny a masowych prześedlyń – ganc důminuje polsko kultura. Teroźne myślyńy Ślůnzokůw uo Ślůnsku zawjyro w śebje elymynta pamjyńći uo downym etośe żyćo Ślůnzokůw, skupjůnym wele důmu a roboty (nojczyńśćij we ćynżkij industryji), cuzamyn ze průbům uodpowjedźi na spůłczesne problymy żyćo mjyszkańcůw Ślůnska, take jak problymy czystego luftu abo smjana podyńśćo do roboty i samego ekůnůmicznego modelu ślůnskij źymje, potajlowanyj polskimi admińistracyjnymi grańicami a ojroregjůnami. Choća kůmuńizm uodćis pjyntno na ślůnskij kulturze, mode Ślůnzoki durch průbujům prziwrůćić pamjyńć uo downym, mockulturowym Ślůnsku, a przi tym dostosować jego kultura do wyzwań XXI storoczo i epoki modernych technologijůw. Bajszpilym może być rozwůj tymatycznych kanałůw, co popularizujům Ślůnsk bez social media (take jak YouTube) abo przekłady klasycznych utworůw śwjatowyj literatury we cyfrowym formaće (e-kśůnżki po ślůnsku). Ślůnskość dlo mocy ludźi je atrakcyjno przede wszyjskim skuli jeji uotwartego a tolerancyjnego charakteru, a uoferowane uod Ślůnska kulturowe bogajstwo pobudzo twůrcůw do artystycznego rozwoju, czego przikładym sům prestiżowe nadgrody dlo architektůńicznych werksztelůw ze Ślůnska abo roztůmajte festiwale: filmowe (Festiwal Kiloff, Cropp Kultowe), muzyczne (Rawa Blues Festival, Off Festival, Colours of Ostrava) abo z zakresu plastycznych sztuk (Art Naif Festiwal) i tyjatru (Ars Cameralis, Interpretacje). Tym samym ślůnskość kupluje w śebje to, co lokalne, z tym, co choća cudze, dowo możebność intelektualnego a tůżsamośćowego rozwoju jednotki.

Wilymowjany

Tymoteusz Król (Tiöma fum Dökter)

Wilymowjany to je mało etńiczno grupa, co půmjyszkuje we mjeśće Wilymowice na pograńiczu Ślůnska a Małopolski, we Uośwjyńćimskij Kotlińe. Te mjasto bůło zołożůne we XIII storoczu uod uosadńikůw ze zachodńij Ojropy, co prziwjeźli ze sobům swoja germańsko godka, kero bůła we Wilymowicach podstawowym strzodkym kůmuńikacyje i dlo Wilymowjanůw, i dlo jejich polskich, mjymjeckich a żydowskich sůmśadůw.

Wilymowjany, uokrům bauerstwa, zajmowali śe tyż tkoctwym. Swůj towor zaczli przedować poza Wilymowicami, skirz czego handel stoł śe jednym ze głůwnych zdrzůdłůw dochodu. Wilymowske handlyrze nojczyńśćij jeźdźyli do Wjedńa, kaj mjeli nawet swoje gyszefty a magazyny, nale poradźyli dotrzić tyż do fůrt dalij położůnych mjastůw, takich jak Lůndůn, Madrid, Hamburg, Berlin, Moskwa, Iași, Budapest abo İstanbul. Wilymowjany tak zbogaćyli śe na handlu, iże we 1808. r. (kej Wilymowice znojdowały śe pod můnarchijům Habsburgůw) wykupjyli śe ze poddaństwa. Dźeśyńć lot ńyskorzij Wilymowicům nadano bůło mjejske prawa. To pozwolůło na jeszcze gibćyjszy rozwůj mjejscowośći, co dokludźůło do rozwarstwjyńo lokalnyj społecznośći na pjyńć grupůw. Pjyrszo to bůły inteligyncke familije ze propolskům, proaustryjackům abo promjymjeckům uorjyntacyjům. Drugo – bambry, co nadmjor produkowanych towarůw przedowali handlyrzům. Trzećo – te handlyrze. Sztworto – myńsze gospodorze, kere, coby śe utrzimać, muśeli robić u tych bogatszych. Pjůnto grupa to byli bedyntry, nojczyńśćij ze uokolicznych wśi.

Do żyńaczki nojczyńśćij dochodźůło driny wyżyj uopisanych grupůw. Bywało ale tyż tak, iże persůna ze srogij gospodarki wydowała śe za handlyrza abo inteligynta. Skuli tego, co Wilymowjany bůły bogatsze uod mjyszkańcůw uokolice, a tyż skuli jejich uodrymbnyj tůżsamośći, ńy za czynsto tworzůły śe mjyszane polsko-wilymowske pory. Wilymowjany we wjynkszośći ńy czuli śe ńi Polokami, ńi Mjymcami. Wytworzili włośno, specificzno tůżsamość, co stoła we uopozycyji i do polskośći, i do mjymjeckośći. To pozwolało utrzimać neutralność, przede wszyjskim w czasach agresywnego śćyrańo śe uobuch nacjůnalizmůw.

Wilymowjany prziwoźyli ze swojich rajzůw roztůmajte egzotyczne towary, w tym tekstylja. Ś ńich powstała wilymowsko babsko uoblyczka, kero na tle inkszych ojropejskich uoblyczyń wyrůżńo śe ńy yno bogajstwym farbůw a formůw, nale tyż feste rozbudowanym systymym kůmpletowańo na uodpedńe uokazyje. Je do przikładu pora warjantůw żałobnyj uoblyczki (ze przewogům bjołyj, růżowyj a modryj farby), a nawet pora zort kożdodźynnyj uoblyczki. Chopy nośyli śe myńij wjyncyj podug mjejskij – wjedźyńskij – mody. Tyż we baukůnszće, uobyczajach i familijnych a dorocznych uobrzyndach, uokrům mocy cech, co bůły spůlne ze kulturům Ślůnska a Małopolski, idźe znůńś uodrymbnośći, co wyńikajům ze wilymowskij specifiki.

Ta wilymowsko farbno kultura bůła widźano uod polskich a mjymjeckich podszukowaczůw, rajzyndrůw a aktiwistůw jak cośi feste interesantnego i wertego průmocyje. Jedne a druge průbowali wplyś we jeji uopis elymynta swojich nacjůnalistycznych ideologijůw. Dlo Mjymcůw Wilymowice stały śe skirz tego «skansynym pramjymjeckośći», a dlo Polokůw – dowodym na to, iże uosadńiki germańskigo pochodzyńo mogům stoć śe Polokami. Uo Wilymowicach moc bůło pisano, mjyszkańcůw we jejich tradicyjnym uoblyczyńu zaproszano bůło już we 30. rokach XX storoczo na roztůmajte wystympy na polskich a mjymjeckich festiwalach. Tego zachwytu ńy podźelali atoli mjyszkańce uokolicznych wśi: dlo polskich wjoskůw Wilymowjany byli Mjymcami, a dlo mjymjeckich – «bjołymi Żydami», co ńy zasugowali, skirz swojij farbnośći i handlyrskij dźałalnośći, na mjano istych Mjymcůw.

Roztůmajte bůły losy Wilymowjanůw wczos drugij śwjatowyj wojny, kej trefjůły jich represyje a průby zastraszyńo. Ńyjedyn we 1939. r. bjůł śe we polskij armiji, inkśi podpisali folkslista i walczyli we Wehrmachće, ftoś ućyk do armije uod Andersa, jeszcze inkszy folkslisty ńy szrajbnůn i abo ukrywoł śe bez cołko wojna, abo bůł wrażůny do arbajtlagru. We 1945. r. zabrůńůno bůło wilymowskij godki a uoblyczki, a samych Wilymowjanůw poddano bůło licznym prześladowańům: wywůzkům, wyśedlyńům, ćelysnym a pijynżnym sztrofům, a tyż symbolicznyj przemocy. Uod 50. lot, choća zakazy bůły polůzowane, gynau ta uostatńo forma prześladowańo uodegrowała nojwjynkszo rola. Jeźli szikowno uoblyczka, muzyka, tańce a ńykere uobrzyndy ulygły folkloryzacyji i znodły śe we programje Regjůnalnego Zespołu «Wilymowice» a bůły průmowane we medyjach, to te elymynta kultury a tůżsamośći, co nojśylńyj uodrůżńały Wilymowjanůw uod Polokůw, uostowały w ćyńu aże do poczůntku XXI storoczo.

We pjyrszyj dekadźe XXI storoczo pojstrzůd przedstawićelůw modego pokolyńo Wilymowjanůw doszła do głosu potrzeba wyrażyńo swojij tůżsamośći. Zaczli uůńi dokůmyntować wilymowsko kultura a godka, a tyż przi půmocy uod Regjůnalnego Zespołu «Wilymowice» a Stowarziszyńo «Wilymowjany» dali poczůntek rewitalizacyjnym akcyjům. Uod 2013. r. idům půby nadańo wilymowskij godce sztatusu regjůnalnyj godki we Polsce. Na żol, moc pozytywnych uopińijůw, sparće uod naukowego strzodowiska i wolo uod mjyszkańcůw ńy stykajům, wymysiöeryś durch we polskim państwje ńy mo uoficjalnego uznańo. Skirz tego lokalne aktiwisty skupjajům śe na ińicjatywach uod spodku, kere uod 2014. r. spjyrajům podszukowacze ze Wydźału «Artes Liberales» Warszawskigo Uńiwersytetu. We roztůmajtych formach kludzůno je nauka wilymowskij godki (we Warszawje a Wilymowicach), co dało poranostuch nowych używaczůw; wydowane sům naukowe publikacyje, co dokůmyntujům roztůmajte aspekta wilymowskij kultury a procesy jeji przemjanůw, tůmiki poezyje, przekłady śwjatowyj literatury (ntp. «Małego princa»), a tyż handbuchy do nauki godki. Uorgańizowane sům roztůmajte trefy, kůnferyncyje, uobchody Mjyndzynorodowego Dńa Rodńij Godki, a tyż spektakle po wilymowsku we wykůnańu amatorskij tyjatralnyj grupy Ufa Fisa. W te dźałańa, choća kludźům a ińicjujům je przede wszyjskim modźoki, angażuje śe tyż strzedńo, a uosobliwje starszo gyneracyjo. Uostatńe ludźe, do kerych wilymowsko godka je jedźinům godkům używanům důma, choća je jim już przez 90 lot, sům nowjydzane uod szkolorzůw, co tyj godki śe uczům.

Dźynki takim dobrym praktykům mode używacze wilymowskij godki widzům ja jak symbol swojij tůżsamośći, a ńy yno nastympno cudzo godka wykłodano w szkole. Nowo wilymowsko tůżsamość, kero je uotwarto na mockulturowość i inkszość a korzisto ze pamjyńći uo erbiźńe, co mo 8 storoczůw, je dźiśo możebnośćům, kero uobjyro moc modych ludźi ńy yno ze samego mjasteczka, nale tyż ze uokolicznych mjejscowośći.

GODKOWO REWITALIZACYJO A POKRYWNE TERMINY

Joanna Maryniak

Naukowce a aktiwisty stworzili moc roztůmajtych kůncepcyjůw, co tykajům śe procesu utraty godki a podyńść do radzyńo śe z tym problymym, kere uodpadajům szyrokymu zakresowi sytuacyjůw, w kerych godkowe społecznośći mogům śe znůńś.

uchowańy godki (language preservation) to je nojszyrszy ausdruk, kerego znaczyńy zoleży uod sztatusu zagrożůnyj godki a zakresu dźałań, co sům ńyzbyndne dlo garancyje jeji przetrwańo a ćůngłośći.

rewitalizacyjo godki (language revitalization) to sům dźałańa, co majům na cylu swjynkszyńy liczby używaczůw godki we społecznośćach, kaj nojmodsze człůnki ńy posugujům śe ńům abo śe jij ńy uczům. Cylym je uobrůcyńy godkowyj smjany (reversing language shift[5]).

utrzimańy godki (language maintenance) może być podstawowym cylym dlo społecznośći, co durch używajům swojij godki, sům ale narażůne na presyjo, swjůnzano ze důminacyjům inkszyj godki/ inkszych godkůw, a tyż na faktory, co powodujům wzrost godkowego zagrożyńo (take jak dyskryminacyjo, szkolny bildůng yno we godce, co důminuje, ekůnůmiczno presyjo).

uodzyskańy godki (language reclamation) to je sytuacyjo, w keryj społeczność průbuje prziwrůćić do użyćo godka, co bůła utracůno skuli zewnyntrznych faktorůw.

uodrodzyńy godki (language revival) to je sytuacyjo, w keryj społeczność průbuje prziwrůćić godka, co już śe jij ńy używo, i zaczůńć jij zaś używać.

uodnowa godki (language renewal) to je zorta rewitalizacyje godki używanyj yno uod ludźi, co ńy poznali jij perfekt. To tyn sztand – a ńy «uoriginalny» sztand godki – stowo śe půnktym wyjśćo dlo jeji uodrodzyńo. Idźe dyszputyrować, eli w takij sytuacyje uobserwujymy kůntinuacyjo tyj samyj godki, abo tyż tworzyńy nowyj.

Dyskryminacyjo a prześladowańa we przeszłośći: historyczno trauma

Magdalena Skrodzka, Justyna Olko

Myńszośćowe grupy we swojij historyji czynsto dośwjodczały roztůmajtych formůw uopresyje a prześladowańo. Kůnsekwyncyje tragicznyj historyje danyj grupy, a tyż pamjyńć uo tych zdarzyńach, formujům postawy uod spůłczesnych gyneracyjůw a wpływajům na sztand zdrowjo człůnkůw społecznośći. Te brzymja ńyma cudze tyż dlo przedstawićelůw myńszośćowych grup we Polsce, w tym dlo Łymkůw, Ślůnzokůw, Kaszubůw abo Wilymowjanůw.

Mocwymjarowe skutki dugotrwałych uopresyjnych dźałańůw jednyj grupy wobec inkszyj skuli jeji norodowyj, etńicznyj abo religijnyj przinoleżnośći uokryślo śe ausdrukym historyczno trauma. Traumatyczne zdarzyńa, co tykajům cołkich grup i społecznośći, mogům powodować ńykorzistne psychiczne a bjologiczne uobjawy pojstrzůd jejich człůnkůw[6]. Take wydarzyńa wjůnżům śe ńy yno ze gyfilym straty po uosobach, co umarły w jejich wyńiku, nale tyż we serwanych spůlnotowych wjyńźach, utracůnym hajmaće abo mrzińu kultury abo godki, poćepowanych skirz strachu przed kůnsekwyncyjami pokozańo ofyn swojij tůżsamośći. Co wjyncyj, ze historycznům traumům wjůnże śe przekoz jeji skutkůw na dalsze gyneracyje, nawet te rodzůne moc lot po traumatycznych zdarzyńach. Psychologiczne, bjologiczne a socjalne kůnsekwyncyje historycznyj traumy mogům tykać uosůb, co same direkt ńy przeżůły tragicznych zdarzyń, kere ja powodujům[7]. We uoparću uo podszukowańa, kludzůne w naszym projekće, chcymy w tym parće przibliżyć szprymy historycznyj traumy u Łymkůw i Ślůnzokůw a jejich kůnsekwyncyje.

Wydarzyńym, co mjało uosobliwje wożne kůnsekwyncyje a we nojwjynkszym stopńu prziczyńůło śe do powstańo historycznym traumy u Łymkůw, bůła akcyjo «Wisła» ze 1947. r. Musowe deportacyje Łymkůw ze terynůw, co je tradycyjńy zajmowali, uoznoczały ńy yno strata źymje i lasůw, nale tyż dorobku żyćo a serwańo familijnych a grupowych wjyńźůw. Uokrům tego we docylowym placu prześedlyńo Łymki czynsto trefjali śe ze wrogim przijyńćym. Skuli jejich dyskryminacyje a asymilacyjnyj politiki państwa moc ludźi ukrywało swoja łymkowsko tůżsamość, co dokludźůło do uosłabjyńo mjyndzygyneracyjnego przekazu godki a inkszych elymyntůw kulturowyj erbizny.

Kej godka idźe uo Ślůnzokach, ćynżko pokozać jedne zdarzyńy, co bůło by głůwnym zdrzůdłym historycznyj traumy. Ze historyje 20. storoczo we pamjyńći uod grupy uodćisły śe ćynżke szprymy i straty z czasůw I śwjatowyj wojny. Hned pů ńij zaczůn śe polsko-mjymjecki kůnflikt uo przinoleżność Ślůnska, w kerym na etńiczno a kulturowo uodrymbność mjyszkańcůw pozůr ńy dowała żodno ze strůnůw. Ślůnzoki byli cylym prześladowańo a represyjůw wczos mjymjeckij uokupacyje uod 1939., a potym uod władzůw kůmuńistycznyj Polski, co widźały we mjyszkańcach Ślůnska «Mjymcůw» a «mjymjeckich kolaborantůw». Skuli prześladowańůw, w tym wrażowańo do powojynnych arbajtlagrůw, żyće straćůło poradźeśůnt tauzynůw mjyszkańcůw Ślůnska[8], a moc inkszych ymigrowało do Mjymcůw skirz strachu przed dalszymi represyjami. Po wojńe władze PRL negowały uodrymbno tůżsamość Ślůnzokůw, a jejich godka bůła przedmjotym dyskryminacyje, co mjało wpływ na uosłabjyńy mjyndzygyneracyjnego przekazu, uograńiczyńy użyćo do důmowyj sfery a szyroko polůńizacyjo Ślůnska. Sytuacyjo mało smjyńůła śe po 1989.: choća Ślůnzoki podyjmujům průby, polske państwo durch ńy uznowo jejich godki, a same te průby czynsto sům widźane za dyskurs politicznego zagrożyńo, swjůnzanego ze «autůnůmizacyjům» Ślůnska.

Anketowanych prośyli’chmy uo pokozańy przi půmocy mjarůw, adaptowanych do specificznych szprymůw i sytuacyjůw danych grup[9], jak czynsto myślům uo půńeśůnych stratach i kůnsekwyncyjach traumatycznych wydarzyńůw (ntp. uo utraće źymje, zańiku tradycyjůw, braku możebnośći posugowańo śe tradycyjnům godkům uod grupy). Uodpowjedźi bůły dowane na 6-stopńowyj skali (uod 0 – «żodyn roz» do 5 – «pora razy na dźyń»)[10].

Spojstrzůd mocy podanych testowych pozycyjůw jednům ze dwůch nojczyńśćij mjanowanych grupowych stratůw we uobuch grupach bůło «Smyńszańy śe społecznośći skuli polůńizacyje»[11]. Procyntowy rozkłod czynstośći myślyńo uo pjyńćuch grupowych stratach uo nojwyższych strzedńich uodpowjedźi je przedstawjůny dlo Łymkůw na wykreśe 1. (dane ze 2018. r.), a dlo Ślůnzokůw na wykreśe 2. (dane ze 2020. r.).

Wykres 1. Procyntowy rozkłod czynstośći myślyńo uo pjyńćuch grupowych stratach uo nojwyższych strzedńich uodpowjedźi pojstrzůd Łymkůw

Wykres 2. Procyntowy rozkłod czynstośći myślyńo uo pjyńćuch grupowych stratach uo nojwyższych strzedńich uodpowjedźi pojstrzůd Ślůnzokůw

Ůnmyglich je podszukać wszyjskich Łymkůw abo Ślůnzokůw, co żyjům we Polsce. Kej ale bazujymy na uodpowjedźach uod poruchset człůnkůw tych grup, mogymy wyrůżńić jakeś prawidłowośći. Uo podanych na wykresach grupowych stratach Łymkůw a Ślůnzokůw strzedńo połowa anketowanych, co je wysokym procyntym, myśli aby roz na mjeśůnc. Czynstość myślyńo uo danyj grupowyj straće, wyńikłyj ze historycznyj traumy, może nům godać uo jeji dotkliwośći dlo człůnkůw społecznośći. Co wjyncyj, czynstość myślyńo uo historycznyj traumje ńy bůła we podszukowanych grupach swjůnzano z wjykym[12], co może wskazować na ćůngłość jeji przekazu, ńyzoleżńy uod czasu, kej te tragiczne wydarzyńa mjały plac. Je to wertowne zdrzůdło informacyjůw uosobliwje dlo insztitucyjůw abo ferajnůw, co dźałajům na rzecz spjyrańo etńicznych myńszośći. Myśli uo stratach, swjůnzanych ze historycznům traumům, mogům wjůnzać śe ze bezpostrzedńim ymocjůnalnym pobudzyńym, jak tyż mjeć dalsze zdrowotne reperkusyje dlo człůnkůw straumatyzowanych grup.

Wpływ historycznyj traumy na zdrowje

Myśli uo historycznyj traumje grupy, z kerům śe idyntifikujymy, mogům zbudźić w nos ymocyje, wpłynůńć na nasze dźałańa a zawodzać we kożdodźynnym fůnkcjůnowańu. Wystympowańy takich symptůmůw zmjerzili’chmy pojstrzůd przedstawićelůw Łymkůw a Ślůnzokůw, kej zapytali’chmy jich, jak czynsto uodczuwajům podane ymocyje (ntp. «Uodczuwům bezradność, bezśylność») a eli uobserwujům u śebje specificzne zachowańa, kej myślům uo podanych przůdźij stratach, co spowodowały historyczno trauma (ntp. «Uńikům placůw abo ludźi, co můgły by prziwołać we mje myśli uo krziwdach i stratach Łymkůw/Ślůnzokůw»). Uczestńiki dowali uodpowjydź na skali uod 0 – «żodyn roz» do 4 – «zowdy»[13]. Procyntowy rozkłod czynstośći reakcyjůw na myśli uo historycznyj traumje uo nojwyższych strzedńich uodpowjedźi przedstawjůny je dlo Łymkůw na wykreśe 3., a dlo Ślůnzokůw na wykreśe 4. I pojstrzůd Łymkůw, i Ślůnzokůw myśli uo historycznyj traumje wjůnzały śe nojczyńśćij ze takimi samymi reakcyjami. We uobuch grupach myśli uo historycznyj traumje zauobycz wywołowały ymocjůnalne pobudzyńy a gyfil, iże tragiczne zdarzyńa mogům śe powtůrzić.

Wykres 3. Procyntowy rozkłod czynstośći reakcyjůw na myśli uo historycznyj traumje uo nojwyższych strzedńich uodpowjedźi pojstrzůd Łymkůw

Wykres 4. Procyntowy rozkłod czynstośći myślyńo uo pjyńćuch grupowych stratach uo nojwyższych strzedńich uodpowjedźi pojstrzůd Ślůnzokůw

Psychologiczne kůnsekwyncyje historycznyj traumy ńy uograńiczajům śe yno do bezpostrzedńij psychologicznyj reakcyje na myśli uů ńij. We grupach, co dośwjadczůły zbjorowych traumůw, czyńśćij idźe zauobserwować m.in. depresyjo abo symptůmy potraumatycznego sztresu pojstrzůd ludźi, co rodźyli śe moc rokůw po traumatycznych zdarzyńach[14]. Za kůnsekwyncyje historycznyj traumy pokazuje śe tyż wyższy procynt samobůjstw a uzalyżńyńo uod psychoaktiwnych strzodkůw, ańiżeli we cołkośći populacyje[15]. Moc skutkůw historycznyj traumy może przekłodać śe tyż na fizyczne zdrowje, ntp. czynstotliwość wystympowańo cukrzice[16] a ńymocy serca[17]. Sprowdzali’chmy tyż, jak historyczno trauma wpływo na uogůlny sztand fizycznego zdrowjo a psychiczny sztand Ślůnzokůw. Respůndynty a respůndyntki uokryślali swůj sztand zdrowjo na skali uod 1 – «fest zły» do 5 – «fest dobry». Podszukowane Ślůnzoki pokazowali strzedńo na dobry sztand zdrowjo[18]. Do uokryślyńo psychicznego sztandu podszukowanych uosůb użyli’chmy skali uogůlnego lynku. Podszukowane uosoby deklarowały, jak czynsto bez uostatńe dwa tydńe (uod 1 – «żodyn roz» do 4 – «bezma kożdy dźyń») wystympowały u ńich lynkowe symptůmy, ntp. «Bůł(a) żech tak ńyspokojny/o, iże ńy poradźůł(a) żech wyśedźeć na jednym placu». Pojstrzůd respůndyntůw take symptůmy pojowjały śe strzedńo roz na pora dńi[19]. Rezultaty pokazujům, iże czynstsze myśli uo historycznyj traumje, a we kůnsekwyncyji wyższe symptůmy historycznyj traumy, przekłodajům śe na deklarowane gorsze fizyczne zdrowje[20] a wyższe rezultaty na skali uogůlnego lynku[21]. Ukazuje to, jak srogi a wożny wpływ mo historyjo na kożdodźynne żywobyće nastympnych gyneracyjůw człůnkůw straumatyzowanych grup.

Społeczne kůnsekwyncyje historycznyj traumy

Kej sztaunujymy uo mjyndzygyneracyjnym przekaźe traumy a jeji negatywnym wpływje na zdrowje, idźe zadać śe pytańy, pojakymu tyn przekoz durch śe utrzimuje. Jednym ze powodůw może być to, iże pamjyńć uo grupowyj traumje mo tyż adaptacyjne fůnkcyje – mo uostrzegać nastympne gyneracyje przed zewnyntrznům grupům abo jeji faktorym, co ńeśe ze sobům zagrożyńy, i uchrůńić przed nowymi szprymami straty. Jednům ze kůnsekwyncyjůw wiktimizacyje grupy może być uobńiżůno dufność do ludźi spoza jeji kryngu. Je to fest skuteczno sztrategijo wczos kůnfliktu, nale przi pokoju abo we sytuacyji zagrożyńo, kere ńyma swjůnzane ze przinoleżnośćům do grupy, może uůna mjeć negatywne kůnekwyncyje, co sprawdźyli’chmy pojstrzůd Łymkůw a Ślůnzokůw.

Zapytali’chmy ludźi, co idyntifikujům śe jako Łymkińi/Łymko abo Ślůnzoczka/Ślůnzok, na wjela dufajům roztůmajtym polskim insztitucyjům a polskim sůmśadům. Uodpowjedźi bůły dowane na 5-stopńowyj skali (uod 1 – «ganc ńy dufům» do 5 – «ganc dufům»). Ustrzedńůne rezultaty pokazujům, iże Łymki a Ślůnzoki dufajům Polokům we strzedńim stopńu[22]. Analiza swjůnzkůw mjyndzy historycznům traumům a poźůmym dufnośći do ludźi spoza włośnyj grupy pokozała zaś, iże we uobuch społecznośćach czynstsze myśli uo historycznyj traumje kludźůły do wyższych symptůmůw historycznyj traumy, a te wjůnzały śe ze ńiższům dufnośćům do Polokůw[23]. Uokrům tego gyfil historycznyj traumy a jeji liczne kůnsekwyncyje, w tym brak dufnośći, mogům ulygać naśylyńu skuli dośwjodczanyj terozki dyskryminacyje.

Podszukowańa pokazujům, iże uodczuwano dyskryminacyjo, swjůnzano ze etńicznům przinoleżnośćům, kero kejśik bůła prziczynům agresyje wobec danyj grupy, zmocńo gyfil traumatyzacyje[24]. We trzech pytańach poprośyli’chmy uczestńikůw naszego podszukowańo uo uocyna uodczuwanyj dyskryminacyje, ntp. «Przidarzůło mi śe być potraktowanym ńygrzeczńy abo ńysprawjedliwje skuli tego, iże’ch je Łymkińům/Łymkym (Ślůnzoczkům/Ślůnzokym)». Podszukowane uosoby dowały uodpowjydź na skali uod 1 – «ganc śe ńy zgodzům» do 5 – «ganc śe zgodzům» (akuratńijsze informacyje uo spůłczesnyj dyskryminacyji a jeji kůnsekwyncyjach pojstrzůd podszukowanych grup znojdujům śe we nastympnym parće). Uokozało śe, iże pojstrzůd Łymkůw a Ślůnzokůw wyższy gyfil dośwjodczanyj dźiśo dyskryminacyje wjůnzoł śe ze czynstszymi myślami uo historycznyj traumje[25] a czynstszymi psychologicznymi reakcyjami na historyczno trauma[26]. Co wjyncyj, uobje zorty dyskryminacyje (historyczno a teroźno), bez psychologiczno uodpowjydź na historyczno trauma, uobńiżały dufność do Polokůw[27]. Inkszymi słowami – we relacyji mjyndzy dośwjodczanům dźiśo dyskryminacyjům a poźůmym dufnośći do Polokůw kluczowo rola mo pamjyńć uo historycznych krziwdach.

Rekůmyndacyje abo jak uobńiżyć negatywne skutki historycznyj traumy

Jeźli pamjyńć uo tragicznych zdarzyńach mo moc negatywnych kůnsekwyncyjůw, můno trza by bůło uů ńich ajnfachowo przepůmńeć? To je ale ůnmygliś. Przekoz wjedze uo historyji grupy, w tym tyj tragicznyj, a uo jeji kůnsekwyncyjach, ńy uodbywo śe yno bez bezpostrzedńe śwjadectwa. Uojce, co chcům chrůńić swojich bajtli przed bolawům pamjyńćům, mogům ńy chćeć uů ńij uosprawjać a budujům tmj. kůnspiracyjo milczyńo[28]. Nawet ale kej uo traumje ńy godo śe direkt, jeji przekoz nastympuje we postrzedńi spusůb, do przikładu bez zachowańa człůnkůw grupy, reakcyje na zachowańa inkszych uosůb a roztůmajte postawy, co sům warůnkowane wiktimizacyjům (ntp. uńikańy używańo etńicznyj godki). Inkszymi słowami: uńikańy tymatu bolawych zdarzyń ze przeszłośći tyż je formům przekazu traumy. Toć, przekoz nastympuje tyż bez nauka historyje a roztůmajte formy upamjyntńyńo mińůnych zdarzyń. Uznańy a przerobjyńy traumy uod grupy jeji sprawcůw je ale wożnym faktorym, co půmogo pokrziwdzůnyj grupje pogodźić śe ze wydarzyńami z przeszłośći a lepij wjedźeć śe rady z jejich mocwymjarowymi kůnsekwyncyjami[29]. Brak djalogu uo traumatycznych szprymach może tyż mjeć negatywny wpływ na budowa relacyjůw ze wjynkszośćowymi grupami, skuli tego co te milczyńe może być wykorzistowane do legitimizacyje abo umyńszańo roszczyńůw, co wyńikajům ze strat a krziwd, půńeśůnych w przeszłośći. We rezultaće jednům ze kůnsekwyncyjůw milczyńo uo historycznyj traumje może być gyfil gańby i ńiższośći pojstrzůd człůnkůw dośwjadczůnych ńům grup.

Ńyma tůż cwajflůnku, iże mus je kultywować pamjyńć uo historycznych zdarzyńach. Co idźe srobić, coby przi podtrzimowańu bolawyj pamjyńći uobńiżyć negatywny wpływ traumatyzacyje? Podug rezultatůw podszukowań na tymat «społecznyj kuracyje» (social cure) ludźe lepszyj wjedzům śe rady ze dyskryminacyjům i deklarujům wyższy psychiczny dobrosztand, kej czujům swjůnzek ze człůnkami swojij grupy, to je majům wysoki poźům grupowyj idyntifikacyje[30]. Uokrům tego to godka danyj grupy może być zdrzůdłym jeji pozytywnyj idyntifikacyje[31]. Skirz tego prośyli’chmy uczestńikůw uo uokryślyńy, jakům godkům (uod 1 – «yno po polsku» do 7 – «yno po łymkowsku/ślůnsku») posugujům śe we roztůmajtych aspektach żyćo i kůmuńikacyjnych kůntekstach (ntp. we godce ze uojcami, kamratami, we społecznośćowych medyjach). I pojstrzůd Łymkůw[32], i Ślůnzokůw[33] te uosoby, co czyńśćij używały łymkowskij/ślůnskij godki, mjały myńsze symptůmy historycznyj traumy, ańiżeli te, co tak samo czynsto myślały uo historycznyj traumje, nale rzodźij używały godki swojij grupy. Inkszymi słowami: czynstsze posugowańy śe łymkowskům godkům u Łymkůw abo ślůnskům u Ślůnzokůw mo pozytywny wpływ na jejich psychiczny dobrosztand.

Dlo podsumowańo: we grupach, co wźyny udźoł w naszych podszukowańach, widzymy mjyndzygyneracyjny przekoz traumy. Coby sztopnůńć negatywne kůnsekwyncyje historycznych zdarzyń, trza by wyeliminować faktůr, co durch je zmogo – dyskryminacyjo – i důnżyć do ympatycznego uznańo traumy a dotkliwych strat, jake myńszośćowe grupy w rezultaće historycznych zdarzyń půńůsły, a cuzamyn z tym uznać rola, jako w tych zdarzyńach uodegrały grupy uodpedźalne za represyje. Pojstrzůd społecznośći, kere bůły dośwjadczůne historycznům traumům, werći śe pokazować korziśći, co wyńikajům ze kultywowańo myńszośćowyj godki we roztůmajtych sferach żyćo (tyż we publicznyj pjestrzyńi) a przekazowańo jij do dalszych gyneracyjůw.

PRZEŚLADOWAŃA A HISTORYCZNO TRAUMA WE WILYMOWICACH

Tymoteusz Król (Tiöma fum Dökter)

Sztatus myńszośći, kerům uod downa byli Wilymowjany, wjůnzoł śe ze ńyprzichylnośćům sůmśadůw; nawet w tak mockulturowym regjůńe, jakim bůły uokolice Wilymowicůw, to je pograńicze Ślůnska a Małopolski. Pjyrsze prześladowańa, uo kerych wjymy, mjały plac w czasach kůntrreformacyje we XVII a XVIII storoczu. Wilymowjany, reformowane wańeliki, byli szykanowańi uod przibyłych z inkszych strůn katolikůw. Ńykerych ś ńich przimuszůno bůło do uopuszczyńo swojigo mjasta. We XIX storoczu sformowoł śe stereotyp Wilymowjana-handlyrza. Tyn fach, inakszyj jak robota na roli, bůł na polskij wśi widźany za uoszydliwy. Wjerza wtynczos pojawjůł śe ausdruk «bjołe Żydy», kerego używali dlo uokryślyńo Wilymowjanůw i Poloki, i Mjymce ze sůmśedńich wśi.

Skuli wysokigo prestiżu wilymowskich kramorzůw we handlowych uostrzodkach, gospodorzůw, a tyż dobrobytu, co panowoł we mjasteczku, moc Wilymowjanůw ńy dośwjodczało aktůw dyskryminacyje abo śe ńimi ńy przejmowało, bo w samych Wilymowicach byli wjynkszośćům. Inakszyj bůło przi żyńaczce wilymowskigo synka abo dźouchy ze czowjekym z keryjś uokolicznyj wśi (co ale przidorzało śe rzodko); take uosoby ńyroz bůły adresatami naśmjywkůw i wicůw. Mjyszkańce uokolice, tak Mjymce, jak i Poloki, ńy pokazowali takigo zachwytu Wilymowicami, jak politikery a publicysty. Pojstrzůd tych uostatńich ći, co stoli po strůńe Mjymjec, widźeli mjasto jak «uosada reliktůw pramjymjeckośći», a ći, co stoli po strůńe Polski, jak dowůd na to, iże nawet przi cudzym pochodzyńu migranty mogům być Polokami. Wilymowjany zauobycz ńy angażowali śe w te politiczne dyskusyje. Tak Mjymce, jak i Poloki, byli dlů ńich «cudze», we kůntrze do «swojich» – Wilymowjanůw.

Poczůntek II śwjatowyj wojny i swjůnzany ś ńim mus deklarowańo mjymjeckij norodowośći (folkslista) utrwalůł stereotyp Wilymowjana-Mjymca pojstrzůd polskich mjyszkańcůw. Choćoż moc Wilymowjanůw půmogało uokolicznym Polokům wczos wojny, pů ńij zaczła śe wela prześladowań, uoficjalńy racjůnalizowano jak půmsta za wojynne zbrodńe Mjymcůw. Podug Wilymowjanůw to bůł jyno pretekst, skuli tego co ńyroz przidorzało śe, iże wyśedlane a zawjyrane w heresztach bůły te uosoby, co przůdźij ńy podpisowały folkslisty, ukrywały śe przed sużbům we Wehrmachće abo půmogały Polokům. Głůwnym powodym prześladowań mjała być chyntka zagrabjyńo statkůw, jak tyż downo ńychyńć a zowiść wobec Wilymowjanůw skuli kulturowych a financowych růżńic. W rezultaće dźiwokich wyśedlyń (ńylegalnych nawet podug tamtyjszego prawa) moc wilymowskich familijůw de fakto bůło pozbawjůne dachu nad gowům na dwanośće lot, choća już we 1946. r. uznano bůło prawo wjynkszośći ś ńich do uodzyskańo statku. We 1945. r. wydano bůło zakoz używańo wilymowskij godki a uoblyczki, za czym wachowali mjejscowe Poloki. Tyn zakoz bůł uosobliwje problymatyczny do bajtli, co inkszyj godki ńy znały. Ńyroz ganc zabrůńano bůło jim godać, co kludźůło do dalszych traum, a nawet průb samobůjstwa, kere Wilymowjany motywujům sztrofami, jake bůły nakłodane na bajtli.

Historyki, co uopisowali powojynne losy Wilymowjanůw, czynsto abo půmijali problym prześladowań a tuplikowali to «ńyzagojůnymi ranami», abo stosowali sztrategijo przećepowańo uodpedźalnośći z Polokůw, co zamjyszkowali uokoliczne wśe, na bliżyj ńyuokryślůnych «kůmuńistůw» abo «ůwczesne władze». Pojowjajům śe tyż subjektywne polskocyntriczne (rzodźij mjymjeckocyntriczne) teksty uod historykůw, co průbujům dokozać swoja neutralność a uobjektywizm, wszyjske ale przedstowjajům ganc inkszy uobroz historyje, ańiżeli tyn zapisany we zbjorowyj pamjyńći uod Wilymowjanůw i kultywowany we ustnym przekaźe. Průby publicznego pokozańo tyj wilymowskij perspektywy czynsto trefjajům na uodpora naukowcůw, dźałaczůw a politikerůw, co reprezyntujům wjynkszośćowo perspektywa. Dowodźi to, iże recht mo ślůnsko antropolożka Grażyna Kubica-Heller (2011: 156), kej pisze, iże «ofyn prezyntowańy swojij tůżsamośći, kero je inkszo, ańiżeli zakłodo czowjek, z kerym godůmy, bywo widźane za agresywno mańifestacyjo»[34].

Psychologiczne kůnsekwyncyje dyskryminacyje

Michał Bilewicz, Maria Mirucka, Magdalena Skrodzka, Michał Wypych

Dyskryminacyjo idźe pokopić jak społeczne zjawisko, co wyńiko ze potrzeby chrůńyńo śebje a reagowańo na uodczuwany strach[35]. Je uůna bezpodstawnym – bo wywodźi śe ze ńychyńći a felernych majnůngůw – wykluczańym jednotkůw skuli jejich przinoleżnośći do uokryślůnych społecznych grup[36]. Dyskryminacyjo polygo na uznańu uod jednyj grupy, czynsto tyj, co důminuje, iże uosoby, co majům uokryślůno cecha (do przikładu inkszy wyglůnd, płeć, wjerzyńa, tradycyje), sům dlů ńij zagrożyńym a skirz tego winne być wykluczůne ze społeczyństwa (tmj. bezpostrzedńo dyskryminacyjo) abo iże sům uůne ćynżarům dlo reszty społeczeństwa i ńy zasugujům na wszyjske prawa (tmj. postrzedńo dyskryminacyjo). Moc podszukowań pokazuje, iże zjawisko dyskryminacyje mo negatywny wpływ i na jednotka, i na społeczyństwo.

Ludźe, co dośwjodczajům wykluczyńo abo społecznego napjyntnowańo skuli przinoleżnośći do uokryślůnyj grupy, wykazujům niższy gyfil włośnego wertu a uogůlny ńiższy poźům psychicznego dobrosztandu[37]. Te ludźe, kerym śwjedůmość przinoleżnośći do dyskryminowanyj grupy przekozali inksze jeji człůnki, rzodźij przejowjajům skłůnność do dewaluowańo samych śebje, czyńśćij sům ale zicher uo wrogośći ze strůny wjynkszośćowyj grupy a myńij jij dufajům[38]. Reakcyje na wykluczyńy idźe potajlować na wroge wobec śebje a wroge wobec uoprawcy. Kej kukůmy na psychiczny dobrosztand czowjeka, trza dać pozůr, iże szprymy dyskryminacyje, bez wzglyndu na forma radzyńo śe ś ńimi, majům negatywny wpływ na psychiczne zdrowje. Czynsto wjůnżům śe uůne ze przeżywańym chrůńicznego sztresu, lynkowymi a depresyjnymi zaburzyńami, a nawet symptůmami PTSD[39]. Kej czowjek durch mo gyfil zagrożyńo, to kludźi to do majnůngu, iże ganc egal jak uůn bydźe průbowoł, sytuacyje zůwizů ńy idźe smjyńić, czego kůnsekwyncyjům sům ymocjůnalne deficyty[40]. Sztyjc ale podszukowańa pokazujům, iże dyskryminacyjo we kůntekśće aktualnych wydarzyń je barźij desztrukcyjno, ańiżeli tako, co trwo dugszy czas, do przikładu skuli historycznych kůnfliktůw[41]. Je tak wjerza skuli tego, iże przi tyj uostatńij znaczyńy zaczyno mjeć gyfil spůlnoty ze inkszymi człůnkami dyskryminowanyj grupy a pogodzyńy śe ze przeżywanům sytuacyjům. Ne tyj podstawje idźe postawić hipoteza, iże pandymijo COVID-19 je wożnym zagrożyńym dlo myńszośćowych grup ńy yno skirz ekůnůmicznych prziczyn, nale tyż skirz tego, że jeji człůnki czyńśćij trefjajům śe ze kerowanymi w jejich strůna wrogimi postawami a we wjynkszym stopńu uodczuwajům skutki tyj zorty dyskryminacyje. Tego rezultatym je festelne swjynkszyńy gyfilu zagrożyńo a psychiczne uobćůnżyńy, fest powożńijsze, ańiżeli u człůnkůw grupy, co důminuje, bo spowodowane tak lynkym przed wirusym SARS-CoV-2, jak i brakym uodpedńigo społecznego sparćo[42].

Dyskryminacyjo jak szprymy myńszośći: podszukowańa pojstrzůd Łymkůw a Wilymowjanůw

We podszukowańu, co kludźyli’chmy pojstrzůd Wilymowjanůw a Łymkůw, sprowdzali’chmy kůnsekwyncyje szprymůw dyskryminacyje skirz pochodzyńo[43]. Coby uoszacować gyfil dyskryminacyje, co wyńiko ze wilymowskich abo łymkowskich korzyńůw, podszukowane uosoby uodpadały na trzi pytańa (treść pytań a procyntowy rozkłod uodpowjedźi dlo Wilymowjanůw pokazuje Wykres 5., a dlo Łymkůw – Wykres 6.)[44]. Uodpowjadano bůło na skali uod 1 – «ganc śe zgodzům» do 5 – «ganc śe ńy zgodzům».

Wykres 5. Procyntowy rozkłod uodpowjedźi na pytańa na tymat gyfilu dyskryminacyje pojstrzůd Wilymowjanůw

Wykres 6. Procyntowy rozkłod uodpowjedźi na pytańa na tymat gyfilu dyskryminacyje pojstrzůd Łymkůw

Dyskryminacyje skirz etńicznego pochodzyńo dośwjadczůło kole 17% podszukowanych Wilymowjanůw a kole 26% podszukowanych Łymkůw (strzedńo uodpowjydź uod «ćynżko pedźeć» do «ganc śe zgodzům» na trzi pytańa). Idźe ale podejzdrzywać, iże procynt dyskryminacyjnych szprymůw je wjynkszy ńy yno pojstrzůd wszyjskich człůnkůw podszukowanych grup, nale tyż pojstrzůd anketowanych. Czyńść anket bůła folowano uod ludźi, co ńy pochodźyli z danyj grupy, co můgło mjeć wpływ na uodpowjedźi. Uokrům tego ńykere podszukowane uosoby w trakće podszukowańo abo pů ńim wyrożały ńydufność co do wykorzistańo sebranych danych. Uobńiżůno dufność je jednům ze kůnsekwyncyjůw dośwjodczanyj dyskryminacyje.

We uobuch grupach respůndyntki a respůndynty byli pytańi, na wjela dufajům roztůmajtym polskim insztitucyjům a polskim sůmśadům (uod 1 – «ganc ńy dufům» do 5 – «ganc dufům»). Strzedńo tak Wilymowjany, jak i Łymki we umjarkowanym stopńu dufajům Polokům a polskim insztitucyjům[45]. Cuzamyn ze wzrostym uodczuwanyj dyskryminacyje poźům dufnośći do Polokůw ślatowoł[46]. Dyskryminacyjo mjała tyż negatywny wpływ na gyfil śyły grupy u Wilymowjanůw[47]. Im wjyncyj podszukowane ludźe dośwjodczali dyskryminacyje, tym barźij mjeli skłůnność wjerzić, do przikładu, iże to Poloki bydům mjeli śylńijszo pozycyjo we regjůńe za dwadźiśća lot[48]. Uokrům tego uodczuwano dyskryminacyjo mjała swjůnzek ze uobrazym śebje a ze psychicznym sztandym reprezyntantůw podszukowanych grup.

Zapytali’chmy podszukowanych ludźi uo jejich gyfil włośnego wertu (ntp. «Mjarkuja, iże’ch je wertno w takim stopńu, jak inksze ludźe»)[49]. Uokozało śe, iże cuzamyn ze wzrostym szprymůw dyskryminacyje skirz wilymowskich korzyńůw ślatuje gyfil włośnego wertu u anketowanych[50]. Dyskryminacyjo mjała wpływ tyż na zakres symptůmůw depresyje pojstrzůd Wilymowjanůw. Prośyli’chmy anketowanych uo uokryślyńy, jak czynsto za uostatńe 2 tydńe mjeli take problymy jak ntp. gyfil jankoru, przignymbjyńo a braku nadźeje (uod 1 – «żodyn roz» do 4 – «bezma kożdy dźyń»)[51]. Rezultaty podszukowańo pojstrzůd Wilymowjanůw pokazujům, iże wyższy poźům deklarowanyj dyskryminacyje swjůnzany je ze czynstszymi symptůmami depresyje[52]. Pojstrzůd Łymkůw dyskryminacyjo mjała sroge znaczyńy dlo jejich psychicznego dobrosztandu, to je uogůlnego gyfilu zadowolyńo ze żyćo, mjerzůnego w takich ausdrukach jak «Kej bych můg(ła) jeszcze roz przeżyć swoje żyće, bezma ńiczego bych ńy mjyńůł(a)» (uod 1 – «ganc śe ńy zgodzům» do 5 – «ganc śe zgodzům»)[53]. Im wyższy poźům dyskryminacyje skuli pochodzyńo deklarowali łymkowske respůndynty, tym ńiższy bůł jejich psychiczny dobrosztand[54].

Szprymy kůntaktu ze godkům ńynawiśći u Łymkůw a Wilymowjanůw

Co to je godka ńynawiśći?

Podug defińicyje, keryj forszlag dała Rada Ojropy, godka ńynawiśći to sům «wypowjedźi, co szyrzům, propagujům abo usprawjedliwjajům rasowo ńynawiść, ksynofobijo, antysymityzm a inksze formy ńynawiśći, co bazujům na ńytolerancyji»[55]. Szyrzyńy śe godki ńynawiśći może kludźić do wzrostu dyskryminacyje i uprzedzyń wobec jeji uofjar[56], może być dośwjodczane jak take, co krziwdźi, a uodbijać śe na psychicznym zdrowju ludźi, co sům cylym ńynawistnych wypowjedźi[57].

Coby przewjedźeć śe, jak czynsto Wilymowjany a Łymki trefjajům śe ze wymjerzůnům w ńich godkům ńynawiśći, pokozali’chmy anketowanym trzi wypowjedźi, kere lokalne ferajny a aktiwisty uznali za przikłady godki ńynawiśći skerowanyj proćiw jejich grupům. Zapytali’chmy, jak czynsto majům kůntakt ze podanymi na take ausdruki a w jakich placach śe ś ńimi trefjajům.

Czynstość i place kůntaktu ze godkům ńynawiśći u Łymkůw a Wilymowjanůw

31% Łymkůw a 33% Wilymowjanůw deklarowało, iże żodyn roz ńy trefjajům śe ze skerowanům proćiw ńim godkům ńynawiśći. 13% Łymkůw a 2% Wilymowjanůw deklaruje, iże czynsto abo fest czynsto je cylym godki ńynawiśći. We uobuch grupach wjynkszość anketowanych zadeklarowała, iże trefjo śe, nawet jeźli fest rzodko, ze skerowanům proćiw śebje godkům ńynawiśći.

Tabula 1. Czynstość kůntaktu ze godkům ńynawiśći u Łymkůw a Wilymowjanůw

żodyn roz

rzodko

roz za czas

czynsto

fest czynsto

Łymki

31,3%

35,7%

20,2%

7,7%

5,1%

Wilymowjany

33%

51,4%

13,8%

0,9%

0,9%

Nojwjyncyj Łymkůw (49%) deklarowało, iże trefjo śe ze godkům ńynawiśći we internecu; uokrům tego przidorzo śe to we publicznyj pjestrzyńi (16%), kej godajům ze kamratami (15%) a we inkszych sytuacyjach (25%). Nojrzodźij taki kůntakt bůł deklarowany we radyju (2%) a preśe (4%). Pojstrzůd Wilymowjanůw nojwjyncyj anketowanych mjało kůntakt ze godkům ńynawiśći przi godce ze kamratami (32%), we publicznyj pjestrzyńi (19%) a we inkszych sytuacyjach (19%). Nojrzodźij ze godkům ńynawiśći Wilymowjany trefjajům śe w radyju (1%) a preśe (1%).

Tabula 2. Place kůntaktu ze godkům ńynawiśći. Tabula pokazuje procynt respůndyntůw, co zadeklarowali kůntakt ze godkům ńynawiśći we danyj pjestrzyńi. Procynta ńy sumujům śe do 100%, bo pytańy mjało charakter uotwartego uobjoru – kożdy můg zaznaczyć wjyncyj, ańiżeli jedna uodpowjydź.

Łymki

Wilymowjany

Telewizyjo

5%

2,9%

Radyjo

2%

0,6%

Presa

4%

1,2%

Internec

49%

6,9%

Publiczno pjestrzyń

16,4%

19,1%

Na ulicy

10,7%

9,8%

Przi godce ze kamratami (ntp. w roboće, szkole)

14,8%

32,4%

We inkszych sytuacyjach

24,8%

18,5%

Idźe dać pozůr, iże Łymki a Wilymowjany czyńśćij trefjajům śe ze godkům ńynawiśći we pjestrzyńach, kere ćynżyj moderować, a prawidła kůmuńikacyje sům myńij uregulowane (ntp. internec, publiczno pjestrzyń, godki ze kamratami), a stosůnkowo mało anketowanych deklarowało kůntakt ze godkům ńynawiśći we pjestrzyńach, co podlygajům śylńijszyj regulacyji (telewizyjo, radyjo, presa).

Godka ńynawiśći a zdrowje i dobrosztand

Czynstszy kůntakt ze godkům ńynawiśći może uodbijać śe na zdrowju ludźi, co sům na ńa wystawjůne. Podszukowańa pokazujům, iże szyrzyńy śe godki ńynawiśći je swjůnzane ze społecznym wykluczyńym[58] a wjelośćům samobůjstw, kere popołńajům uofjary ńynawistnych wypowjedźi[59]. Czynsty kůntakt ze godkům ńynawiśći może wywołować gyfil lynku a negatywńy wpływać na samouocyna[60].

I u Wilymowjanůw, i Łymkůw kůntakt ze godkům ńynawiśći wjůnzoł śe ze gorszym psychicznym zdrowjym, nawet po skůntrolowańu uo inksze formy dyskryminacyje, jakich dośwjodczajům człůnki myńszośćowych grup. Im czyńśćij Wilymowjany trefjali śe ze godkům ńynawiśći, tym śylńijsze bůły u ńich symptůmy depresyje a tym gorszo launa.

Tabula 3. Wpływ godki ńynawiśći na psychiczne zdrowje a launa u Wilymowjanůw

Symptůmy depresyje

Negatywno launa

Kůntakt ze godkům ńynawiśći

0,43***

0,36***

Szprymy dyskryminacyje

0,29***

0,24**

R 2

0,19***

0,13***

U Łymkůw czynstszo ekspozycyjo na godka ńynawiśći bůła swjůnzano ze gorszům launům.

Tabula 4. Wpływ godki ńynawiśći na psychiczne zdrowje a launa u Łymkůw

Negatywno launa

Kůntakt ze godkům ńynawiśći

0,14**

Szprymy dyskryminacyje

0,15**

R 2

0,03*

Te rezultaty korespůndujům ze wczaśńijszymi podszukowańami uod Laury Leets, kero pokozała, iże byće uofjarům godki ńynawiśći może negatywńy uodbijać śe na psychicznym zdrowju[61]. Z poczůntku te ludźe, co dośwjodczajům godki ńynawiśći, mogům reagować gńewym, strachym i podatnośćům na rany. Z czasym kůntakt ze godkům ńynawiśći może mjeć wpływ na postawy wobec wjynkszośćowyj grupy. Uofjary godki ńynawiśći průbujům tyż wjedźeć śe rady ze tymi szprymami do przikładu bez smjana swojigo zachowańo. Ukrywańy swojij tůżsamośći, do przikładu bez powstrzimowańy śe uod używańo rdzynnyj godki we ńykerych pjestrzyńach, może być spusobym na radzyńy śe ze szprymami godki ńynawiśći a uńikańy dalszyj dyskryminacyje.

Swjůnzek mjyndzy dyskryminacyjům a społecznům dufnośćům wczos epidymije COVID-19: podszukowańa Łymkůw, Kaszubůw a Ślůnzokůw

W naszych podszukowańach zmjerzili’chmy szprymy dyskryminacyje, tyż wczos pandymije COVID-19, pojstrzůd poruch norodowych a etńicznych myńszośći we Polsce (Kaszuby, Łymki, Ślůnzoki)[62]. Sprowdzali’chmy tyż swjůnzek mjyndzy czynstośćům dośwjodczańo dyskryminacyje a społecznům dufnośćům. Anketowane uoznoczali, w jakim stopńu dufajům policyji, reskyrůnkowi, dochtorům, robotńikům sanepidu a mińistrowi zdrowjo (1 – «ganc ńy dufům», 5 – «ganc dufům»). Ńy kludźyli’chmy takich analizůw na wilymowskij myńszośći skuli za małyj liczebnośći průby.

Wykres 7. Skala dyskryminacyje we populacyji Ślůnzokůw. Rozkłady uodpowjedźi ze agregacyjům pozytywnych uodpowjedźi (4–5 na pjyńćopůnktowyj skali, kaj 4 uoznoczo «rradszyj śe zgodzům», a 5 – «ganc śe zgodzům» a negatywnych (1–2 na pjyńćopůnktowyj skali (1–2; kaj 1 uoznoczo «ganc śe zgodzům», a 2 – «radszyj śe ńy zgodzům»).

Pojstrzůd podszukowanych grup nojwjynkszy procynt takich, co dośwjodczajům dyskryminacyje, uwidźeli’chmy pojstrzůd Ślůnzokůw. 44% anketowanych przedstawićelůw ślůnskij myńszośći czuje śe uocyńanych na podstawje stereotypůw a uopińijůw uo Ślůnzokach jak grupje, 38% przidarzůło śe być potraktowanym ńygrzeczńy abo ńysprawjedliwje skuli swojij tůżsamośći, a 29% czuje śe dyskryminowane.

13% anketowanych Kaszubůw czuje śe uocyńanych na podstawje stereotypůw, a 21% deklaruje, iże bůło ńygrzeczńy abo ńysprawjedliwje potraktowanych skuli tego, iże sům Kaszubami. 22% Kaszubůw czuje śe dyskryminowanych skuli pochodzyńo.

Wykres 8. Skala dyskryminacyje we populacyji Kaszubůw. Rozkłady uodpowjedźi ze agregacyjům pozytywnych uodpowjedźi (4–5 na pjyńćopůnktowyj skali, kaj 4 uoznoczo «radszyj śe zgodzům», a 5 – «ganc śe zgodzům» a negatywnych (1–2 na pjyńćopůnktowyj skali (1–2; kaj 1 uoznoczo «ganc śe zgodzům», a 2 – «radszyj śe ńy zgodzům»).

Spojstrzůd podszukowanych grup Łymki deklarowali nojmyńszy stopjyń dyskryminacyje. 18% czuje śe uocyńane na podstawje stereotypůw, 23% trefjůło śe ze ńysprawjedliwym abo ńygrzecznym traktowańym skuli byćo Łymkami, a 7% czuje śe dyskryminowanych skuli łymkowskij tůżsamośći.

Pojstrzůd Łymkůw ńy spozorowali’chmy statystyczńy wożnych korelacyjůw mjyndzy postrzeganům dyskryminacyjům a społecznům dufnośćům wczos pandymije (choća może to być swjůnzane ze małům liczebnośćům průby). Dośwjodczańy dyskryminacyje wjůnzało śe u Kaszubůw a Ślůnzokůw ze ńiższům dufnośćům do policyje, sanepidu a mińistra zdrowjo. U Ślůnzokůw im czyńśćij anketowane ludźe dośwjodczali dyskryminacyje, tym ńiższo mjeli dufność tyż do reskyrůnku a dochtorůw.

Wykres 9. Skala dyskryminacyje we populacyji Łymkůw. Rozkłady uodpowjedźi ze agregacyjům pozytywnych uodpowjedźi (4–5 na pjyńćopůnktowyj skali, kaj 4 uoznoczo «radszyj śe zgodzům», a 5 – «ganc śe zgodzům» a negatywnych (1–2 na pjyńćopůnktowyj skali (1–2; kaj 1 uoznoczo «ganc śe zgodzům», a 2 – «radszyj śe ńy zgodzům»).

Wykres 10. Śyła korelacyje dośwjodczańo dyskryminacyje ze społecznům dufnośćům u Kaszubůw a Ślůnzokůw. Na wykreśe pokozane sům yno wożne statystyczńy korelacyje. Negatywne korelacyje pokazujům, iże im wyższy poźům dyskryminacyje, tym ńiższo dufność (* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001).

Wńoski a rekůmyndacyje

Myńszośćowe grupy, co żyjům we Polsce, trefjajům śe ńyroz ze dyskryminacyjům na etńicznym tle. Ta dyskryminacyjo roz za czas mo werbalny charakter: przijmuje forma pogardliwych kůmyntorzůw, słownych etyketůw a inkszych przejawůw godki ńynawiśći. Mo powożny wpływ na psychiczny dobrosztand – i jeji werbalne, i ńywerbalne formy sům powjůnzane ze negatywnům launům a depresyjům. Skuli tego ludźe, co sům narażůne na godka ńynawiśći abo dyskryminacyjo, mogům ńyskorzij fest gorzij dośwjodczać wszyjskich psychicznych kryzysůw, swjůnzanych ze epidymijům korůnawirusa abo społecznům izolacyjům wczos epidymije.

Dyskryminacyjo je tyż powjůnzano ze ńiższům społecznům dufnośćům. Moc wczaśńijszych porůwnowczych podszukowań (por. Bilewicz i Liu, 2020) pokazowało, iże wiktimizacyjo fest smyńszo dufność do insztitucyjůw – i lokalnych, i uogůlnopaństwowych. We naszych podszukowańach, kludzůnych wczos epidymije COVID-19, potwjerdźyli’chmy, iże ludźe, co dośwjadczyli wczaśńij dyskryminacyje, we myńszym stopńu spuszczajům śe na publiczne insztitucyje (m.in. na sanepid, mińistra zdrowjo abo policyjo). Efektym tego je zagrożyńy dlo procesu skutecznyj kůmuńikacyje prozdrowotnych zachowań we myńszośćowych grupach.

Wożnym rezultatym podszukowańo je tyż to, iże nojwyższe poźůmy dośwjodczanyj dyskryminacyje raportowali Ślůnzoki – to je grupa, co zamjyszkuje teryny przedstowjane we medyjach jak epicyntrům wirusa COVID-19. Wyńiko z tego wożno skazůwka dlo prziszłych badań. We kůmuńikowańu na tymat COVID-19 ńy noleży kůncyntrować śe na kůnkretnych placach, co majům być powjůnzane ze ńymocům, bo to może ńy yno uograńiczyć wyczulyńy mjyszkańcůw reszty państwa, nale tyż mjeć negatywny wpływ na fůngowańy a psychiczne zdrowje we stygmatyzowanych regjůnach.

Godka ńynawiśći a dyskryminacyjo to sům czynste dośwjadczyńa człůnkůw etńicznych myńszośći, co żyjům we Polsce. Pokazujům to rezultaty podszukowańo, jak i uobserwacyje uod Ślůnzokůw, Łymkůw, Wilymowjanůw abo Kaszubůw, co mjyszkajům we Polsce.

Skuli tego uosobliwje wożne je dować pozůr na negatywny wpływ tych dośwjadczyń na zdrowje. Godka ńynawiśći mo wpływ na dobrosztand a psychiczne zdrowje, ganc egal, eli ftośi trefjo śe ze inkszymi formami dyskryminacyje, abo ńy. Uofjary godki ńynawiśći mogům radźić śe ś ńům tyż tak, iże smjyńajům swoje zachowańa a ńy pokazujům ofyn swojij tůżsamośći, coby w tyn spusůb uńiknůńć delszego wystowjańo śe na ńynawistne wypowjedźi.

Moderacyjo treśći, co polygo ntp. na wyćepowańu ze społecznośćowych medyjůw kůmyntorzůw, co łůmjům regulamin, może uograńiczać szyrzyńy śe godki ńynawiśći[63]. Ńykere państwa wkludźůły swoje regulacyje tego problymu. We polskim Kodekśe karnym sům to artikle 256 a 257 (werći śe zaznaczyć, iże w tych artiklach sztyjc ńyma zopisůw, co zakazowały by godki ńynawiśći skuli uokryślůnyj seksualnyj uorjyntacyje abo płećowyj tůżsamośći). Ńy zowdy ale regulacyje, co je wkludzajům państwa, zerwisy abo inksze insztitucyje, sům skutecznym spusobym jij proćiwdźałańo. Moderacyjo treśći idźe uobchodźić bez stosowańy barźij postrzedńich formůw wypowjodańo śe, a moc przestympstw ze ńynawiśći ńyma zgłoszanych[64]. Inksze spusoby proćiwdźałańo godce ńynawiśći, kerych skuteczność bůła stympńy potwjyrdzůno we badańach, polygajům na wytworzańu uodpedńich społecznych norm (gyfilu, iże je uůna zło i ńy je czymśi wszechuobecnym) a gynerowańu ympatyje do jeji uofjarůw.

DYSKRYMINACYJO KASZUBŮW: PRZEJAWY WE ŻYĆU SPŮLNOTY

Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji)

Sytuacyje, w kerych Kaszuby skuli swojigo etńicznego pochodzyńo, norodowośći a uodmjynnyj godki sům traktowane myńij korzystńy, ańiżeli bůł by potraktowany inkszy czowjek we porůwnywalnyj sytuacyji, sům dlů ńich we kożdodźynnym żyću zdrzůdłym gańby, roz za czas zmocńajům trauma, co wyńiko ze historycznych szprymůw naszyj spůlnoty (przi podszukowańach nojczyńśćij bůła spůminano trauma swjůnzano ze sztrofowańym we szkole za godańy po kaszubsku abo ze strachym uo włośny rozwůj a społeczny aufsztig), a skirz tego bywajům wypjerane. Take zdarzyńa ńy sům uod jejich uczestńikůw mjanowane dyskryminacyjům. Gibćij budzům gyfil winy, uosobliwje u tych ludźi, co śwjedůmość swojij uodrymbnośći průbujům głymboko skryć a przegodać samym śebje i inkszych uczestńikům takigo zajśćo, iże jejich przinoleżność do polskij nacyje ńy podlygo dyskusyje.

We inkszych sytuacyjach tym, co przimuszo dyskryminowane uosoby do godzyńo śe na dyskryminacyjo, je strach, iże ńy poradzům znůńś roboty abo ja stracům. Tego typu sytuacyjůw dośwjadczůło abo mjało strach dośwjadczyć bezmała 10% anketowanych w růmkach projektu LCure Kaszubůw. Sům żech ńydowno bůł uczestńikym zdarzyńo, kere te lynki potwjyrdźůło. W jednym ze kůnzůmůw we Pucku pokapowoł żech śe, iże przedowoczki dobrze godajům po kaszubsku. Wszyjskim nům mjyło bůło klachać a kupować i przedować we naszyj rodńij godce, bo ńyma to już wszechuobecne na Kaszubach. Zdarzůło śe tak roz, drugi, trzeći, nale kůmuśi muśało to zawodzać. Pośedźićelowi, co bůł kejśi śwjodkym naszych klachůw? Uprzedzůnymu klijyntowi? Kamratce z roboty, co ńy pochodźůła «samstůnd»? Tego śe ńy dowjym. Stykńe yno pedźeć, iże przi nastympnych byzuchach w kůnzůmje, kej průbowoł żech zagodać po kaszubsku, przedowoczki ućekały zdrokym, a jedna wylazła na zadek sklepu. Je klar, iże za godańy po kaszubsku w roboće bůły sprzezywane a dostały groźba kůnsekwyncyjůw.

Baby z tego kůnzůmu bydům milczeć, tak jak milczy moc ludźi, co ńy poradźi śe uobrůńić. Bildůng, fach, wjyk abo stopjyń etńicznyj idyntifikacyje ńy mo sam znaczyńo. Idźe być zaangażowanym aktiwistům keregoś ze ńyreskyrůnkowych ferajnůw na Kaszubach, a w tym samym czaśe wypjerać szprymy dyskryminacyje; to ńy sům pojedyncze przipadki. Na szczyńśće je coroz wjyncyj modych aktiwistůw, co ofyn godajům uo krziwdach, jakich doznowajům skuli przinoleżnośći do kaszubskij spůlnoty. Na facebookowyj grupje «Jakô mdze Kaszëbskô»[65] zapytoł żech: «Jake sům dźiśo nojczynstsze przejawy dyskryminacyje Kaszubůw?». Dostoł żech 80 uodpowjedźi, w kerych pokozane bůły przipadki dyskryminacyje. Te bajszpile idźe potajlować na trzi kategoryje:

- godka ńynawiśći, to je wypowjedźi we publicznyj pjestrzyńi a w internecu, co szyrzům, propagujům a usprawjedliwjajům ksynofobijo a inksze formy ńytolerancyje, podwożajům dymokratyczne prawidła i kulturowo roztůmajtość;

- dyskryminacyjo uod uorganůw publicznyj władze, co ńy realizujům prawidła wpisanego we artiklu 6, pkt 2.1. Zakůnu uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce, kere godo, iże majům uobowjůnzek «powźimać uodpedńe strzodki w cylu spjyrańo połnyj i istyj růwnośći we sferze ekůnůmicznego, społecznego, politicznego i kulturalnego żyćo mjyndzy uosobami, co przinoleżům do myńszośći, a tymi, co przinoleżům do wjynkszośći»;

- dyskryminacyjo uod polskigo państwa, co ńy uznowo Kaszubůw za etńiczno (norodowo) myńszość, a kaszubskij (myńszośćowyj) godce prziznało jyno sztatus regjůnalnyj godki.

Liczba zgłoszanych przikładůw «hejtu» je uogrůmno. Uod sztyjc popularnych zdań zorty «Kaszubůw trza tympić jak ćeślica» abo «Kaszuba to ńyma czowjek, ślydź to ńyma ryba» bez użyće uokryślyńo «Kaszuba» jak synůńimu elwra, uożyroka a kradźoka, uodkazowańy Kaszubům we prawje do gyfilu etńiczno-norodowyj uodrymbnośći, po słynno już wypowjydź půmorskigo wojewody Dariusza Drelicha we przemołwje ze 11. listopada 2017. r., uopublikowanyj potym na zajće Wojewůdzkigo Amtu, w keryj politiker użůł takich słůw: «Werći śe uosobliwje dźiśo spůmńeć kożdymu z Polokůw, a uosobliwje kożdymu z uobywatelůw Půmorzo, tyż tymu, co mjanuje śe „przedstawićelym etńicznyj myńszośći i regjůnalistům”, iże tyn teryn ńyroz bůł przedmjotym knućo, skerowanego proćiw jednośći polskigo państwa, a skuli tego naszym uobowjůnzkym je utrzimać sam pewność włośnyj norodowyj przinoleżnośći»[66].

Dyskryminacyjo uod uorganůw publicznyj władze a insztitucyjůw takich jak ntp. banki, mo roztůmajty charakter. Kej chcymy podać przikłady, zaczůńć trza uod ńyrealizowańo podstawowych rechtůw czowjeka, takich jak prawo do posugowańo śe rodńům godkům, co tyko cołkigo systymu bildůngu (w kerym kaszubsko godka je przedmjotym «dlo chyntliwych»), publicznych medyjůw i cołkij publicznyj pjestrzyńi. Dalij trza by pokozać na take przejawy dyskryminacyje jak brak przistosowańo uogůlnodostympnych informatycznych systymůw we Polsce do ludźi, co używajům kaszubskigo zopisu swojich mjůn a nazwisk. Skuli tego take ludźe ńy mogům ntp. realizować bankowych przelywůw, mjeć persůnalnego zadufanego profilu na platformje ePUAP; ńy przijmuje jich tyż systym registracyje na wakcyny proćiw COVID-19. Nawet internecowo anketa Cynzusu 2021 ńy bůła przistosowano do kaszubskich djakritikůw, co bůło smjyńůne dźepjyro po interwyncyji Fůndacyje «Kaszuby». W tym půnkće jak przikłod dyskryminacyje uod samorzůndu (uorganu publicznyj władze) idźe jeszcze prziwołać stypyndjalny kůnkurs dlo twůrcůw kultury, uorgańizowany uod samorzůndu půmorskigo wojewůdztwa. Podug kaszubskich twůrcůw, co ubjygali śe uo stypyndja, wjynkszość jejich antragůw bůła w tym kůnkurśe uodćepowano skuli tego, iże pojstrzůd ekszpertůw, co uocyńajům antragi, ńyma takich, co znajům kaszubsko godka i specifika kaszubskij kultury.

Kaszubske społeczne ferajny ńy godajům jednym głosym. Roztůmajtość kaszubskich tůżsamośćowych politikůw przejowjo śe we dwůch narracyjach: polůnocyntricznyj a kaszubocyntricznyj, kerych poczůntek śůngo XIX storoczu. Kaszubocyntriki, co ńy sům majům radźi teroźnego prawnego sztatusu, mjarkujům, iże polske państwo wykorzistuje dlo swojich cylůw haja mjyndzy tymi Kaszubami, dlo kerych mjanowańy swojij grupy uodrymbnům nacyjům je ńyzgodne z jejich samoidyntifikacyjům, a tymi, co ofyn deklarujům włośno norodowo uodrymbność. Skuli tego, iże tyko śe to kultury Kaszubůw i naszego społeczno-politicznego sztatusu, ńykere ńyuostre – podug kaszubocyntricznych – ausdruki, co bůły użyte we Zakůńe uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce, take jak «regjůnalno godka» mjost «kaszubskij godki» a «społeczność, co posuguje śe regjůnalnům godkům» mjost «Kaszuby», tyż sům przejawym dyskryminacyje.

DYSKRYMINACYJO DOŚWJODCZANO DŹIŚO (PERSPEKTYWA UOD CZŁŮNKŮW SPOŁECZNOŚĆI): ŁYMKI

Anna Maślana, Helena Duć-Fajfer

Podug art. 6, part. 1 Zakůnu uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce zabrůńůno je dyskryminacyjo skuli przinoleżnośći do myńszośćowyj grupy. Dalij we artiklu godka je uo tym, iże uodpedńe uorgany majům uobowjůnzek «spjyrańo połnyj i istyj růwnośći we sferze ekůnůmicznego, społecznego, politicznego i kulturalnego żyćo mjyndzy uosobami, co przinoleżům do myńszośći, a tymi, co przinoleżům do wjynkszośći», a tyż «uochrůny ludźi, co sům uobjektym dyskryminacyje, wrogośći abo przemocy, co sům skutkym jejich przinoleżnośći do myńszośći» i «zmocńańo mjyndzykulturowego djalogu».

Choćoż istńyje ta prawno regulacyjo, przedstawićele łymkowskij myńszośći dośwjodczali a sztyjc dośwjodczajům dyskryminacyje na tle etńicznyj przinoleżnośći. Nabjyro uůna roztůmajtych form i pojowjo śe praktisz we wszyjskich sferach żyćo Łymkůw.

Pjyrszy poźům dyskryminacyje wyznoczo już sům tekst zakůnu. Uzoleżńyńy ńykerych godkowych praw myńszośći (prawo do używańo łymkowskij godki jak půmocńiczyj we gminach) uod fest wysokigo, dwadźestoprocyntowego udźału myńszośći we liczbje myńszośći gminy je dlo Łymkůw dyskryminacyjne. Zakůnodowca dobrze wjy, iże Łymki, rozproszůne po cołkim państwje skuli wyśedlyń, ńy mogům z tego prawa skorzistać. Drugi půnkt, co fest uograńiczo godkowe prawa Łymkůw, to tyn, co uokryślo prawidła nauczańo myńszośćowych godkůw jak rodńich. Ganc ńy reguluje uůn kwestyje bildowańo rechtorůw tych godkůw. Przi łymkowskij godce je skuli tego ůnmygliś profesjůnalne nauczańy, bo ńyma uczelńe, co bildowała by rechtorůw tyj godki.

Dyskryminacyjo mo plac tyż na poźůmje implymyntacyje prawa. Zakůn mo klarowne warůnki, kere muśi społńić społeczno grupa, coby ja ofyn uznać – jak we przipadku Łymkůw – za etńiczno myńszość. Sztyjc ale, choćoż tyn prawny akt, w kerym etńiczno myńszość je defińowano jak grupa uobywatelůw RP, co «ńy utůżsamjo śe ze nacyjům, zuorgańizowanům we włośnym państwje», je płatny już 15 lot, zůwizů Łymki sztyjc sům uznowane uod ńykerych amtůw a państwowych insztitucyjůw za człůnkůw ukrajińskij nacyje. To naruszo ńy yno jednotkowe prawa (prawo do samouokryślyńo), nale tyż wpływo na desztrukcyjo łymkowskij kultury i asymilacyjo do wjynkszośćowyj kultury. Co wjyncyj, choća formalńy Łymki i jejich erbizna sům chrůńůne prawym, to tak richtig ńy mogům korzistać z tyj uochrůny. Łymki ńy majům możebnośći kludzyńo ganc profesjůnalnyj dźałalnośći, co mjała by na cylu uochrůna, zachowańy i rozwůj łymkowskij kulturowyj tůżsamośći, bo ńy majům do tego insztrumyntůw. Ńyma systemowego sparćo bildůngowych i kulturowych dźałań, tak wożnych przi uosłabjyńu mjyndzygyneracyjnego przekazu, spowodowanego wymuszůnym rozproszyńym Łymkůw a asymilacyjnymi procesami. Ńyma systymowych rozwjůnzań we kwestyji gospodarkůw, co bůły Łymkům zabrane, a szkodůw, co ńy bůły zrekůmpynsowane. Ńyma tyż stanowczych reakcyjůw i půmocy ze strůny państwa we sprawje dyskryminacyjnych sytuacyjůw, aktůw agresyje abo ńytolerancyje wzglyndym człůnkůw łymkowskij myńszośći, co tyż idźe uznać za swojij zorty dyskryminacyjo. Insztitucyje i państwowe amty uodkazujům tyż Łymkům we prawje do zachowańo i utrwalyńo spůlnotowyj historycznyj pamjyńći bez upamjyntńyńy wożnych dlo spůlnoty wydarzyń abo bohaterůw. Przikładym je sam brak zgody Insztitutu Norodowyj Pamjyńći na postawjyńy tabulki uo wjecu łymkowskij społecznośći, co uodbůł śe we 1918. r. we mjejscowośći Florynka. Sto lot po tym historycznym wydarzyńu Łymki fůndli tabulka, nale do dźiśo ńy śmjům jij postawić w placu, w kerym uodbůł śe wjec.

Ofyn ataki na Łymkůw uo dyskryminacyjnym charakterze czynsto przidorzajům śe we publicznyj pjestrzyńi, spůlnyj do myńszośćowyj a wjynkszośćowyj społecznośći. Moc razy ńiszczůne bůły dwugodkowe (polsko-łymkowske) tablice z mjanami mjejscowośći, kere tradycyjńy zamjyszkowali Łymki. Do takich aktůw dochodźůło już m.in. we Bilance, Gładyszowje abo Regetowje. Roz za czas zamalowowano bůło łymkowski napis, roz za czas ganc śćůngano abo wyrywano bůło tablice – znaki istńyńo Łymkůw a jejich etńicznyj uodrymbnośći. Przedstawićele łymkowskij myńszośći dośwjodczajům tyż werbalnyj przemocy we strzodkach publicznego transzportu: idźe sam podać przikłod agresywnego zachowańo wobec uosůb, kere, kej we buśe ze Gorlic do Uśćo godały ze sobům po łymkowsku, usłyszały, iże sům we Polsce i majům sam godać po polsku. Take negatywne szprymy, swjůnzane ze używańym godki myńszośći przi przedstawićelach wjynkszośćowyj grupy, mogům kludźić do smjany godkowyj praktyki, ntp. do poćepńyńćo rodńij godki we inkszym strzodowisku, ańiżeli důmowe. Człůnki łymkowskij myńszośći sům narażůne na przikre a agresywne uopińije a kůmyntorze, co wyńikajům ze uprzedzyń na etńicznym tle, kere publikowane sům tyż we internecu – ntp. na społecznośćowych portalach abo pod artiklami na tymat Łymkůw, jejich kultury abo godki. Za przikłod mogům posużyć dwa kůmyntorze: pjyrszy bůł znůńdźůny na jednym ze portalůw pod artiklym uo dwugodkowych tablicach ze mjanami mjejscowośći: «śedźeć ćicho na rzići i uczyć śe polskij godki, a ńy robić larmo – sům żeśće myńszośćům i moće śe podporzůndkować wjynkszośći, a jak śe wům to ńy widźi, to raus. Tůż prosza uo pokůj, Łymole». Kůmyntorz bůł napisany we 2008. roku i durch idźe go przeczytać we internecu. Drugi pochodźi ze 2020. roku i znod śe we społecznośćowym portalu pod postym na tymat roczńice wjecu delegatůw łymkowskich wśi we Florynce a uotwartego brifu do IPN ze prośbům uo smjana stanowiska we kwestyji upamjyntńyńo placu, kaj uodbůł śe wjec: «[Łymki] mjyszkali na polskij źymji, tůż czamu mordowali Polokůw i spůłpracowali ze bandami UPA i ńy poradźyli żyć cuzamyn z nami? Same sům winne tyj akcyje we 1947. roku. Uotrzimali lepsze warůnki żyćo. Jak jim źle, to ńych jadům do ruskich». Wyrożańy takich uopińijůw a publikowańy takich treśći mo na cylu naruszyć godność przedstawićelůw myńszośći, zastraszyć a wywołać gyfil upokorzyńo, zagrożyńo, byćo gorszym. Dyskryminacyjne kůmyntorze a teksty idźe znůńś tyż poza internecym. Przikładym może sam być napisano handszriftym ulotka, rozpowszechńano wczos welůnku fojta gminy Uśće we 2014. r., na keryj bůła narysowano szubjyńica a napis «Bydź patrijotym! Powjyś śe Łymka!», co uodnośůł śe do jednego z kandidatůw łymkowskij norodowośći.

Dyskryminacyjne sytuacyje uobyjmujům tyż fachowo sfera. Znane sům przipadki ńyrůwnego traktowańo przi przijmowańu do roboty abo w samyj roboće. Jedna modo uosoba bůła posůndzůno we swojij fyrmje uo kradźyż yno skuli tego – podug ńij – iże pochodźi ze polsko-łymkowskij familije. Skuli etńicznyj przinoleżnośći Łymki ńy byli tyż przijmowane na kůnkretne roboty abo nawet żodyn ńy dowoł pozůr na jejich kandidatury, choćoż mjeli wyższe kwalifikacyje, fachowe szprymy a uośůngńyńća, ańiżeli kůnkurynty. Ze gorszym traktowańym, uobśmjywańym pochodzyńo a rodńij godki przedstawićele łymkowskij myńszośći trefjajům śe tyż we placach nauki. Pora lot do zadku jedna szkolorka, co wźyna śe uczyć łymkowskij godki, bůła narażůno na uobraźliwe zachowańy ze strůny rechtorůw. Łymkowsko jak godka etńicznyj myńszośći je we polskim szkolnym systymje nauczano jak ekstra przedmjot. Rechtory przećepowali dźouszce, iże ta uoszydzo, bo uocyna ze łymkowskij godki bůła uwzglyndńůno we strzedńij, a podug ńich tyn przedmjot ńyma tak wożny jak inksze i legćij je dostać ś ńego lepszo uocyna. Je to przejow dyskryminacyje ńy yno godki uod myńszośći, keryj wert a prestiż sům w tyn spusůb uobńiżane, nale tyż cołkij grupy, dlo keryj ta godka je jednym ze nojwożńijszych wyznoczńikůw tůżsamośći.

Dyskryminacyjo, co jij terozki Łymki dośwjodczajům, może kludźić do pojawjyńo śe gyfilu strachu przed pokozańym ofyn swojigo etńicznego pochodzyńo, może tyż wywołować negatywne postawy wobec włośnyj godki, lynk przed posugowańym śe ńům we publicznyj sferze abo, co jeszcze gorsze, we kożdyj sferze, a tyż gyfil ńydufnośći w stosůnku do inkszych.

DYSKRYMINACYJO ŚLŮNZOKŮW

Rafał Rzepka

Z poczůntku chćoł bych zaznaczyć, iże we pjyrszych latach mojigo śwjedůmego żyćo, to je na tym etapje psychofizycznego rozwoju, kej sformowały śe kůmpleks «ego» (za Jungym) a samośwjedůmość – ńy mjoł żech ślůnskij tůżsamośći. Wykrystalizowała śe uůna dźepjyro we wjeku dojzdrzywańo – mjyndzy gimnazyjům a licyjym. Je to wożne we kůntekśće dalszego uopisu mojich szprymůw ze dyskryminacyjům Ślůnzokůw.

Můj kůntakt ze ślůnskośćům we wczesnym uokreśe żyćo uograńiczůł śe do przebywańo ze starkům, dlo keryj godkowy polsko-ślůnski miszůng bůł czymśi blank normalnym. Kej żech dojzdrzywoł, doł żech pozůr, iże naturalno smjana kodůw: ślůnskigo a polskigo je dlů mje czymśi autůmatycznym. Bůło tak ale yno we kůntaktach ze starkům, bo důma godali’chmy po polsku. Tak samo bůło tyż we podstawowyj szkole, kaj uczyli mje «istnyj», «snożnyj» polszczyzny. Je to wożne, bo z tego uokresu pamjyntům dwůch kamratůw z mojij klasy: Mateusza a Pawła, u kerych dało śe słyszeć śylny ślůnski akcynt, a mjyndzy sobům synki godali – tak jak důma – po ślůnsku. Zapamjyntoł żech jich skuli uwog uod rechtorki na lekcyjach polskij godki a na pauzach uo jejich zachowańu, mjyndzy inkszymi czynsto przikazowała jim godać do rechtorůw po polsku – «jak trza». Wtynczos ganc żech ńy wjedźoł, iże’ch je śwjodkym godkowyj dyskryminacyje. Sama ślůnsko godka zdowała mi śe czymśi ńykożdodźynnym, jakimś polsko-mjymjeckim miszůngym, kerym pojakymuś posugujům śe ńykere bajtle. Co ćekawe, pamjyntům, iże tykało śe to przede wszyjskim bajtli ze familijůw, co bůły bjydńijsze abo mjały, jak to śe godo, «problymy».

We gimnazyji dowoł żech pozůr na historyjo jak przedmjot – mjoł żech ja rod. Zowdy bůł żech ćekow, jak przůdźij żyli ludźe. Skuli tego zainteresowańo a zachynty uod rechtorůw broł żech udźoł we historycznych kůnkursach, tyż tych z wjedze uo regjůńe. Zaczůn żech zgłymbjać swoja wjedza, a cuzamyn z tym růs můj poźům rozumjyńo dźejůw źymje, na keryj mjyszkům. Gynau to bůł můmynt, w kerym realność «przestała mi śe spinać». Můmynt, w kerym:

- tmj. «gwara śląska» przestała mi śe kojarzić yno ze dźouszeczkami a syneczkami we ludowyj uoblyczce na szkolnych akadymijach;

- przestoł żech utůżsamjać Ślůnsk ze sztucznym ślůnskim wojewůdztwym a widźeć go yno jak land wyńiszczůny industryjům;

- tmj. «powstania śląskie» przestały być dlů mje «norodowowyzwolyńczym ruchym powrotu do maćerzi» a spokopjůł żech, iże historyjo mojij źymje ńy zaczła śe we XX storoczu.

Inkszymi słowami – uwidźoł żech, iże bez cołki uokres uobowjůnzkowyj szkoły żůł żech we informacyjnyj bańce, co ja zbudowoł państwowy systym bildůngu. Bańce nafolowanyj mitami, ńydopedzyńami, fałesznymi danymi, ukrywańym faktůw i przemilczanymi historyjami. Mjanuja tyn uokres mjyndzy 2008. a 2010. rokym mojim «wybudzyńym śe». Wtynczos zaczůn żech dować pozůr na rzeczy we publicznym dyskurśe, kerych przůdźij żech ńy widźoł. Spokopjůł żech m.in. sprawa «ůpy z Wehrmachtu», uo kerym we 2005. godała cołko Polska, a kery rykoszetym walnůn we Ślůnzokůw, jako tych «gorszych, ńypewnych». Potym bůła «zakamuflowano mjymjecko uopcyjo» we raporće partyje «Prawo i Sprawiedliwość» ze 2011. roku: «ślůnskość je ańfachowo spusobym uodćyńćo śe uod polskośći i wjerza przijyńćym zakamuflowanyj mjymjeckij uopcyje». Wtynczos zaczůn żech to wszyjsko notować: wyrok Nojwyższego Gerichtu ze 2013. roku uo Stowarziszyńu Uosůb Ślůnskij Norodowośći ze argumyntacyjům, iże «takij nacyje ńyma», ślůnsko norodowo fana shajcůno 11. listopada 2016. roku; 2017. rok a zokoz godańo po ślůnsku w jednyj ze ślůnskich przichodńůw; 2018. rok a dewastacyjo «witoczůw» we ślůnskij godce na grańicy ze Śymjanowicami.

2019. rok bůł istym festiwalym antyślůnskich ekscesůw. Ńylegalne uodwołańy dyrechtora Ślůnskigo Muzyju za uobjektywno historyczno wystawa, wyćepańy ze TVP realizatora za napis «Eurovision – Gliwice – Silesia 2019» mjost «Eurovision – Gliwice – Poland 2019», ukwolyńy budżetu 40 mln złotych na propagandowo wystawa «Panteon Górnośląski», rozwjůnzańy Regjůnalnego Insztitutu Kultury a stworzyńy na jego plac Insztitutu Myśli Polskij abo yntlich wydańy sporyj sumy publicznego geldu na «powstańczy cug», co glorifikowoł gůrnoślůnsko důmowo wojna.

Potym społeczne żyće zamrzůło, bo zaczła śe pandymijo. Nale lokdaun a globalne zagrożyńy ńy powstrzimały polskich politikerkůw a politikerůw uod spůminańo nům, Ślůnzokům, iże sům’my dlo Polski problymym. We moju a czyrwńu byli’chmy uogůlnopolskim tymatym nr jedyn i przedmjotym hejtu, «grilowańo» i wyladowańo uogůlnospołecznyj frustracyje, co wyńikała ze wkludzańo ńyuobmyślůnych uobostrzyń a prawidoł. Uod internetowych trollůw, co sugerowali, coby Ślůnsk «zbůmbardyrować», po mińistra, co użůł porůwnańo «Ślůnsk choby Lůmbardyjo» – hejt sebroł żńiwo, kerym bůły dewastowane dwugodkowe tabulki a masowe uodkazowańy hotelowych registracyjůw rajzyndrům ze Ślůnska. Zdorzały śe nawet sytuacyje, w kerych Ślůnzoki byli traktowane bezma choby tryndowate: 2. czyrwńa jedna ze posłankůw partyje Prawo i Sprawiedliwość ze uostyntacyjům uoblykła maseczka wczos przemołwy uopozycyjnyj posłanki Moniki Rosy ze Ślůnska. Musza sam podkryślić, iże ńy myśla, coby te negatywne postawy wobec Ślůnzokůw bůły motywowane uod spodku abo pokazowały direkt stosůnek dů ńich wjynkszośćowyj grupy. Te zdarzyńa gibćij potwjyrdzajům, iże ślůnsko-polske ańimozyje sům inszpirowane a zmocńane uod cyntralnyj politiki a swjůnzanych ś ńům (przi pandymiji radszyj ńyzaplanowanych) dźałań, co z jednyj strůny uodzwjyrćedlajům dugofalowo sztrategijo asymilacyje Ślůnzokůw, a z drugij podkryślajům jejich pejoratywńy nacechowano uodrymbność, czego efektym sům kůnflikty na etńicznym a tůżsamośćowym tle. My, sam we Ślůnsku, walczymy ze efektami tyj politiki uod lot, bezma kożdego dńa. Ńystety, bez grůntownyj, trwałyj a dalekij społecznyj smjany, nastawjůnyj na budowa śwjedůmego a uotwartego uobywatelskigo społeczyństwa, ńy widza we prziszłośći warjantu poprawy sytuacyje ńi Ślůnzokůw, ńi Polokůw.

JAK KLUDŹIĆ ANTYDYSKRYMINACYJNE WERKSZTELE

Katarzyna Zaleska, Justyna Majerska-Sznajder

Po tym, jak’eśće zapoznali śe ze teoretycznům tajlům uo dyskryminacyji a ze perspektywům uod rajn przedstawićelůw etńicznych myńszośći, dostowoće paket inszpiracyje dlo uorgańizacyje antydyskryminacyjnych werksztelůw. Take zajyńća sům kerowane do bajtlůw we szkolnym wjeku (10–15 lot), co noleżům do wjynkszośćowych grup. Dźałańa te mogům być kludzůne we szkolnym roku na wychowawczych godźinach, trefach kůłkůw i grup atd.

Cyl werksztele

- zapoznać śe ze etńicznům roztůmajtośćům Polski;

- wkludźić termin «dyskryminacyjo» a wyrůżńić jeji typy;

- uśwjedůmić mechańizm, co kludźi do dyskryminacyjnych zachowań;

- wywołać ymocjůnalno reakcyjo na sytuacyjo wykluczyńo;

- podjůńć průba wytworzyńo indywidualnych metodůw proćiwdźałańo dyskryminacyji we kożdodźynnym żyću dlo danych myńszośćowych grup.

Czas trwańo: 90 minut (we bloku abo potajlowane na dwa zajyńća po 45 minut).

Propůnowane metody

Skuli tego, iże werksztele sům skerowane do bajtlůw, co ńy przinoleżům do etńicznych myńszośći, skłodajům śe ze dwůch tajli. Cylym pjyrszyj je przekozać informacyje na tymat etńicznych grup. To, eli bydům to bazowe informacyje uo wszyjskich etńicznych myńszośćach we Polsce, abo yno uo jednyj, trza dostować do potrzebůw grupy uczestńikůw, jejich wjeku, poźůmu uogůlnyj wjedze a inkszych indiwidualnych warůnkůw. Jeźli je tako potrzeba, werći śe utrwalić wjedza uo defińicyji a zortach dyskryminacyje. Ńy rekůmyndujymy metod takich jak pogodanka, prezyntacyjo abo wykłod, z kerych rechtory korzistajům nojczyńśćij i kere sům rutynowym elymyntym bildůngowych dźałań. Nasz forszlag je taki, coby tekst ze bazowymi informacyjami uo kůnkretnyj grupje abo grupach potajlować na tela tajli, wjela je uczestńikůw, i przidać dů ńego insztrukcyjo, w kerym můmyńće dano uosoba mo uodczytać go na głos. Idźe sam wkludźić tyż elymynta ruchu (ntp. «kej usłyszysz słowo „rewitalizacyjo”, stůń a uodczytej pjyrszy akapit»). Tako techńika pozwolo dać pozůr na zadańy a powoduje, iże wszyjske uczestńiki sům do kůńca zaangażowane a wysuchajům wszyjskich informacyjůw.

Drugo tajla werksztele skłodo śe ze trzech zadań, co pozwolajům na dośwjadczyńy mechańizmu dyskryminacyje we kůntrolowanych warůnkach.

Zadańy ze zbjorami

Na szkartkach szkolorze rysujům sztyry kształty, w kere wpisujům dowolno liczba uokryślyń. Pjyrszy kształt symbolizuje grupa zainteresowań, z kerymi utůżsamjo śe bajtel, ntp. «tiktoker», «fan fantazi», «fanka K-popu», «humańista» atd. Nastympny kształt symbolizuje grupy, do kerych przinoleży skuli przirodzůnych cech, ntp. «brůnety», «baby», «ludźe ze problymami zdroku», «wysoke», «mańkůrty» atd. Trzeći kształt to grupy uo danych wertach, ntp. «tolerancyjne», «estety», «ze zocům do familije» atd. Uostatńi kształt tyko śe kwestyjůw tůżsamośći: «Poloki», «Ojropejczyki», «Ślůnzoki» – idźe sam tyż poruszyć tyż kwestyje wyznańo. Kej rysůnki sům fertig, czowjek, co kludźi werksztela, zbyro je a uodczytuje przikłady. Te uczestńiki, co utůżsamjajům śe z danům grupům, stowajům.

Ewaluacyjo może wyglůndać tak, iże czowjek, co kludźi werksztela, zadowo pytańa, ntp.: «Jak’eśće śe czuli, kej’śće stoli sami, a jak, kej stoli bezma wszyjscy?», «Uodkryli’śće w czaśe tego ćwiczyńo, iże’śće ńy půmyśleli uo jakichśi grupach, do kerych przinoleżyće?», «Pojakymu, choćoż mjana ńykerych grup znodły śe na szkartkach, ńy wszyjscy, co je napisali, stowali?».

Zadańy trza zakůńczyć podsumowańym, co tyko śe gyfilu gańby, dopasowańo do wjynkszośći, kůnfliktůw na tle růżńic: uod tych, co zaczynajům śe na poźůmje zainteresowańo, bez przirodzůne kwestyje a przekůnańa, po kwestyje tůżsamośći.

Zadańy ze fałesznymi danymi

Czowjek, co kludźi zajyńća, prośi uczestńikůw, coby podropali śe po liczku, a kej grupa to srobi, zapisuje na tabuli, wjela podropało śe po prawym, a wjela po lewym. Zaczyno dyskusyjo na tymat tego, eli ta růżńica mo jakeś znoczyńy. Dalij uodczytuje sfabrykowany raport ze rezultatami nojnowszych podszukowań «hamerikańskich psychologůw», z kerego wyńiko, iże ludźe, co dropjům śe po (sam pado strůna, keryj rezultat bůł myńszy) liczku, majům tyndyncyjo do nałogůw, sům myńij uodpedźalne, czyńśćij tracům kůntrola nad ymocyjami, zaczynajům kůnflikty, co wpływo na jejich cesty fachowyj karjery, bo ćynżyj je jim sztajgnůńć. Raport trza smodyfikować, dostosować do wjeku a ymocjůnalnego rozwoju bajtlůw. Dalij trza przekludźić godka uo ymocyjach a uodczućach wzglyndym tych rezultatůw. Po wszyjskim trza wyeklarować, iże to ńyma prowda, a raport bůł snokwjůny.

Ewaluacyjo mo podkryślić, iże cylym tego zadańo bůło uśwjedůmić dźałańy mechańizmu dyskryminacyje a lekość, z jakům ńykere ludźe wjerzům we podowane ze pozycyje ekszperta informacyje, kere ńyroz zmocńajům zachowańa klasyfikowane jak postrzedńo a bezpostrzedńo dyskryminacyjo.

Je to dobry můmynt, coby przekludźić tmj. «burza můzgůw», co mo na cylu průba wypracowańo metod walki ze dyskryminacyjům. Půnktym wyńśćo stowajům śe sam bajszpile myńszośćowych grup, co pojawjůły śe wczos zadańo.

Burza můzgůw «warstwowům» metodům

We tyj wersyji dźelymy grupa na zespoły. Kożdy uczestńik dostowo przůdźij narychtowano tabulka ze trzyma kolůnami a wpisuje trzi idyje, jak rozwjůnzać problym – kożdy we inkszyj kolůńe. Ńy majům to być yno banalne hasła, a gibćij krůtke zadańa. Ńyskorzij ta szkartka trefjo do czowjeka z lewyj strůny, co mo we nastympnych wjyrszach dopisać nowe idyje, jak ulepszyć te wpisane wyżyj. Szkartki lecům tak po cołkim zespole, podwjela ńy wrůcům do jejich pjerwotnych pośedźićelůw.

Zadańy, co zmocńo grupa

Czowjek, co kludźi werksztela, prośi, coby uczestńiki stanyli wele śebje, chyćyli śe za rynce a takim kńifym stworzili lyńcuch. Jejich zadańym je utrzimać tyn lyńcuch. Dalij ze szkartkůw ze zadańo nr 1 czytane sům mjana grup, z kerymi utůżsamjajům śe uczestńiki, i wydowane kůmyndy: «Krok do zadku, w lewo, w prawo». W kerymś můmyńće tyn lyńcuch bydźe pukoł abo śe przerwje. Po tym idźe uobgodać, eli utrzimowańy lyńcucha bůło werte tych wyśyłkůw i eli mjało wpływ na kůmfort wykůnowańo nastympnych kůmynd – idźe uo poruszyńy kwestyje indiwidualizmu a grupowego sparćo.

Stygmatyzacyjo swjůnzano ze COVID-19:

szprymy myńszośći

Michał Bilewicz

Swjůnzano ze COVID-19 społeczno stygmatyzacyjo we uostatńim czaśe stała śe tymatym mocki robotůw a analizůw uod społecznych podszukowaczůw. Same te zjawisko je tyż uobjektym starańo Śwjatowego Ferajnu Zdrowjo (WHO), kery defińuje je jak stygmatyzacyjo, co «powstała skuli negatywnych skojarzyń, kere kuplujům uosoby abo grupy, co majům spůlne charakterystyczne cechy, ze kůnkretnům ńymocům». We napisanym uod WHO informatorze czytůmy dalij: «Teroźno epidymijo wywołała społeczno stygmatyzacyjo a dyskryminacyjne zachowańa wobec ludźi uo uokryślůnym etńicznym pochodzyńu, a tyż tych, co sům postrzegane jak uosoby, kere můgły mjeć kůntakt ze wirusym»[67].

Stygmatyzacyjo swjůnzano ze epidymijům COVID-19 dało śe zauobserwować praktisz na cołkim śwjeće – we Indyji, Meksyku a Egipće pokazowano bůło na stygmatyzacyjo pracowńikůw uochrůny zdrowjo a jejich uotoczyńo[68], we Egipće stwjyrdzůno bůło tyż uprzedzyńa wobec ludźi, co pochodzům ze Azyje, a człůnkůw religijnych myńszośći[69], a we Skuplowanych Sztatach dano bůło pozůr na praktyki, co stygmatyzowały chińsko myńszość a inkszych mjyszkańcůw Schodńij Azyje[70].

Zjawisko swjůnzanyj ze COVID-19 społecznyj stygmatyzacyje uosobliwje bije we myńszośći – ńy yno te, kere we społecznym uodbjorze bůły swjůnzane ze samům epidymijům. Moc podszukowań na tymat patogynowego sztresu pokazuje, iże we sytuacyji zagrożyńo wirusami, bakteryjami abo pasorzitami rośńe poźům uprzedzyń pojstrzůd wjynkszośćowych grup[71]. Narażyńy na patogyny swjynkszo poźům autorytaryzmu a moralnego witalizmu (wizyje śwjata jak walki dobra ze złym), co przekłodajům śe na ńiższy poźům tolerancyje do myńszośći a ludźi, co sům widźane jak zagrożyńy dlo norodowyj spojistośći[72].

Tyż we Polsce wczos epidymije COVID-19 medyja moc razy informowały uo atakach na ludźi ze Schodńij Azyje (ntp. szyroko uopisowany angrif na Wjetnamka we Łukowje[73]), ze srogům ńychyńćům trefjali śe tyż Ślůnzoki[74]. Ferajn «Nigdy Więcej» wydoł nawet «„Brůnotno Kśynga” czasu epidymije», w keryj zaprezyntowoł dugi wykoz aktůw dyskryminacyje a etńicznyj przemocy na tle COVID-19 we Polsce, keryj uofjarami padali m.in. Indůnezyjczyki, Chińczyki, Żydy, Ukrajińoki, Růmy, Italoki a ńyheteroseksualne persůny. W růmkach projektu FNP Team LCure wźyńi’chmy podszukać skala dośwjadczyńo swjůnzanyj ze COVID-19 stygmatyzacyje u poruch norodowych a etńicznych myńszośći we Polsce (Ślůnzoki, Łymki, Kaszuby, Wilymowjany), jak tyż możebne psychiczne a behawjoralne kůnsekwyncyje takij stygmatyzacyje. Uosobliwje chćeli’chmy podszukać, w jakim stopńu stygmatyzacyjo przi epidymiji COVID-19 może przekłodać śe na gorszy sztand psychicznego zdrowjo (ntp. uobńiżyńy psychicznego dobrosztandu, lynkowe reakcyje), jak tyż na dezadaptacyjne reakcyje wczos samyj pandymije (ntp. tezauryzatorske zachowańa, co polygajům na nadmjyrnym zbjyrańu towarůw, i eksploatatywne, co polygajům na wykorzistańu swjůnzanych ze epidymicznym zagrożyńym uobostrzyń, mjost racjůnalnego stosowańo śe dů ńich, powjylańy kůnszpiracyjnych teoryjůw). Moc podszukowań pokazuje, iże szprymy wiktimizacyje (byće uofjarům przemocy a prześladowań) przekłodajům śe na ńiższo dufność, co zaś może kludźić do dezadaptacyjnych zachowań wczos epidymicznego zagrożyńo a zwjynkszůnyj wjary we kůnszpiracyjne teoryje[75].

Za skoźńiki swjůnzanyj ze COVID-19 stygmatyzacyjne przijyńi’chmy:

- kůntakt ze kůmyntorzami, co sugerujům, iże dano grupa je uodpedźalno ze szyrzyńy śe korůnawirusa;

- dośwjadczyńy gorszego traktowańo wczos epidymije;

- dośwjadczyńy byćo traktowanym jak zagrożyńy.

Analizůw ńy kludźyli’chmy na wilymowskij myńszośći skuli za małyj průby do podszukowańo.

Rozkłady uodpowjedźi sugerujům, iże poźům swjůnzanyj ze COVID-19 stygmatyzacyje fest růżńůł śe mjyndzy podszukowanymi grupami. Przi Łymkach stygmatyzacyjo bůła wyjůntkowo rzodko (1% pokazowoł na szprymy swjůnzanyj ze epidymijům dyskryminacyje, myńij jak 5% anketowanych Łymkůw padało, iże wczos epidymije czuło śe traktowanych jak zagrożyńy). Trocha wyższe poźůmy stygmatyzacje szło widźeć u Kaszubůw, a moc wyższe u Ślůnzokůw.

Wykres 11. Skala stygmatyzacyje skuli COVID-10 u Łymkůw. Rozkłady uodpowjedźi ze agregacyjům pozytywnych uodpowjedźi (4–7 na śedmjopůnktowyj skali, kaj 7 uoznoczało «ganc śe zgodzům») a negatywnych (1–3 na śedmjopůnktowyj skali, kaj 1 uoznoczało «ganc śe ńy zgodzům»)

Pojstrzůd podszukowanych Kaszubůw 5% deklarowało, iże trefjůło śe ze kůmyntorzami, co sugerowały, iże Kaszuby sům uodpedźalne za szyrzyńy śe korůnawirusa. Bliski tymu procynt dośwjadczůł ńysprawjedliwego traktowańo wczos epidymije. Bezmała 6% podszukowanych Kaszubůw mjało wczos epidymije gyfil, iże etńiczno wjynkszość traktuje jich jak zagrożyńy.

Na nojśylńijszy poźům stygmatyzacyje na tle COVID-19 dali’chmy pozůr przi Ślůnzokach. Może to być swjůnzane z faktym, iże na wjesna 2020. r. ślůnske wojewůdztwo nowjydźůła wela ńymocy, a w medyjach szyroko uozpisowano śe uo zokożyńach na ślůnskich grubach. Ze kůmyntorzami, co sugerowały uodpedźalność Ślůnzokůw za epidymijo, trefjůło śe 64% podszukowanych Ślůnzokůw, 68% czuło śe traktowanych jak zagrożyńy, a 44% narzykało na dyskryminacyjne zachowańa ze strůny polskij wjynkszośći.

Wykres 12. Skala stygmatyzacyje skuli COVID-10 u Kaszubůw. Rozkłady uodpowjedźi ze agregacyjům pozytywnych uodpowjedźi (4–7 na śedmjopůnktowyj skali, kaj 7 uoznoczało «ganc śe zgodzům») a negatywnych (1–3 na śedmjopůnktowyj skali, kaj 1 uoznoczało «ganc śe ńy zgodzům»)

Wykres 13. Skala stygmatyzacyje skuli COVID-10 u Ślůnzokůw. Rozkłady uodpowjedźi ze agregacyjům pozytywnych uodpowjedźi (4–7 na śedmjopůnktowyj skali, kaj 7 uoznoczało «ganc śe zgodzům») a negatywnych (1–3 na śedmjopůnktowyj skali, kaj 1 uoznoczało «ganc śe ńy zgodzům»)

Dalij wźyńi’chmy sprawdźić rezultaty stygmatyzacyje skuli COVID-19. W tym cylu kludźyli’chmy seryjo wjelokrotnych analizůw regresyje, w kerych kůntrolowali’chmy wczaśńijsze szprymy dyskryminacyje (mjerzůne we podskali dyskryminacyje ze skale Acculturation Stress Inventory). Ta smjynno bůła wkludzano we pjyrszym kroku analizy regresyje, a w drugim kroku dodowali’chmy szprymy specificznyj stygmatyzacyje skuli COVID-19. Dźynka tymu můgli’chmy sprawdźić, na wjela sytuacyjo epidymije korůnawirusa powodowała pogorszyńy psychicznego sztandu a dezadaptacyjne zachowańa, ńyzoleżńy uod wczaśńijszych szprymůw dyskryminacyje. Tego typu analizy kludźyli’chmy na przedstawićelach ślůnskij a kaszubskij myńszośći. Wyńiko to ze faktu, iże – jak napisano bůło przůdźij – szprymy stygmatyzacyje skuli COVID-19 bůły u Łymkůw za rzodke, coby wkludźić je do modelu jak zoleżno smjynno; anketůw uod Wilymowjanůw bůło zaś za mało, coby kludźić statystyczno analiza.

Tabula 5. Wpływ stygmatyzacyje skuli COVID-19 na zachowańa a majnůngi na tymat epidymije a mjary psychicznego zdrowjo we průbje Kaszubůw. Wyńiki dlo drugigo kroku analizy wjelokrotnyj regresyje (przi statycznyj kůntroli wczaśńijszych szprymůw dyskryminacyje)

Psychiczny dobrosztand

Kůnszpiracyjne teoryje na tymat COVID-19

Tezauryzatorske zachowańa

Eksploatatywne zachowańa

Syndrům uogůlnego lynku

Wczaśńijsze szprymy dyskryminacyje

–0,04

0,04

0,14**

0,04

0,07

Swjůnzano ze COVID dyskryminacyjo

–0,14**

0,17**

0,15**

0,15***

0,15***

R^2

0,02***

0,03***

0,06***

0,03***

0,04***

Kludzůne na průbje Kaszubůw analizy regresyje wykozały, iże stygmatyzacyjo skuli COVID-19 fest uobńiżo psychiczny dobrosztand Kaszubůw a kludźi do wzrostu lynkowych reakcyjůw wczos epidymije (mjerzůnych we skali GAD, to je syndrůmu uogůlnego lynku). We podszukowańach kaszubskij społecznośći dali’chmy tyż pozůr na to, iże te anketowane, co dośwjodczali stygmatyzacyje skuli COVID-19, czyńśćij prziznowali śe do dezadaptacyjnych zachowań wczos epidymije (ntp. nadmjyrnego grůmadzyńo jodła a podstawowych produktůw abo wykorzistańo prawidoł społecznyj izolacyje do realizacyje włośnych cylůw). Te lynkowe zachowańa, kere sům tipisz w czaśe epidymije, sům powjůnzane ze ńydufnośćům do regulacyjůw, co je wkludzajům władze a publiczne insztitucyje. Uokrům tego te ludźe, co we wjynkszym stopńu dośwjodczajům stygmatyzacyje skuli COVID-19, czyńśćij wyznowajům kůnszpiracyjne teoryje na tymat korůnawirusa, traktujům go ntp. jak insztrumynt politicznyj haje, kery suży do zdobyćo władze nad śwjatym. Ńy stwjyrdźyli’chmy statystyczńy wożnych swjůnzkůw stygmatyzacyje skuli COVID-19 ze racjůnalnymi uochrůnnymi zachowańami wczos epidymije.

Tabula 6. Wpływ stygmatyzacyje skuli COVID-19 na zachowańa a majnůngi na tymat epidymije a mjary psychicznego zdrowjo we průbje Ślůnzokůw. Wyńiki dlo drugigo kroku analizy wjelokrotnyj regresyje (przi statycznyj kůntroli wczaśńijszych szprymůw dyskryminacyje)

Uochrůnne zachowańa

Tezauryzatorske zachowańa

Syndrům uogůlnego lynku

Wczaśńijsze szprymy dyskryminacyje

–0,04

0,03

0,11*

Swjůnzano ze COVID-19 dyskryminacyjo

0,14**

0,12*

0,08

R^2

0,01**

0,02**

0,03***

Przi Ślůnzokach spozorowali’chmy, iże jeźli szprymy stygmatyzacyje skuli COVID-19 ńy przekłodajům śe na gorszy dobrosztand abo wjynszy lynk, to stygmatyzacyjo mo kyns podane na te u Kaszubůw kůnsekwyncyje dlo dźałań wczos epidymije. Ludźe, co dośwjodczajům stygmatyzacyje, czyńśćij deklarujům tezauryzatorske zachowańa (nadmjyrne grůmadzyńy produktůw skirz pandymije). Z drugij zajty szprymy stygmatyzacyje przekłodały śe tyż na czynstsze uochrůnne zachowańa (uoblykańy maskůw, społeczny absztand atd.). Tůż u Ślůnzokůw szprymy dyskryminacyje kludźůły do roztůmajtych swjůnzanych ze epidymijůw zachowań: i tych adaptacyjnych, i dezadaptacyjnych.

ŚLŮNZOKI WCZOS PANDYMIJE COVID-19

Bartłůmjej Wanot

Choća może to mjeć dźiwoki klang, idźe pedźeć, co pandymijo korůnawirusa uodewrzůła dlo Ślůnzokůw moc nowych możebnośći. Kej bezma cołko ludzko aktiwność bůło przeńeśůno we cyfrowy śwjat, tyż Ślůnzoki zaczli we barźij zuorgańizowany spusůb dźałać we internecu. Dźynka tymu mjeli’chmy pora debatůw online (ntp. na tymat erbizny po Kazimierzu Kutzu), sztart rajzynderskigo programu «Ślōnskŏ Rajza», ingauguracyjo teleturńyru «Co? Kaj? Kej?» we ślůnskij godce abo wjynkszo, ańiżeli zauobycz, aktiwność we edytowańu ślůnskij Wikipedyje.

To ale ganc ńy uoznoczo, iże wszyjsko malowało śe w takich jasnych farbach. Fest problymatycznym uograńiczyńym dlo Ślůnzokůw bůły zawarte grańice. Mjyszkańce połedńo Gůrnego Ślůnska, uod 100 lot sztuczńy uozdźelůnego państwowům grańicům na Uodrze, sztyjc podtrzimujům persůnalne, familijne, gyszeftowe abo fachowe kůntakty. Kej uokozało śe, iże ńy mogům jechać do roboty, kamratůw abo na torg – a przeca take rajzy uod wleźyńo Polski a Czeskij Republiki do zůny Schengen bůły czymśi nojuobyczńijszym – dlo mocki ludźi to bůł szok.

Uokrům tego już z poczůntku pandymije, kej skuli masowych prześewowych testůw, co bůły uorgańizowane na grubach, ślůnske wojewůdztwo durch bůło «liderym» we klasyfikacyji wykrytych zokożyń, bez Polska przeloła śe wela antyślůnskigo hejtu. Ńykere internecowe kůmyntatory wyrożali swoja ńychyńć do ślůnskij ludnośći (cytaty we uoryginalnyj formje): «Wszystko przez pierdolonych węglojadów», «Śląskość to nienormalność», ńykere průbowali wytuplikować te zjawisko a uodwołowali śe do stereotypůw: «Hanysy, jak wiadomo, nie lubią myć rąk (...), dlatego hanyski Śląsk choruje, a pobliskie wyższe kulturowo i cywilizacyjnie Zagłębie ma znikomą ilość przypadków», a ńykere dowali forszlag rozwjůnzańo problymu: «Zamknąć Śląsk do cholery!!!» abo wjyncyj radykalne: «A nie prościej byłoby ich zbombardować?», «Otoczyć ich murem, czołgi na ulice i pilnować, żeby żaden hanys nie uciekł».

Hejt mjoł plac ńy yno we internecu. We realnym śwjeće zdorzało śe, iże ludźům ze ślůnskim akcyntym abo autokami ze tabulkami ze ślůnskigo wojewůdztwa uodkazowano we śwjadczyńu usugůw (ntp. zakwaterowańo we urlaupowych mjejscowośćach), spuszczano tyż bůło luft ze «ślůnskich» autokůw.

Pandymiczno sytuacyjo festelńy zachwjygotała naturalnymi kanałami kůmuńikacyje we ślůnskij godce. Downo idźe widźeć do przikładu tyndyncyjo do używańo jij przi godańu, nale uńikańo przi pisańu (skuli braku połnyj kodyfikacyje abo ńiższego sztatusu), skirz czego fest czynsto mode ludźe na lekcyjach, kaj korzisto śe ze polskich handbuchůw, czyńśćij używajům amtowyj godki, nale na pauzach rzůndzům po ślůnsku. Przechůd na nauka online zabroł tyn můmynt mjyndzylekcyjnyj pauzy jak przileżytośći do pogodańo śe, a szkolorze, przimuszůne do kůmuńikacyje przede wszyjskim bez pisane kůmuńikatory, ńy przełaźyli na ślůnski kod. Tym barźij straćůły śe kůntakty na placu, co bůły naturalnym strzodowiskym kůmuńikacyje we lokalnyj godce.

Ganc straćůło śe moc tradycyjůw a uobrzyndůw, co kuplowały lokalne społecznośći, uosobliwje jejich starszych człůnkůw. Ślůnzoki przestali trefjać śe na spůlne szkubańy pjyrzo, przestali szpilać we szkata po szynkach. Fusbalowe sztadjůny (ntp. we Chorzowje), kere bůły ńyformalnymi uostrzodkami krzewjyńo ślůnskij uodrymbnośći, uostały zawarte.

STYGMATYZACYJO WE POLSKICH MEDYJACH

Szymon Gruda, Joanna Maryniak

Moc przikładůw dyskryminacyjnych a przemocowych wypowjedźi a zachowań wobec człůnkůw etńicznych myńszośći we pjyrszych mjeśůncach epidymije COVID-19 we Polsce zapisali człůnki a człůnkińe Ferajnu «Nigdy Więcej» we publikacyji «Wirus ńynawiśći: „Brůnotno Kśynga” czasu epidymije» (Warszawa 2020). W tym czaśe we presowych artiklach a medjalnych wypowjedźach powtorzały śe ausdruki, co łůnczůły epidymiczne zagrożyńy ze ludźmi ze Schodńij Azyje (choćoż wirus SARS-CoV-2 bůł już wtynczos uobecny we Ojropje). Pojstrzůd wůntkůw, co śe powtorzały, idźe wymjyńić prziwołowańy stereotypůw uo kulinarnych tradycyjach krajůw tego regjůnu (uosobliwje mitu, choby zdrzůdłym pjyrszego zokożyńo korůnawirusym mjała być strawa ze gacopjyrza), jak tyż kůnszpiracyjne teoryje uo sztucznym charakterze wirusa, co mjoł być bjologicznům brůńům, stworzůnům na zlecyńy reskyrůnku Chińskij Ludowo-Dymokratycznyj Republiki.

Take wypowjedźi, kere przekłodały śe na realne akty dyskryminacyje a agresyje, zjowjały śe tyż we medyjach tmj. «głůwnego sztrůmu», trefjały śe tyż ze ust ńykerych politikerůw a byjamtrůw.

We myńszym stopńu przidorzały śe, przede wszyjskim we publicznyj telewizyji, ausdruki, co insynuowały swjůnzek mjyndzy epidymijologicznům sytuacyjům we Połedńowyj Ojropje, Ńymcach a Szwecyji ze zamjyszkowanymi tam uchůdźcami a migrantami ze terynůw Bliskigo Schodu. Mały zaśyng, uograńiczůny praktisz do radykalnych prawicowych medyjůw, mjały ausdruki, co kuplowały epidymiczne zagrożyńy ze Żydami – uosobliwje we kůntekśće roztůmajtych kůnszpiracyjnych teoryjůw – a ze persůnami LGBT+.

Uod moja do śyrpńa 2020. r. we medjalnych relacyjach důminowały informacyje uo fojerach zokożyńůw na teryńe ślůnskigo wojewůdztwa. Moc bůło wtynczos akuratnych informacyjůw, co dowały pozůr na gynstość zaludńyńo, sroge werki a – przede wszyjskim – kůncyntracyjo testůw na grupach uo podwyższůnym ryzyku zokożyńo jak na prziczyny wjynkszyj wjelośći potwjyrdzůnych przipadkůw COVID-19 we tym regjůńe. Przidorzały śe ale tyż narracyje, co stygmatyzowały, ntp. ńyiste důńeśyńa uo planach reskyrůnku co do zawarćo grańice wojewůdztwa. We tekstach uo radszyj wyważůnym charakterze tyż pojowjały śe ausdruki ze stygmatyzacyjnym potyncjałym, ntp. take, iże «Ślůnsk je uodpedźalny» za srogi procynt ńymocy, abo iże pandymijo we Polsce kůńczůła by śe, «kej by ńy Ślůnsk». Sporadyczne bůły cytacyje publicznych uosůb, co śćepowały wina za epidymijologiczno sytuacyjo we regjůńe na lokalno kultura a stereotypowe cechy Ślůnzokůw, m.in. kultura towarziskich trefůw abo ignorowańy prawidoł higyny. Tyż skuli tego dochodźůło do aktůw dyskryminacyje, a nawet przemocy – przede wszyjskim werbalnyj przemocy we kůmyntorzach we społecznośćowych a informacyjnych zerwisach – na hajerůw, Ślůnzokůw a mjyszkańcůw ślůnskigo wojewůdztwa.

Kole podanych wyżyj tryndůw sporadyczńy pojowjały śe we presowych artiklach tyż ausdruki, co mjały potyncjał stygmatyzować inksze myńszośćowe grupy. Do przikładu we lipjyńu 2020. r. jedyn ze nojwjynkszych polskich interecowych portalůw wćep artikel uo tym, jak maltańsko przibrzyżno stroż uretowała 94 uchůdźcůw ze Afriki. Artikel dostoł ńyfortunny titel: «Uchůdźcy dostali śe do Ojropy. Wjynkszość mo korůnawirusa».

STYGMATYZACYJO WCZOS PANDYMIJE: WŃOSKI A REKŮMYNDACYJE

Michał Bilewicz, Szymon Gruda, Joanna Maryniak

Wczos epidymicznego kryzysu ńykere polske norodowe myńszośći dośwjadczůły stygmatyzacyje skuli COVID-19, a u inkszych take szprymy bůły feste rzodke. Przi Kaszubach – a czyńśćowo przi Ślůnzokach – dali’chmy pozůr na powożne negatywne kůnsekwyncyje u ludźi, co dośwjodczali stygmatyzacyje skuli COVID-19, choća u Kaszubůw take szprymy bůły dojś rzodke. Fto dośwjodczoł stygmatyzacyje, czyńśćij reagowoł na epidymijo we pańiczny spusůb (ntp. grůmadźůł jodło, co můgło zagroźić lyńcuchowi dostawůw), czyńśćij wjerzůł we kůnszpiracyjne teoryje na tymat korůnawirusa; roz za czas take szprymy wpływały tyż na jejich dobrosztand. Werći śe sam przidać, iże zbliżůne kůnsekwyncyje widźeli’chmy tyż, kej podszukowali’chmy rdzynno ludność we Meksyku – tam tyż stygmatyzacyjo skuli COVID-19 kludźůła do uobńiżyńo dobrosztandu, pogorszyńo psychicznego zdrowjo a dezadaptacyjnych zachowańůw. Beztůż proćiwdźałańy stygmatyzacyji skuli COVID-19 je warůnkym dobrego fůngowańo myńszośćowych grup wczos epidymije.

Uograńiczyńy swjůnzanyj ze ńymocami stygmatyzacyje ńyma ćynżke – stykńe skuteczno kůmuńikacyjo: i na poźůmje państwa (insztrukcyje dlo byjamtrůw a sużbůw, co zajmujům śe walkům ze epidymijům), i na poźůmje medyjůw (poradńiki typu «stylebook» dlo presy a elektrůńicznych medyjůw, kere uokryślajům spusůb pisańo uo kwestyjach etńicznośći a problymach publicznego zdrowjo). We regjůnach, kaj zamjyszkujům sroge skupiska etńicznych abo norodowych myńszośći, werći śe uwrażliwić rechtorůw, co robjům ze modźyżům. Przi roboće ze szkolorzami rechtory winny podkryślać, iże epidymijo mo uńiwersalny charakter, a żodno ze kůnkretnych myńszośćowych grup ńyma barźij narażůno na zokożyńy śe ńymocům, a tym barźij ńy może «lepij» jeji transmitować. W tyn spusůb skala swjůnzanyj ze ńymocům stygmatyzacyje może być festelńy uograńiczůno.

We sytuacyji epidymijologicznego kryzysu kluczowo rola medyjůw to je do porzůndku informjyrować społeczyństwo uo zagrożyńach zdrowjo. Kryzysowe sytuacyje czynsto kludzům do wzrostu ksynofobicznych postawůw a zachowańůw: skuli tego trza uosobliwje dować pozůr na to, coby ńy zmocńać takich tyndyncyjůw. Przi podanych uokolicznośćach feste wożne je ńy powtorzać stereotypůw na tymat myńszośćowych grup a ńy używać ausdrukůw, co mogům powodować i gyfil krziwdy pojstrzůd jejich człůnkůw, i stygmatyzacyjo abo ńydufność ze strůny wjynkszośći.

Człůnki wjynkszośćowyj grupy mogům ńy zdować śe sprawy, iże ausdruki, co jich używajům, czynsto wpisujům śe we uprzedzyńa, choća czasym ńyśwjedůme, i zmocńajům je. Skuli tego nowińorze muszům zapoznać śe za problematykům danyj myńszośći a formami stygmatyzacyje, z kerymi śe uůna trefjo. Trza uosobliwje rekůmyndować używańy włośnych mjanůw abo transliteracyje, co je człůnki myńszośćowyj grupy preferujům, a uńikać ausdrukůw, co sům uobarczůne negatywnymi skojarzyńami, przestarzałe abo ńyprecyzyjne; a tyż uozpoznać růżńice driny grupy. Dobrym zdrzůdłym takij wjedze sům teksty, kere we tradycyjnych a społecznośćowych medyjach publikujům same człůnki myńszośći.

Podug rekůmyndacyje Śwjatowego Ferajnu Zdrowjo dlo uokryślańo patogynůw a wywołowanych uod ńich ńymocůw używać trza neutralnych mjanůw. Ńy winno śe mjanować jich przi půmocy uodwołańo do państwůw abo regjůnůw, w kerych po pjyrszy roz bůły zidyntyfikowane, bo może to kludźić do stygmatyzacyje jejich mjyszkańcůw a ludźi, co ś ńich pochodzům. Inksze rekůmyndacyje WHO, co dotyczům medjalnych wypowjedźi, dowajům pozůr na to, coby uńikać ausdrukůw, co uprzedmjotowjajům ńymocnych ludźi (takich jak «przipadki» abo «uofjary») abo kůnotujům jich jak zagrożyńy («nośićele», «ludźe podyjzdrzane uo byće zorażůnymi» abo «ludźe, co zorożajům»). Insztrukcyje dlo medyjůw winny podkryślać rekůmyndacyjo, coby epidymicznych ńymocy uo globalnym zaśyngu ńy wjůnzać ze kůnkretnymi regjůnami. Mjost «chińsko ńymoc», «wirus ze Wuhana», «wirus ze Azyje» lepij je używać istych mjanůw, takich jak «korůnawirus SARS-CoV-2», «syndrům ćynżkigo uostrego uoddechowego zespołu», «ńymoc COVID-19». Choća te rekůmyndacyje ńy tykajům śe yno człůnkůw myńszośći, jejich przestrzegańy je uosobliwje wożne skuli wyjůntkowego narożyńo na stygmatyzacyjo a wtůrno wiktimizacyjo myńszośćowych grup, co sům czynsto narażůne na zdrowotne, społeczne a ekůnůmiczne skutki epidymijologicznych zagrożyń.

Myńszośćowe godki we Polsce a jejich używacze:

djagnozy, wyzwańa a sztrategije sparćo i rewitalizacyje

Justyna Olko, Joanna Maryniak, Magdalena Skrodzka, Bartłomiej Chromik

Choćoż czynsto forszteluje śe inakszyj, Polska ńyma jednolitym godkowo państwym, i to ńy yno skuli uobecnośći sam migrantůw. Dźiśo na teryńe Polski używo śe ńy myńij jak 17 rdzynnych godkůw a godkowych uodmjanůw, a we purůwnańu do sztandu sprzed II śwjatowyj wojny ta liczba smyńszůła śe uo wjyncyj jak połowa[76]. Po 1945. r. we kůmuńistycznym reżimje używacze lokalnych godkůw stały śe we srogij mjerze «ńywidźalne» (abo radszyj: «ńysłyszalne») i bůły poddane dugotrwałyj asymilacyjnyj politice. Po smjanach we godkowyj politice po 1989. r. sztyjc ńy wszyjske myńszośćowe godki, kere sům we Polsce używane, sům ofyn uznowane uod państwa. Kluczowym prawnym aktym w tyj sferze je Zakůn z dńa 6. styczńa 2005. r. uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce[77].

We uodrůżńyńu uod dźewjyńćuch norodowych myńszośći (bjołoruskij, czeskij, litewskij, mjymjeckij, ruskij, słowackij, ukrajińskij, uormjańskij a żydowskij) zakůn defińuje etńiczne myńszośći jak grupy, co ńy utůżsamjajům śe ze inkszům modernům nacyjům, co by bůła zuorgańizowano we włośnym państwje. Sztatus etńicznych myńszośći zdobůły w tym prawnym akće sztyry myńszośći: karajimsko, łymkowsko, růmsko a tatarsko. Podug zakůnu etńiczno myńszość «we istotny spusůb uodrůżńo śe uod pozostałych uobywatelůw godkům, kulturům abo tradycyjům» (tůż godka je yno uopcjůnalnym kryteryjům) a «důnży do uchowańo swojij godki, kultury abo tradycyje». Jednym ze kryteryjůw je tyż fakt zamjyszkowańo «teroźnego terynu Polskij Republiki uod ńy myńij jak 100 lot». Taki spusůb defińowańo «myńszośći», naćepany z wjyrchu uod państwa, powoduje, iże etńiczne grupy, co chcům dostać uoficjalny sztatus, muszům wykozać, iże społńajům wypisane we zakůńe warůnki. Na jejich włośne kryteryja uodrymbnośći grupy, przinoleżnośći dů ńij a specificzne aspekta tůżsamośći blank ńy dowo śe w tym proceśe pozůr.

Choćoż godka ńyma absolutńy kluczowo dlo wyuodrymbńyńo etńicznych myńszośći, zawarto we zakůńe defińicyjo regjůnalnyj godki zasuguje na to, coby dać na ńa pozůr. Je to godka, kero je «tradycyjńy używano na teryńe danego państwa uod jego uobywatelůw, co stanowjům grupa liczebńe myńszo, ańiżeli reszta ludnośći tego państwa» a «růżńi śe uod uoficjalnyj godki tego państwa; ńy uobyjmuje to djalektůw uoficjalnyj godki państwa a godkůw uod migrantůw». Problym je w tym, iże ńyma naukowych kryteryjůw, co gynau uodrůżńały by «godka» uod «djalektu». Twůrce zakůnu ńy uwzglyndńůły faktu, iże ze půnktu widzyńo socjolingwistyki amtowo godka je yno «djalektym», co dostoł prziwilyj i bůł uznany za «sztandardowo godka», czynsto skuli ekstra a we sztuczny spusůb wkludzanyj sztandaryzacyje. Fest ajnfachowo kwestyjo uodrůżńyńo «godkůw» a «djalektůw» uopisoł dekady do zadku Max Weinreich: «a shprakh iz a dialekt mit an armey un flot» («godka to je djalekt ze armijům a flotům»). We praktice sům to czynsto blank politiczne decyzyje. Do przikładu na Bałkanach, po ůnfalu Jugosławije, nowe państwa zaczły rozwijać włośne sztandardowe godki. Wzglyndno je tyż kwestyjo uozrůżńyńo germańskich godkůw Skandinawije. Choća literacke uodmjany duńskij, szwedzkij a norweskij godki sům dlo śebje do spokopjyńo, to uznowo śe je za uodrymbne godki[78]. Przi takim braku lingwistycznych kryteryjůw, co decydowały by uo uznańu danego kodu za godka abo djalekt, wożny głos winna mjeć sama społeczność, co używo danyj godki.

Toć, ideologijo, kero kategoryzuje godkowe kůntinua na «godki» a «djalekta», je fest powszechno – do tego stopńa, iże gynau te argumynta wykorzistano bůło we lutym 2021. r. we projekće negatywnyj uopińije reskyrůnku na tymat smjan we Zakůńe uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce, co mjały na cylu nadać «ślůnskimu etnolektowi sztatus regjůnalnyj godki»[79]. Autory uůnego tekstu we sztiwny, anachrůńiczny spusůb defińowali «godka», «djalekt» a «gwara», uoparli śe przi tym na wydowanych uńiwersyteckich skryptach – przede wszyjskim na kśůnżce «Wstęp do językoznawstwa»[80], kero je zopisym wykładůw dlo pjyrszego roku polůńistyki UW we latach 1999–2001 – a zignorowali przi tym moc naukowych publikacyjůw, co pokazowały potrzeba ganc inkszego wejzdrzyńo na djalektologijo a lokalne godki. Skuli tego reskyrůnek kwestjůnuje to, iże istńyje «uodrymbno ślůnsko godka», a uznowo ja yno za djalekt polskij godki.

Uokrům tego ta uopińijo przestrzego przed uznańym ślůnskij godki za «regjůnalno godka», skuli tego, iże «może to spowodować take same uoczekowańa u przedstawićelůw inkszych regjůnalnych grup, co chcům pjastować swoje lokalne „godki” (gwary, djalekta), ntp. u mjyszkańcůw Wilymowic. Jeźli uobjůńć jedyn ze djalektůw polskij godki uochrůnům, kero wyńiko ze zopisůw Zakůnu uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce, może to implikować u używaczůw tych djalektůw, co chcům pjastować swoja „godka”, mnożyńy śe żůndań uo uobjyńće djalektu zopisami zakůnu. Uznowańy istńyńo dalszych djalektůw jak regjůnalnych godkůw můgło by dokludźić do paradoksalnyj sytuacyje, w keryj społeczyństwo Polskij Republiki skłodało by śe yno ze ludźi, co posugujům śe uodrymbnymi regjůnalnymi godkami, bez istńyńo uogůlnyj norodowyj godki». Te twjyrdzyńa szyrzům ńybezpjeczno a szkodliwo wizyjo «zagrożyńo» dlo norodowyj wjynkszośći, jakym mjały by być myńszośći a jejich godki. Take majnůngi bůły grůntym nacjůnalistycznych idyjologijůw a mogům być zdrzůdłym dyskryminacyje a prześladowańo myńszośći.

Wykres 14. Widzyńy sztatusu godkowyj uodmjany jak godki/djalektu

Kwestyjo uozrůżńyńo «godki» a «djalektu» poruszyli’chmy tyż we naszych podszukowańach. We anketach pytali’chmy uczestńikůw ze etńicznych grup, a tyż człůnkůw wjynkszośćowyj grupy, to je takich, co idyntifikujům śe yno jak Poloki, uo to, eli majům dano myńszośćowo mołwa za «godka» abo za «djalekt». Przi anketowanych, co idyntifikowali śe jak Ślůnzoki[81], yno 36% zgodźůło śe ze stwjyrdzyńym, iże jejich kod to je godka, a 51% smjanowało go gynau djalektym (13% ńy mjało uopińije). We grupje Polokůw, co mjyszkajům we Ślůnsku a ńy idyntifikujům śe jak Ślůnzoki, aże 76% smjanowało ślůnsko godka djalektym/gwarům. Do porůwnańo: yno 22% łymkowskich a 7% kaszubskich respůndyntůw mjało swoja godka za djalekt. Inakszyj, ańiżeli pado uopińijo reskyrůnku, wjynkszość Wilymowjanůw[82] ńy mjało cwajflůnku, eli wymysiöeryś je godkům, abo djalektym: aże 69% ńy zgodzo śe ze stwjyrdzyńym, iże wylimowsko godka to djalekt abo gwara, choća 10% ńy mo klarownyj uopińije w tym tymaće (dane ze podszukowańo, co bůło kludzůne we 2018. r.). Ganc inakszyj wyglůndajům uodpowjedźi mjyszkańcůw «podbeskidzkigo» regjůnu, co mjyszkajům poza Wilymowicami (2020. r.)[83]: aże 53% uznało wilymowsko godka za djalekt/gwara, a uodmjynno uodpowjydź dało 21%.

We śwjetle wyżyj zmjankowanego zakůnu a na podstawje wypisanych w ńim kryteryjůw sztatus regjůnalnyj godki dostała yno kaszubsko godka, keryj podug cynzusu ze 2011. r. używo 108 140 ludźi. Wszyjske inksze průby uznańo inkszych lokalnych godkůw za «regjůnalne godki» ńy udowajům śe skuli – tako je aby uoficjalno wersyjo – gynau kryteryjům byćo «djalektym». Tyko śe to wilymowskij godki[84], co ja ńykere ekszperty mjanujům «djalektym mjymjeckij godki», a ślůnskij, nad kerům ćůnży rzekůmy sztatus «polskigo djalektu». Werći śe sam dać pozůr na to, iże ślůnsko jak godka kůmuńikacyje zadeklarowało we uostatńim cynzuśe 529 377 ludźi, to je moc wjyncyj, ańiżeli używaczůw ofyn uznowanych uod państwa godkůw uod norodowych a etńicznych myńszośći, w tym mjymjeckij (96 461), bjołoruskij (26 448), růmskij (14 468) abo łymkowskij (4454)[85].

Ofyn uznańy myńszośćowyj godki ńywůntpliwje mo wpływ na jego lepsze postrzegańy a na czynstsze pozytywne godkowe postawy, swjůnzane ze użyćym (abo ńyużywańym) uokryślůnyj godki. Problym szkodliwego majnůngu, co klasyfikuje lokalne godki a warjanto godkůw jak «djalekta», a ńy fulwertowe «godki», znajům używacze myńszośćowych godkůw na cołkim śwjeće. Zauobycz ta klasyfikacyjo je naćepano zzewnůntrz, a człůnki społecznośći ja prziswojajům. Czynsto ńy poradzům pedźeć, jako je růżńica mjyndzy «djalektym» a «godkům» (roz za czas za kryteryja podowajům, iże godka mo pisano forma, a djalekt ńy, abo iże godka je «snożno», a djalekt «zmaraszůny» borgami), nale widzům swůj «djalekt» za gorszy. Skuli tego przidorzo śe, iże je jich gańba za swoja godka a chowajům bajtli we wjynkszośćowyj/norodowyj godce, nawet kej to ńyma jejich pjyrszo godka abo ńy poradzům swobodńy jij używać. Ymocjůnalne a poznowcze straty, kere towarziszům procesowi socjalizacyje bajtli we «cudzyj» godce, ćynżko je porachować.

Te anachrůńiczne, pseudonaukowe kryteryjům we polskim prawje, kere winno chrůńić myńszośćowe grupy, co zamjyszkujům na teryńe naszego państwa, je wożnům szperům we uznańu praw uod używaczůw lokalnych godkůw a we garancyji jim barźij skutecznych formům uochrůny a rozwoju. Uokrům tego defińicyje myńszośći, co sům wpisane we zakůn ze 2005. r., powodujům, iże we Polsce ńy wszyjske dyskryminowane ze etńicznych wzglyndůw grupy sům uobjynte rozporzůndzyńami, co brůńům przed dyskryminacyjům na tle etńiczno-godkowym. Uznańy godki mo ńy yno symboliczny wymjor, choća tyn uostatńi, toć, je wożny dlo smjany negatywnych godkowych idyjologijůw a postawůw, nale tyż robi legszym – tyż pod wzglyndym prawa a financůw – kůnkretne dźałańa a bildůngowe możebnośći. Przikładym takigo prawidła sům Kaszuby, kaj po 2005. r. wyrůs i prestiż, i widźalność godki, i swjůnzane ś ńům aktiwnośći we sferach bildůngu, kultury, medyjůw atd.

Ilustracyjo 2. Witocz na grańicy Wilymowicůw. Fot. Grzegorz Majerski

Co wjyncyj, teroźne prawo ńy yno fest uograńiczo godkowym myńszośćům průby uznańo jejich godkůw, nale tyż – przi uznowanych już etńicznych myńszośćach – możebność garancyje jejich widocznośći a publicznego uoznakowańo pjestrzyńi, w keryj żyjům. Podug wyżyj zmjankowanego zakůnu ze 2005. r. gminne samorzůndy mogům wkludzać godka uod myńszośći jak půmocńiczo godka, używano we kůntaktach ze uorganami gminy, nale pod warůnkym, iże człůnki tyj myńszośći to je ńy myńij jak 20% mjyszkańcůw tyj gminy (przi Kaszubach – ńy myńij jak 20% deklaruje, iże posuguje śe kaszubskům godkům). Jeźli do przikładu na Kaszubach je 19 dwugodkowych gminůw, to dlo ńykerych myńszośći społńić te kryteryjům je fest ćynżko. We takij sytuacyji sům do przikładu Łymki. Przed prześedlyńami do Ukrajiny a wyśedlyńami kludzůnymi w růmkach akcyje «Wisła» we 1947. r. Łymki byli zdecydowanům wjynkszośćům mjyszkańcůw we Ńiskim Beskidźe a tajli Sůndeckigo Beskidu. Yno ńykerym ś ńich atoli udało śe wrůćić na swoje tradycyjne teryny; terozki sům myńszośćům wobec polskij ludnośći, kero zajyna jejich źymje. Nawet we gmińe Gorlicke Uśće, kero je nojwjynkszym skupiskym Łymkůw we Polsce, je jich – podug cynzusu ze 2011. r. – 12,5%. Skuli tego zakůn ńy pozwolo na wkludzyńy tam łymkowskij godki jak půmocńiczyj. Zopisy zakůnu pozwolůły jyno wkludźić dwugodkowe tabulki ze mjanami dźewjyńćuch wśi. Uobecność myńszośćowych godkůw we godkowym landszafće je dla jejich używaczůw festelńy wożno i pod symbolicznym, i psychologicznym wzglyndym. Choća na tych tabulkach mjana we myńszośćowyj godce jyno towarziszům mjanům we państwowyj godce, a ńy zastympujům jich, to sům czynsto uobjektym aktůw wandalizmu, motywowanego wrogośćům na etńicznym a godkowym tle. Zdowo śe, iże pandymijo zmocńůła te zachowańa, czego przikładym może być sńiszczyńy dwugodkowyj tabulki na grańicy Wilymowicůw (ustawjůnyj dźynki lokalnyj ińicjatywje) na wjesna 2020. r.

We nastympnych tajlach tego partu uopiszymy roztůmajte aspekta godkowego fůngowańo uobranych myńszośćowych grup, co wźyny udźoł we podszukowańach w růmkach naszego projektu we rokach 2018–2020.

Przekoz godki a godkowe kůmpetyncyje

Jednym ze nojwjynkszych wyzwańůw dlo używaczůw myńszośćowych godkůw we Polsce je garancyjo jejich przekazu dalszym gyneracyjům a bezpjecznych, stabilnych pjestrzyńi jich używańo. Skuli mocy dekad asymilacyjnyj politiki, presyje ze strůny wjynkszośćowyj/norodowyj godki, historycznych wydarzyńůw (w tym ntp. wyśedlyńůw a etńicznych prześladowańůw wczos II śwjatowyj wojny a pů ńij), a tyż we szyrokim syńśe «moderńizacyje», nojbarźij tipisz spusůb przekazu godki – uod uojcůw do bajtli – bůł fest uosłabjůny. To potwjyrdzajům nasze podszukowańa. We internecowyj ankeće, co my ja kludźyli pojstrzůd Kaszubůw we 2018. r., 51% respůndyntůw uoznaczůło, iże nauczůło śe godać po kaszubsku uod muter, a 53% uod uojca, nale aż 71% pokozało na starzikůw abo inkszych człůnkůw familije (respůndynty můgli uobrać wjyncyj jak jedne zdrzůdło nauki godki)[86]. Nauka godki uod starzikůw je czynstym mechańizmym, kery idźe uobserwować na cołkim śwjeće we społecznośćach, co używajům godkůw, kere sům zagrożůne wymarćym. Aże 45% kaszubskich respůndyntůw podało tyż kamratůw jak zdrzůdło nauki godki, nale jyno 19% pokozało na szkoła. To dobrze pokazuje śylne wyzwańa swjůnzane ze przekazym godki, a tyż małe znaczyńy szkolnego bildůngu we proćiwdźałańu tymu zjawisku.

Wykres 15. Spusoby nauczyńo śe kaszubskij godki pojstrzůd respůndyntůw we 2018. r.

Inkszům kwestyjům, co wjůnże śe ze wożnymi wyzwańami dlo etńicznych myńszośći, jake posugujům śe godkami, co sům we jakimś stopńu zagrożůne, je poźům znańo godki u poszczegůlnych człůnkůw społecznośći. Może śe uůn fest růżńić mjyndzy gyneracyjami, co fest utrudńo przekazowańy czynnych godkowych kůmpetyncyjůw. Powodym takij sytuacyje może być serwany abo uosłabjůny przekoz důma, inkszy wjyk, w kerym człůnki grupy zdobywajům znajůmość godki, abo ńypołno socjalizacyjo we myńszośćowyj godce, w tym ntp. uograńiczůne kůmpetyncyje abo kůmpetyncyje, co uobyjmujům yno ńykere fůnkcyje abo důmyny użyćo.

Ta sytuacyjo uodzwjyrćydlo szeroke spektrům sprawnośći używaczůw kaszubskij godki. Wjynkszość ś ńich to sům rdzynne używacze we starszym a strzedńim wjeku, co nauczyli śe godać po kaszubsku důma i rzodko używajům pisanyj formy. Srogo grupa ludźi we strzedńim wjeku a modych mo jakeś kůmpetyncyje nabyte bez kůntakt ze inkszymi człůnkami familije (uosobliwje starzikami a uojcami), sůmśadami abo kamratami, nale mo uograńiczůno zdolność do aktiwnego użyćo godki, a roz za czas mo yno jeji pasywno znajůmość. Jeszcze inkszům grupům sům bajtle, modźoki a ludźe we strzedńim wjeku, co ńy nauczyli śe kaszubskij godki důma, nale we szkole, tůż majům růżny zakres kůmpetyncyjůw we zakreśe godańo, czytańo a pisańo. Yntlich sům grupy aktiwistůw a yntuzjastůw we roztůmajtym wjeku, co podjyńi decyzyjo uo aktiwnym używańu kaszubskij godki we roztůmajtych sferach żyćo; jejich godkowe kůmpetyncyje tyż mogům fest śe růżńić.

Godkowe praktyki myńszośćowych grup

Roztůmajte godkowe kůmpetyncyje majům srogi wpływ na spusůb a czynstość używańo myńszośćowych godkůw. Uobjůr godki we danyj kůmuńikacyjnyj sytuacyji zoleży tyż uod tego, w jakij godce abo w jakich godkach dany czowjek bůł chowany, jake godki zno a preferuje jego uotoczyńy (w tym familijo) a jakij godki używo śe nojczyńśćij w danym kůntekśće, do przikładu we amće abo roboće. Aże 29% Kaszubůw prziznało, iże czynsto abo fest czynsto uńiko godańo po kaszubsku ze inkszymi Kaszubami skuli strachu, iże ńy godo dojś dobrze. 31% robi to rzodko abo roz za czas. Coby sprawdźić, jak wyglůndo kůmuńikacyjo we roztůmajtych aspektach żyćo, w naszym podszukowańu zadali’chmy pytańy uo użyće myńszośćowyj a polskij godki roztůmajtym grupům: we 2018. r. anketowane byli Kaszuby a Łymki, a we 2020. r. tyż Ślůnzoki. Půńiższe analizy tykajům śe yno tych ludźi, co deklarowali dano etńiczno idyntifikacyjo – ganc egal, eli deklarowali tyż inksze.

Uczestńiki podszukowańo uodpadali na pytańy «W jakich sytuacyjach posugujeće śe polskům godkům, a w jakich kaszubskům/łymkowskům/ślůnskům?». Uodpowjedźi dowano na 7-stopńowyj skali, kaj 1 uoznoczało «yno po polsku», a 7 «yno po kaszubsku/łymkowsku/ślůnsku»[87]. Kůmuńikacyjne pjestrzyńe do uobjoru tykały śe przede wszyjskim kożdodźynnego żyćo: kůmuńikacyje ze familijům (uojcami, starzikami, bajtlami, chopym/babům), ludźmi ze bliskigo społecznego kryngu (kamratami, sůmśadami, we społecznośćowych medyjach) a specificznych sytuacyjůw dlo kożdyj grupy. Ńiżyj prezyntujymy połne uodpowjedźi spůlne dlo wszyjskich grup[88]:

Masnym szriftym we uobuch tabulach uoznaczůne sům uodpowjedźi, co pokazujům, iże we danyj kůmuńikacyjnyj pjestrzyńi myńszośćowo godka je używano czyńśćij, ańiżeli polsko (wert wjynkszy jak 4). Zaprezyntowane we tabulach 7. a 8. rezultaty uwidoczńajům trzi wożne kwestyje. Po pjyrsze: podug uzyskanych uod respůndyntůw we uobuch podszukowańach danych nojwjynkszo etnolingwistyczno żywotność spojstrzůd myńszośćowych godkůw, co’chmy je analizowali, pokazuje (ofyn ńyuznowano!) ślůnsko godka: we kożdyj důmyńe żyćo poza internecym nasze respůndynty używali jij strzedńo tak samo czynsto jak polskij. Dalij za rajům idům: łymkowsko (używano we społecznyj sferze rzodźij, ańiżeli polsko, nale we familijnyj sferze czyńśćij abo tak samo czynsto, jak polsko) a kaszubsko (używano gyneralńy rzodźij, ańiżeli polsko). Po druge: widać je wyroźny podźoł na familijno sfera, w keryj użyće myńszośćowych godkůw mo śe lepij, a sfera dalszych społecznych kůntaktůw, kaj poźům użyćo myńszośćowych godkůw ślatuje. Po trzeće: te rezultaty tworzům uobroz serwańo mjyndzygyneracyjnego przekazu godki: nojczyńśćij we myńszośćowyj godce godo śe ze starzikami, a dalij ze uojcami. Ze bajtlami ale nojczyńśćij godo śe po polsku.

Tabula 7. Strzedńe użyće polskij a myńszośćowyj godki we roztůmajtych důmynach żyćo na skali 1–7, kaj 1 uoznoczo używańy yno polskij godki – a 7 – yno myńszośćowyj godki we podszukowańu ze 2018. r. Růżńice mjyndzy grupami wypisane sům we przipisach. Ekstra wizualizacyjo na wykreśe 16.

Kaszuby (2018)

Łymki (2018)

starziki [89]

4,12

6,32

uojce [90]

3,57

5,92

bajtle [91]

2,82

5,01

kamraty [92]

2,90

4,02

sůmśady [93]

2,74

2,80

internec abo społecznośćowe medyja [94]

2,53

3,38

Tabula 8. Strzedńe użyće polskij a myńszośćowyj godki we roztůmajtych důmynach żyćo na skali 1–7, kaj 1 uoznoczo używańy yno polskij godki – a 7 – yno myńszośćowyj godki we podszukowańu ze 2020. r. Mjyndzygrupowe růżńice wypisane sům we przipisach. Ekstra wizualizacyjo na wykreśe 17.

Kaszuby (2020)

Łymki (2020)

Ślůnzoki (2020)

starziki [95]

3,36

5,39

4,79

uojce [96]

2,76

4,54

4,35

bajtle [97]

2,23

3,55

3,83

partnyr [98]

2,2

3,41

3,86

przoćele [99]

2,5

3,07

3,96

kamraty [100]

2,42

2,23

3,74

sůmśady [101]

1,8

2,68

2,6

Růżńice we uodpowjedźach kaszubskich respůndyntůw we 2018. a 2020. r. wyńikajům z tego, iże pjyrszo anketa bůła propagowano a szyrzůno we kaszubskich medyjach, beztůż wźyno w ńij udźoł moc ludźi, co angażujům śe aktiwńy we spjyrańy kaszubskij godki a kultury a/abo direkt interesujům śe kaszubskimi kwestyjami. We 2020. r. anketa bůła reklamowano na Facebooku, a reklamy trefjały do ludźi, co mjyszkajům na Kaszubach, tůż idźe podejzdrzywać, co profil uczestńikůw bůł barźij reprezyntatywny dlo kaszubskij populacyje. Tak samo przi Łymkach podszukowańy we 2018. r. bůło kludzůno przede wszyjskim indiwidualńy we chałpach uod człůnkůw społecznośći, a we 2020. r. bez internec.

Te uobserwacyje sům feste widoczne we procyntowym rozkładźe. Pojstrzůd Kaszubůw, kere wźyny udźoł we ankeće we 2018. r., aże 44% zadeklarowało, iże ze starzikami czyńśćij godo po kaszubsku, ańiżeli po polsku, we porůwnańu do yno 28% przi godce ze uojcami. We inkszym pytańu uo godka kůmuńikacyje ze uojcami 30% zadeklarowało, iże z fatrym godo po kaszubsku, 47% po polsku, a 23% we uobuch godkach. 26% godało z muter po kaszubsku, 49% po polsku, a 25% we uobuch godkach. Yno 13% używało kaszubskij godki do kůmuńikacyje z bajtlami. Widzymy sam rosnůńć luka we mjyndzygyneracyjnym przekaźe kaszubskij godki. Jeźli idźe uo uobrane publiczne důmyny, aże 93% uczestńikůw podszukowańo zadeklarowało, iże yno po polsku godo we amtach, a 95% – we sużbje zdrowjo.

Zachowańym, kere czynsto deklarowali kaszubske respůndynty, bůło uńikańy godańo po kaszubsku w roboće, strzodkach publicznyj kůmuńikacyje a we publicznyj pjestrzyńi przi Polokach (we 2018. r. 40% a 31% anketowanych prziznało, iże w tych sytuacyjach uńiko godańo po kaszubsku «czynsto» a «fest czynsto»). Pojstrzůd Łymkůw 28% respůndyntůw we 2018. r. zadeklarowało, iże «czynsto» abo «fest czynsto» uńiko godańo we roboće abo na fajerze przi Polokach, tela samo prziznało, iże robi to «roz za czas» abo «rzodko». Ńykere godkowe zachowańa ukazujům, a tyż utrwolajům, mjyndzypokolyńowo luka we użyću godki, co durch rośńe. Aże 19% podszukowanych na Kaszubach zadeklarowało, iże czynsto abo fest czynsto ńy poradźi śe przemůc, coby godać po kaszubsku do swojich bajtlůw, a 31% mo tak «roz za czas» abo «rzodko». 25% Kaszubůw czynsto abo fest czynsto godo po kaszubsku do starszych, nale ze růwjeśńikami przełaźi na polsko godka (42% zadeklarowało, iże robi to «roz za czas»). Cuzamyn z tym człůnki myńszośćowych grup czujům srogi ńypokůj a ńypewność swjůnzane ze przetrwańym jejich godkůw. 72% Łymkůw, 74% Kaszubůw (rezultaty ze 2018. r.) a 81% Ślůnzokůw (rezultaty ze 2020. r.) tropi śe uo jejich prziszłość. Przi Wilymowjanach ta liczba je dojś myńszo – 45% (rezultaty ze 2018. r.) – na co mogům mjeć wpływ kludzůne bez uostatńe lata dźałańa na rzecz rewitalizacyje wilymowskij godki, dźynka kerym mało a zaawansowano wjekym społeczność powjynkszůła śe uo dojś sroge grůno modych ludźi.

Wykres 16. Důmyny użyćo polskij a myńszośćowyj godki we panelowym podszukowańu Łymkůw a Kaszubůw we 2018. r.

Wykres 17. Důmyny użyćo polskij a myńszośćowyj godki we panelowym podszukowańu Łymkůw, Kaszubůw a Ślůnzokůw we 2018. r.

Wykres 18. Deklarowany strach uo prziszłość myńszośćowyj godki – rezultaty dlo kaszubskij, łymkowskij a wilymowskij godki ze 2018. r., a dlo ślůnskij ze 2020. r.

Dyskryminacyjo na tle godki

Srogim uobćůnżyńym a wyzwańym, z kerym mjerzům śe człůnki myńszośći, je dyskryminacyjo na etńicznym tle. Czynsto pretekstym dlo dyskryminacyjnych abo blank przemocowych zachowań je użyće myńszośćowyj godki. Na żol, uobecność dyskryminacyje na etńicznym tle je czynsto negowano, a jeszcze czyńśćij ńydostrzegano abo ńyuśwjedůmjano. Choća ze zachowańami tyj zorty idźe śe nojczyńśćij trefić pojstrzůd przedstawićelůw społeczyństwa, co důminuje, przidorzajům śe tyż akty dyskryminacyje driny samyj myńszośći. Zachowańa tego typu mogům przejowjać tyż ludźe, co mańifestujům swoja przinoleżność do wjynkszośćowyj grupy a negujům ńykere aspekta uodrymbnośći grupy, z keryj pochodzům. Ludźe, co dośwjodczajům aktůw dyskryminacyje, roz za czas ńy sům jich śwjedůme, wypjerajům je abo negujům, skuli tego iże dowajům uůne za moc bůlu – tyż skuli wczaśńijszyj traumy, dośwjodczanyj samymu abo uod uojcůw.

Na tako sytuacyjo dali’chmy pozůr we 2018. r. pojstrzůd Łymkůw, kere czynsto zaprzeczali tymu, iże byli uobjektym dyskryminacyje skuli etńicznyj przinoleżnośći abo używańo łymkowskij godki. Yno 10% zadeklarowało, iże mjało to plac czynsto abo fest czynsto (29% – roz za czas). We pogłymbjůnych ale wywjadach, kere kludźyli człůnki jejich włośnyj społecznośći, moc z tych ludźi zaczło godać uo bolawych szprymach: i uo traumje, swjůnzanyj ze wyśedlyńami wczos Akcyje «Wisła», i dyskryminacyji a przemocy, dośwjodczanych moc lot po tych wydarzyńach a terozki. Pojstrzůd Kaszubůw, kere wźyny udźoł we anketach we 2018. r., aże 30% dośwjodczało czynstego abo fest czynstego uobśmjywańo skuli używańo kaszubskij godki we przeszłośći; terozki trefjo śe z tym czynsto abo fest czynsto 24%, a 50% – roz za czas abo rzodko.

Ze Wilymowjanůw aże 26% dośwjadczůło we przeszłośći czynstego abo fest czynstego uobśmjywańo abo krytycznych uwog skuli godańo po wilymowsku, a 44% dośwjodczało tego roz za czas. Przi pytańu uo teroźny czas zadeklarowało to uodpedńo 12% a 37%, tůż widać, iże choća postrzegano dyskryminacyjo na tle godki śe smyńszůła, sztyjc je uobecno.

Wykres 19. Szprymy byćo uobśmjywanym skuli godki abo pochodzyńo pojstrzůd Kaszubůw a Wilymowjanůw (2018 r.)

Czynstym dyskryminacyjnym zachowańym sům roztůmajte formy sńychyncańo do używańo myńszośćowyj godki. We 2020. r. 8% łymkowskich respůndyntůw zadeklarowało, iże za bajtla bůło czynsto abo fest czynsto sńychyncanych uod rechtorůw do godańo po łymkowsku, a 22% – roz za czas abo rzodko. 34% anketowanych zadeklarowało, iże rechtory abo inksze ludźe sńychyncali jejich uojcůw do godańo dů ńich po łymkowsku, a 33%, iże terozki trefjo śe we roztůmajtych insztitucyjach ze sńychyncańym do używańo łymkowskij godki.

Ślůnzoki, co uod ńich godka polske państwo durch neguje a jij ńy uznowo, dośwjadczyli a dośwjodczajům tego zjawiska na jeszcze wjynkszo skala. Aże 69% słyszało za bajtla uod rechtorůw, iże godańy po ślůnsku ńyma korekt (w tym 42% czynsto a fest czynsto), a 39% bůło sńychyncanych do godańo po ślůnsku uod swojich uojcůw (w tym 14% czynsto a fest czynsto). 79% Ślůnzokůw mjarkuje, iże istńyjům dźiśo we Polsce insztitucyje, kere twjyrdzům, iże ńy winno śe godać po ślůnsku. To wszyjsko pokazuje skala postrzeganyj dyskryminacyje ze wzglyndu na używańy ślůnskij godki.

Wykres 20. Dyskryminacyjo na tle godki we deklaracyjach uod Łymkůw (2020 r.)

Wykres 21. Dyskryminacyjo na tle godki we deklaracyjach uod Ślůnzokůw (2020 r.)

We naszych podszukowańach we 2018. r. głymboko przeanalizowali’chmy wpływ sńychyncańo do użyćo godki na godkowe praktyki u Kaszubůw. Trza sam ale podkryślić, iże skuli spusobu znůńdowańo respůndyntůw te rezultaty ńy sům reprezyntatywne dlo cołkij populacyje ludźi, co idyntifikujům śe jak etńiczne Kaszuby abo mjyszkajům na Kaszubach. Auskuplůng do ankety szyrzůły we społecznośćowych medyjach kaszubske ferajny a medyja, we podszukowańu důminowali ludźe, co interesujům śe kaszubskům godkům a kulturům a idyntifikujům śe z tům grupům. Spojstrzůd respůndyntůw 62% prziznało, iże bůło direkt sńychyncane uod rechtorůw do używańo kaszubskij godki (36% zadeklarowało, iże mjało to plac czynsto abo fest czynsto). We pytańu uo teroźno sytuacyjo 70% bůło zicher, iże ńykere insztitucyje sztyjc twjyrdzům, że ńy winno śe godać po kaszubsku.

Wykres 22. Dyskryminacyjo na tle godki we deklaracyjach uod Kaszubůw (2018 r.)

Ludźe, co zadeklarowali, iże dośwjadczyli wjyncyj sńychyncańo, deklarowali cuzamyn z tym, iże czyńśćij używajům dźiśo kaszubskij godki we roztůmajtych aspektach żywobyćo, a przi tym dośwjodczali wjyncyj pozytywnych ymocyjůw swjůnzanych ze godańym po kaszubsku. Tyn rezultat uostowoł statisticzńy wożny tyż po uwzglyndńyńu růżńicůw we godkowych kůmpetyncyjach uod respůndyntůw. Tyn efekt idźe uopisać a pokozać tak: im wjyncyj uczestńiki podszukowańo byli sńychyncane do godańo po kaszubsku, tym wjyncyj poztywynych ymocyjůw uodczuwali, kej to robjyli. Im wjyncyj uodczuwali pozytywnych ymocyjůw, tym zaś czyńśćij używali godki:

Wykres 23. Zoleżność mjyndzy sńychyncańym do używańo kaszubskij godki, uodczuwańym pozytywnych ymocyjůw dźynki godańu po kaszubsku a czynstośćům użyćo godki

Ta zoleżność pokazuje, iże Kaszuby, co brali udźoł w naszym podszukowańu, choćoż dośwjadczyli sńychyncańo a dyskryminacyje – uobrali cesta aktiwnych używaczůw swojij godki. Wożne je przi tym tyż to, iże udało jim śe rozwinůńć ś ńim pozytywno ymocjůnalno wjyńź. Mjarkujymy, iże srogi wpływ na tyn proces mjało jejich zaangażowańy we roztůmajte formy swjůnzanego z kaszubskům tůżsamośćům aktiwizmu, kere půmogło jim przeswyćynżyć dyskryminacyjo a przekuć ćynżke szprymy we etńiczno determinacyjo a uodćepać wjynkszośćowo idyjologijo, co průmuje używańy yno polskij godki a deprecjůnuje kaszubsko. Kej ale důmy pozůr na profil respůndyntůw – ludźi ze śylnům kaszubskům tůżsamośćům a ńyroz śwjedůmje zaangażowanych we roztůmajte formy aktiwizmu – ćynżko je rozszyrzić tyn wńosek na cołko populacyjo Kaszubůw. Nasze podszukowańy sugeruje, iże spjyrańy etńicznyj śwjedůmośći a udźoł we roztůmajtych «społecznośćach praktyk» a aktiwistycznych skupinach sům wożnym a skutecznym mechańizmym dlo spjyrańo używaczůw myńszośćowych godkůw a jejich aktiwnych godkowych postawůw. Cuzamyn z tym trza ale pamjyntać, iże przi myńij śwjedůmych abo myńij zaangażowanych sńychyncańy a inksze formy godkowyj dyskryminacyje mogům mjeć ganc inkszy efekt, co widzymy we zdecydowanyj wjynkszośći społecznośći, kere posugujům śe zagrożůnymi godkami na cołkim śwjeće. Do takich ludźi, co ńy sům zicher poźůmu swojij godki abo majům strach przed uodćepańym abo negatywnymi reakcyjami skuli myńszośćowyj godki, wszyjske formy dyskryminacyje (tyż te, zdowało by śe, barźij «subtelne» abo zamaskowane), to je czynsto kropla, co przelywo czara gorzkośći a sńychynco jich do używańo danyj godki.

Korziśći ze używańo rdzynnyj godki

Rezultaty naukowych analizůw, kludzůnych we roztůmajtych regjůnach śwjata, pokazujům, iże uchowańy rdzynnych godkůw mo pozytywny wpływ na to, jak człůnki myńszośćowych społecznośći fůngujům we społeczyństwje, a na jejich zdrowje a dobrosztand. Przi půłnocnohamerikańskich Indjanerach pokozano bůło do przikładu, iże aktiwne użyće rdzynnyj godki uobńiżo czynstość samobůjstw pojstrzůd modźi we rezerwatach a ryzyko cukrzice i inkszych ńymocy[102]. Bajtle, co aby uoźym lot bůły bildowane we jejich włośnyj godce, majům lepsze rezultaty, tyż we strzedńich a wyższych szkołach, ańiżeli jejich růwjeśńiki, zmuszůne do nauki we wjynkszośćowyj godce, inkszyj, ańiżeli ta używano důma[103]. Dwugodkowe bajtle majům wjynkszy kogńitywny potyncjał, widoczny do przikładu we wjynkszyj zdolnośći do przełůnczańo śe mjyndzy zadańami[104]. Dwugodkowość mo tyż pozytywny wpływ na starszych ludźi, skuli tego co może wjůnzać śe ze ńyskorzyńym symptůmůw dymyncyje[105].

Nasze podszukowańa potwjyrdźůły tyż, iże Indjanery Nahua, co żyjům we sztyrech regjůnach Meksiku, kere wjyncyj używajům godki nahuatl we kůmuńikacyji ze człůnkami familije, majům wyższy poźům dobrosztandu. Co je wożne, tyn efekt je śylńijszy przi społecznośćach, w kerych strata godki a asymilacyji do wjynkszośćowyj kultury sům barźij zaawansowane, nawet jeźli poźům dobrosztandu tych uosůb je ńiższy, ańiżeli we wjyncyj tradycyjnych regjůnach, kaj rdzynno godka uchowała śe we wjynkszym stopńu. Kej idźe uo pozytywno rola godki we myńszośćowych społecznośćach na teryńe Polski, robota naszego projektu pokozała, iże czynstsze posugowańy śe łymkowskům godkům wjůnże śe ze wyższym psychicznym dobrosztandym[106] Łymkůw. Im wjyncyj podszukowane ludźe godali po łymkowsku abo używali swojij godki we internecu, tym wjyncyj pozytywnych ymocyjůw swjůnzanych ze łymkowskům godkům uodczuwali[107], a skuli tego deklarowali wyższy psychiczny dobrosztand[108]. Czynstsze używańy łymkowskij godki wjůnzało śe tyż ze rzodszymi symptůmami historycznyj traumy (wjyncyj informacyjůw uo historycznyj traumje a jeji swjůnzku ze używańym łymkowskij godki znojduje śe we parće «Rekůmyndacyje abo jak uobńiżyć negatywne skutki historycznyj traumy».

Wykres 24. Zoleżność mjyndzy czynstośćům użyćo łymkowskij godki, uodczuwańym pozytywnych ymocyjůw, swjůnzanych z tům godkům pozytywnych ymocyjůw a psychicznym dobrosztandym jeji używaczůw

Tyn efekt poradźyli’chmy potwjyrdźić tyż we kůntekśće posugowańo śe łymkowskům godkům důma, ze człůnkami familije. Im wjyncyj uczestńiki podszukowańo godali po łymkowsku ze familijům, tym wjyncyj uodczuwali pozytywnych ymocyjůw, swjůnzanych ze rodńům godkům[109], a czym wjyncyj dośwjodczali negatywnych ymocyjůw, tym rzodźij godali po łymkowsku we familijnyj sferze[110]. Czynstsze godańy po łymkowsku wjůnzało śe tyż ze wyższym psychicznym dobrosztandym[111]. Rezultaty tego podszukowańo pokazujům sroge znaczyńy, jake mo ymocjůnalny wymjor używańo godki.

Wykres 25. Zoleżność mjyndzy czynstośćům użyćo łymkowskij godki pojstrzůd familije, uodczuwańym pozytywnych ymocyjůw, swjůnzanych z tům godkům pozytywnych ymocyjůw a psychicznym dobrosztandym jeji używaczůw

Wyzwańa: skutki pandymije dlo lokalnych godkůw

Choća skutki pandymije dlo myńszośćowych godkůw (uosobliwje dlo tych, co sům zagrożůne wymarćym) sztyjc ćynżko je akuratńy porachować, ńyma cwajflůnku, iże sům a bydům uůne dotkliwe a szyroke. Pandymijo COVID-19 zabrała a durch zabjyro moc ludźi ze nojstarszyj gyneracyje, kere w tych społecznośćach sům kluczowymi przekaźićelami godkowyj a kulturowyj wjedze. Skuli serwanego abo uosłabjůnego przekazu godki to gynau uod starzikůw czynsto uczům śe godki nojmodsze człůnki społecznośći, to ze gyneracyjům starzikůw nojwjyncyj godo śe we rodńij godce. To sům ńypowetowane straty do myńszośćowych grup. Dalsze akcyje muszům uwzglyndńić tyż luka we przekaźe godki, kero rośńe tyż z tego powodu, a lepij przistosować aktualne sztrategije socjalizacyje we zagrożůnych godkach do krůtko- a dugowelowych negatywnych skutkůw pandymije. Do tych uostatńich trza zarachować tyż efekta roztůmajtych formůw stygmatyzacyje, kerych wczos pandymije dośwjadczyli i dośwjodczajům człůnki myńszośćowych grup. Te szprymy mogům uobńiżać etńiczno samoidyntifikacyjo a modyfikować godkowe postawy (do przikładu stygmatyzowane szkolorze danyj grupy mogům we wjynkszym stopńu, ańiżeli przůdźij, uńikać używańo myńszośćowyj godki).

Negatywny wpływ na uchowańy myńszośćowych godkůw mo tyż duge zawjeszyńy kulturalnych aktiwnośći a roztůmajtych formůw aktiwizmu, kere zmocńajům przekoz godki a gyfil wnůntrzgrupowych wjynzůw, co wpływajům na etnolingwistyczno żywotność danyj grupy. Take aktiwnośći půmogajům tyż budować godkowe kůmpetyncyje a praktyki, uosobliwje dlo ludźi, co ńy mogům używać swojij godki důma abo w roboće. Przeńeśyńy ńykerych aktiwnośći do internecu na zicher ganc ńy zastympuje wczaśńijszych spusobůw spjyrańo myńszośćowych godkůw a może ńyś ze sobům dugowelowe negatywne skutki dlo jejich używaczůw. Yntlich, negatywny wpływ na godkowe społeznośći (a bezto i na uchowańy jejich godkůw) majům tyż ekůnůmiczne skutki pandymije, kere pogorszajům materjalne warůnki żywobyćo jejich człůnkůw.

Możebne sztrategije uochrůny myńszośćowych godkůw:

rekůmyndacyje

Teroźno sytuacyjo myńszośćowych godkůw we Polsce wymogo wkludzyńo barźij skutecznych sztrategijůw, co pozwolům na jejich uchowańy a efektywne proćiwdźałańy luce we mjyndzygyneracyjnym przekaźe, jak tyż inkszym skutkům etńicznyj dyskryminacyje, negatywnych godkowych ideologijůw a relatywńy ńiskimu ekůnůmicznymu wertowi tych godkůw na rynku roboty. We uoparću uo rezultaty naszego podszukowańo a wczaśńijsze szprymy we kouoperacyji ze myńszośćowymi społecznośćami we Polsce a na śwjeće dowůmy forszlag kůmplymyntarnych sztrategijůw, co kuplujům akcyje uod wjyrchu a uod spodku. Jejich uoptymalne skuplowańy stworzi nojlepsze szanse na przetrwańy godkůw, co sům zagrożůne umarćym, a spjyrańy pozytywnych formůw idyntifikacyje a psychicznego dobrosztandůw człůnkůw norodowych a etńicznych myńszośći.

Sztrategije uod wjyrchu

- Modyfikacyjo anachrůńicznych kryteryjůw uoficjalnego uznowańo myńszośćowych godkůw a kryteryjůw dlo gminůw ze půmocńiczům myńszośćowům godkům bez nowelizacyjo zakůnu.

- Uoficjalne uznańy ńyuznowanych jeszcze myńszośćowych godkůw we Polsce a sztart jich spjyrańo, w tym w pjyrszyj raji ślůnskij a wilymowskij.

- Sztart programůw immersyjnyj nauki myńszośćowych godkůw na poźůmje szkůłki a szkoły (podstawowyj, strzedńij a wyższyj).

- Spjyrańy medyjůw we myńszośćowych godkach a narychtowańy a dystrybucyjo bildůngowych materjałůw.

- Sparće fachmańskich formůw bildůngu rechtorůw myńszośćowych godkůw.

- Uorgańizacyjo medjalnych a bildůngowych kampańijůw, co swjynkszům wjedza społeczyństwa na tymat godkowo-kulturowyj roztůmajtośći a bydům průmować pozytywne postawy wzglyndym myńszośćowych grupůw.

- Kůnkretne formy průmowańo widocznośći myńszośćowych godkůw (tabulki, uoznakowańy, dwugodkowe napisy we kůmuńikacyji, amtach, kůnzůmach, na zajtach uod samorzůndůw, zajtach we důmyńe gov.pl atd.).

- Sparće dlo fůngowańo a tworzyńo pjestrzyńi użyćo myńszośćowych godkůw na rynku roboty.

- Spjyrańy wszechuobecnyj mocgodkowośći we społeczyństwje.

Sztrategije uod spodku

- Sparće dlo pozytywnych godkowych idyjologijůw a postawůw we wszyjskich wjekowych grupach, nale ze uosobliwym pozorym na uojcůw uod bajtli do 18 lot (w tym szyrzyńy wjedze uo poznowczych a zdrowotnych korziśćach, co wyńikajům ze dwuch- a mocgodkowośći); uorgańizacyjo werksztelůw a lokalnych wydarzyńůw, swjůnzanych ze tyj zorty dźałańami.

- Sparće a uorgańizacyjo formůw przekazu godki důma a poza důmym, w tym poza szkołům.

- Uorgańizacyjo lokalnych grupůw aktiwistůw, w tym ntp. grupůw, co łůnczům nauka a użyće godki ze artystycznům, kulturalnům abo szportowům dźałalnośćům.

- Roztůmajte formy aktiwizacyje modźokůw ze myńszośćowych grupůw, w tym uosobliwje spjyrańy aktiwnośći, kere budujům a zmocńajům ymocjůnalnego wjynzy ze rdzynnům godkům.

- Uorgańizacyjo psychologicznego sparćo dlo człůnkůw myńszośćowych grupůw, co dośwjadczůły roztůmajtych formůw stygmatyzacyje, dyskryminacyje a historycznyj traumy.

- Tworzyńy nowych pjestrzyńi używańo myńszośćowych godkůw a swjynkszańy jejich «słyszalnyj uobecnośći».

- Budowa myńszośćowego «godkowego landszaftu».

- Swjynkszańy uobecnośći a widźalnośći myńszośćowych godkůw we społecznośćowych a tradycyjnych medyjach.

- Udźoł człůnkůw społecznośći we tworzyńu programůw szkolnyj nauki dlo myńszośćowych godkůw.

- Tworzyńy placůw roboty, w kerych bydům używane myńszośćowe godki, a zachyncańy usugodowcůw do wkludzańo możebnośći korzistańo z tych godkůw (ntp. we kůnzůmach, kafyjach, restauracyjach, usugowych půnktach).

KASZUBSKO GODKA JAK JEDŹINO UZNOWANO W ZAKŮŃE REGJŮNALNO GODKA WE POLSCE

Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji)

Prziznać trza, iże ńykere kaszubske strzodowiska, w tym Kaszubsko-Půmorske Zrzeszyńy, kere je nojwjynkszym ńyreskyrůnkowym ferajnym, co dźało na rzecz Kaszubůw, uznowajům kůmprůmis, jaki je zapisany we Zakůńe uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce. Zakůn, kery nadowo kaszubskij godce sztatus regjůnalnyj godki, ńy uobyjmuje uochrůnům Kaszubůw jak etńicznyj myńszośći (mjanowane my sům w ńij «społecznośćům, co posuguje śe regjůnalnům godkům»). Te kůmprůmisowe rozwjůnzańy ńyma skuli tego akceptowane uod Kaszëbskij Jednoty, co powstała we 2011. r., a uod szyroko rozumjanego strzodowiska, co je idyjowo swjůnzane z tym ferajnym. Podug tyj tajle kaszubskij spůlnoty, kero widźi Kaszubůw jak uodrymbno nacyjo, rozwjůnzańa, kere przijyno polske państwo, yno na pozůr chrůńům tůżsamość uod Kaszubůw a spjyrajům jeji rozwůj, a tak richtig jich dyskryminujům. Tyko śe to już samego faktu, iże nojwyższe uorgany władze ńy chcům uznać zasadnośći postulatu nadańo Kaszubům sztatusu etńicznyj (norodowyj) myńszośći. Do tego dołaźi jeszcze tyn ńyszczynsny ausdruk «regjůnalno godka». Czamu ńyszczynsny?

We polskij godce fůngujům dwa ausdruki język regionalny ze inkszům symantykům: prawny, wkludzůny we Zakůńe uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce ze 2005. r., a drugi, godkoznowczy, co go wkludźůł do użyćo Zenon Klemensiewicz we 50. rokach XX storoczo. Te ausdruki prezyntyjům uodmjynne systymy wjedze uo godce. Ojropejsko karta regjůnalnych abo myńszośćowych godkůw (kero mjeli za szymel autory zakůnu uo myńszośćach we Polsce) ńy defińuje direkt terminu «regjůnalno godka» i zauobycz je uůn wymjyńany cuzamyn ze terminym «godki uod myńszośći». Przijmuje śe, iże ausdruki «myńszośćowe godki» a «regjůnalne godki» uodnoszům śe yno do autochtůńicznych godkůw, to je takich, kerymi jejich używacze posugujům śe we swojich naturalnych strzodowiskach uod dugszego czasu[112]. Twůrce polskigo zakůnu uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce na tyj podstawje dały defińicyjo «regjůnalnyj godki» (yno kaszubsko mo tyn sztatus) jak godki, kero je tradycyjńy używano na uokryślůnym teryńe we uobrymbje jakigoś państwa uod jego uobywatelůw, co tworzům grupa myńszo uod reszty ludnośći, a ńyma to djalekt państwowyj godki ańi godka uod imigrantůw. Inakszyj rozumjy śe ausdruk «regjůnalno godka» we polůńistyce, kaj fůnguje uůn uod 50. lot XX st. – sam tyn termin je używany do uopisowańo gwarůw polskij godki.

Tyn terminologiczny a klasyfikacyjny problym zdowo śe wożny dlo społecznego procesu formowańo śe godkowyj śwjedůmośći i Kaszubůw, i Polokůw. Werći śe sam powołać na cylno wypowjydź Mirosławy Sagan-Bielawy «Wdrażanie Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych a rzeczywistość socjolingwistyczna w Polsce», «Socjolingwistyka» 2016, t. 30, s. 9 («Wdrożańy Ojropejskij karty regjůnalnych abo myńszośćowych godkůw a socjolingwistyczno realność we Polsce. Na margineśe haje uo regjůnalno godka»): «[ausduku „regjůnalno godka”] ńy używano bůło we polskij godkowyj realnośći we uodńeśyńu do kodu, kery ze zołożyńo mo być czymśi inkszym, ańiżeli polsko godka a jeji uodmjany (gwarowe, regjůnalne)».

Używańy tego ausdruku groźi umyńszyńym prestiżu kaszubskij godki we swjedůmośći ńy yno Polokůw, nale tyż, a můno przede wszyjskim, samych jeji używaczůw – Kaszubůw, tůż je faktorym, co dyskryminuje a dezintegruje kaszubsko spůlnota[113].

DYSKRYMINACYJO UŻYWACZŮW ŃYSZTANDARDOWYCH UODMJANŮW POLSKIJ GODKI

Bartłomiej Chromik

Skuli historycznych, kulturowych, społecznych a prawnych uwarůnkowańůw ńy idźe leko porůwnować sytuacyje przedstawićelůw norodowych a etńicznych myńszośći we Polsce z jednyj zajty, a człůnkůw wjynkszośćowyj grupy z drugij. Ńykere ale uobserwacyje, kere tykajům śe pjyrszyj grupy, idźe rozszyrzić tyż na używaczůw polskij godki, kere ńy posugujům śe jeji sztandardowům uodmjanům.

Na take stwjyrdzyńy dowo zwolo analiza uodpowjedźi na pytańy uo to, eli godańy po polsku ze ślůnskim, gůrolskim abo wilymowskim akcyntym půmogo, abo zawodzo przi szukańu roboty abo smjańe jij na lepszo. Sům termin «akcynt» ńy bůł we podszukowańu zdefińowany, co uostawjůło uczestńikům pjestrzyń na interpretacyjo. Zapytali’chmy uo to mjyszkańcůw bjelskigo a uośwjyńćimskigo krajsu. Ludźe, co půmjyszkujům na tym teryńe, majům skuli lokalnyj socjolingwistycznyj sytuacyje możebność kůntaktu z ludźmi, co godajům po polsku ze ślůnskim abo gůrolskim akcyntym. Na teryńe bjelskigo krajsu położůne sům tyż Wilymowice, nale skuli małyj populacyje mjasteczka a śylnyj godkowyj asymilacyje jego mjyszkańcůw, kero mjała plac we uostatńich dekadach, idźe podejzdrzywać abo nawet być zicher, iże mjyszkańce mjejscowośći, co ńy majům direkt grańice ze Wilymowicami, ńy bydům w sztańdźe uozpoznać czowjeka, co godo ze wilymowskim akcyntym.

Wykres 26. Procyntowy rozkłod uocyny wpływu godańo ze roztůmajtymi akcyntami na pozycyjo na rynku roboty

Dejmy pozůr, iże – przi wypisanych wyżyj zastrzyżyńach – růżńice we rozkładźe uodpowjedźi na pytańa uo poszczegůlne akcynta ńy sům sroge. To uoznoczo, iże tak richtig dlo anketowanych wożny bůł ńy kůnkretny akcynt, nale sům fakt godańo ze inkszym akcyntym, ańiżeli tyn uznowany za sztandardowy. Te zjawisko wjynkszość anketowanych uocyńało jak negatywne. Na uogůlnopolskim poźůmje teza uo złym postrzegańu godańo ze akcyntym potwjyrdzajům podszukowańa uod Karoliny Hansen[114], podug kerych 54% mjarkowało, iże «czowjek, co godo we sposůb, kery je tipisz do mjyszkańcůw wśi, wińyn pozbyć śe tego spusobu godańo, kej robi ntp. we banku». Tůż problym dyskryminacyje skuli godki może tykać śe do jakigoś stopńa tyż rodźimych używaczůw polskij godki. Jego kůnsekwyncyjům sům sroge straty we ludzkim kapitale, kere ze wzglyndu na dymograficzny kryzys sům uosobliwje dotkliwe.

Norodowe i etńiczne myńszośći we Polsce na rynku roboty we dobje pandymije COVID-19

Bartłomiej Chromik

Dwugodkowość (i mocgodkowość) człůnkůw norodowych i etńicznych myńszośći we Polsce

Podug danych ze Spisu Powszechnego, co bůł kludzůny we 2011. roku, we Polsce mjyszko 948,5 tauz. ludźi, co posugujům śe důma inkszům godkům, ańiżeli polsko. Zdecydowano wjynkszość ś ńich, aże 772 tauz., używo i godki (abo godkůw) inkszyj, ańiżeli polsko, i polskij. Yno inkszům godkům posuguje śe důma 176,5 tauz. ludźi a je to yno 0,46% populacyje państwa. Nojwjynkszo grupa pojstrzůd ńich to używacze ślůnskij godki (126,5 tauz.), mjymjeckij (9,7 tauz.) a ukrajińskij (4,5 tauz.)[115]. Skuli musu utrzimowańo społecznych kůntaktůw poza důmowym a familijnym strzodowiskym te persůny we zdecydowanyj wjynkszośći znajům tyż polsko godka, tůż sům mińimum dwugodkowe. Te twjyrdzyńe mo uodzwjerćydlyńe we podszukowańach, kere’chmy kludźyli w růmkach naszego projektu pojstrzůd wilymowskij, łymkowskij a kaszubskij społecznośći we 2018. roku. Praktisz wszyjske respůndynty zadeklarowali dobro abo fest dobro znajůmość polskij godki.

Wykres 27. Procynt podszukowanych, co deklarowali dobro abo fest dobro znajůmość polskij godki we poszczegůlnych myńszośćowych grupach

Brak znajůmośći polskij godki to ńyma dlo przedstawićelůw godkowych myńszośći barjera, co uograńiczo możebnośći na rynku roboty. Znajůmość ekstra godki je za to wożnym elymyntym, co swjynkszo jejich ludzki kapitał. Uobecność myńszośćowyj godki na uokreślůnym etapje może tyż prziczyńić śe do tego, iże aby ńykere ze człůnkůw wjynkszośćowych grup ta godka poznajům.

Korziśći ze mocgodkowośći a wzrost ludzkigo kapitału

Bez «ludzki kapitał» ekůnůmisty pokopjům zasůb kůmpetyncyjůw, wjedze, zdrowjo a zaangażowańo, co mjeśći śe we kożdym czowjeku a grupje, ntp. fyrmje abo społeczyństwje[116]. Moc naukowych podszukowańůw pokazuje, iże mocgodkowość mo pozytywny wpływ na elymynta, co tworzům ludzki kapitał. Dwu- a mocgodkowe ludźe ńy yno gibćij uczům śe dalszych godkůw[117], nale tyż lepij wjedzům śe rady ze łagodzyńym kůnfliktůw a moczadańowośćům[118], a nawet rzodźij a ńyskorzij zapodajům na ńymoc Alzheimera[119]. Tůż mockogodkowe persůny majům potyncjał do byćo lepszymi pracowńikami, nawet kej godki, kerymi uůńi śe posugujům, ńy majům moc używaczůw.

Na żol, we mocy państwůw – w tym, jak śe zdowo, we Polsce – tyn potyncjał ńyma dostrzegany, a skuli tego czynsto śe traći. Mogům uo tym śwjadczyć uodpowjedźi, jake bůły dowane na pytańa uo korziśći ze znajůmośći wilymowskij godki na rynku roboty, kere zadowali’chmy mjyszkańcům bjelskigo krajsu (w kerym leżům Wilymowice) a sůmśedńigo uośwjyńćimskigo krysu wczos podszukowańo, kere bůło kludzůne we 2020. r. Podug wjyncyj jak 90% znajůmość wilymowskij godki ńy poprowjo ańi ńy pogorszo pozycyje czowjeka na rynku roboty.

Po prowdźe używacze myńszośćowyj godki, a nawet te człůnki wjynkszośćowyj grupy, kerych wymołwa w jakiś spusůb růżńi śe uod godkowego sztandardu, czynsto trefjajům śe ze problymami na rynku roboty, co przekłodo śe na jejich ekůnůmiczno sytuacyjo. Ńykere z tych problymůw swjynkszůły śe wczos pandymije.

Wykres 28. Procyntowy rozkłod czynstośći uocyny przidajnośći znajůmośći wilymowskij godki na rynku roboty pojstrzůd mjyszkańcůw bjelskigo a uośwjyńćimskigo krajsu

Braki danych

Ausdruk «jak śe zdowo», co bůł użyty na poczůntku poprzedńigo partu, może ńy sztimować do naukowego charakteru tekstu. Ńy wyńiko uůn ale ze braku doćyrnośći autora, yno z faktu, iże we Polsce praktisz żodyn ńy podszukowoł sytuacyje etńicznych a godkowych myńszośći na rynku roboty, co wyńikało we srogij mjerze ze braku uoficjalnych statystycznych danych, na kerych szło by je uoprzić. We uokreśe PRL to, iże uoficjalne uorgany ganc ńy interesowały śe problymatykům etńicznych a godkowych myńszośći, wyńikało mjyndzy inkszymi ze kůnsekwyncyje przijyńćo tezy uo etńicznyj jednorodnośći polskigo państwa[120]. Zdowo śe, iże uograńiczůność a schymatyczność danych po 1989. r. wyńiko ze faktu, iże decydynty traktowali tymatyka myńszośći jak mało wożno. Stykńe pedźeć, iże jedźine ofyn dostympne uoficjalne dane na tymat sytuacyje myńszośći na rynku roboty znojdujům śe we cykliczńy rychtowanych uod Mińisterstwa Wnůntrznych Sprawůw a Admińistracyje raportach na tymat sytuacyje norodowych i etńicznych myńszośći a regjůnalnyj godki we Polskij Republice. Uod sztwortego raportu ze 2013. roku po szůsty raport (ze 2019. roku) podowano bůło tam te same dane uo aktiwnośći na rynku roboty, co pochodźůły ze Spisu Powszechnego ze 2011. roku[121]. Uokrům ńyaktualnośći tych danych trza dać pozůr na fakt, iże we tych dokůmyntach ńyma podanyj metodologije, na podstawje keryj bůła rachowano stopa bezroboćo we danych myńszośćowych grupach a w cołkij Polsce. Tyn uostatńi skoźńik, kery mjoł by być půnktym uodńeśyńo, fest růżńi śe uod stopy bezroboćo, kero podowajům i GUS, i Eurostat. Kůnsekwyncyjům tyj sytuacyje je tyż brak naukowych robotůw na tymat ekůnůmicznyj sytuacyje kůnkretnych myńszośći we Polsce. Ńyliczne publikacyje, co powstowały[122], sům pośwjyncůne mjymjeckij a růmskij społecznośći. Skuli ale specifiki tych dwůch myńszośći te raporty ńy sům reprezyntatywne dlo wszyjskich myńszośćowych społecznośći, choća uwypuklajům uůne problymy na rynku roboty, z kerymi muszům śe mjerzić przedstawićele godkowych myńszośći; cuzamyn z tym pokazujům uůne pozytywny wpływ, jaki uobecność myńszośći może mjeć na lokalny rynek roboty.

Skuli tego, iże ńyma rzetelnych uoficjalnych statystycznych danych, ćynżko je podszukować wypływ inkszych wymjarůw dyskryminacyje na sytuacyjo przedstawićelůw godkowych myńszośći na rynku roboty, co maskuje istńyńy problymu. To je tyż naruszyńym prawidła ze artikla 6, pkt 2.1. Zakůnu uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce, kere godo, iże «uorgany publicznyj władze majům uobowjůnzek spjyrańo połnyj i istyj růwnośći we sferze ekůnůmicznego, społecznego, politicznego i kulturalnego żyćo mjyndzy uosobami, co przinoleżům do myńszośći, a tymi, co przinoleżům do wjynkszośći».

Skuli braku uoficjalnych statystycznych danych we dalszyj tajli tego partu byda posugować śe przede wszyjskim danymi, jake’chmy sebrali wczos projektu.

Strata roboty a smjana spusobu zarobjańo wczos pandymije COVID-19

Pandymijo COVID-19 mjała wjelgi wpływ na rynek roboty. Przimuśůła lokalne i państwowe władze a mjyndzynorodowe insztitucyje do uoferowańo půmocy branżům, kere skuli pandymije ućyrpjały nojmocńij. Zůwizů ale poźům registrowanego bezroboćo dźwignůn śe uod marca 2020 do marca 2021 ze 5,4% na 6,4%[123]. Te dane ale ńy pokazujům cołkigo bildu rynku roboty. Skuli pandymije moc ludźi muśało szukać nowego placu roboty abo smjany branże. Tyn problym tykoł śe tyż mocy przedstawićelůw etńicznych a godkowych myńszośći na teryńe Polski.

Wykres 29. Procyntowy rozkłod czynstośći uodpowjedźi na pytańy uo mus smjany spusobu zarobjańo skuli pandymije COVID-19 u przedstawićelůw uobranych myńszośćowych grup

Na pytańy «Przimuśůła Wos pandymijo korůnawirusa do smjany spusobu zarobjańo?» – «Ja» nojczyńśćij uodpadali Kaszuby. Skuli braku uoficjalnych danych idźe ino postawić hipoteza, iże aby w tajli wyńiko to z role, jako na źymji, na keryj půmjyszkujům Kaszuby, mo turystyka. Bez srogo czyńść 2020. r., w kerym kludzůne bůły podszukowańa, turystyczny ruch bůł skirz pandymije uograńiczůny, a uokresowo bezma ganc strzimany.

Wykres 30. Procyntowy rozkłod czynstośći uodpowjedźi na pytańy uo strata roboty skuli pandymije COVID-19 u przedstawićelůw uobranych myńszośćowych grup

Tyż u Kaszubůw dali’chmy pozůr na nojwyższy procynt ludźi, co straćyli robota we swjůnzku ze pandymijům. Ze takům sytuacyjům mjerzůł śe co dźeśůnty anketowany.

Strach uo strata roboty

Kej inksze przedstawićele społecznośći tracům robota, to może wpływać na percepcyjo zagrożyńo dlo swojigo placu roboty. Coby mjerzić jeji poźům, prośyli’chmy uczestńikůw ankety uo uocyna trzech twjyrdzyń, kere posużůły do utworzyńo skale:

- Ńy czuja śe zicher, kej idźe uo prziszłość mojij roboty.

- Moga hned straćić swoja robota.

- Mům strach, iże skuli pandymije uobńiży śe můj geltag.

Uodpowjedźi bůły dowane na pjyńćostopńowyj skali (uod 1 – «ganc śe zgodzům» do 5 – «ganc śe ńy zgodzům»). Pytańa te bůły zadowane wszyjskim uczestńikům podszukowańo, nale skuli charakteru pytań prezyntujymy yno rezultaty, co’chmy uzyskali uod aktiwnych zawodowo ludźi[124].

Anketa wykozała, iże 26% Łymkůw ńy czuje śe zicher, kej idźe uo prziszłość swojij roboty (cuzamyn uodpowjedźi «radszyj śe zgodzům» a «ganc śe ńy zgodzům»). Kożdy dźeśůnty przedstawićel tyj społecznośći (10%) mjarkuje, iże może hned straćić robota. Aże 40% anketowanych mjało strach uo uobńiżyńy geltagu.

Wykres 31. Skala strachůw uo robota u aktiwnych zawodowo Łymkůw

Pojstrzůd podszukowanych grup nojmyńszy swjůnzany ze rynkym roboty strach uwidźeli’chmy u Kaszubůw[125]. Ze pjyrszym stwjyrdzyńym zgodźůło śe 25% respůndyntůw, 14% mjało strach uo strata roboty, a co trzeći anketowany (34%) – uo smyńszyńy geltagu.

Wykres 32. Skala strachůw uo robota u aktiwnych zawodowo Kaszubůw

Wykres 33. Skala strachůw uo robota u aktiwnych zawodowo Ślůnzokůw

Ganc inakszyj bůło u Ślůnzokůw. Wjyncyj jak jedna trzećo ś ńich (36%) ńy czuje śe zicher, kej idźe uo prziszłość roboty. Direkt zagrożůne stratům roboty czuje śe 20% anketowanych, a 44% mo strach uo uobńiżyńy geltagu skuli pandymije.

Dyskryminacyjo przedstawićelůw etńicznych godkowych myńszośći a jejich sytuacyjo na rynku roboty

Zestawjyńy rezultatůw ze dwůch poprzedńich sekcyjůw może zaskakować abo nawet zdować śe paradoksalne. Choćoż u podszukowanych społecznośći Kaszuby nojczyńśćij uodczuwali ekůnůmiczne skutki pandymije COVID-19, take jak strata roboty abo zmjana spusobu zarobjańo, to poźům strachu swjůnzanego ze sytuacyjům na rynku roboty uokozoł śe w tyj społecznośći nojńiższy. Tyn skoźńik nojwyższe werty przijmowoł u Ślůnzokůw.

Zdowo śe, iże jednym ze faktorůw, co może mjeć swjůnzek ze uopisowanym sztandym rzeczy, je deklarowany poźům dyskryminacyje człůnkůw poszczegůlnych społecznośći[126]. Kwestyjo dyskryminacyje uod lot znojduje śe we sferze zainteresowańo uod ekůnůmistůw. Pjůńerami podszukowańo ekůnůmicznych aspektůw dyskryminacyje sům laureaty Nadgrody Banku Szwecyje mj. Alfreda Nobla – Gary Becker, Kenneth Arrow a Edmund S. Phelps. Pjyrszy ś ńich stworzůł ausdruk «Tyndyncyjo do dyskryminacyje» a mjanowoł ńim ńychyńć, roz za czas ńynawiść, do człůnkůw jakijś grupy. Edmund S. Phelps je autorym ausdruku «statystyczno dyskryminacyjo», kero mo polygać na tym, iże robotodowca uocyńo czowjeka ńy skuli uůnego cechůw, yno ze wzglyndu na charakterystyka grupy, do keryj uůn przinoleży (grůntym do jeji wyrůżńyńo może być płeć, etńiczne pochodzyńy abo używano godka)[127]. Z půnktu widzyńo subjektu, kery stosuje statystyczno dyskryminacyjo, tako sztrategijo może zdować śe racjůnalno, wjůnżům śe ś ńům ale sroge społeczne koszta i skuli tego we mocy państwůw jeji stosowańy je uograńiczůne prawym. Te społeczne koszta půnoszům przede wszyjskim człůnki dyskryminowanych grup, co tracům motywacyjo do tego, coby zdobywać kůmpetyncyje a inwestyrować w śebje, skuli tego że wjedzům, iże to charakterystyka jejich grupy, a ńy uosobiste cechy, mogům uokozać śe wożńijsze przi szukańu roboty. We dugim uokreśe tako sytuacyjo może kludźić do istego pogorszyńo śe parametrůw, co uopisujům ludzki kapitał we myńszośćowyj grupje, a we kůnsekwyncyji zmocńić stereotyp, kery stanowi grůnt dlo statystycznyj dyskryminacyje. Tůż statystyczno dyskryminacyjo może mjeć charakter przepowjedńe, co sama śe wypołńo. Co wożne, skala, kero mjerzůła dyskryminacyjo we naszym podszukowańu, mjeśćůła w śebje i elymynta, co uodnośůły śe do tyndyncyje do dyskryminacyje, i do statystycznyj dyskryminacyje.

Podszukowańa, kere’chmy kludźyli, pokozały, iże i przi Kaszubach[128], i Ślůnzokach[129] je statystyczńy wożny swjůnzek mjyndzy deklarowanym poźůmym dośwjodczanyj dyskryminacyje a strachami uo sytuacyjo na rynku roboty, przi czym nojśylńijszy je uůn u Ślůnzokůw. Takigo swjůnzku ńy uwidźeli’chmy ale u Łymkůw[130]. Werći śe sam zaznaczyć, iże – jak pokozano we parće «Psychologiczne kůnsekwyncyje dyskryminacyje» – we tyj grupje poźům deklarowanyj dyskryminacyje bůł nojńiższy[131]. U Ślůnzokůw dało śe uwidźeć tyż swjůnzek mjyndzy strachym uo sytuacyjo na rynku roboty a stygmatyzacyjům skuli COVID-19[132].

Takij relacyje ńy spozorowali’chmy u Łymkůw[133] a Kaszubůw[134], co ńyma dźiwne we kůntekśće danych, kere’chmy przitoczyli we parće «Stygmatyzacyjo swjůnzano ze COVID-19: szprymy myńszośći»: problym tyn mjoł dlo tych społecznośći marginalne znaczyńy.

Ze wypisanych wyżyj danych idźe srobić wńosek, iże, kej dyskryminacyjo abo stygmatyzacyjo we myńszośćowyj grupje je widźano a deklarowano, to ludźe, co sům ńům tykńynte, wyrożajům wjynkszy strach uo swoja sytuacyjo na rynku roboty. Ta uobserwacyjo, cuzamyn ze treśćami choćaby ze cytowanyj klasycznyj ekůnůmicznyj literatury, pozwolo postawić hipoteza, iże faktory take jak dyskryminacyjo a stygmatyzacyjo mogům spowodować swjynkszyńy strachu uo sytuacyjo na rynku roboty[135].

Ekůnůmiczne podszukowańa pokazujům, iże dyskryminacyjo na rynku roboty wjůnże śe ńy yno ze mocaspektowymi utropami dlo pracowńika, kerego tyko, nale tyż ze wjynkszymi kosztami dlo robotodowce, kery dyskryminuje[136]. Kenneth Arrow rozwinůn ta myśl a stwjyrdźůł, iże we dugij perspektywje we warůnkach swobodnyj kůnkuryncyje yno fyrmy, kere ńy stosujům dyskryminacyje abo stosujům ja we nojmyńszym stopńu, sům w sztańdźe przetrwać na rynku[137]. Kůnkluzyjo uo szkodliwośći dyskryminacyje na rynku roboty idźe przeńyś tyż na poźům ekůnůmijůw poszczegůlnych państwůw, beztůż dyskryminacyjo etńicznych a godkowych myńszośći we Polsce we kůńcowym rachůnku uokazuje śe szkodliwo tyż dlo wjynkszośći.

Rekůmyndacyje

- Kludzyńy rzetelnych statystyk na tymat sytuacyje norodowych, etńicznych a godkowych myńszośći podug zalecyńůw Uorgańizacyje Skuplowanych Norodůw[138].

- Swjynkszyńy dostympnośći informacyje uo korziśćach, w tym ekůnůmicznych, kere płynům ze mocgodkowośći.

- Bildůng pracowńikůw na tymat dyskryminacyjnych zachowańůw a jejich ekůnůmicznych kůnsekwyncyjůw.

- Przijyńće prawodowstwa, co bydźe utrudńało stosowańy statystycznyj dyskryminacyje.

BILDŮNG, MEDYJA A TURYSTYKA NA KASZUBACH: SFERY, W KERYCH SZUKO ŚE DWUGODKOWYCH LUDŹI

Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji)

Podszukowańa, kere bůły kludzůne w růmkach projektu «Godkowe antidotum» pojstrzůd wilymowskij, łymkowskij a kaszubskij społecznośći, pokozały, iże jejich zdecydowano wjynkszość (97–99%) zno polsko godka. Znajůmość drugij godki (sam: myńszośćowyj), choćoż na zicher swjynkszo poźům ludzkigo kapitału tych uosůb, to we dośwjadczyńu mocki ś ńich ńy swjynkszo liczby uofertůw roboty, a w ńykerych przipadkach może być prziczynům dyskryminacyje.

Tako sytuacyjo ńy muśi ale być prawidłym, co pokazuje przikłod kaszubskij godki a jeji używaczůw. Realja regjůnalnego rynku roboty we půmorskim wojewůdztwje, kaj Kaszubůw je podug ńykerych zdrzůdłůw wele 10% populacyje, a podug inkszyj wjyncyj jak 25% (to zoleży uod tego, eli dowůmy pozůr na rezultaty cynzusu ze 2011. r., abo na podszukowańa uod socjologůw a geografůw), sprzijajům dowańu roboty dwugodkowym ludźům. Idźe sam wyrůżńić ńy myńij jak trzi sfery, w kerych widać potrzeba ludźi, co znajům kaszubsko godka: kaszubski bildůng, regjůnalne medyja a turystyka.

Uod lot poszukowane sům rechtory kaszubskij godki. Liczba bajtlůw a modźokůw, co śe jij uczůły, gibko rosła uod 2005. roku (kej we styczńu wlazły w żyće zopisy Zakůnu uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce) a doszła do poźůmu 20 tauz. we 2020. roku[139]. Nauka uodbywo śe we 399 szkołach (podug danych MEN za szkolny rok 2019/2020) – uod Helu na půłnocy wojewůdztwa po Czersk na połedńu a uod Gdańska na schodźe po Słupsk na zachodźe[140]. Choća to wymogo jeszcze dugszego a szyrszego podszukowańo, udało śe ustalić, iże bez 15 lot wele 1200 rechtorůw zdobůło prawo nauczać kaszubskij godki (skůńczůło podiplůmowo sztudyjo na Gdańskim Uńiwersyteće a we Půmorskij Akadymyji we Słupsku abo zdało egzamin przed godkowům kůmisyjům Kaszubsko-Půmorskigo Zrzeszyńo, z czego wele 700 robi we swojim fachu. Nasze dźiśejsze dośwjadczyńa pokazujům, iże to je sztyjc za mało.

Rozwůj medyjůw, uosobliwje elektrůńicznych, spowodowoł, iże tyż we tyj pjestrzyńi pokozała śe potrzeba ludźi, co godajům po kaszubsku a posugujům śe tům godkům kożdy dźyń. Uod poczůntku 90. lot XX storoczo pracowńikůw z takimi kůmpetyncyjami zaczły zatrudńać publiczne rozgłośńe Polskigo Radyja a Polskij Telewizyje we Gdańsku. Uod połowy pjyrszyj dekady XXI storoczo dokuplowały śe dů ńich kůmercyjne radyja a telewizyje, take jak Radio Kaszëbë, kere mo milijůn potyncjalnych suchaczůw, abo satelitarno telewizyjo CSBTV, kero fůngowała we latach 2010–2012 a nadowała swůj program po kaszubsku a po polsku na teryńe połowy Ojropy.

Przikładym je sam tyż kablowo Twoja Telewizja Morska a Radio Norda, kere zaśyngym uobyjmujům wejherowski a pucki krajs. Kyns myńsze zapotrzebowańy na nowińorzůw, co piszům po kaszubsku, wykazowały lokalne a regjůnalne cajtůngi, przede wszyjskim «Dziennik Bałtycki» a «Pomerania». Cuzamyn robota we medjalnym sektorze znodło bez uostatńe 30 lot pora dźeśůntkůw uosůb. We epoce społecznośćowych medyjůw a kanałůw we internecu coroz wjyncyj ludźi kludźi po kaszubsku fachmańske blogi a portale.

Wożnům tajlům ekůnůmije na Kaszubach je turystyka. Turystyczne gyszefćorze coroz czyńśćij pokopjům, iże godka a kultura uod Kaszubůw – wele morza, jeźorůw a lasůw – mogům przićůngać gośći a budźić jejich ćekawość. Skuli tego znajůmośćům kaszubskij godki muszům śe wykazować już ńy yno ludźe, co robjům we půmorskich muzyjach, nale tyż pracowńiki dźałůw průmocyje hotelůw, a nawet uobsuga we restauracyjach a przedowocze suwyńirůw. Skuli tego, iże robota w tym sektorze charakteryzuje śe sezůnowośćům a – jak uoboczyli’chmy uosobliwje wczos pandymije – srogi wpływ majům na ńa wahańa rynku, ćynżko je uocyńić, wjela dwugodkowych ludźi robi we turystyce.

Wńoski a praktyczne rekůmyndacyje: jak lepij spjyrać etńiczne myńszośći, chrůńić godkowo-kulturowo roztůmajtość a budować lepsze relacyje ze wjynkszośćowům grupům?

Justyna Olko, Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji), Anna Maślana,

Joanna Maryniak, Bartłomiej Wanot (Bartłůmjej Wanot), Rafał Rzepka,

Maciej Bandur (Macéj Bańdur), Tymoteusz Król (Tiöma fum Dökter),

Olena Duć-Fajfer, Natalia Małecka-Nowak, Tomasz Wicherkiewicz

Podszukowańa w růmkach naszego projektu, kludzůne mjyndzy 2018. a 2021. rokym we śćisłyj spůłpracy ze przedstowićelami lokalnych społecznośći a myńszośćowymi ferajnami, pokozały moc aspektůw fůngowańo uobranych etńicznych myńszośći we Polsce.

Z jednyj zajta pokozała skala a formy dyskryminacyje, stygmatyzacyje a historycznyj traumatyzacyje, cuzamyn z jejich mocwymjarowymi skutkami. Dyskryminacyjo a roztůmajte zorty przemocy wobec myńszośći majům i bezpostrzedńe, i barźij postrzedńe abo myńij widźalne formy. Te uostatńe uobyjmujům symboliczno przemoc, w tym ta zawarto we roztůmajtych idyjologijach a postawach wjynkszośćowego społeczyństwa a państwowych insztitucyjůw (jak ntp. dyskurs na tymat djalektůw a gwarůw), stosowańy wjynkszośćowych kryteryjůw wzglyndym myńszośći abo utrwolańy «ńywidźalnośći» myńszośćowych grup. Te formy przemocy sům widoczne na prawnyj, społeczno-politicznyj, bildůngowyj a ekůnůmicznyj plaszczyźńe. Z drugij ale zajty nasze podszukowańa pokozały uochrůnny, pozytywny wpływ używańo myńszośćowyj godki na dobrosztand a zdrowje lokalnych społecznośći, w tym uosobliwje na to, iże půmogo lepij wjedźeć śe rady ze skutkami traumy a dyskryminacyje. Uostatńi etap podszukowańo, zrealizowany wczos pandymije, pozwolůł lepij poznać a spokopić skutki, jake uůna wywarła na Kaszubach, Łymkach, Ślůnzokach, Wilymowjanach a mjyszkańcach połedńo ślůnskigo wojewůdztwa. We uoparću uo te rezultaty dowůmy forszlag praktycznych rekůmyndacyjůw a sztrategijůw, kere podug nos půmogům skuteczńij chrůńić myńszośći a polepszyć jejich fůngowańy, a cuzamyn z tym dajům zwola na budowa lepszych relacyjůw mjyndzy ńimi a wjynkszośćowům grupům, co leży we intereśe polskigo społeczyństwa a państwa. Ńykere rekůmyndacyje bůły już sformułowane we tymatycznych partach tyj kśůnżki, a sam prezyntujymy te, kere stosujům śe prawnych, systymowych, bildůngowych a medjalnych rozwjůnzań.

Rekůmyndacyje we zakreśe prawnych a systymowych rozwjůnzań

- Państwo winno flyjgować a ofyn uznać grupy, kere sztyjc ńy sům uznowane, a uod lot walczům uo wpisańy do zakůnu (Ślůnzoki, Wilymowjany), jak tyż uostać uotwarte na postulaty uod inkszych grup a społecznośći, co důnżům do uochrůny swojij uodrymbnośći a godkowo-kulturowyj erbizny.

- Trza sweryfikować a smodyfikować kryteryja uznowańo sztatusu myńszośći a używanych uod ńich godkůw, kere sům naćepane z wjyrchu a uoparte uo anachrůńiczne a pseudonaukowe rozrůżńyńy mjyndzy godkům a djalektym. Debaty na tymat sztatusu godki ńy majům naukowego grůntu – jejich charakter je politiczny, a ńy lingwistyczny. Przi decydowańu uo prziznańu sztatusu myńszośćowyj godki trza skupić śe na kryteryjum wole a tůżsamośći jeji używaczůw. Dowůmy tyż pozůr na ambiwalyntność ausdruku «regjůnalno godka» a problym jego używańo we uoderwańu uod uznańo uodrymbnego sztatusu grupy (przi Kaszubach), tůż we uoderwańu uod uochrůny inkszych aspektůw jeji uodrymbnośći (historyje, kultury, etńicznyj tůżsamośći). Myńszośćowe godki ńy mogům dobrze fůngować we uoderwańu uod szyrzyj rozumjanyj kultury, tradycyje, praktykůw a tůżsamośći, kere winny być uobjynte sparćym a uochrůnům państwa.

- Trza stworzić barźij szczegůłowe a kůmpletne prawne regulacyje, co bydům ułacńać fůngowańy myńszośćowych społecznośći, a mechańizmy egzekwowańo praw uod myńszośći; idźe przede wszyjskim uo barźij skuteczne noczyńa uochrůny przed dyskryminacyjům a stygmatyzacyjům we uoparću uo zdefińowańy we zakůńe roztůmajtych formůw a aspektůw dyskryminacyje a stygmatyzacyje.

- We zgodźe ze mjyndzynorodowymi zuobowjůnzańami, kere przijyna Polska, prawne rozwjůnzańa winny garantyrować bildůng we myńszośćowych godkach, a ńy jyno spjyrać model bildůngu uoparty na uobecnośći myńszośćowyj godki jak fakultatywnego przedmjotu, kery je nauczany jak cudzo godka (szczegůłowe postulaty w tyj sferze wypisane sům ńiżyj). Potrzebno je garancyjo nauczańo we myńszośćowych godkach na wszyjskich poźůmach bildůngu: uod szkůłkowego po akadymicki.

- Teroźne prawne rozwjůnzańa chrůńům jednotkowe prawa ludźi, co przinoleżům do myńszośći, nale we małym stopńu pozwolajům na skuteczno uochrůna godkowo-kulturowyj erbizny. Państwo winno programowo spjyrać godkowo-kulturowo rewitalizacyjo myńszośćowych grupůw wszandy tam, kaj je tako potrzeba, a spjyrać uodspodkowe dźałańa społecznośći, co důnżům do uchowańo abo polepszyńo kůndycyje swojij godki.

- Mus je powołować włośne insztitucyje myńszośćowych kulturůw, co formowały by sztrategije uochrůny erbizny a rozwoju dlo tych społecznośći. Take insztitucyje winny być ńyzoleżne uod państwa, jejich człůnkůw winny uobjyrać myńszośći, nale financować – państwo. Zajmowały by śe uůne tyż spůłpracům ze państwowymi uorganami, ntp. we zakreśe rychtowańo informacyjnych materjałůw we kůntekśće cynzusu, uopińowańo bildůngowych materjałůw atd.

- Trza kludźić regularne podszukowańa (w tym statystyczne), co bydům můńitorować socjolingwistyczne, społeczno-kulturowe, ekůnůmiczne a dymograficzne smjany we myńszośćowych grupach, ze użyćym spůjnyj a ćůngłyj metodologije. Te zadańy trza powjerzić kůnkretnyj szpecjalistycznyj insztitucyji, kero dostańe uod państwa sparće w zakreśe tyj dźałalnośći.

Rekůmyndacje we sferze bildůngu

- Trze budować a wdrożać na uogůlnopolskim poźůmje model bildůngu społeczyństwa we zakreśe akuratnyj wjedze uo myńszośćach a jejich dyskryminacyji.

- We růmkach regjůnalnego a myńszośćowego bildůngu trza garantyrować autůnůmijo rechtorůw a usunůńć uograńiczyńa, co wyńikajům ze programowyj podstawy a nadzoru kuratoryjum.

- Państwo winno garantyrować myńszośćowy bildůng na kożdym stopńu nauczańo: uod szkůłkůw po myńszośćowe filologije na uńiwersytetach.

- Trza wytworzić ekstra noczyńa ewaluacyje myńszośćowego bildůngu, co je uosobliwje wożne do szkołůw, co fůngujům we immersyjnym modelu, w kerych podstawům nauczańo je myńszośćowo abo regjůnalno godka.

- Trza wytworzić inksze paramyjtry myńszośćowego bildůngu, w tym przede wszyjskim inksze liczbowe paramyjtry, ańiżeli te, kere uobowjůnzujům dlo wjynkszośćowych kerůnkůw na wyższych uczelńach.

- Trza swjynkszyć formalne znaczyńy matury ze myńszośćowyj godki.

- Trza do grůntu ulepszyć model nauczańo myńszośćowych rechtorůw w růmkach przeznaczůnych ekstra dů ńich kerůnkůw sztudyje. Zakres nauczańo wińyn uobyjmować tyż podstawowo wjedza ze zakresu geografije a lokalnyj historyje, a przi tym dować pozůr na myńszośćowo perspektywa. Treśći nauczańo na poszczegůlnych przedmjotach winny być spůjne, cuzamyn śe dofolowować, pozwolać sztudyntům na zgłymbjańy roztůmajtych perspektywůw, w tym lokalnyj (myńszośćowyj, regjůnalnyj) a zbogocać jejich rozumjyńy śwjata, kere bydźe wychodźůło poza uogůlnopolski paradygmat. Uosobliwje trza stworzić cyntrům bildůngu a kůmuńikacyje myńszośćowych rechtorůw, co bydźe dować przidajne noczyńa i wjedza a we efektywny spusůb spjyrać samobildůng rechtorůw we zakreśe metodologije myńszośćowego nauczańo.

- Model nauczańo myńszośćowych godkůw jak cudzych wińyn być ganc smjyńůny (tyż dlo bajtlůw, co ńy mjały przileżytośći nauczyć śe rdzynnyj godki důma). Myńszośćowe godki winny być nauczane jak rodńe, ze uodpedńim swjynkszańym role immersyjnego nauczańo.

- We programach myńszośćowego nauczańo trza swjynkszyć rola ekszpertůw ze myńszośćowych grupůw, kere winny być stałymi kůnsultantami we proceśe tworzyńo bildůngowyj politiki.

- Trza wkludźić uogůlnopolsko sztrategijo průmowańo mocgodkowośći.

Rekůmyndacyje we zakreśe medjalnyj kůmuńikacyje

- Państwo winno wywjůnzować śe ze uobowjůnzku financowańo tworzyńo a ymisyje programůw uo myńszośćach a we jejich godkach.

- Państwo winno wjyncyj skuteczńy a kůmpleksowo spjyrać fůngowańy lokalnych medyjůw a egzekwowańy programůw a audycyjůw we myńszośćowych godkach, co wyńiko ze prawnych zuobowjůnzań, kere Polska na śa wźyna (ntp. Ojropejskij karty regjůnalnych abo myńszośćowych godkůw.

- Trza zaczůńć skuteczne a szyroko zakrůne dźałańa we zakreśe używanyj we uogůlnopolskich medyjach terminologije we sferze myńszośći. Ymitowane tam terozki treśći ńyroz majům znamjůna symbolicznyj przemocy: używajům dyskryminacyjnych słůw a pokazujům myńszośćowe grupy bez pryzmat stereotypůw. Smjana śwjedůmośći nowińorzůw wymogo bildůngu, wyszpecjalizowanych szkolyńůw a wytworzyńo i průmowańo dobrych praktyk we zakreśe medjalnyj kůmuńikacyje. Aktwno rola w tym proceśe winny uodegrować myńśzośćowe frerajny, a państwo i jego uodpedńe uorgany winny garantyrować patrůnat a sparće.

- Postulujymy utworzyńy cyntrům, kere bydźe zajmować śe můńitoringym swjůnzanych ze dyskryminacyjům myńszośći zjawisk a pokazowańym kůnkretnych przikładůw stygmatyzacyje i naruszyń praw myńszośćowych grupůw.

Uo uortografiji:

Ślůnsko godka doczkała śe mocy warjantůw zopisu a ńy myńij jak porunostuch autorskich uortografijůw, spojstrzůd kerych Jaroszewicz wyróżńo trzi głůwne: klasyczno (polsko), sztojerowsko (neosztojerowsko) a ślabikorzowo (we trzech uopcyjach)[141]. Tyn przekłod używo szrajbůnku uod dr. Feliksa Steuera po spůłczesnych moderńizacyjach. Uobjůr tego warjantu wyńiko ze preferyncyjůw uod przekłodocza a je swjůnzany ze wjynkszům bliskośćům zopisu do wymołwy, ańiżeli we inkszych głůwnych uortografijach.

[1] We tyj sekcyji przedstowjůmy sylwetki autorůw podug alfabetu. Na tytułowyj strůńe autory sům wypisane podug jejich proporcjalnego wkładu we robota nad głůwnymi partami a tymatycznymi kapsułami publikacyje.

[2] Defińicyjo bůła sformułowano we Zakůńe ze 6. styczńa 2005. r. uo norodowych i etńicznych myńszośćach a regjůnalnyj godce a podug ńij formułowane sům inksze prawne dokůmynta, co stosujům śe myńszośći we Polskij Republice.

[3] O. Knopp, «Legendy pomorskie» (Gdynia: Region, 2009), s. 12.

[4] A. Kożyczkowska, «Kaszubszczyzna: Pedagogicznie o języku i tożsamości» (Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2019), s. 11.

[5] J.A. Fishman, «Reversing Language Shift: Theoretical and Empirical Foundations of Assistance to Threatened Languages» (Clevedon: Multilingual Matters, 1991).

[6] M.Y.H. Brave Heart, J. Chase, J. Elkins i D.B. Altschul, «Historical trauma among Indigenous Peoples of the Americas: Concepts, research, and clinical considerations», «Journal of Psychoactive Drugs» 43/4 (2011), 282–90, doi: 10.1080/02791072.2011.628913.

[7] M. Sotero, «A conceptual model of historical trauma: Implications for public health practice and research», «Journal of Health Disparities Research and Practice» 1/1 (2006), 93–108.

[8] We rokach 1944–1956 we kůmuńistycznych arbajtlagrach znodło śe nojmyńij 300 tauzynůw ludźi. Podug nojbarźij uopaternych szacůnkůw zemrzůło wele 25 tauzynůw ś ńich (B. Kopka, «Gułag nad Wisłą: Komunistyczne obozy pracy w Polsce 1944–1956» (Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2019), s. 236); podug ale inkszych szacůnkůw pojstrzůd uofjar bůło wjyncyj jak 60 tauzynůw «Mjymcůw» a «folksdojczůw» (W. Borodziej i H. Lemberg (red.), «Niemcy w Polsce 1945–1950: Wybór dokumentów. T. 1: Władze i instytucje centralne. Województwo olsztyńskie» (Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2000), s. 11), tůż we srogij mjerze mjyszkańcůw Ślůnska, w tym rdzynnych Ślůnzokůw.

[9] Łymki: N = 232, wjyk: M = 42,68; SD = 16,06. Skuli tego, co kůncepcyjo historycznyj traumy wjůnże śe ze przekazym traumatycznych szprymůw a jego kůnsekwyncyjůw, a ńy uosobistego przeżyćo, uopisowane wyńiki tykajům śe ludźi urodzůnych po 1947. roku.

Ślůnzoki: N = 913, wjyk: M = 43,91; SD = 18,38.

[10] Łymki: M = 1,43; SD = 0,85. Ślůnzoki: M = 2,60; SD = 1,00.

[11] Pojstrzůd Łymkůw tyż ukrajińizacyjo.

[12] Łymki: r = -0,05; p = 0,46. Ślůnzoki: r = -0,11; p = 0,08.

[13] Łymki: M = 0,97; SD = 0,62. Ślůnzoki: M = 2,27; SD = 0,69.

[14] P. Wilk, A. Maltby i M. Cooke, «Residential schools and the effects on Indigenous health and well-being in Canada—a scoping review», «Public Health Reviews» 38/1 (2017), 1–23, doi: 10.1186/s40985-017-0055-6. R. Yehuda, J. Schmeidler, M. Wainberg, K. Binder-Brynes i T. Duvdevani, «Vulnerability to posttraumatic stress disorder in adult offspring of Holocaust survivors», «The American Journal of Psychiatry» 155/9 (1998), 1163–71, doi: 10.1176/ajp.155.9.1163.

[15] C.L. Ehlers, I.R. Gizer, D.A. Gilder, J.M. Ellingson i R. Yehuda, «Measuring historical trauma in an American Indian community sample: Contributions of substance dependence, affective disorder, conduct disorder and PTSD», «Drug and alcohol dependence» 133/1 (2013), 180–87, doi: 10.1016/j.drugalcdep.2013.05.011. N. Guenzel i L. Struwe, «Historical trauma, ethnic experience, and mental health in a sample of urban American Indians», «Journal of the American Psychiatric Nurses Association» 26/2 (2020), 145–56, doi: 10.1177/1078390319888266.

[16] S. Swift, «Diabetes: Native American wrestles with a dangerous epidemic», «American Indian Report» 16/11 (2000), 12–14.

[17] M.Y.H. Brave Heart, «Gender differences in the historical trauma response among the Lakota», «Journal of Health & Social Policy» 10/4 (1999), 1–21, doi: 10.1300/J045v10n04_01.

[18] M = 3,82; SD = 0,86.

[19] M = 1,99; SD = 0,80.

[20] x – myśli uo historycznyj traumje, m – symptůmy historycznyj traumy, y – gyneralne fizyczne zdrowje: x-m: b = 0.41; SE = 0,02; p < 0,001; 95%CI[0,36; 0,45]; bezpostrzedńi efekt: b = 0,10; SE = 0,05; p = 0,02; 95%CI[0,01; 0,19]; postrzedńi efekt: b = -0,15; SE = 0,03; 95%CI[-0,21; -0,09].

[21] x – myśli uo historycznyj traumje, m – symptůmy historycznyj traumy, y – uogůlny lynk: x-m: b = 0.41; SE = 0,02; p < 0,001; 95%CI[0,36; 0,45]; bezpostrzedńi efekt : b = -0,01; SE = 0,04; p = 0,74; 95%CI[-0,10; 0,07]; postrzedńi efekt: b = 0,14; SE = 0,03; 95%CI[0,09; 0,20].

[22] Łymki: M = 3,24; SD = 0,68. Ślůnzoki: M = 2,80; SD = 0,60.

[23] Postrzedńi efekt: x – myśli uo historycznyj traumje, m – symptůmy historycznyj tramy, y – dufność do Polokůw. Łymki: b = -0,15; SE = 0,05; 95%CI[-0,24; -0,06]. Ślůnzoki: b = -0,07; SE = 0,02; 95%CI[-0,11; -0,04].

[24] M. Sotero, «A conceptual model of historical trauma: Implications for public health practice and research», «Journal of Health Disparities Research and Practice» 1/1 (2006), 93–108.

[25] Łymki: b = 0,31; SE = 0,05; p < 0,001; 95%CI[0,22; 0,40]. Ślůnzoki: b = 0,39; SE = 0,06; p < 0,001; 95%CI[0,29; 0,51].

[26] Łymki: b = 0,07; SE = 0,03; p = 0,03; 95%CI[0,01; 0,13]. Ślůnzoki: b = 0,47; SE = 0,08; p < 0,001; 95%CI[0,30; 0,63].

[27] Postrzedńi efekt – teroźno dyskryminacyjo – myśli uo historycznyj traumje – symptůmy historycznyj traumy – dufność do Polokůw. Łymki: b = -0,04; SE = 0,02; 95%CI[-0,07; -0,02]. Ślůnzoki: b = -0,03; SE = 0,01; 95%CI[-0,05; -0,008].

[28] Y. Danieli, «History and conceptual foundations», we: Y. Danieli (red.), «International Handbook of Multigenerational Legacies of Trauma» (New York: Springer Science & Bussiness Media, 1998), 1–17, doi: 10.1007/978-1-4757-5567-1.

[29] J.R. Vollhardt, L.B. Mazur i M. Lemahieu, «Acknowledgment after mass violence: Effects on psychological well-being and intergroup relations», «Group Processes & Intergroup Relations» 17/3 (2014), 306–23, doi: 10.1177/1368430213517270.

[30] S.A. Haslam, S.D. Reicher i M. Levine, «When other people are heaven, when other people are hell: How social identity determines the nature and impact of social support», we: J. Jetten, C. Haslam i S.A. Haslam (red.), «The Social Cure: Identity, Health and Well-Being» (New York: Psychology Press, 2012), 157–74.

[31] H. Giles i P. Johnson, «Ethnolinguistic identity theory: A social psychological approach to language maintenance», «International Journal of the Sociology of Language» 1987/68, 69–99, doi: 10.1515/ijsl.1987.68.69.

[32] M. Skrodzka, K. Hansen, J. Olko i M. Bilewicz, «The twofold role of a minority language in historical trauma: The case of Lemko minority in Poland», «Journal of Language and Social Psychology» 39/4 (2020), 551–66, doi: 10.1177/0261927X20932629.

[33] Interakcyjo czynstośći myślyńo uo historycznyj traumje a używańo ślůnskij godki: b = –0,04; SE = 0,02; p = 0,01; 95%CI[-0,08; -0,001].

[34] G. Kubica-Heller, «Milczenie i dominacja: Przemilczenia w kontekście wielokulturowości», we: G. Kubica-Heller (red.), «Śląskość i protestantyzm: Antropologiczne studia o Śląsku Cieszyńskim, proza, fotografia» (Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011), 153–64.

[35] J. Greenberg, M. Landau, S. Kosloff i S. Solomon, «How our dreams of death transcendence breed prejudice, stereotyping, and conflict: Terror management theory», we: T.D. Nelson (red.), «Handbook of Prejudice, Stereotyping, and Discrimination» (New York: Psychology Press, 2009), 309–32.

[36] J. Keller, «In genes we trust: The biological component of psychological essentialism and its relationship to mechanisms of motivated social cognition», «Journal of Personality and Social Psychology» 88/4 (2005), 686–702, doi: 10.1037/0022-3514.88.4.686.

[37] S. Assari, E. Moazen-Zadeh, C.H. Caldwell i M.A. Zimmerman, «Racial discrimination during adolescence predicts mental health deterioration in adulthood: Gender differences among Blacks», «Frontiers in Public Health» 5 (2017), 104, doi: 10.3389/fpubh.2017.00104.

[38] D. Rivas-Drake, D. Hughes i N. Way, «A preliminary analysis of associations among ethnic racial socialization, ethnic discrimination, and ethnic identity among urban sixth graders», «Journal of Research on Adolescence» 19/3 (2009), 558–84, doi: 10.1111/j.1532-7795.2009.00607.x.

[39] R.T. Carter, M.Y. Lau, V. Johnson i K. Kirkinis, «Racial discrimination and health outcomes among racial/ethnic minorities: A meta‐analytic review», «Journal of Multicultural Counseling and Development» 45/4 (2017), 232–59, doi: 10.1002/jmcd.12076.

A.I. Vines, J.B. Ward, E. Cordoba i K.Z. Black, «Perceived racial/ethnic discrimination and mental health: A review and future directions for social epidemiology», Current Epidemiology Reports 4/2 (2017), 156–65, doi: 10.1007/s40471-017-0106-z.

J. McClendon, N. Kressin, D. Perkins, L.A. Copeland, E.P. Finley i D. Vogt, «The impact of discriminatory stress on changes in posttraumatic stress severity at the intersection of race/ethnicity and gender», «Journal of Trauma & Dissociation» 22/2 (2021), 170–87, doi: 10.1080/15299732.2020.1869079.

[40] W.T.L. Cox, L.Y. Abramson, P.G. Devine i S.D. Hollon, «Stereotypes, prejudice, and depression: The integrated perspective», «Perspectives on Psychological Science: A Journal of the Association for Psychological Science» 7/5 (2012), 427–49, doi: 10.1177/1745691612455204.

[41] L. Ayalon i A.M. Gum, «The relationships between major lifetime discrimination, everyday discrimination, and mental health in three racial and ethnic groups of older adults», «Aging & Mental Health» 15/5 (2011), 587–94, doi: 10.1080/13607863.2010.543664.

[42] C. Wu, Y. Qian i R. Wilkes, «Anti-Asian discrimination and the Asian-white mental health gap during COVID-19», «Ethnic and Racial Studies» 44/5 (2021), 819–35, doi: 10.1080/01419870.2020.1851739.

[43] Wilymowjany: N = 116, wjyk: M = 48,54; SD = 22,11. Łymki: N = 291, wjyk: M = 46,14; SD = 18,78.

[44] Wilymowjany: M = 1,91; SD = 1,08. Łymki: M = 2,07; SD = 1,08.

[45] Wilymowjany: M = 3,40; SD = 0,73. Łymki: M = 3,25; SD = 0,70.

[46] Wilymowjany: r = -0,30; p < 0,001. Łymki: r = -0,12; p = 0,05.

[47] Skala uodpowjedźi uod 1 – «zdecydowańy Poloki» do 5 – «zdecydowańy Wilymowjany» M = 2,64; SD = 0,71.

[48] r = -0,39; p < 0,001.

[49] M = 3,69; SD = 0,47.

[50] r = -0,29; p < 0,001.

[51] M = 1,61; SD = 0,61.

[52] r = 0,30; p < 0,001.

[53] M = 3,48; SD = 0,80.

[54] r = -0,12; p < 0,05.

[55] Komitet Ministrów Rady Europy, «Recommendation no. R (97) 20 of the Committee of Ministers to member states on „hate speech”», za: http://www.mowanienawisci.info/post/ [dostymp: 29.07.2021].

[56] M. Bilewicz i W. Soral, «Hate speech epidemic: The dynamic effects of derogatory language on intergroup relations and political radicalization», «Political Psychology» 41/S1 (2020), 3–33, doi: 10.1111/pops.12670.

[57] C. Cervone, M. Augoustinos i A. Maass, «The language of derogation and hate: Functions, consequences, and reappropriation», «Journal of Language and Social Psychology» 40/1 (2021), 80–101, doi: 10.1177/0261927X20967394.

[58] B. Mullen i D.R. Rice, «Ethnophaulisms and exclusion: The behavioral consequences of cognitive representation of ethnic immigrant groups», «Personality and Social Psychology Bulletin» 29/8 (2003), 1056–67, doi: 10.1177/0146167203254505.

[59] B. Mullen i J.M. Smyth, «Immigrant suicide rates as a function of ethnophaulisms: Hate speech predicts death», «Psychosomatic Medicine» 66/3 (2004), 343–48, doi:10.1097/01.psy.0000126197.59447.b3.

[60] C. Cervone, M. Augoustinos i A. Maass, «The language of derogation and hate: Functions, consequences, and reappropriation», «Journal of Language and Social Psychology» 40/1 (2021), 80–101, doi: 10.1177/0261927X20967394.

[61] L. Leets, «Experiencing hate speech: Perceptions and responses to anti-Semitism and antigay speech», «Journal of Social Issues» 58/2 (2002), 341–61, doi: 10.1111/1540-4560.00264.

[62] Kaszuby: N = 318, wjyk: M = 33,02; SD = 14,64. Łymki N = 84, wjyk: M = 37,87; SD = 17,48. Ślůnzoki: N = 590, wjyk: M = 43,91; SD = 18,38.

[63] A. Álvarez-Benjumea i F. Winter, «Normative change and culture of hate: An experiment in online environments», «European Sociological Review» 34/3 (2018), 223–37, doi: 10.1093/esr/jcy005.

[64] ODIHR, «Badanie charakteru i skali niezgłaszanych przestępstw z nienawiści wobec członków wybranych społeczności w Polsce: Raport z badania» (Warszawa: Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka OBWE, Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich RP, 2018), https://www.osce.org/pl/odihr/412463, [dostymp: 29.07.2021].

[65] https://www.facebook.com/groups/kaszebi/permalink/2337213899755479 [dostymp: 05.03.2021]

[66] https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,22648805,skandal-obrazil-kaszubow-i-pomorza-samorzadowcy-oburzeni.html [dostymp: 5.03.2021].

[67] WHO, «Social Stigma Associated with COVID-19: A Guide to Preventing and Addressing Social Stigma» (2020), https://www.who.int/publications/i/item/social-stigma-associated-with-covid-19, [dostymp: 29.07.2021].

[68] S. Bagcchi, «Stigma during the COVID-19 pandemic», «The Lancet Infectious Diseases» 20/7 (2020), 782, doi: 10.1016/S1473-3099(20)30498-9.

[69] A.S. Abdelhafiz i M. Alorabi, «Social stigma: The hidden threat of COVID-19», «Frontiers in Public Health» 8 (2020), 429, doi: 10.3389/fpubh.2020.00429.

[70] S. Misra, P.D. Le, E. Goldmann i L.H. Yang, «Psychological impact of anti-Asian stigma due to the COVID-19 pandemic: A call for research, practice, and policy responses», «Psychological Trauma: Theory, Research, Practice and Policy» 12/5 (2020), 461–64, doi: 10.1037/tra0000821.

[71] M. Schaller i S. Neuberg, «Danger, disease, and the nature of prejudice(s)», «Advances in Experimental Social Psychology» 46 (2012), 1–54, doi: 10.1016/B978-0-12-394281-4.00001-5.

E. Cashdan i M. Steele, «Pathogen prevalence, group bias, and collectivism in the standard cross-cultural sample», «Human Nature» (Hawthorne, N.Y.) 24/1 (2013), 59–75, doi: 10.1007/s12110-012-9159-3.

[72] B. Bastian et al., «Explaining illness with evil: Pathogen prevalence fosters moral vitalism», «Proceedings. Biological Sciences» 286/1914 (2019), 20191576, doi: 10.1098/rspb.2019.1576.

[73] https://lublin.wyborcza.pl/lublin/7,48724,25806279,kilku-chlopcow-zaatakowalo-wietnamke-spier-chinko-jeb.html, [dostymp: 29.07.2021].

[74] https://wiadomosci.onet.pl/slask/koronawirus-na-slasku-masowa-fala-hejtu-na-gornikow-i-slazakow/e593v83, [dostymp: 29.07.2021].

[75] M. Bilewicz, M. Witkowska, M. Pantazi, T. Gkinopoulos i O. Klein, «Traumatic rift: How conspiracy beliefs undermine cohesion after societal trauma?», «Europe’s Journal of Psychology» 15/1 (2019), 82–93, doi: 10.5964/ejop.v15i1.1699.

M. Pantazi, T. Gkinopoulos, M. Witkowska, O. Klein i M. Bilewicz, «„Historia est magistra vitae”? The impact of historical victimhood on current conspiracy beliefs», «Group Processes & Intergroup Relations» (2020), 1368430220968898, doi: 10.1177/1368430220968898.

[76] http://inne-jezyki.amu.edu.pl [dostymp: 29.07.2021].

[77] Werći śe sam spůmńeć, iże Polska szrajbła śe pod Ojropejskům kartům regjůnalnych abo myńszośćowych godkůw, w keryj zapisane sům fest kůnkretne zuobowjůnzańa (do przikładu na polu bildůngu) wzglyndym godkůw, co sům używane na teryńe danego państwa. Spusůb a zakres implymyntacyje jeji zopisůw budźi ale uod samego poczůntku moc zastrzeżyń ekszpertůw a Rady Ojropy Ojropejskij Kůmisyje, w tym ntp. brak wdrożyńo bildůngu we myńszośćowych godkach a szyrzyńo wjedze uo myńszośćach we społeczyństwje.

[78] Por. C. Gooskens, V.J. van Heuven, J. Golubović, A. Schüppert, F. Swarte i S. Voigt, «Mutual intelligibility between closely related languages in Europe», «International Journal of Multilingualism» 15/2 (2018), 169–93, doi: 10.1080/14790718.2017.1350185.

[79] https://www.gov.pl/attachment/41e563c4-7b5c-4480-a74a-c62ef6c6a7fd [dostymp: 29.07.2021].

[80] R. Grzegorczykowa, «Wstęp do językoznawstwa» (Warszawa: PWN, 2007).

[81] N = 910, wjyk: M = 43,88; SD = 18,41.

[82] N = 13, wjyk: M = 31,6; SD = 8,96.

[83] N = 628, wjyk: M = 37,11; SD = 15,42.

[84] Wilymowsko bůła by uznano ze regjůnalno godka we nowelizacyji zakůnu ze wrześńa 2015. roku, nale 26. paźdźyrńika tego roku nowelizacyjo zawetowoł prezydynt Polskij Republiki Andrzej Duda: https://www.prezydent.pl/prawo/ustawy/zawetowane/art,2,prezydent-zawetowal-trzy-ustawy.html.

[85] GUS, «Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011» (Warszawa, 2015), https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf, s. 81, [dostymp: 29.07.2021].

[86] N=311.

[87] Szło tyż uobrać uodpowjydź: «we inkszyj godce» abo «ta sytuacyjo śe mje ńy tyko» – ńy bůły ale uůne uwzglyndńůne we dalszyj analiźe.

[88] Skuli metodologije naszego podszukowańo a specifiki podszukowanych grupůw żodno průba ńyma statystyczńy reprezyntatywno do cołkij myńszośćowyj grupy.

[89] F(1, 616) = 129,022 p < 0,001.

[90] F(1, 616) = 319,356 p < 0,001.

[91] F(1, 616) = 65,116 p < 0,001.

[92] F(1, 616) = 177,326 p < 0,001.

[93] F(1, 616) = 26,614 p < 0,001.

[94] F(1, 616) = 24,817 p < 0,001.

[95] F(2, 3532) = 18,28 p < 0,001.

[96] F(2, 3532) = 44,995 p < 0,001.

[97] F(2, 3532) = 145,024 p < 0,001.

[98] F(2, 3532) = 164,028 p < 0,001.

[99] F(2, 3532) = 144,989 p < 0,001.

[100] F(2, 3532) = 149,096 p < 0,001.

[101] F(2, 3532) = 82,007 p < 0,001.

[102] R.T. Oster, A. Grier, R. Lightning, M.J. Mayan i E.L. Toth, «Cultural continuity, traditional Indigenous language, and diabetes in Alberta First Nations: A mixed methods study», «International Journal for Equity in Health» 13 (2014), 92, doi: 10.1186/s12939-014-0092-4.

[103] T.L. McCarty, «Revitalising indigenous languages in homogenising times», «Comparative Education» 39/2 (2003), 147–63, doi: 10.1080/03050060302556.

[104] E. Bialystok i M.M. Martin, «Attention and inhibition in bilingual children: Evidence from the dimensional change card sort task», «Developmental Science» 7/3 (2004), 325–39, doi: 10.1111/j.1467-7687.2004.00351.x.

E. Bialystok i L. Senman, «Executive processes in appearance-reality tasks: The role of inhibition of attention and symbolic representation», «Child Development» 75/2 (2004), 562–79, doi: 10.1111/j.1467-8624.2004.00693.x.

A. Costa, M. Hernández i N. Sebastián-Gallés, «Bilingualism aids conflict resolution: Evidence from the ANT task», «Cognition» 106/1 (2008), 59–86, doi: 10.1016/j.cognition.2006.12.013.

[105] E. Bialystok, F. I. M. Craik i G. Luk, «Bilingualism: Consequences for mind and brain», «Trends in Cognitive Sciences» 16/4 (2012), 240–50, doi: 10.1016/j.tics.2012.03.001.

[106] b = 0,13; SE = 0,05; p = 0,008; 95%CI[0,04; 0,23].

[107] b = 0,34; SE = 0,06; p < 0,001; 95%CI[0,21; 0,46].

[108] b = 0,20; SE = 0,05; p < 0,001; 95%CI[0,10; 0,29]; postrzedńi efekt: b = 0,07; SE = 0,02; 95%CI[0,03; 0,12].

[109] b = 0,23; SE = 0,04; p < 0,001; 95%CI[0,14; 0,31].

[110] b = -0,03; SE = 0,02; p = 0,048; 95%CI[-0,07; -0,0004].

[111] b = 0,09; SE = 0,04; p = 0,01; 95%CI[0,02; 0,16].

[112] Por. T. Wicherkiewicz, «Regionalne języki kolateralne Europy: Porównawcze studia przypadku z polityki językowej» (Poznań: Wydawnictwo Rys, 2014), s. 75–74.

[113] Wjyncyj na tyn tymat: A. Jabłoński, «Problematyczność pojęcia „język regionalny”. Głos w sprawie polityki języka kaszubskiego», we: «Mniejszości etniczne i ich pogranicza. Szkice tożsamościowe», red. Adela Kożyczkowska, Maria Szczepska-Pustkowska (Gdańsk: Wydawnictwo UG, 2021).

[114] K. Hansen, «Różnorodność czy standaryzacja polszczyzny? Stosunek Polaków do dialektów, gwar i regionalnych naleciałości w wymowie», we: A. Stefaniak, M. Bilewicz, M. Winiewski (red.), «Uprzedzenia w Polsce» (Warszawa: Liberi Libri, 2015), 157–76, s. 168–169.

[115] GUS, «Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011» (Warszawa, 2015), https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf, s. 67–70, [dostymp: 29.07.2021].

[116] Por. J. Samul, «Definicje kapitału ludzkiego w ujęciu porównawczym», «Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach. Seria: Administracja i Zarządzanie» 96 (2013), 195–204, s. 200.

[117] M. Kaushanskaya i V. Marian, «The bilingual advantage in novel word learning», «Psychonomic Bulletin & Review» 16/4 (2009), 705–10, doi: 10.3758/PBR.16.4.705.

[118] A. Prior i B. MacWhinney, «A bilingual advantage in task switching», «Bilingualism: Language and Cognition» 13/2 (2010), 253–62, doi: 10.1017/S1366728909990526.

[119] F.I.M. Craik, E. Bialystok i M. Freedman, «Delaying the onset of Alzheimer disease: Bilingualism as a form of cognitive reserve», «Neurology» 75/19 (2010), 1726–29, doi: 10.1212/WNL.0b013e3181fc2a1c.

[120] K. Łukaniszyn-Domaszewska, «Wpływ mniejszości niemieckiej na rozwój społeczno-gospodarczy województwa opolskiego» [ńypublikowano dochtorsko dysertacyjo] (Wrocław: Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, 2014), s. 134.

[121] Dlo sprawjedliwośći trza sam zaznaczyć, iże do raportůw, kere rychtuje MSWiA, dokuplowuje śe uwagi, jake przekazujům przedstawićele poszczegůlnych myńszośći. Pojstrzůd tych uwagůw ńy bůło takich, kere uodnośůły by śe do braku statystycznych danych na tymat sytuacyje myńszośćowych społecznośći.

[122] Por. R. Jończy, «Wpływ migracji zagranicznych na dysharmonię rozwoju województwa opolskiego ze szczególnym uwzględnieniem rynku pracy» (Opole: Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, 2006).

J. Talewicz-Kwiatkowska, «Wpływ aktywności finansowej Unii Europejskiej na położenie społeczne Romów w Polsce» (Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013).

K. Łukaniszyn-Domaszewska, «Wpływ mniejszości niemieckiej na rozwój społeczno-gospodarczy województwa opolskiego» [ńypublikowano dochtorsko dysertacyjo] (Wrocław: Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, 2014), s. 134.

[123] https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/bezrobocie-rejestrowane/stopa-bezrobocia-rejestrowanego-w-latach-1990-2021,4,1.html [dostymp: 17.06.2021].

[124] Za aktiwne zawodowo uznali’chmy take uosoby, kere we ankeće zaznaczůły, iże robjům na podstawje umołwy uo robota abo inkszyj zorty umołwy, kludzům włośno gospodarczo dźałalność, robjům na włośnyj gospodarce abo ajnfach zadeklarowały fakt, iże robjům.

[125] Strzedńo ze trzech uodpowjedźi na tymat swjůnzanych ze robotům strachůw to dlo Kaszubůw 2,44, dlo Łymkůw 2,55, a dlo Ślůnzokůw 2,83.

[126] Uopaterność tego stwjyrdzyńo wyńiko m.in. ze sygnalizowanego przůdźij problymu braku dostympu do wjarygodnych statystycznych danych na tymat uopisowanych grupůw.

[127] E.S. Phelps, «The statistical theory of racism and sexism», «The American Economic Review» 62/4 (1972), 659–61.

[128] b=0,229; SE=0,048; p<0,001; 95%CI [0,120; 0,307]; n=367.

[129] b=0,282; SE=0,056; p<0,001; 95%CI [0,173; 0,393]; n=300.

[130] b=0,031; SE=0,143; p=0,834; 95%CI [-0,257; 0,317]; n=49.

[131] Co ale, aby w jakijś tajli, może być spowodowane negowańym dyskryminacyjnych zjawisk u Łymkůw. Te zjawisko bůło uopisane we parće «Myńszośćowe godki we Polsce a jejich używacze: Djagnozy, wyzwańa a sztrategijo sparćo i rewitalizacyje».

[132] b=0,238; SE=0,035; p<0,001; 95%CI [0,081; 0,220]; n=306.

[133] b=0,112; SE=0,234; p=0,436; 95%CI [-0,287; 0,655]; n=51.

[134] b=0,090; SE=0,050; p=0,077; 95%CI [-0,010; 0,188]; n=390.

[135] Możebny je ale i zwrotny kerůnek dźałańo tyj relacyje. Jak we parće «Dyskryminacyjo Kaszubůw – jeji przejawy we żyću spůlnoty» doł pozůr Artur Jabłonski: «tym, skuli czego dyskryminowane uosoby godzům śe na dyskryminacyjo, je strach, iże ńy poradzům znůńś roboty abo ja stracům».

[136] G.S. Becker, «The Economics of Discrimination» (Chicago & London: University of Chicago Press, 1971), s. 14.

[137] K.J. Arrow, «The theory of discrimination», we: O. Ashenfelter, A. Rees (red.), «Discrimination in Labor Markets» (Princeton: Princeton University Press, 1973), 1–33, s. 10.

[138] Department of Economic and Social Affairs, Statistics Division, «Principles and Recommendations for Population and Housing Censuses: Revision 2» (New York: United Nations, 2008), https://unstats. un.org/unsd/demographic-social/Standards-and-Methods/files/Principles_and_Recommendations/ Population-and-Housing-Censuses/Series_M67Rev2-E.pdf, [dostymp: 29.07.2021].

[139] https://dane.gov.pl/pl/dataset/276,nauka-jezykow-mniejszosci-narodowych-etnicznych-i-jezyka-regionalnego [dostymp: 14.04.2021].

[140] M.T. Meyer, «Watchdog na Kaszubach 2020: Raport o stanie nauczania języka kaszubskiego w szkołach województwa pomorskiego w roku szkolnym 2018/2019» (2020), http://kaszebsko.com/uploads/Watchdog%20na%20Kaszubach%202020%20-%20raport.pdf [dostymp: 14.04.2021].

[141] H. Jaroszewicz, «Ortografie współczesnego piśmiennictwa śląskiego», «Slavia Occidentalis» 78/1 (2011), 282–90, doi: 10.14746/so.2021/2022.78-79.6.

Table of Contents

Wykoz treśći

Wkludzyńy

Autory publikacyje

Łymki, Kaszuby, Ślůnzoki, Wilymowjany

Etńiczno myńszość – defińicyjne uwogi

Łymki

Kaszuby

Ślůnzoki

Wilymowjany

GODKOWO REWITALIZACYJO A POKRYWNE TERMINY

Dyskryminacyjo a prześladowańa we przeszłośći: historyczno trauma

Wpływ historycznyj traumy na zdrowje

Społeczne kůnsekwyncyje historycznyj traumy

Rekůmyndacyje abo jak uobńiżyć negatywne skutki historycznyj traumy

PRZEŚLADOWAŃA A HISTORYCZNO TRAUMA WE WILYMOWICACH

Psychologiczne kůnsekwyncyje dyskryminacyje

Dyskryminacyjo jak szprymy myńszośći: podszukowańa pojstrzůd Łymkůw a Wilymowjanůw

Szprymy kůntaktu ze godkům ńynawiśći u Łymkůw a Wilymowjanůw

Swjůnzek mjyndzy dyskryminacyjům a społecznům dufnośćům wczos epidymije COVID-19: podszukowańa Łymkůw, Kaszubůw a Ślůnzokůw

Wńoski a rekůmyndacyje

DYSKRYMINACYJO KASZUBŮW: PRZEJAWY WE ŻYĆU SPŮLNOTY

DYSKRYMINACYJO DOŚWJODCZANO DŹIŚO (PERSPEKTYWA UOD CZŁŮNKŮW SPOŁECZNOŚĆI): ŁYMKI

DYSKRYMINACYJO ŚLŮNZOKŮW

JAK KLUDŹIĆ ANTYDYSKRYMINACYJNE WERKSZTELE

Stygmatyzacyjo swjůnzano ze COVID-19: szprymy myńszośći

ŚLŮNZOKI WCZOS PANDYMIJE COVID-19

STYGMATYZACYJO WE POLSKICH MEDYJACH

STYGMATYZACYJO WCZOS PANDYMIJE: WŃOSKI A REKŮMYNDACYJE

Myńszośćowe godki we Polsce a jejich używacze: djagnozy, wyzwańa a sztrategije sparćo i rewitalizacyje

Przekoz godki a godkowe kůmpetyncyje

Godkowe praktyki myńszośćowych grup

Dyskryminacyjo na tle godki

Korziśći ze używańo rdzynnyj godki

Wyzwańa: skutki pandymije dlo lokalnych godkůw

Możebne sztrategije uochrůny myńszośćowych godkůw: rekůmyndacyje

KASZUBSKO GODKA JAK JEDŹINO UZNOWANO W ZAKŮŃE REGJŮNALNO GODKA WE POLSCE

DYSKRYMINACYJO UŻYWACZŮW ŃYSZTANDARDOWYCH UODMJANŮW POLSKIJ GODKI

Norodowe i etńiczne myńszośći we Polsce na rynku roboty we dobje pandymije COVID-19

Dwugodkowość (i mocgodkowość) człůnkůw norodowych i etńicznych myńszośći we Polsce

Korziśći ze mocgodkowośći a wzrost ludzkigo kapitału

Braki danych

Strata roboty a smjana spusobu zarobjańo wczos pandymije COVID-19

Strach uo strata roboty

Dyskryminacyjo przedstawićelůw etńicznych godkowych myńszośći a jejich sytuacyjo na rynku roboty

Rekůmyndacyje

BILDŮNG, MEDYJA A TURYSTYKA NA KASZUBACH: SFERY, W KERYCH SZUKO ŚE DWUGODKOWYCH LUDŹI

Wńoski a praktyczne rekůmyndacyje: jak lepij spjyrać etńiczne myńszośći, chrůńić godkowo-kulturowo roztůmajtość a budować lepsze relacyje ze wjynkszośćowům grupům?

Rekůmyndacyje we zakreśe prawnych a systymowych rozwjůnzań

Rekůmyndacje we sferze bildůngu

Rekůmyndacyje we zakreśe medjalnyj kůmuńikacyje

Uo uortografiji: