Mjészëznë a jejich jãzëkji procëm krizisú. Antistigmatizacijni paket projektú „Jãzëkòvé antidotum: jãzëkòvô vjitalnosc jakò ôrt bùdacëjé psichicznégò dobrostanú, zdrovjô a z
Author: red. Bilewicz Michał, Olko Justyna
Date: 2023-09-14 00:00:00+00:00
Keywords: mniejszości etniczne; dyskryminacja mniejszości; dobrostan psychiczny; języki mniejszościowe; przeciwdziałanie dyskryminacji; ethnic minorities; minority languages; minority discrimination; preve
Description: Publikacja w języku kaszubskim, będąca efektem projektu „Językowe antidotum”, analizuje wpływ doświadczanej przez mniejszości etniczne i migrantów dyskryminacji na ich zdrowie i dobrostan, korzyści płynące z zachowania rdzennych języków i silnej tożsamości etnicznej oraz skutki pandemii dla tych grup. W pracy zawarto praktyczne rekomendacje i rozwiązania mające na celu poprawę warunków funkcjonowania grup mniejszościowych w Polsce, wsparcie dla dążeń do zachowania ich języków i kultury, przeciwdziałanie dyskryminacji i stygmatyzacji oraz budowanie lepszych relacji między mniejszościami etniczn
Publisher: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

Nôwukòvô redakcëjô: Michał Bilewicz, Justyna Olko

Recenzencë: Ewa Michna, Tomasz Wicherkiewicz

Tłomaczenjé na kaszëbskji jãzëk, jãzëkòvô redakcëjô: Macéj Bańdur (Maciej Bandur), Artúr Jablonskji (Artur Jabłoński)

Provadzõcô redaktórka: Małgorzata M. Przybyszewska

Kòordinatorka procesú vëdôvanjô pò stôrnje WAL UW: Zuzanna Rosłaniec

Projekt wobkłôdkji ë titlovëch strón: Anna Gogolewska

Wodjimk na wobkłôdce: Sztatura Remùsa – heroje romana Aleksandra Majkòvskjégò, Vejrovò, wod. Artúr Jablonskji

Sztudio DTP: Beata Stelęgowska. Usługi Wydawniczo-Poligraficzne

Projekt POIR.04.04.00-00-3DBF/16-00 pt. „Language as a cure: linguistic vitality as a tool for psychological well-being, health and economic sustainability” wostôl zrealizovóni v wobrëmjenjú “Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014 – 2020 (PO IR), Oś IV: Zwiększenie potencjału naukowo-badawczego, Działanie 4.4: Zwiększanie potencjału kadrowego sektora B+R Fundacji na rzecz Nauki Polskiej” financovónégò przez Europejskõ Wunjõ z Europejskjégò Fùnduszë Rozvjijú Rejonalnégò.

Fùńdusza Rejonalnégò Rozvjicô TEAM LCURE 2016-3/28

Vespółrobòta: Ceńter Pòdszëkbóv vkół Wuprzedzenjóv, Vëdzél Psichòlogijé VW

Pùblikacëjô na licencëji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 PL (CC BY 3.0 PL) (fùl zamkłosc mòdła mòże dostac pòd adresõ: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/legalcode).

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego / Vëdôvjiznë Varszavskjégò Wuniversitetú

ISBN 978-83-235-6145-3 (druk / drëk)

ISBN 978-83-235-6153-8 (pdf online)

ISBN 978-83-235-6169-9 (e-pub)

ISBN 978-83-235-6161-3 (mobi)

Wydział „Artes Liberales” UW / Vëdzél „Artes Liberales” VW

ISBN 978-83-67605-00-7 (druk / drëk)

ISBN 978-83-67605-01-4 (pdf online)

ISBN 978-83-67605-02-1 (e-pub)

ISBN 978-83-67605-03-8 (mobi)

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego / Vëdôvjiznë Varszavskjégò Wuniversitetú

02-678 Warszawa, ul. Smyczkowa 5/7 / 02-678 Varszava, sz. Smyczkowa 5/7
e-mail: wuw@uw.edu.pl
księgarnia internetowa / jinternetovi króm z ksõżkami: www.wuw.pl

Vëdanjé 1, Varszava 2023

Spjiska zamkłosci

Spjiska zamkłosci

Vprovadzenjé

Autorzë woprôcovanjô

Kaszëbji, Lemkòvje, Szlõzôcë, Vëlemòvjanje

Etnjicznô mjészëzna – defjinicijné wuvôgji

Kaszëbji

Lemkòvje

Szlõzôcë

Vëlemòvjanje

Jãzëkòvô revitalizacëjô a javerné termjinë

Diskrimjinacëjô a przesladovanja v zeszłosci: historicznô trauma

Vpłiv historiczné traumë na zdrovjé

Spòlevé kònsekvencëje historiczné traumë

Rekòmendacëje, to znaczi jak wobnjiżëc negativné efektë historiczné traumë

Przesladovanja a historicznô trauma ve Vëlemòjcach

Psichòlogiczné kònsekvencëje diskrimjinacëjé

Diskrimjinacëjô jakò dosvjôdczenjé mjészëznë: pòdszëkbë kòl Lemkóv a Vëlemòvjón

Dosvjôdczenja kòntaktú z gôdkõ njezgarë kòl Lemkóv a Vëlemòvjón

Sparłãczenjé mjedzë diskrimjinacëjõ a spòlevim zavjérzenjim wob epjidemjijõ COVID-19: pòdszëkba Lemkóv, Kaszëbóv a Szlõzôkóv

Vërozmjenja a rekòmendacëje

Diskrimjinacëjô Kaszëbóv: przejavë v żëcim pòspólnotë

Diskrimjinacëjô dosvjôdczónô dzisôdnja (perspektiva nôleżnjikóv spòla): Lemkòvje

Diskrimjinacëjô Szlõzôkóv

Jak provadzëc antidiskrimjinacijné varkòvnje

Stigmatizacëjô z prziczënë COVID-19: dosvjôdczenja mjészëznóv

Szlõzôcë v czas pandemjijé COVID-19

Stigmatizacëjô v pòlskjich médiach

Stigmatizacëjô v czas pandemjijé: vërozmjenja ë bédënkji

Mjészëznové jãzëkji v Pòlsce ë jich brëkòvnjicë: diagnoze, bjôdkji a téż sztrategije vspjarcô ë wodrodë

Przekôz jãzëka ë jãzëkòvé kòmpetencëje

Jãzëkòvé praktikji mjészëznovëch karnóv

Diskrimjinacëjô z prziczënë jãzëka

Profjitë z wużivanjô rodnégò jãzëka

Bjôdkji: efektë pandemjijé na môlové jãzëkji

Mòżlëvé sztrategije wochronë mjészëznovëch jãzëkóv: bédënkji

Kaszëbskji jãzëk jakò jedúrni rejonalni jãzëk v Pòlsce wuznóni wustavòvò

Diskrimjinacëjô brëkòvnjikóv bezsztandardovëch wotmjanóv pòlskjégò jãzëka

Nôrodné ë etnjiczné mjészëznë v Pòlsce na rénkú robòtë v dobje pandemjijé COVID-19

Dvajãzëkòvòsc (a vjelejãzëkòvòsc) nôleżnjikóv nôrodnëch ë etnjicznëch mjészëznóv v Pòlsce

Profjitë z vjelejãzëkòvòsce: roscenjé lëdzkjégò kapjitalú ë zmarnotraconô zasobnosc

Njedobjér pòdôvkóv

Stracenjé robòtë ë zmjana ôrtú zarôbjanjô wobe pandemjijõ COVID-19

Strach przed stracenjim robòtë

Diskrimjinacëjô przedstôvcóv etnjicznëch ë jãzëkòvëch mjészëznóv a jejich stón na rénkú robòtë

Bédënkji

Edukacëjô, média ë turistika v Kaszëbsce: pòla, v jakjich sã szúkô za dvajãzëkòvëmi lëdzami

Vërozmjenja ë prakticzné bédënkji: jak lepjé vspjerac etnjiczné mjészëznë, chronjic jãzëkòvò-kùlturovõ rozmajitosc ë bùdovac lepszé relacëje z vjikszoscovim karnã?

Bédënkji tikajõcé sã pravnëch ë sistemòvëch rozdrzeszenjóv

Bédënkji na pòlú edukacëjé

Bédënkji na pòlú médialné kòmùnikacëjé

Vprovadzenjé

Justyna Olko, Macéj Bańdur (Maciej Bandur), Artúr Jablonskji (Artur Jabłoński)

Etnjiczné mjészëznë, autochtonjiczné grëpë a spòla mjigrantóv wosoblëvje dosvjôdczëłë negativnëch efektóv pandemjé COVID-19. Dzisdnjovi krizis zdrovjô jesz vjicé pòkôzôł na rozmajité fòrmë sistemòvé diskrimjinacëjé, marginalizacëjé, sztrukturalnëch njeróvnosci ë simbòliczné przemòce. Dosc vjelgji vpłiv na fùnkcionérovanjé mjészëznovëch karen v slédnim czasú mjałë téż jich rëchlészé dosvjôdczenja, v tim cemjãżenjé, jakjé pasérovało v różnëch mòmentach jich historëjé ë wostavjiło szlach v pòstacëji historiczné traumë, pòddanjé asimjilacijni pòlitice, zgúbjenjé zemje, gjinjenjé tradicijné kùlturë a jãzëka abò zanjéczenjé wuznanjô etnjiczno-jãzëkòvé apartnosce przez państvò. Chòcô jú rëchlé jãzëkji, co tëch wużivajõ mjészëznové ë autochtonjiczné grëpë na całim svjece, czãsto stôvałë przed zagróżbami z prziczënë ekspansëjé domjinëjõcëch jãzëkóv (colemało nôrodnëch ë/abò państvòvëch), efektë pandemjé to dlô njich wosoblëvi tôkjel. Dzisészi krizis mô zabróné vjele wod tëch nôstarszich nôleżnjikóv spòla, chtërni majõ decidëjõcõ rolã v przekôzovanjim jãzëka ë kùlturné vjedzbë. Chòcô në tôkle sã pòjôvjiłë v globalni skali, a wosoblëvje na terenach zamjeszkónëch wod vjele autochtonjicznëch grëpóv (takjich jak Amazonjijô ë drëgjé rejonë Łacinskjé Amerikji, Jindie, rezervatë v Sztécach), tikajõ sã téż mjészëznóv, co mjeszkajõ na teritorium Pòlskji.

V projekce „Językowe antidotum” wod kjile lat më pòdszëkòvalë vpłiv dosvjôdczoné przez etnjiczné mjészëznë ë mjigrantóv diskrimjinacëjé na zdrovjé ë dobrostón, jak téż zvëskji z wotrzimanjô rodnëch jãzëkóv ë mòcnégò etnjicznégò pòczëcô. Wob slédné dva lata më pòszérzvjilë nasze prôce na pòdszúkanjé efektóv, jakjé na të karna mô pandemjô COVID-19.

Pòdszëkbë wobjimnãłë kjile etapóv ë mjészëznovëch karen v Pòlsce, Meksikú, Salvadorze ë v Jitalsce. V tú ti pùblikacëji më prezeńtëjemë rezultatë pòdszëkbóv a refleksëje tikajõcé sã Lemkóv, Kaszëbóv, Szlõzôkóv ë Vëlemòvjón. Pòdszëkbë kòl Lemkóv bëłë realizovóné v latach 2018–2020, z czegò ten slédni etap jú sã tikôł czasú pandemjijé. Kjéj pòdszëkbë v 2018 a 2019 rokú bëłë przeprovadzoné przevażnje persónovò z nôleżnjikami lemkòvskjégò spòla (v ti pùblikacëji më bjerzemë pòd wuvôgã blós rezultatë pòdszëkbë z 2018 rokù), to pòdszëkba wobe pandemjijõ bëła zrealizovónô przez Jinternetã. Wuczãstnjicë anket mjeszkalë zvjiksza v trzech rejonach: na Czużynje, to je v môlach, co do tëch pò II svjatovi wojnje bëlë Lemkòvje vësedloni (np. kréze lëbjińskji, zelonogórskji, pòlkòvjickji, głogòvskji), na Lemkòvynje (np. kréze gòrlëckji, sanockji, novòsõdeckji) ë, rzadzé, ve vjelgjich mjeskjich aglomeracëjach (Krakòvò, Vrocłôv, Varszava). V przipôdkú Kaszëbóv tã pjerszõ pòdszëkbã, jakô mja pjilotażevi charakter, më przeprovadzëlë v 2018 rokú przez Jinternetã. Rôczba do wudzélú v ti ankece bëła rozkòscérzonô v kaszëbskòjãzëkòvëch médiach ë spòlevëch médiach kaszëbskjich worganizacij, temù v pòdszëkbje mjelë svój dzél vjele lëdzi aktivno zaangażovónëch v kaszëbskõ problematikã. Nôvjicé respòndeńtóv sztamòva ze Gdúńska, Gdinë, Przedkòva, Pùcka, Vejrova a Żúkòva. V przipôdkú covidové pòdszëkbë v Kaszëbsce v 2020 rokú przez 95% wodpòvjesci pòchôdałë z krézóv (pòsobjicõ vedle nôvjikszé lëczbë respòndeńtóv): vejrovskjégò, kartëzkjégò, pùckjégò, ze Gdúńska a gdúńskjégò krézú, kòscérskjégò, z Gdinë, z chònjickjégò krézú, bëtovskjégò, lãbòrskjégò, a téż ze Stôłpska ë stôłpskjégò krézú. Në kréze wobjimajõ zvjarté terenë zamjeszkanjô Kaszëbóv ë lokalné mjeskjé wostrzódkji. Szlõzôcë mjelë svój dzél blós v jinternetovi pòdszëkbje przeprovadzoni v czasú pandemjijé. Nôvjicé vëfùlovónëch anket spłënãłë z Katovjic, Rëbnjika ë rëbnjickjégò krézú, a téż ze Szlõskjé Rudë. Pòdszëkbë przeprovadzoné ve Vëlemòjcach wobjimnãłë dva etapë anketë przeprovadzoné bezpòstrzédno ë v dzélú przez Jinternetã v 2018 ë 2019 rokú, a téj zrealizovóné v rokú 2020 przez Jinternetã pòdszëkbë v czasú pandemjijé (v tú ti pùblikacëji më bjerzemë pòd wuvôgã blós rezultatë pòdszëkbë z 2018 rokù). Covidovõ anketã më przeprovadzëlë téż v wokólstvje Vëlemòjc, kòncentrëjõcë sã na krézach bjelskjim (v szlõskjim województvje) ë wosvjãcimskjim (v małopòlskjim województvje). Przez to, że v samëch Vëlemòjcach covidovõ anketã vëfùlovalë blós kjile lëdzi, në rezultatë nje bëłë analizovóné.

Naj’ projekt wopjérô sã na pòspólni robòce akademjickjich wuczałëch z przedstôvcami lokalnëch spòlóv, v tim z autochtonjicznëmi ekspertami ë aktivjistami. Temù téż zamkłosc té knigji parłãczi tekstë wopjarté bezpòstrzédno na rezultatach jinterdisciplinarnëch akademjickjich pòdszëkbóv z prezentacëjõ perspektiv ë dosvjôdczenjóv aktivjistóv zaangażovónëch v rozmajité fòrmë dzejanjô dlô svòjich spòlóv. Më wuvôżómë, że akademjickjé ë woddólné perspektivë na vôżni ôrt sã dopôłnjajõ ë sõ pòtrzébné dlô lepszégò zrozmjenjô vjele kvestij, jakjé pòrëszómë.

Zanôlégô nóm, cobë pòdôvkji ë rezultatë, jakjé mómë vzãté z naszé pòdszëkbë, jak téż refleksëje nôleżnjikóv karnóv pòsłúgùjõcëch sã mjészëznovëmi jãzëkami mògłë bëc wuprzëstãpnjoné szërszim krãgóm njeakademjickjich wodbjércóv. Dóndzenjé do nëch lëdzi mô decidëjõcé znaczenjé dlô bùdovanjô lepszich relacij z mjészëznovëmi grëpami ë sztôłtovanjô drësznjészich varënkóv jich fùnkcionérovanjô, wopjartëch na szacënkú dlô apartnosce.

Célã té knigji je téż sfòrmùłovanjé prakticzné rekòmendacëjé ë rozdrzeszenjóv dlô pòlepszenjô varënkóv fùnkcionérovanjô mjészëznovëch karen v naszim krajú, zagvësnjenjé lepszégò pòdsztëcovanjô dlô dõżenjóv do wotrzimanjô jich jãzëkóv ë kùlturë, procëmstavjenjé sã diskrimjinacëji ë stigmatizacëji (téż v medialni kòmùnikacëji) ë bùdovanjé lepszich relacij mjedzë etnjicznëmi mjészëznami a vjikszoscovëmi grëpami. Temù nasza pùblikacëjô je skjerovónô do pravòdôvcóv ë rzõdovëch jinstitucij, edukacijnëch jinstitucij, samòrzõdóv, lokalnëch ferejnóv, gazétnjikóv, szkólnëch, sztúdantóv ë aktivjistóv.

Wużëti túwo pravòpjis je kontinuacëjõ tradicijné kaszëbskjé ortografjijé, jakô sã rozvjija wod czasóv Florësza Cenôvë, vjele razi mòdifjikòvóné wod njegò samégò, jak téż kontinuatoróv jegò mësle v 19. a 20. stalecach[1]. Tim nôleżelë m. dr.: przédnjik Młodokaszëbóv Aleksãder Majkòvskji, przedstôvcovje pòliticzno-lëterackjé grëpë Zrzeszińcóv (Franc Grëcza, Aleksãder Labùda, Jón Trepczik, Jón Rómpskji) abò pjiszõci v pjismjenjú Bënë ë buten (Jón Patock ë Alojz Bùdzisz). Na ortografjijô bëła jesz wużivónô v pjerszich latach wuczenjô kaszëbskjégò jãzëka v grúńtovni szkòle na Głodnjicë (1991-1996). Jejé rozmajité pòstrzédné formë bëłë vëzvëskóné m. dr. v pjismjenjú Tatczëzna (1990-1991), v tłomaczenjim Evanjelëjé ks. Franca Grëczë (Kaszëbskô Biblëjô. Nowi Testament. IV Ewanjelje) abò v romanje Jana Drzéżdżona Twarz Smętka. Na wostatk bëła wodstavjonô dlô pjisënkù z 1996 r., jakji pòvstôł pòdług mòdła pòlskjé ortografjijé.

Vespółrobjõci kòl té pùblikacëjé kaszëbskji autorzë trzimajõ klasiczni variant ortografjijé (v zeszłosci konsultovóni ze slavjistami takjégò fòrmatú jak prof. Kazimierz Nitsch, dr Friedrich Lorentz) za vjele lepszi jak bédënk z 1996 r., pasovnjészi dlô kaszëbskjégò jãzëka ë woddôvajõci vjicé vôżnëch pòznakóv jãzëkòvé sistemë. Chcemë le dodac, co dzisdnjovi klasiczni variant (pjerszi rôz wużëti v 2018 r. v tłomaczenjim na kaszëbskji Môłégò Princa wod Maceja Bańdura) nje je le copnjenjim sã na stegnã vëznaczonõ przez zeszłé generacëje, le rozvjicim tamté nôdbë - téż ze zaakceptovanjim dobrëch rozdrzészenjóv z pravòpjisú z 1996 r. Kòl Kaszëbóv wólkóma fùnkcionérëjõ wobje dvje grafje. Czãsto wużëtô v tekstach grafjijô je wobjektivjizacëjõ przëjãtégò przez jich autora sztatësú kaszëbjiznë, v tim przipôdkú kaszëbòcentricznégò abò pòlonocentricznégò.

Autorzë woprôcovanjô[2]

MACIEJ BANDUR (MACÉJ BAŃDUR) je skandinavjista a jãzëkòvjadómc. Robji v Jinstituce Slavjistikji PAN. Zajimô sã pòdszëkbõ novëch brëkòvnjikóv mjészëznovëch jãzëkóv. Skùńcził sztudia na kjerënkú skandinavjistika na Gdúńskjim Wuniversitece, sztudérovôł jãzëkòvjadómstvò na Wuniversitece v Lejdze. Vespółrobjił z Varszavskjim Wuniversitetã a Wuniversitetã Hokkaido. Tłomôcz na kaszëbskji jãzëk ë szkólni ne jãzëka. Jakò gazétnjik vespółrobjił z Radiã Gdúńsk, béł téż szefredaktorã jinternetovéwo pórtalú „SKRA”.

MICHAŁ BILEWICZ je spòlevi a pòliticzni psichòlog. Robji na Vëdzélú Psichòlogijé VW (Varszavskjégò Wuniversitetú), gdze je za kjerovnjika Ceńtra Pòdszëkbóv vkół Wuprzedzenjóv. Szpecializëje sã v problematice psichòlogijé mjedzëgrëpòvëch relacij ë psichòlogijé zgòdë. Dopjérze sã zajimô v pjerszi rédze pòdszëkbõ, jakô sã tikô njezgarë, grëpòvé pamjãce na pòkònfliktovëch terenach ë role pòczëcô persónové kòntrole v spòlevim fùnkcionérovanjim człovjeka. Béł za viceprzédnjika Pòlskjégò Ferejnú Spòlevé Psichòlogijé ë Kòmjitetú Psichòlogijé PAN, béł téż ve vładzach International Society of Political Psychology. Je téż przédnjikã Programòvé Radzëznë fùndacëjé Fòrum Dialogù. V 2021 rokú béł laureatã nôdgrodë m. Nevitta Sanforda za pòdszëkbã tikajõcõ sã psichòlogijé pòlitikji.

HELENA DUĆ-FAJFER, dr hab., prof. JW (Jagelońskji Wuniversitet), je lëteraturovjadómcka, lemkòvjadómcka, historiczka kùńsztú, redaktorka a pòetka. Je za kjerovnjicã Katédrë Rúskjégò Lëteraturovjadómstva v Jinstituce Pòrénkòvòsłovjańskjé Fjilologijé Jagelońskjégò Wuniversitetú. Bëła załóżckõ kjerënkù/szpecialnosce rúskô fjilologijô z rusińskò-lemkòvskjim jãzëkã na Pedagogicznim Wuniversitece v Krakòvje, gdze wuczëła jãzëka, kùlturë a lemkòvskjé lëteraturë. V latach 2005-2014 reprezeńtova Lemkóv v Pòspólni Kòmjisëji Rzõdú a Nôrodnëch ë Etnjicznëch mjészëznóv. Jejé nôwukòvé zajinteresovanja to: lëteratura a etnjicznosc, lëteratura etnjicznëch mjészëznóv, mjészëznové diskùrse, mjedzëkùlturné relacëje, antropòlogijô lëteraturë, revjitalizacëjô zagrożonëch kùltur a jãzëkóv.

BARTŁOMIEJ CHROMIK. Pòchôdô z Kãt. Je adiunkt na Vëdzélú „Artes Liberales” Varszavskjégò Wuniversitetú ë robji v Ceńtrze Zaangażovónëch Pòdszëkbóv Kùlturné Cigłosce. Je absolveńtã Jinstitutú Etnologijé a Kùlturné Antropòlogijé VW (Varszavskjégò Wuniversitetú) ë Głóvné Szkòłë Hańdlové na kjerënkú Vjeloscevé metodë v ekònomjiji ë jinfòrmacijné sistemë. Zajimô sã pòdszëkòvanjim ë revjitalizacëjõ jãzëka wymysiöeryś. Wod kjilenôsce lat provadzi terenové pòdszëkbë v wukrajińskjich Karpatach.

SZYMON GRUDA je fjilolog ë kùlturovjadómc. Robji v Ceńtrze Zaangażovónëch Pòdszëkbóv Kùlturné Cigłosce na Vëdzélú „Artes Liberales” Varszavskjégò Wuniversitetú. Zajimô sã problematikõ jãzëkòvégò a kùlturnégò kòntaktú v kòlonjalnim a dzisdnjovim Meksikú. V roce 2018 wobronjił z vëprzédnjenjim dochtorskõ prôcõ pt. Language and Culture Contact Phenomena in the Ayer Vocabulario Trilingüe pjisónõ v co-tutelle mjedzë Vëdzélã „Artes Liberales” ë Fjilologicznim Vëdzélã Wuniversitetú v Sevilli; rëchlé skùńcził pòlskõ fjilologijõ (szpecialnosc lëteraturovjadómczo-jãzëkòvjadómczô) na Vëdzélú Pòlonistikji VW (Varszavskjégò Wuniversitetú).

ARTUR JABŁOŃSKI (ARTÚR JABLONSKJI) je kaszëbskji aktivjista, samòrzõdóvc, gazétnjik, pjisôrz, szkólni ë pòdszëkôcz jãzëka ë samòjidentifjikacëjé Kaszëbóv. Vespółzałóżca radia Radio Kaszëbë ë załóżca dvajãzëkòvé privatné grúńtovné szkòłë Naja Szkòła. Skùńcził historëjõ na Gdúńskjim Wuniversitece, doktorizovôł sã z jãzëkòvjadómstva na Szlõskjim Wuniversitece, robji jakò asisteńt na Vëdzélú „Artes Liberales” Varszavskjégò Wuniversitetú.

TYMOTEUSZ KRÓL (TIÖMA FUM DÖKTER) je Vëlemòvjón, etnolog, absolveńt mésterskjich sztudióv na Vëdzélú „Artes Liberales” Varszavskjégò Wuniversitetú, doktorańt v Jinstituce Slavjistikji PAN, aktivjista v spravje revjitalizacëjé vëlemòvskjégò, pòdszëkôcz kùlturë ë historëjé Vëlemòjc ë nôleżnjik ferejnú „Wilamowianie”. Vespółrobji z Ceńtrã Zaangażovónëch Pòdszëkbóv Kùlturné Cigłosce. Na Vëdzélú „Artes Liberales” provadzi zajmë dedikòvóné Vëlemòjcóm, v tim wuczbã vëlemòjskjégò jãzëka.

JUSTYNA MAJERSKA-SZNAJDER (JÜŚJA FUM BIÖETUŁ) je vëlemòjskô aktivjistka, kùlturnô dzejôrka ë przédnjiczka Ferejnú „Wilamowianie”. Skùńczëła Etnologijõ ë Kùlturnõ Antropòlogijõ, a téż Gòspòdarzenjé Kùlturõ na Jagelońskjim Wuniversitece. Dopjérze kùńczi doktoranckjé sztudia na Vëdzélú „Artes Liberales” Varszavskjégò Wuniversitetú. Jé prôcô je dedikòvónô pòdszëkbóm vpłëvù kùlturné revjitalizacëjé na dobrostón Vëlemòvjón.

NATALIA MAŁECKA-NOWAK je lemkòvskô aktivjistka. Skùńczëła Mjedzëvëdzélovõ Szkòłã Bjomediczné Jinżinérëjé na Górnjiczo-Hëtnjiczi Akademjiji v Krakòvje ë editorstvò na Vëdzélú Pòlonistikji na Jagelońskjim Wuniversitece. Wod 2014 rokù je sparłãczonô z ferejnã „Ruska Bursa” v Gòrlëcach, wod 2020 v fùnkcëji przédnjice zarzõdú. Vespółtvòrzi rúsińskjé média, v pjerszi rédze LEM.fm − to pjerszé lemkòvskjé radio ë jinfòrmacijni pórtal ; pùblikùje téż m.dr. V gazéce „Besida” ë „NN InfoRusyn”. Słëchô redakcëji kòntekstovégò znormativjizovónégò słovarza lemkòvskjégò jãzëka.

JOANNA MARYNIAK robji v Ceńtrze Zaangażovónëch Pòdszëkbóv Kùlturné Cigłosce na Vëdzélú „Artes Liberales” Varszavskjégò Wuniversitetú. Zajimô sã témjiznõ revjitalizacëjé mjészëznovëch jãzëkóv v Pòlsce ë za grańcõ.

ANNA MAŚLANA je absolveńtka doktoranckjich sztudióv na Fjilologicznim Vëdzélú Jagelońskjégò Wuniversitetú v Krakòvje, lemkòvjadómckõ ë pòdszëkôczkõ lemkòvskjégò jãzëka. Robji jakò redaktorka lemkòvskjégò LEM.fm ë jegò jinfòrmacijnégò pórtalú, a téż jakò tłomôczka, kòrektorka, redaktorka, autorka lemkòvskòjãzëkòvëch pùblikacij. Vespółrobji z lemkòvskjimi ë mjészëznovëmi worganizacëjami v Pòlsce ë za grańcõ, pòdszëkbòvëmi wostrzódkami zajimajõcëmi sã mjészëznovõ problematikõ (m.dr. Z Ceńtrã Zaangażovónëch Pòdszëkbóv Kùlturné Cigłosce na Vëdzélú „Artes Liberales” Varszavskjégò Wuniversitetú) ë Ceńtralnõ Egzômjinacijnõ Kòmjisëjõ.

MARIA MIRUCKA je doktorańtka v Ceńtrze Pòdszëkbë Wuprzedzenjóv na Vëdzélú Psichòlogijé Varszavskjégò Wuniversitetú. V svòji wuczałi robòce sã zajimô relacëjami lëdzi z jejich môlã zamjeszkanjô, pòlégajõcëch na emòcionalnim zdrzészenjim ë percepcëji môla jakò vłôsnosce. Pòdszúkô téż vpłëvë nëch relacij na nastavjenjé procëm jimigrańtóv.

JUSTYNA OLKO robji na Vëdzélú „Artes Liberales” Varszavskjégò Wuniversitetú, gdze kjerëje Ceńtrã Zaangażovónëch Pòdszëkbóv Kùlturné Cigłosce. Zajimô sã pòdszúkòvanjim historëjé, kùlturë a jãzëka Jindiôkóv Nahua, problematikõ mjészëznovëch jãzëkóv, jãzëkòvò-kùlturnõ rozmajitoscõ, traumatizacëjõ ë spravczoscõ rodnëch karen ë vjelejãzëkòvòscõ. Je zaangażovónô v revjitalizacëjõ zagrożonëch vëmjarcim jãzëkóv etnjicznëch mjészëznóv. Dva raze mô dostóné grant Europejskjé Radzëznë ds. Nôwukòvëch Pòdszëkóv. V 2020 bëła laureatkõ kònkùrsú Falling Walls, v kategòrëji humanisticznëch ë spòlevëch nôwuk za „tłëczenjé mùróv mjizë akademjijõ ë lokalnëmi spòlami v mjono jãzëkòvé rozmajitosce. V 2013 rokú bëła vëprzédnjonô Kavalrijskjim Krziżã Wodrodë Pòlskji ë dostała Burgen Fellowship Academia Europaea.

RAFAŁ RZEPKA – Ślůnzok, katovjiczón, aktivjista ë kùlturalni animatór, wod 2014 rokù je dërch zaangażovóni v dzejanja dlô wochronë szlõskjé javernotë ë jejé pravnégò wuznanjô przez Pòlskõ Repùblikã. Vespółzałóżca ë viceprzédnjik Demòkraticzné Wunjijé Szlõskjich Rejonalëstóv – ferejnú, jakji worganizérëje kòżdoroczné Diktando Szlõskjégò Jãzëka ë  je wodpòvjedzalni za vprovadzenjé zajmóv z rejonalné edukacëjé v rëbnjickjich szkòłach. Vespółzałóżca kòlektivù „Uotwarty Ślůnsk”, jakji promùje jinkluzivni wobrôz Szlõska ë pòdsztëcovùje ekòlogiczné témë ë prava wosób LGBT. Vespółjiniciatór pjerszé v pòwojnni historëji Szlõska samòrzõdové przedvelacijné debatë czësto v szlõskjim jãzëkú. Wod 2019 rokù sã zajimô mònitorovanjim przejavóv diskrimjinacëjé Szlõzôkóv v pùblicznim rëmje. Varkòvno sã zajimô rekrutacëjõ ë rozvjicim persónovégò szosú.

MAGDALENA SKRODZKA je absolveńtka Vëdzélú Psichòlogijé Varszavskjégò Wuniversitetú. Titel doktora dostała dzãka pòdszëkóm tikajõcim sã psichòspòlevëch kònsekvencij ë mòderatoróv historiczné traumë. Jinteresëje sã problematikõ spòlevé javernotë v procesú traumatizacëjé vëchôdajõcé ze słëchanjégò grëpje, ôrtóv zdrzenjô na vjiktimjizacëjõ grëpë ë psichòspòlevëch trúdnosci, co z tëmi sã mjerzõ mjészëznové a jimjigranckjé grëpë. Dzisôdnja robji na University of Limerick.

BARTŁŮMJEJ WANOT – Szlõzôk, skùńcził Jinstitut Fjilozofjijé Szlõskjégò Wuniversitetú. Robji jakò kòrektór, nódto pjisze, przekłôdô na szlõskji jãzëk pòezëjõ, fascinérëje sã jinszëmi słovjańskjimi jãzëkami, v tim mjészëznovëmi. Vnetka wod dzectva je zaangażovóni v szlõskji aktivjism, je załóżcõ kòlektivù Uotwarty Ślůnsk, jakji promùje deje tolerancëjé ë rozmajitosce. Vespółworganizatór pjerszich v historëji nôwukòvëch kònferencij ë przedvelacijnëch debat pò-szlõskú. Trzë raze mô dobëté v Diktandze Szlõskjégò Jãzëka, je laureatã kònkùrsú „Blog Roku 2009”.

MICHAŁ WYPYCH je doktorańtã v Ceńtrze Pòdszëkbë Wuprzedzenjóv na Vëdzélú Psichòlogijé Varszavskjégò Wuniversitetú. Skùńcził sztudia z psichòlogijé ë fjilozofjijé na Varszavskjim Wuniversitece. Zajimô sã pòdszëkbõ v wobrëmjim psichòlogijé mjedzëgrëpòvëch relacij, jãzëka ë emòcij. Wosoblëvje pòdszúkô efektë kòntaktú z jãzëkã njezgarë ë dlô mjészëznovëch, ë vjikszoscovëch karen. Zajimô sã téż pòdszëkòvanjim role njezgarë ë schadenfreude v mjedzëgrëpòvëch relacëjach ë efektami dbë ë lëkù wo vłôsnõ grëpã na zaangażovanjé dlô vłôsné grëpë ë mjedzëgrëpòvé nastavjenja.

KATARZYNA ZALESKA je kùlturnõ antropòlożkõ. Skùńczëła sztudia na kjerënkú Etnologijô ë Kùlturnô Antropòlogijô na Jagelońskjim Wuniversitece ë pòdiplomòvé sztudia na kjerënkú Pedagògiczné przërëchtovanjé v Humanisticzno–Ekònomjiczni Akademjiji v Łodzi. Robji jakò szkólnô anjelskjégò jãzëka v grúńtovni szkòle v Krakòvje. Zajimô sã pòpùlarizacëjõ kùlturné antropòlogijé kòl dzeci ë młodëch. Wod 2012 r. je volontariuszkõ przë revjitalizacijnëch projektach tikajõcëch sã vëlemòjskjégò jãzëka worganizovónëch wod Ferejnú „Wilamowice”.

Kaszëbji, Lemkòvje, Szlõzôcë, Vëlemòvjanje

Etnjicznô mjészëzna – defjinicijné wuvôgji

Helena Duć-Fajfer

Ta przëjimnjãtô v pòlskjim wustavòdôvstvje defjinicëjô nôrodné/etnjiczné[3] mjészëznë nje wobjimô te nôvażnjészégò kriterium słëchanjô ti kategòrëji, co tim je – jak zgódno przësvjôdczajõ znajarze mjészëznové problematikji – pòłożenjé vedle vjikszosce. Mjészëzna bò je mjészëznõ, kjéj nje woprzestôvô bëc dzélã całotë ë zajimô v nji pòdpòrzõdkòvónõ pòzicëjõ. Pòdpòrzõdkòvanjé woznôczô felënk pôłné vłôsnofrijnosce v stanovjenjim pravóv, jakjé wobrzeszajõ całé spòle. Në prava (v tim przipôdkú prava vszëtkjich wobëvatelóv RP) sõ fòrmùłovóné zgódno z kùlturnëmi vôrtnotami domjinëjõcé/vjikszoscové grëpë. V wobliczim tegò je zrozmjałé, żebë mjészëznë mjałë mjec apartné kùlturné prava, co v jakjims stãpjenjú vëróvnëjõ jejich njeróvnõ, v przëróvnanjim do drëgjich wobëvatelóv, pravnõ pòzicëjõ. Etnjiczné mjészëznë apartnjõ sã bò wosóbnõ kùlturõ ë tradicëjõ (etnjicznosc to je kòmùnikòvanjé kùlturnëch różnjic v relacëjach mjedzë persónami a grëpami). Temù np. pòlskji jãzëk, pravno wukònstituovóni jakò wurzãdovi jãzëk, nje je dlô dosc vjelgjégò dzéla mjészëznóv wotczëstim jãzëkã. Dlôte cobë vëróvnac prava vszëtkjich wobëvatelóv nôleżnjicë mjészëznóv bë mjelë mjec mòżnosc wużëvac svòjich wotczëstëch jãzëkóv téż v pùblicznim rëmje, co bë pòdnjesło jich spòlevi sztatës, ë mjec nôrzãdła do jich wochronë ë rozvjicô analogiczné do tëch, jakjich móże wużëvac domjinëjõci jãzëk.

Timczasã zdefjinjovanjé v pòlskjich pravnëch dokùmantach etnjiczné mjészëznë jakò grëpë wobëvatelóv, jakô „je mjé lëczebnô jak zawostałi dzél lëdztva Rzeczëpòspòlité Pòlskjé”, je njé blós njezgódné z pasovnim rozmjenjim te pòjmjenjô, ale téż tendencijno kjerëje mëszlenjé wo mjészëznovëch pravach. Lëczba nje defjinjuje mjészëznë, bò sõ znóné całotë (państva, spòla), v jakjich mjészé grëpë majõ vjikszoscovõ/domjinëjõcõ pòzicëjõ, np. v kòlonjalnëch sistemach abò v wukładze chłopji – bjałkji. Nódto przë zaakcentovanjim vpłëvù lëczbë mjészëznové prava sã vëdôvajõ njé vëróvnanjim njeróvnosce, jakô vëchôdô z pòdpòrzõdkòvanjô, le przëvjilejã. Temù na felënk mjészëznovëch pravóv czãsto sã nje zdrzi jak na fòrmã diskrimjinacëjé, bò jeżlë mjészô grëpa, to téż mjészé prava.

Wosoblëvje trzimjõcé mjészëznë v léckach je to drëgjé wod szesc kriterióv vskôzónëch v wustavje wo mjészëznach, jakjé v gromadze mùszi spôłnjic grëpa pòlskjich wobëvatelóv, cobë bëlë wuznóni za nôrodnõ/etnjicznõ mjészëznã: „znaczõco sã apartnji wod drëgjich wobëvatelóv jãzëkã, kùlturõ abò tradicëjõ”. Jeżlë drëgjé kriteria – zgódno z dopjérze przëjimnjãtim europejskjim sztandardã prava wo samòdefjinjovanjim – rzekõ, że mjészëzna: „dõżi do wotrzimanjô svòjégò jãzëka, kùlturë abò tradicëjé” (3. kriterium) ë „mô pòczëcé vłôsné historiczné nôrodné pòspólnotë ë je nastavjonô na vërażanjé jé ë wochronã” (4. kriterium), to v tim kriterium nje przëznôvô sã sami mjészëznje prava do czëcô ë defjinjovanjô té różnjice. Ta je vskôzónô jakò eszczisz wobjektivné kriterium, a pò prôvdze wuznanjové, bò wó tim, czë różnjica je znaczõcô chtos mùszi zadecidovac. Jak sã pòkazëje, nje decidëje sama mjészëzna, le pòliticë, chtërni sã pòdsztëcovùjõ wopjinjami rozmajitëch ekspertóv.

Je vôrt téż dac bôczenjé na ôrt mëszlenjô, chtëren sã pòkazëje v 5. kriterium: „jé przódkòvje majõ mjeszkóné na dzisdnjovim teritorium Rzeczëpòspòlité Pòlskjé nômjé 100 lat”. To vskôzanjé na czas nômjé sta lat (kòle trzech generacij) móże bëc prziczënõ pòzitivné refleksëjé, że mjészëznë sõ „jinszim bënovim”, zjintegrovónim z pòlskõ kùlturõ ë majõcim svój vkłôd v njã. V tim samim czasú wodnôszanjé sã do „dzisdnjovégò teritorium”, chtërno doch nje egzistérëje wod sta lat, le wod njepôłnëch wosmëdzesõt, vskazëje na miticzné, ahistoriczné rozmjenjé granc RP. Efektã sõ mnogjé decizëje, jakjé jidõ przék mjészëznovi pamjãci; mô téż vpłiv na vzéranjé na mjészëznë jak na przëbëczóv v Pòlsce, chtërni przëszlë z jakjégòs bútnovégò kraju ë trzimanjé jich za „gòsca”, chtëren sã móże „pòrajic do svòjégò kraju”, jeżlë mù sã co nje vjidzi.

V sami defjinicëji, jakô je wużivónô v pòlskjich pravnëch dokùmantach to dô sfòrmùłovanja, chtërnë vëmjijajõ dërżénj pòjmjenjô „mjészëzna” ë kvestionëjõ pôłné pravò wobëvatelóv do samòdefjinjovanjô. Mògõ mjec vpłiv na felënk svjadómòsce diskrimjinacëjé mjészëznóv v samëch mjészëznovëch spòlach, jak téż v domjinëjõcim spòlú.

Kaszëbji

Maciej Bandur (Macéj Bańdur)

Kaszëbji to je autochtonjiczné lëdztvò, co mjeszkô na pòrénkòvim krajú Vjelgjégò Mòrza, jakjé tradicijno wużivô kaszëbskjégò jãzëka, chtëren słëchô zôpadnosłovjańskjim jãzëkóm. Kaszëbji sõ pòtómkami Słovjón, co zasedlëlë Pòmòrskõ kòle 6. stalecô n.e., co do tëch v pòzdnjészich stalecach doparłãczëłë vałë wosadnjictva m. dr. staroprëskjégò, saksońskjégò, frizijskjégò, njemjeckjégò ë, wod 1. pòłovjice 20. stalecô, pòlskjégò.

Teritorium zamjeszkóné wod Kaszëbóv bëło historiczno kjile razi vjikszé jak dzisôdnja. Nje je ale letkò vëznaczëc jegò zôpadnõ grańcã. Przëjimajõcë stricte jãzëkòvé kriteria, pò rozpadze prasłovjańskjé jednotë, kaszëbskji jãzëk vëkazovôł vczasné jinovacëjé pòspólné z pòłabskjim jãzëkã, wużivónim do 1. pòłovjice 18. stalecô na terenach dzisészich nordóstovëch Njemc. Pravje z njim kaszëbskji pòkazëje nôblëższõ krevnosc; vëznaczenjé akùrôtné grańce mjedzë tima jãzëkama je ale trúdné, tak przez rzôdkjé pòsvjôdczenja v pjisónëch zdrojach, jak téż njewostré grańce dialektalnégò kontinuum. Wostróżno je mòżno przëjic, że kaszëbskji jãzëk sã pòcigôł do wokólstva Kòłobrzega, Łobzô ë Dravska. Z terenami Zôpadné Pòmòrskjé je zdrzeszoni téż etnonjim Kaszëbë/Kaszëbji, chtëren ten pjerszi rôz béł zanótérovóni v bùlli Grégòra IX z 1238 r.; pòmòrskji ksõżã Bògùsłôv I mô v nji titel ksõżëca Kaszëb. Państvòvòtvórczé procese wobjimajõcé Kaszëbë ve strzédnëch stalecach doprovadzëłë do wusztôłtovanjô sã czasovò samòstójnëch pòmòrskjich ksãżtvóv pòd rzõdama dvúch môlovëch dinastij: Sobjesłavjicóv v Óstovi Pòmòrsce ë Grifjitóv v Zôpadni Pòmòrsce. Óstovòpòmòrskjé ksãżtvò vëgasło v 1294 r. pòspòle ze smjercõ te slédnégò princa Mscëwoja II, a Pòmòréńskjé Ksãżtvò zgjinãło z kart svjata v 1637 roce.

Pòmòrskô państvòvòsc mja vjelgji vpłiv njé le na sztôłtovanjé sã nôrodné narracëjé kaszëbskjé jinteligencëjé pôrã stalecóv pòzdnjé, ale téż na religijni landszaft Kaszëb. Przëjimnjenjé przez pòmòréńskjich ksõżãt protestantismù jakò państvòvé religijé v 1534 r. przënjesło pjerszé tłomaczenja na kaszëbskji jãzëk religijnëch tekstóv, jakjé bëłë skjerovóné do lëterskjich Kaszëbóv ze stôłpskjé a bëtovskò-lãbòrskjé zemje. Jednak pò drëgji stronje grańce, v Krolevskjich Prësach, vjikszosc Kaszëbóv wosta katolëckô. Vëznanjé pòkôza so mjec dosc vjelgji vpłiv na sztôłtovanjé sã samòjidentifjikacëjé, a na wostatk nôrodnégò pòczëcô Kaszëbóv. Z czasã bò lëterstvò bëło jidentifjikòvóné z „njemjeckõ vjarõ”, a katolëctvò z „pòlskõ vjarõ”, tak co dlô vjele Kaszëbóv to pravje vëznanjé, a njé etnjiczné pòchôdanjé czë jãzëk, mjało decidëjõci vpłiv na samòjidentifjikacëjõ. Zjidentifjikòvanjé katolëctva z pòlskòscõ vpłënã na sztôłtovanjé sã nôrodnëch nastavjenjóv ë na reakcëji na kùlturkampf v 19. stalecim, stvòrzëło dobré varënkji dlô propòlskjich aktivjistóv, agitatoróv ë ksãżëznë. Jinszô doba bëła mjedzë pòmòréńskjimi lëterskjimi Kaszëbami. Kaszëbskji etnograf Otto Knoop, pòchôdajõci wod Stôłpska, pjisôł v 19. stalecú: „Më ze Slédné Pòmòrskjé zvjemë Kaszëbami jedúrno lëterskjich mjeszkańcóv stôłpskjégò a lãbòrskjégò krézú słovjańskjégò pòchôdanjô; katolëckjich Słovjón z bëtovskjégò krézú a Zôpadnëch Prës nazévómë „Pòlôszkami”, bò pò prôvdze ti nji majõ jú prava sã zvac Kaszëbami. Z czasã tak wostalë spòlonizovóni, że sã nje apartnjõ vnetka njiczim wod prôvdzëvëch Pòlôchóv”[4].

Dopjérze v czasú Zimkù Lëdóv panslavjisticzné wudbë pchnãłë rodzõcõ sã kaszëbskõ jinteligencëjõ do wodszmërgnjenjô samòjidentifjikacëjé przez prizmat vëznanjô ë do wopjarcô defjinicëjé kaszëbskjégò nôrodú na słovjaństvje a jãzëkú. Tvòrzëcelã kaszëbskjé nôrodné deje béł dochtór, pjisôrz a etnograf Florión Cenôva (1817-1881), a kontinuatorami jegò dbë bëlë kaszëbskji aktivjiscë nôslédnëch generacij, m. dr. Aleksãder Majkòvskji (1876-1938) abò, v II RP, Zrzeszińce (zvóni tak wod pjismjenja „Zrzesz Kaszëbskô”) takji jak Jón Rómpskji (1913-1969), Jón Trepczik (1907-1989) a Aleksãder Labùda (1902-1981). Ti slédni, czãsto brevjiter kriticzni procëm pòlskjégò rzõdú, v svòji pùblicisticzni robòce mjelë do wuczinkù z cenzurõ, kònfjiskatõ nakładóv pjismjenja a navetka arasztovanjami.

Cenôvòvë vëstõpjenja sã pòtkałë z kritikõ pòlonocentriczno nastavjonëch aktivjistóv, v tim Jarosza Derdovskjégò (1852-1902); z pòzdnjészëmi Zrzeszińcami pòlemjizovalë Frãc Sãdzëckji (1882-1957) ë pùbliciscë zgromadzoni vkół mjedzëwojnnégò pjismjenja „Klëka”. Vësztôłcenjé sã mjedzë kaszëbskõ jinteligencëjõ apartnosce v spravje nôrodné jidentifjikacëjé doprovadzëło do wutvòrzenjô dvúch róvnoległëch narracij wo pòczëcim ë jãzëkú, jakjé za Kòżëczkòvskõ[5] je mòżno nazvac kaszëbòcentricznõ a pòlonocentricznõ. Wo całi ten czas domôcô jinteligencëjô mùszëła téż kònkùrovac wo vpłiv na svój lúd z njemjeckjim ë pòlskjim sistemã edukacëjé, z katolëckõ ksãżëznõ, v dzélú napłënjãtõ, a téż z pòlskõ ë njemjeckõ prasõ.

Pò II svjatovi wojnje novô pòliticznô jistnosc pòstavjiła przed Kaszëbami nové vëzvanja. Nacionalisticznô ë wunifòrmjisticznô lënjô vładzóv PRL sprovadzëła Kaszëbóv do pòlskjé etnografjiczné grëpë ze svòjim folklorã ë gôdkõ, jednak njeżëczno sã wodnôsza do dõżenjóv do jãzëkòvé ë kùlturové emancipacëjé. Pòdezdrzenja vładzóv procëm Kaszëbóv doprovadzëłë do te, że dopjérze v 1956 r. pòvsta ta pjerszô pòwojnnô kùlturno-spòlevô worganizacëjô, Zrzeszenie Kaszubskie. To sã ale stało przë blëzkji vespółrobòce z vładzõ ë njé bez wudzélú szpecialnëch słúżeb. Aktivnô v ZK starszô generacëjô Zrzeszińcóv bëła znôjma marginalizovónô. V 1964 r. Zrzeszenie Kaszubskie pò sparłãczenjim ze Zrzeszeniã Kociewskim sã mjenjiło v Kaszëbskò-Pòmòrskjé Zrzeszenjé, jakjé do dzisô fùnkcionérëje jakò ta nôvjikszô vedle nôleżnjikóv spòlevò-kùlturnô worganizacëjô na Kaszëbach ë v Pòmòrsce.

Pòvszechnô diskrimjinacëjô kaszëbskjégò jãzëka v sistemje edukacëjé v czasach PRL bëła jednõ wod vôżnëch prziczin przervanjô mjedzëgeneracijnégò przekazú. Szanse na vprovadzenjé kaszëbjiznë do szkół sã pòjavjiłë jaż pò 1989 r. Jú v 1991 r. sã zaczã wuczba kaszëbskjégò v szkòle na Głodnjicë, jednak przełómjenjim v ti spravje béł dopjérze wustôv z 2005 r. wo nôrodnëch a etnjicznëch mjészëznach a wo rejonalnim jãzëkú, jakji wumòżnjił financovanjé kaszëbskjé edukacëjé z bùdżetú państva. Dzisôdnja przez 20 tësõci wucznjóv na Kaszëbach sã wuczi kaszëbskjégò jakò cëzégò jãzëka, a ve dvúch privatnëch jimersijnëch szkòłach je wuczoni jakò wotczësti jãzëk ë je jãzëkã wuczbë njejednëch drëgjich przibjoróv. Wod 2013 r. na Gdúńskjim Wuniversitece to dô kjerënk kaszëbskô etnofjilologijô. Chòcô to sõ blós licenciackjé sztudia, pòmôgajõ vësztôłcëc novõ generacëjõ kaszëbskjich szkólnëch, gazétnjikóv ë robòtnjikóv jinstitucij kùlturë.

Nové edukacijné mòżnosce pòmôgajõ nabëc jãzëkòvé kompetencëje novim brëkòvnjikóm jãzëka, chtërni gò nje vënjeslë z famjilijnégò strzodovjiszcza abò vënjeslë v njepôłnim stãpjenjú. V wostatnëch dekadach je téż vjidzec wożëvjenjé na vëdôvnjiczim rénkú, tak kjéj jidze wo kaszëbskòjãzëkòvõ lëteraturã, jak téż tã kaszëbò- ë pòmòrzoznavczõ pò-pòlskú ë pò-mjeckú. Rosce téż lëczba tłomaczenjóv svjatové lëteraturë na kaszëbskji jãzëk.

Sistemòvé przemjanë doprovadzëłë do wożëvjenjô sã téż kaszëbòcentricznëch strzodovjiszcz, czegò rezultatã bëło pòvstanjé pjismjón „Tatczëzna” ë „Òdroda”. V 2011 r. bëła wugruńtovónô worganizacëjô Kaszëbskô Jednota, jakô pòstulëje wuznanjé Kaszëbóv za etnjicznõ mjészëznã ë v spravach samòjidentifjikacijné pòlitikji je v wopòzicëji do lënjé zarzõdú Kaszëbskò-Pòmòrskjégò Zrzeszenjô. Tak wobjedvje narracëje wo samòjidentifjikacëji a jãzëkú, jakjé sigajõ 19. stalecô, dërch sõ żiv ë majõ wodnjesenjé v dzisészich nastavjenjach Kaszëbóv, njejednoznacznëch ë rozmajitëch.

Lemkòvje

Anna Maślana

Lemkòvje sõ etnjicznõ mjészëznõ, co wod strzédnëch stalecóv mjeszkô na zemjach zvónëch Lemkòvjiznõ, to znaczi na terenach Njiskjégò Beskidú ë óstovim dzélú Sõdeckjégò Beskidú. Na zemjach przódkóv, ë mòcno z njimi zdrzeszoni, rozvjijalë wob staleca svòjã kùlturã, pjastovelë jãzëk ë sztôłtovalë etnjiczné pòczëcé. Tradicijno sã zajimalë przevażnje gbúrzenjim ë zvjérzãt trzimanjim, a téż rzemjãsłã – produkcëjõ drzevjanëch vôróv (np. kùchennëch pòrzõdkóv abò gòntóv), kamjannëch (m.dr. vjérzkóv do stołóv, mùńskjich kamjenji ë żaren), a téż robjenjim smarë ë dzekcú, drótovanjim a statkóv wuprôvjanjim. Bëlë svjôdkami ë wuczãstnikami vjele historicznëch zdarzenjóv, róvnak to të ze 40. lat 20. stalecô mjenjiłë njé do wodvôrcenjô żëcé jejich spòla.

Pò drëgji svjatovi wojnje pòlskjé kòmùnisticzné vładze vësedlëłë Lemkóv mjeszkajõcëch na terenach pòwojnné Pòlskjé z jich wotczëznë. V latach 1944-1946 vjelgji dzél lemkòvskjégò lëdztva (gôdô sã, że to mògło bëc 65-70% pòpùlacëjé) béł przesedloni na radzeckõ Wukrajinã, a v 1947 r. kòle 30-35 tës. Lemkóv bëlë vësedloni wob akcëjõ „Wisła” na zôpadné ë nordové zemje Pòlskjé. Ë chòcô historëjô Lemkóv je bògatô v tragiczné zdarzenja – jú na zaczõtkú I svjatové wojnë sã wodbivałë masové arasztovanja ë przesladovanja nôleżnjikóv lemkòvskjégò spòla, vjele wod njich bëło trzimónëch v koncentracijnim lôgrze v Talerhofje, gdze wumjéralë abò gúbjilë zdrovjé wod przemòce ë lëchich varënkóv żëcô – to pravje akcëjô „Wisła” je wuznôvónô za wosoblëvje tragicznõ v rezultace. V czasú té woperacëjé vjele Lemkóv bëlë trzimóni v wugruńtovónim pò II svjatovi wojnje lôgrze prôce v Javòrznje, gdze dzél wod njich béł zabjiti abò wumjar wod fjizicznëch a psichicznëch tortur, njedożëvjenjô ë lëchich higenjicznëch varënkóv. Przetranspòrtovóni v cãżkjich varënkach na tzv. wodzvëskóné zemje Lemkòvje sã nalezlë v czësto njeznónim strzodovjiszczú kùlturovim, spòlevim ë nôtërnim. Z trúdna kòmù sã dało vrocëc do svòjé wotczëznë.

Vësedlenja doprovadzëłë do zgúbjenjô majõtkù, zém przódkóv, lasóv ë do całovnégò roznëkanjô Lemkóv, do zervanjô jednotë ë relacij v grëpje a do wosłabjenjô mjedzëgeneracijnégò kùlturnégò przekazú. Nôslédné kjile dekadóv to je czas fòrmalné „njeegzistencëjé” Lemkóv, kjéj bëlë vëstavjoni na vjele fòrmóv diskrimjinacëjé, v tim na przëmùszovõ kùlturnõ asimjilacëjõ. Vładze PRL jich trzimałë za nôleżnjikóv wukrajińskjégò nôrodú ë nje wuznôvałë jich etnjiczné apartnosce. Dopjérze v czasach sistemòvé transfòrmacëjé 80. lat 20. stalecô zôs sã pòjavjiła mòżnosc wugruńtovanjô njezanôleżnëch lemkòvskjich worganizacij ë wofjicialnégò dzejanjô dlô wotrzimanjô ë rozvjicô rodné kùlturë ë jãzëka (v 1989 r. v Legnjici bëła zarejistrovónô ta pjerszô pò II svjatovi wojnje lemkòvskô worganizacëjô – Ferejn Lemkóv [Stowarzyszenie Łemków]).

Vedle Nôrodné Pòvszechné Spjiskji Lëdztva a Mjeszkanjóv z 2011 r. kòle 10 tës. pòlskjich wobëvatelóv zadeklarovalë, że słëchajõ lemkòvskji mjészëznje. Lemkòvje ë jich jãzëk, chtëren nôleżi grëpje pòrénkòvòsłovjańskjich jãzëkóv, sõ dopjérze chronjoni kjile pravnëmi aktami, m. dr. to Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, wustôv, jakji wofjicialno wuznôvô Lemkóv za etnjicznõ mjészëznã. Przez të pravné regùlacëje je mòżno realizovac vjele zadanjóv ë projektóv, chtërnë majõ za cél wochronã, wotrzimanjé ë rozvjicé kùlturnégò pòczëcô, np. edukacijné dzejanja, vëdôvnjictvò, rozkòscérzanjé ë pòdsztëcovanjé wutvórzbë lemkòvskjich wutvórcóv, wotrzimanjé samòjidentifjikacëjé ë tradicëjé abò dokùmentacëjô jãzëka a kùlturë.

Wopjisóné historiczné vëdarzenja ë jejich kònsekvencëje mjałë pòvôżni vpłiv na vjitalnosc jãzëka Lemkóv, wograńczëłë jegò wużivk ë wosłabjiłë mjedzëgeneracijni przekôz, temù dzisô nen jãzëk je klasifjikòvóni jakò zagrożoni. V slédnëch latach bëłë pòdjimóné mnogjé dzejanja, cobë jen wotrzëmac ë revjitalizovac. Dzisôdnja lemkòvskji jãzëk je wuczoni v szkòłach jakò wotczësti jãzëk dlô Lemkóv jakò dodôvkòvi przibjór. V latach 2001-2017, v gromadze z lëteraturõ, historëjõ ë kùlturõ Lemkóv, béł téż wuczoni na Pedagògicznim Wuniversitece v Krakòvje na szpecialnosci rúskô fjilologijô z rúsińskò-lemkòvskjim jãzëkã. To bëłë jedúrné fjilologiczné sztudia z mjészëznovim profjilã na ten ôrt, jakjé rëchtovałë m. dr. do robòtë z jãzëkã ë v jãzëkú lemkòvskjim. Vjele absolveńtóv té szpecialnosce robjõ dzisô za szkólnëch lemkòvskjégò jãzëka, badéróv jãzëka, lëteraturë, rodné kùlturë, tłomôczóv abò redaktoróv pùblikacij ë lemkòvskjich medióv.

Mjedzë vëdôvnjiczëmi dzejanjami v lemkòvskjim jãzëkú je mòżno vëmjonovac m. dr.: dvamjesãcznjik „Besida” („Бесіда”), „Lemkòvskji Rocznjik” („Лемківскій Річник”), wuczałé pjismjono „Rocznjik Rúskjé Bùrsë” („Річник Руской Бурсы”), sõ vëdôvóné tłomaczenja svjatové lëteraturë: Môłi princ (Малий Прінц) ë Miedzwiôdk Pùfôtk (Віні Пу) – pùblikacëje do dzeci, antologije, vspòmjinkji abò pùblicisticzné tekstë. V 2019 r. béł vëdóni dvatomòvi Kòntekstualni słovôrz lemkòvskjégò jãzëka (Контекстуальный словник лемківского языка). Ferejn „Ruska Bursa” v Gòrlëcach vëdôvô dvajãzëkòvõ serëjõ „Biblotéka Lemkòvskjé Klasikji” („Бібліотека Лемківской Клясикы”), to je kanón lemkòvskjé lëteraturë v woriginale ë przekładze na dzisdnjovi lemkòvskji jãzëk. V 2018 r., jakò dzejanjé dlô wochronë a promòcëjé jãzëka a kùlturë, „Ruska Bursa” vëda pòspòle z Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego Cvjiczenja do wuczbë lemkòvskjégò jãzëka (Робочий зошыт до лемківского языка), a v 2020 r. dlô tëch nômłodszëch ë zaczinajõcëch wuczbã lemkòvskjégò Pòvjôstkji na kòżden dzél rokù (Приповідкы на кажду пору рока).

Pòdsztëcovanjémù kùlturnégò pòczëcô lemkòvskjé mjészëznë ë wutvórzbë jé przedstôvcóv słúżõ téż mnogjé kùlturné vëdarzenja, np. Lemkòvskô Vatra v Cëzënje worganizovónô v Mjichałovje, Pòtkanja Trzech Generacij z Lemkòvskõ Kùlturõ (Przemkòvò), Mjedzënôrodné Biennale Lemkòvskjé/Rúsińskjé Kùlturë (Krënjica) abò Lemkòvskô Wutvórczô Jesénj (rozmajité môle na terenje Lemkòvjiznë). V Gładëszovje to dô Lemkòvskõ Edukacijnõ Kòplã, v jakji sõ realizovóné témòvé varkòvnje tradicëjé ë edukacijné zajmë do dzeci ë młodëch. Przitomnosc lemkòvskjégò jãzëka v pùbliczni sferze je jednak njevjelgô. Przez dbã nôleżnjikóv Ferejnú Lemkòvskjé Młodzé „Czuha” v Pòlsce dzevjińc lemkòvskjich vsi mô dëbeltjãzëkòvé (pòlskô-lemkòvskjé) tôfle z jejich mjonami. Wod 2011 rokù to dô radio LEM.fm, chtërno emjitëje programë v lemkòvskjim jãzëkú, téż na żëvò. Na zaczõtkú bëło przëstãpné blós v jinternetovim rëmje, dopjérze nadôvô téż na czãstotach 106,6 MHz z Gòrlëcóv ë 103,8 MHz z Pòlkòvjic v Njiżnim Szlõskú; redakcëjô radia provadzi téż jinfòrmacijni pórtal v lemkòvskjim jãzëkú www.lem.fm. Nôleżnjicë lemkòvskjégò spòla, mjedzë njimi téż pòdszëkôcze jãzëka, kùlturë, historëjé ë lëteraturë, ju wod kjile lat robjõ mët z wuczałëmi Varszavskjégò Wuniversitetú, majõ svój dzél v rozmajitëch projektach, jakjich cél to m. dr. revjitalizacëjô zagrożonëch jãzëkóv, v tim lemkòvskjégò.

Szlõzôcë

Rafał Rzepka

Na pitanjé kògùm sõ Szlõzôcë je mòżno dac kjile wodpòvjesci zanôléżno wod te, nó co më chcemë dac bôczenjé. V tim nôprostszim rozmjenjim to je mjono na mjeszkańckji a mjeszkańcóv Szlõska – bez defjinjovanjô jejich nôrodné abò etnjiczné javernotë. Jeżlë më sã przëzdrzimë na dzisdnjovi administracijni pòdzél (wodervóni wod realnëch kùlturno-etnjicznëch varënkóv tj. bez vzëcô pòd wuvôgã historij rejonóv ë teritorium vëstãpòvanjô lokalnëch kùltur) më bë mòglë tak nazvac vszëtkjich mjeszkańcóv szlõskjégò województva, co czãsto sã dzejô v woglovòpòlskjich médialnëch przekazach. Jednak kjéj më dómë bôczenjé na historëjõ szlõskjé zemje ë mjenjajõcé sã wob staleca demògrafjiczné varënkji, më wuzdrzimë, że takô defjinicëjô je falszëvô, bò pòmjijô kvestiã samòjidentifjikacëjé jednostkji, téj jé jindivjidualné nôrodné/etnjiczné pòczëcé. Przez mnogjé nôtërné bògastva ë mòżnosc letkjégò nalézenjô robòtë, Szlõsk vjedno przëcigôł do se lëdzi z cavné Europë. Czãsté mjigracëje lëdztva cignãłë za sobõ kùlturnõ rozmajitosc, a elemeńtë kùltur przëbëczóv, nôprzód cëzé autochtonóm, z czasã (przez mechanism adaptacëjé) sã stôvałë dzélã kùlturnégò landszaftú té zemje.

Rozvjicé mjast na Szlõskú doprovadzëło do rozvjicô hańdlú – wosoblëvje tegò, jakji sã wodbivôł przez wodã. V 14. stalecim Vrocłôv, stolëca Szlõska, vszed do té nôvjikszé hańdlové worganizacëjé v Europje – Hanzë. Pravnô samòbëtnosc szlõskjich ksãżtv ë przënôleżnota do federacijné wunjijé państv Kòrónë sv. Vacłava sprôvjałë, że Szlõsk dlô vjele lëdzi béł atrakcijnim môlã do żëcô ë rozvjicô sã. Pòzdnjészé staleca ë tragicznô dlô całé Europë stalatnô wojna nje strzimałë napłëvù jimjigrańtóv, a navetka jen przërëchlëłë.

Dzãka rozvjicémù jindustrëjé ë płënõcim z té prziczënë vzõtkóm Szlõsk chùtkò sã stôł na svój ôrt przëstanjõ ë dlô tëch chcõcëch sã zbògacëc na hańdlú abò jindustrëji, ë tëch, jakji prosto szúkalë za robòtõ. Jimjigracëji cëzozemczikóv na Szlõsk nje przeszkòdzëłë mnogjé krëvavé kònfliktë, takjé jak chòcle trzë szlõskjé wojnë abò austrëjackò-prëskô wojna wo domjinacëjõ v Njemjeckji Zdrzeszi. Svój môl – wokróm sõsadëjõcëch ze Szlõzôkami Czechóv, Njemcóv, Słovôkóv czë Pòlôchóv – tú nalezlë téż mnogji przedstôvce żidzkjégò spòla, emjigrancë z drëgjich partóv Austro-Madżaróv ë jindustrialni robòtnjicë z Vjelgjé Brëtanjijé. Jinvesticëje tú provadzëlë jindustrialnjicë ze Sztécóv. To pravje na njejednakô etnjicznô sztruktura ë bòkadosc vjelekùlturnosce dałë realni grúńt pòd bùdovanjé nôrodnégò pòczëcô Szlõzôkóv v pòzdnjészim czasú.

Mùszi jednak stanovjito pòdsztrichnõc, że szlõskô javernota nje bëła zbùdovónô jedúrno na zapòżëczenjach z jinszich kùltúr. Javernotovô apartnosc Szlõzôkóv sã sztôłtova jú ve vczasnëch strzédnëch vjekach v wobrëmjim przënôleżnotë do Vjelgòmòravskjé Zdrzeszë ë pòspólné worganizacëjé spòlevégò żëcô szlõskjich plemjón. Fragmantë wumòcnjenjóv zlokalizovónëch na grańcach szlõskjich zém, takjich jak Szlõskjé Vałë na Dólnim Szlõskú (szlõskò-łúżëckô grańca) abò Dukt Worzłovëch Gnjôzd (sistema pòlskjich festingóv na pòlskò-szlõskji grańci), sõ bezpòstrzédnim przikładã pòspólnotovégò ë njezanôléżnégò (apartnégò wod sõsadóv) charakterú szlõskjich zém. Njezanôléżnosc szlõskjich ksãżtv ë wolnëch stanovëch państv na Szlõskú mô svòje pòcvjerdzenjé ve vjele pravnëch aktach z tamtegò czasú, jakjé je mòżno nalezc ë v szlõskjich, czeskjich, czë njemjeckjich historicznëch zdrojach. Njejednë wod njich sõ wunikatové v kònteksce czasú, z jakjégò pòchôdajõ (np. Zemskô Wordinacëjô Wopòlskò-Racëbòrskjégò Ksãżtva, to znaczi dokùmant majõci pòznakji ë sztrukturã dzisdnjové kònstitucëjé). Roscenjé nôrodnégò pòczëcô (v dzisdnjovim rozmjenjim) przëszło, javerno jak kòl drëgjich nacij Vestrzédné Europë, wob Zimk Lëdóv v 19. stalecim, ë v Austrëji, ë v Krolevstvje Prës. Tedë sã pòjavjiłë pjerszé głose wo pòtrzébnosci pòwołanjô worganizacij abò jinstitucij, chtërnë bë mjałë chronjic kùlturnõ spôdkòvjiznã Szlõzôkóv ë prava do samòstanovjenjô ë pjastovanjô wużivónégò jãzëka (a navetka kjile jãzëkóv). Pò zakùńczenjim I svjatové wojnë ë przegranjim Njemjeckjégò Césarstva v szlõskjich strzodovjiszczach nôrodnëch aktivjistóv sã pòjavjiła jideja pòwołanjô samòstójné Górnoszlõskjé Repùblikji, jakô svòjim teritorium bë wobjima pòrénkòvi part Szlõska, vjele barżé kùlturno ë etnjiczno rozmajiti jak jegò zôpadni – njiżnoszlõskji – dzél. Szkòda, le në planë bëłë zarzúconé przez njezanôléżné wod Szlõzôkóv decizëje dobivajõcëch państv Ententë. Pòzdnjészé vëdarzenja (górnoszlõskô domôcô wojna v Pòlsce znónô pòd mjonã III szlõskjégò pòvstanjô, II svjatovô wojna ë aneksëjô vjikszosce Szlõska przez PRL) do kùńca znjikvjiłë realnõ szansã Szlõzôkóv na stvòrzenjé vłôsnégò państva, jaż pò dzisészi dzénj.

Dopjérze Szlõzôcë mjeszkajõ ë na terenje Pòlskjé Repùblikji, ë Czeskjé Repùblikji. Vedle slédné pòvszechné spjiskji z 2011 rokù na terenje Pòlskji mjeszkajõ 847 tës. wobëvatelóv, chtërni deklarëjõ szlõskõ nôrodnosc. V wobrëmjim té lëczbë 471 tës. wobëvatelóv deklarëjõ dëbeltnõ nôrodnosc (szlõskô + jinszô), a 376 tës. vëbralë szlõskõ nôrodnosc jakò jedúrnõ. V Czeskji Repùblice lëczba lëdzi deklarëjõcëch szlõskõ nôrodnosc to bëlë 12 tës. v tim jistnim roce. Wokróm apartné javernotë Szlõzôcë majõ téż svój jãzëk (szl. ślůnsko godka), jakji słëchô grëpje słovjańskjich jãzëkóv, a téż dva sztandardë zapjisú łacińskjim alfabétã. Dzisôdnja szlõskji jãzëk wużivô lëdztvò mjeszkajõcé ë v pòlskjim, ë v czeskjim parce Szlõska. Vedle pòvszechné spjiskji RP z 2011 rokù szlõskji jãzëk v domôcëch kòntaktach wużivajõ przez 529 tës. wobëvatelóv Pòlskji, z czegò 126 tës. wużivajõ le blós te jãzëka. Je vôrt spòmnõc, że pò 1945 rokù, kjéj vnetka cavni Szlõsk sã nalôz v grańcach PRL, wużivk szlõskjégò jãzëka béł dłúgji czas zakôzóni v pùblicznim rëmje. Lëdze gôdajõci pò-szlõskú bëlë represionovóni przez państvòvi aparat. Pòvszechnim zjavjiszczã bëła téż rezignacëjô z wuczenjô szlõskjégò jãzëka ë gôdanjô v tim jãzëkú v kòntaktach z dzecami, co mjało jim zazichrovac lepszi start v dozdrzelałim żëcim ë mòżnotã dobëcô lepszé edukacëjé. Vjele starszich lëdzi do dzisô na rozmajiti ôrt pòkazëje svój strach przed wużivkã szlõskjégò jãzëka v pùblicznim rëmje, co sóm – jakò szlõskji aktivjista – jô móg njé jeden rôz zmerkac v bezpòstrzédnëch gôdkach z njima. Baro czãsto je mòżno zmerkac zjavjiszcze przechôdanjô na szlõskji jãzëk kòl starszich lëdzi dopjérze v sztóce zaczãcô kònversacëjé v tim jãzëkú. Czasã to sã zdôrzô jaż pò kjile zdanjach vërzekłëch v szlõskjim jãzëkú. To sã tikô zachtné vjikszosce lëdzi mjeszkajõcëch ve vjelgjich mjastach. Na vsach ë v mjasteczkach czãscé v mjedzëlëdzkjich kòntaktach je czëc szlõskji jãzëk.

Wupôdk kòmùnisticznégò sistemù, a téj sistemòvé transfòrmacëjé v Pòlsce zrobjiłë, co szlõskji jãzëk dostôł vjikszi rúm do rozvjicô. Razã ze svòbòdõ zdrzészanjô sã pòjavjiłë sã z czasã pjerszé worganizacëje, jakjé pòstulovałë wochronã szlõskjé javernotë ë animacëjõ lokalné kùlturë a rozvjicé szlõskjégò jãzëka. Mjimò tegò situacëjô szlõskjégò jãzëka ë szlõskjé javernotë z perspektivë prava RP dërch nje je wunormòvónô. Strzodovjiszcza szlõskjich aktivjistóv wod vjele lat majõ starã wo wuznanjé szlõskjégò jãzëka za rejonalni jãzëk przez pòselskjé projektë tikajõcé sã zmjanë wustavù wo nôrodnëch a etnjicznëch mjészëznach. Nódto v 2014 rokù dzãka jiniciativje strzodovjiszcz szlõskjich aktivjistóv bëłë pòzebróné przez 140 tës. pòdpjisóv pòd wobëvatelskjim projektã wustavù, jakji bë vpjisovôł Szlõzôkóv na spjiskã etnjicznëch mjészëznóv v Pòlsce. Szkòda, le vszëtkji donëchczasové projektë tikajõcé sã pravnégò wuznanjô szlõskjégò jãzëka abò szlõskjé nôrodnosce nje przeszłë fùl legislacijnégò procesú. V ti spravje vładze kònsekventno wod 1989 rokù wodmôvjajõ Szlõzôkóm elementarnëch pravóv v wobrëmjim wochronë jejich jãzëka a kùlturë.

Dopjérze szlõskô kùltura sã rozvjijô v pjerszi rédze v górnoszlõskjim parce Szlõska. Na Dólnim Szlõskú – przez nastãpstva II svjatovi wojnë ë masové przesedlenja – mòcno domjinëje pòlskô kùltura. Dzisészé mëszlenjé Szlõzôkóv wo Szlõskú zavjérô v se elemantë pamjãce wo dôvnim etosú żëcô Szlõzôkóv skòncentrovónim vkół chëczi ë robòtë (zvjiksza v cãżkji jindustrëji) v zestavjenjim z próbõ wodpòvjesce na dzisdnjové tôkle żëcô mjeszkańcóv Szlõska (takjé jak trobel czëstégò lëftú abò zmjana v pòdeńdzenjim do robòtë ë samégò gòspòdarczégò mòdelú szlõskjé zemje, pòdzeloné pòlskjimi administracijnëmi greńcami a téż europejskjimi eurorejonami). Ë chòcô kòmùnism efektivno wodbjił svój céch na szlõskji kùlturze, to młodi Szlõzôcë majõ starã przëvrocëc pamjãc wo dôvnim, vjelekùlturnim Szlõskú, a za jednégò dopasovac jegò kùlturã do vëzvanjóv 21. stalecô ë erë mòdernëch technologij. Przikładã tegò móże bëc rozvjicé témòvëch karnôlóv pòpùlarizëjõcëch Szlõsk przez spòlevé média (takjé jak YouTube) abò próbë przekładú klasicznëch tekstóv svjatové lëteraturë na szlõskji jãzëk v cifrovi fòrmje (e-bookji pò-szlõskú). Szlõskòsc dlô vjele lëdzi je atrakcijnô v pjerszi rédze dzãka jé wotemkłémù a tolerancijnémù charakterovi, a kùlturovô bòkadnosc, jakõ dôvô Szlõsk, pòdskôcô wutvórcóv do artisticznégò rozvjicô, czegò przikładã sõ prestiżevé nôdgrodë dlô architektonjicznëch prôcovnjóv ze Szlõska abò mnogjé filmòvé festivale (Festiwal Kiloff, Cropp Kultowe), mùziczné (Rawa Blues Festival, Off Festival, Colours of Ostrava) abò z ôrtú plasticznëch kùńsztóv (Art Naif Festiwal) ë téatrú (Ars Cameralis, Interpretacje). Tim szlõskòsc parłãczi v se to, co lokalné, z tim, co chòcô cëzé, dôvô mòżnotã jintelektualnégò a javernotovégò rozvjicô jednostkji.

Vëlemòvjanje

Tymoteusz Król (Tiöma fum Dökter)

Vëlemòvjanje sõ njevjelgõ etnjicznõ grëpõ, jakô mjeszkô v mjesce Vëlemòjce na pògrańczim Szlõzka ë Małopòlskji, v Wosvjãcëmskji Kòtlënje. Nen môl béł wugrúńtovóni v 13. stalecim wod wosadnjikóv ze zôpadné Europë. Ti przëvjezlë sobõ svój germańskji jãzëk, jakji ve Vëlemòjcach béł głóvnim nôrzãdłã kòmùnikacëjé dlô Vëlemòvjón, a téż mjeszkajõcëch tamò Pòlôchóv, Mjemcóv a Żëdóv.

Vëlemòvjanje wokróm gbúrzenjô sã zajimelë téż tkactvã. Svòje vôrë zapòczãlë przedavac búten Vëlemòjc, przez co chùtkò to hańdel sã stôł do njejednëch tim głóvnim zdrzódłã zôróbkù. Przevażnje jezdzëlë do Vjidna, gdze navetka mjelë svòje krómë ë magazinë na vôrë, ale doprzëchôdalë téż do vjele dalé leżõcëch mjast: Londinú, Madritú, Hambòrga, Barlëna, Mòskvë, Jass, Bùdapesztú a Jistambùłú. Tak barzo sã mjelë na hańdlú zbògaconé, że v 1808 rokú (kjéj Vëlemòjce sã nalôżałë v mònarchiji Habsbùrgóv) sã vëkúpjilë z pòddaństva. Pò dzesińc latach Vëlemòjce dostałë mjeskjé prava. To dozwolëło na jesz chùtszé rozvjicé te môlëznë, co v efekce doprovadzëło do vëapartnjenjô sã v lokalnim spòlú pjińc grëp. Tõ pjerszõ bëłë jinteligenckjé rodë z propòlskõ, proaustrëjackõ abò pronjemjeckõ worientacëjõ; tõ drëgõ – bògati gbúrzë, chtërni zbjég vëprodukòvónëch vôróv przedôvalë hańdlarzóm; tõ trzecõ – ni hańdlarze; tõ czvjôrtõ – mjészi gbúrzë, chtërni mùszëlë robjic kòl nëch vjikszëch, cobë sã vëżëvjilë. Tõ slédnõ grëpõ bëlë słëdzë sztamùjõci przevażnje z môlëznóv v wokólstvje.

Zdënkji bëłë colemało robjoné bënë wopjisónëch grëp. Zdôrzało sã ale, że wosoba z vjelgjégò gbùrstva bëła zdónô z hańdlarzã abò przedstôvcõ jinteligencëjé. Temù, że Vëlemòvjanje bëlë bògatszi jak mjeszkańce sõsednëch vsóv, jak téż przez jich apartnõ javernotã, rzôdkò dochôdało do mjeszónëch pòlskò-vëlemòjskjich zdënkóv. Vëlemòvjanje vjikszoscõ sã nje czëlë anjé Pòlôchami, anjé Njemcami. Ti vëtvòrzëlë vłôsnõ, specifjicznõ javernotã, jakô stoja v wopòzicëji ë do pòlskòsce, ë njemjeckòsce. To dozvôlało wostac bezstronnëmi, wosoblëvje v czasach agresivné kònfrontacëjé nëch dvúch nacionalismóv.

Vëlemòvjanje przëvôżalë ze svòjich rézóv rozmajité egzoticzné vôrë, v tim sztofë. Z tëch pòvstałë vëlemòjskjé bjałeczné rúchna, jakji mjedzë drëgjima rúchnami Europë sã vëapartnjajõ njé le bòkadoscõ farvóv a fòrm, le téż mòcno rozbùdovónim sistemã kòmpletovanjô zestavóv wobleczenjô na pasovné leżnosce. To dô na przikłôd kjile variantóv żałobnégò wobleczenjô (z farvami z przevôgõ bjôłégò, różevégò a mòdrégò), a navetka pôrã ôrtóv codnjovëch rúchen. Chłopskjé wobleczenjé sã nje różnjiło za mòcno wod mjeskjé módë – vjidneńskjé. Téż v architekturze, tradicëjach ë famjilijnëch ë corocznëch zvëkach wokróm vjele pòznakóv pòspólnëch z kùlturõ Szlõska ë Małopòlskji, je mòżno nalezc apartnosce vëchôdajõcé z vëlemòjskjé specifjikji.

Ta farvjistô vëlemòjskô kùltura bëła vjidzónô ë wod pòlskjich, ë wod njemjeckjich wuczałëch, rézovnjikóv abò aktivjistóv jakò cos jinteresëjõcégò ë vôrt rozpropagòvanjô. Ti ë ti probòvalë dodavac v jé wopjisach elemeńtë svòjich nacionalisticznëch jideologij. Tak do Njemcóv Vëlemòjce sã stałë „skansenã pranjemjeckòsce”, a do Pòlôchóv – dokazã, że przëbëcze germańskjégò pòchôdanjô mògõ sã stac Pòlôchami. Wo Vëlemòjcach vjele bëło pjisóné, Vëlemòvjón v strojach zarôczalë jú v 30. latach 20. stalecô na rozmajité vëstãpë na pòlskjich a njemjeckjich festivalach. Te entuziasmù nje dzelëlë mjeszkańce vsóv v wokólstvje: do lëdztva z pòlskjich vsóv Vëlemòvjanje bëlë Njemcami, do njemjeckjich – „bjôłëmi Żëdami”, co nje zasłúgùjõ, przez svój kòlorit ë zarôbjanjé na hańdlú, na mjono prôvdzëvëch Njemcóv.

Baro rozmajité bëłë kavle Vëlemòvjón wob drëgõ svjatovõ wojnã, kjéj mjelë do wuczinkù z represëjami ë próbami zastraszenjô. Chtërni v 1939 roce bjôdkòvalë przë pòlskjim wojskú, chtërni pòdpjisalë Volkslistã ë bjôdkòvalë przë Wehrmachce, drëdzë wuceklë do Andersové armeje, jesz jini Volkslestã nje pòdpjisalë ë abò sã tacëlë wob całõ wojnã, abò bëlë zabróni do lôgra prôcé. V 1945 rokú zakôzalë wużëvac jãzëka ë vëlemòjskjégò stroju, a Vëlemòvjanje bëlë pòddóni mnogjim przesladovanjóm: vëvôżanjémù, vësedlanjémù, celesnim a pjenjãżnim sztrôfóm, a téż simbòliczni przemòci. Wod pjińcdzesõtëch lat, mjimò zletczonëch zakazóv, to pravje na slédnô fòrma przesladovanjóv mja tã nôvjikszõ rolã. Kjéj svjõteczni strój, mùziczni a túńcovi fòlklor ë njejednë zvëkji sã sfòlklorizovałë ë sã nalazłë v programje Rejonalnégò Karna „Wilamowice” ë bëłë promòvóné v médiach, të elemeńtë kùlturë ë javernotë, jakjé ve vjikszim stãpjenjú wodróżnjałë Vëlemòvjón wod Pòlôchóv, wostałë v cénji jaż do zaczõtkóv 21. stalecô.

V pjerszi dekadze 21. stalecô mjedzë przedstôvcami młodé generacëjé Vëlemòvjón sã pòjavjiła pòtrzeba vërażenjô svòjé javernotë. Ti zaczãlë dokùmeńtovac vëlemòjskõ kùlturã ë jãzëk, a téż, z pòmòcõ Rejonalnégò Karna „Wilamowice” ë Ferejnú „Wilamowianie”, zaczãlë revitalizacëjõ. Wod 2013 r. to dô dõżenja wo nadanjé vëlemòjskjémù jãzëkòvi sztatësú rejonalnégò jãzëka v Pòlsce. Szkòda, ale mjimò vjele pòzitivnëch wopjinjij, pòdsztëcovanjô wod strzodovjiszcza wuczałëch ë wolé mjeszkańcóv, wymysiöeryś dërch nji mô v pòlskjim państvje wofjicialnégò sztatësú. Temù môlovi aktivjiscë sã kòncentrëjõ na woddólnëch jiniciativach, jakjé wod 2014 pòdsztëcovùjõ pòdszëkôcze z Vëdzéla „Artes Liberales” Varszavskjégò Wuniversitetú. V różnëch fòrmach je provadzonô wuczba vëlemòjskjégò jãzëka (ve Varszavje ë ve Vëlemòjcach), czegò efektã je pòjavjenjé sã kjilenôsce novëch brëkòvnjikóv; vëdôvóné sõ wuczałé pùblikacëje dokùmeńtëjõcé rozmajité aspektë vëlemòjskjé kùlturë ë procese jé przemjanóv, pòetickjé tomikji, tłómaczenja svjatové lëteraturë (np. Môłégò Princa), a téż wuczbòvnjikji do wuczbë jãzëka. Worganizovóné sõ rozmajité vëdarzenja, kònferencëje, fejrovanjé Mjedzënôrodnégò Dnja Wotczëstégò Jãzëka, a téż téatrë ve vëlemòjskjim jãzëkú amatorskjégò karna „Ufa Fisa”. V në dzejanja, chòcô sõ provadzoné ë jiniciovóné zvjiksza przez młodëch, je angażovóné téż strzédné ë – wosoblëvje – starszé pòkòlenjé. Të wostatné wosobë, dlô jakjich vëlemòjskji jãzëk béł jedúrnim domôcim jãzëkã, chòcô sõ jú przez 90 lat stôré, sõ navjedzóné przez wuczõcõ sã gò młodzõ. To dzãka takjim dobrim praktikóm młodi brëkòvnjicë vzérajõ na vëlemòvskji jãzëk jak na simbòl svòjé javernotë, a njé nôslédni cëzi jãzëk wuczoni v szkòle. Novô vëlemòjskô javernota, wotemkłô na vjelekùlturnosc ë jinszosc, zvëskùjõcô z pamjãce wo wosmëstalatnim spòsobje, je dzisô mòżnoscõ, jakõ vëbjérajõ vjele młodëch lëdzi njé le ze samégò mjasteczka, ale téż z sõsednëch môlëznóv.

JÃZËKÒVÔ REVITALIZACËJÔ A JAVERNÉ TERMJINË

Joanna Maryniak

Wuczałi a aktivjiscë majõ woprôcovóné vjele różnëch kòncepcij, kjéj jidze wo proces gúbjenjô jãzëka ë perspektiv radzenjô so z tim problemã wodpòvjôdajõcëch szërokjémù wobjimòvi situacij, co v tëch jãzëkòvé spòla sã mògõ nalezc.

wuchòvanjé jãzëka (language preservation) to je ten nôszërszi termjin, jakjégò akùrôtné znaczenjé zanôlégô wod sztatësú zagrożonégò jãzëka ë wobjimù dzejanjóv, jakjé sõ njewomjijné, cobë zazichrovac jegò przetrëvanjé a cigłotã.

revitalizacëjô jãzëka (language revitalization) to sõ dzejanja, jakjé majõ za cél zvjikszëc lëczbã brëkòvnjikóv jãzëka v spòlach, co v tëch ti nômłodszi nôleżnjicë nje wużivajõ te jãzëka abò sã gò nje wuczõ. Célã je wodvôrcenjé jãzëkòvé zmjanë (reversing language shift[6]).

wotrzimanjé jãzëka (language maintenance) mòże bëc bazovim célã dlô spòlóv, jakjé dërch wużivajõ svój jãzëk, ale sõ vëstavjoné na presëjõ zdrzeszonõ z domjinëjõcim jãzëkã / domjinëjõcëmi jãzëkami ë faktorë, jakjé provadzõ do roscenjô jãzëkòvé zagrôżbë (takjé jak diskrimjinacëjô, szkòłovô edukacëjô v domjinëjõcim jãzëkú, ekònomjicznô presëjô ë trúdnosce).

woddostanjé jãzëka (language reclamation) to je doba, v jakji spòle probùje przëvrocëc do wużivkù jãzëk, chtëren béł zgúbjoni z bútnovëch prziczin.

wodroda jãzëka (language revival) to je doba, v jakji spòle probùje przëvrocëc jãzëk, jakjim jú nje gôdô, a zaczic jen wużëvac nazôd.

wodnovjenjé jãzëka (language renewal) to je ôrt revitalizacëjé jãzëka wużivónégò jedúrno wod lëdzi, chtërni jen pòznalë na njeperfekcijni ôrt; nen stón – a njé „woriginalni” stón jãzëka – sã stôvô pòczõtkòvim pùnktã jãzëkòvé wodrodë. Je diskùsijné, ażlë v takjim przipôdkú më mómë do spravë z kòntinuacëjõ te jistnégò jãzëka abò stvòrzenjim novégò.

Diskrimjinacëjô a przesladovanja v zeszłosci: historicznô trauma

Magdalena Skrodzka, Justyna Olko

Mjészëznové grëpë v svòji historëji czãsto dosvjôdczałë rozmajitëch fòrm wopresëjé ë przesladovanjóv. Kònsekvencëje tragiczné historëjé grëpë, a téż pamjãc wo tëch zdarzenjach, sztôłtëjõ nastavjenja dzisôdnja żëjõcëch generacij a vpłivajõ na stón zdrovjô nôleżnjikóv spòlóv. No wobcõżenjé nje je cëzé żëjõcim dzisôdnja przedstôvcóm mjészëznovëch grëp v Pòlsce, mjedzë drëgjimi Lemkóm, Szlõzôkóm, Kaszëbóm abò Vëlemòvjanóm.

Vjelevëmjarové efektë dłúgòdérëjõcëch wopresijnëch dzejanjóv jedné grëpë procëm jinszé z prziczënë jé nôrodnégò, etnjicznégò abò religijnégò pòczëcô nazévô sã termjinã historicznô trauma. Traumaticzné zdarzenja, jakjé tikajõ całé grëpë ë spòla mògõ bëc prziczënõ njedobrëch psichicznëch a bjologicznëch wobjavóv mjedzë jejich nôleżnjikami[7]. Takjé vëdarzenja sã parłãczõ njé le z pòczëcim stratë pò wosobach, chtërnë zgjinãłë v jich efekce, ale téż pò skażonëch łõczbach pòspólnotë, straconé tatczëznje abò gjinõci kùlturze czë jãzëkú, pòrzúcónëch z prziczënë strachù przed kònsekvencëjami vëjôvjenjô svòjé javernotë. Nódto z traumõ historicznõ dëchtovno sã parłãczi przekôz jejé efektóv na nôslédné generacëje, wurodzoné navetka vjele lat pò traumaticznëch zdarzenjach. Psichòlogiczné, bjologiczné ë spòlevé kònsekvencëje mògõ bò tikac sã lëdzi, chtërni nji majõ derekt przeżëté tragicznëch zdarzenjóv, jakjé sõ jé prziczënõ[8]. V wopjarcim wo pòdszëkbë przeprovadzoné v naszim projekce më chcemë v tútim rozdzélú przëblëżëc dosvjôdczenja historiczné traumë kòl Lemkóv a Szlõzôkóv ë jich kònsekvencëje.

Vëdarzenjim z wosoblëvje vôżnëmi kònsekvencëjami, jakjé v nôvjikszim stãpjenjú bëło prziczënõ pòvstanjô historiczné traumë kòl Lemkóv, bëła akcëjô „Wisła”, przeprovadzonô v 1947. Przëmùszové depòrtacëje Lemkóv z tradicijno zamjeszkónëch przez njich terenóv woznôczałë zgúbjenjé njé le blós zemje ë lasóv, ale téż doróbkù żëcô ë zervanjé famjilijné a grëpòvé łõczbë. Nódto v docélovim placú przesedlenjô Lemkòvje czãsto sã pòtikalë z njedrësznim przëjãcim. Jich diskrimjinacëjô a asimjilacijnô pòlitika państva sprôvjałë, że njewomjijné bëło wukrivanjé lemkòvskjégò pòczëcô, co v kònsekvencëji provadzëło do wosłabjenjô mjedzëgeneracijnégò przekazú jãzëka ë drëgjich elemeńtóv kùlturovégò spòsobù.

V przipôdkú Szlõzôkóv je cãżkò vskazac na jedno vëdarzenjé, chtërno bë bëło tim głóvnim zdrzódłã historiczné traumë. Kjéj jidze wo historëjõ dvadzestégò stalecô, v pamjãci karna majõ sã wodcësknjoné żimkjé dosvjôdczenja ë stratë v I svjatovi wojnje. Derekt pònemù vëbùch pòlskò-njemjeckji kònflikt wo państvòvõ przënôleżnotã Szlõska, v jakjim etnjicznô ë kùlturovô apartnosc jegò mjeszkańcóv nje bëła brónô pòd wuvôgã przez żódnõ ze strón. Szlõzôcë sã stalë célã przesladovanjóv ë represëjé wob njemjeckõ wokùpacëjõ pò 1939, a téj ze stôrnë vładzóv kòmùnisticzné Pòlskji, jakjé vjidzałë v mjeszkańcach Szlõska „Njemcóv” ë „njemjeckjich kòlabòrantóv”. V efekce przesladovanjóv, v tim wumjeszczanjô v pòwojnnëch lôgrach prôcé, żëcé zgúbjilë kjiledzesõt tësõci mjeszkańcóv Szlõska[9], a vjele jinszich vëjachalë do Njemc wod strachù przed dalszëmi represëjami. Pò wojnje vładze PRL negòvałë apartnõ javernotã Szlõzôkóv, a szlõskji jãzëk béł diskrimjinovóni, co mja vpłiv na wosłabjenjé mjedzëgeneracijnégò przekazú, wogreńczenjé wużëcô do domôcé sferë a szërokõ pòlonizacëjõ Szlõska. Situacëjô njevjele sã mjenjiła pò 1989: mjimò dõżenjóv Szlõzôkóv państvò do terô wodmôvjô wuznanjé jejich jãzëka, a samë dõżenja do te czãsto sõ situovóné v diskùrsú pòliticzné zagrôżbë zdrzeszoné z „autonomjizacëjõ” Szlõska.

Anketovóni bëlë proszoni wo vskôzanjé, za pòmòcõ mjaróv adaptovónëch do specifjicznëch dosvjôdczenjóv ë situacëjé apartnëch grëp[10], jak czãsto mëszlõ wo stratach ë kònsekvencëjach traumaticznëch vëdarzenjóv (np. wo stracenjim zemje, gjinjenjim tradicëjé, felënkù mòżlëvòtë gôdanjô v tradicijnim jãzëkú grëpë). Wodpòvjesce bëłë dôvóné na 6-stãpjenjovi skali (wod 0 – „njigdë” do 5 – „klije razi na dzénj”)[11]. Z vjele vëmjonovónëch testovëch pòzicij jednõ wod dvúch nôczãscé spòmjinónëch grëpòvëch strat v wobúch grëpach bëło „zmjészanjé sã spòla z prziczënë pòlonizacëjé”[12]. Proceńtovi rozkłôd czãstotë mëszlenjô wo pjińc grëpòvëch stratach z nôvëższõ strzédnõ wodpòvjesci je przedstavjoni dlô Lemkóv na diagramje 1. (pòdôvkji z rokù 2018), a dlô Szlõzôkóv na diagramje 2. (pòdôvkji z rokù 2020).

Diagram 1. Proceńtovi rozkłôd czãstotë mëszlenjô wo pjińc grëpòvëch stratach z nôvëższõ strzédnõ wodpòvjesci kòl Lemkóv

Diagram 2. Proceńtovi rozkłôd czãstotë mëszlenjô wo pjińc grëpòvëch stratach z nôvëższõ strzédnõ wodpòvjesci kòl Szlõzôkóv

Nje je mòżlëvé pòdszúkanjé vszëtkjich Lemkóv czë Szlõzôkóv żëjõcëch v Pòlsce, bazëjõcë na wodpòvjescach kjileset nôleżnjikóv tëch grëp më móżemë jednak vëapartnjic njejednë regùle. Wo vëmjonovónëch na diagramach grëpòvëch stratach Lemkóv ë Szlõzôkóv strzédno pòłovjica anketovónëch, co je znaczõcim proceńtã, mësli nômjé rôz v mjesõcú. Czãstota mëszlenjô wo dóni grëpòvi strace vëchôdajõcé z historiczné traumë móże svjôdczëc wo jé dotklëvòsci dlô nôleżnjikóv spòla. Nódto czãstota mëszlenjô wo historiczni traumje nje bëła v pòdszëkónëch przez nas grëpach sparłãczonô z vjekã[13], co mòże vskazovac na cigłosc jé przekazú, njezavjisło wod czasú, kjéj tragiczné vëdarzenja pasérovałë. To je vjelevôrtné zdrzódło jinfòrmacij, wosoblëvje do jinstitucij abò worganizacij, chtërnë prôcëjõ v mjono pòdsztëcovanjô etnjicznëch mjészëznóv. Mjerzenjé czãstotë mëszlenjô wo historiczni traumje robji mòżlëvõ téż analizã jejé kònsekvencij. Mësle wo stratach sparłãczonëch z historicznõ traumõ mògõ sã parłãczëc z derekt emòcionalnim pòdskacenjim, jak téż mjec dalszé reperkùsëje dlô zdrovjô ë spòlevé reperkùsëje dlô nôleżnjikóv straumatizovónëch grëp.

Vpłiv historiczné traumë na zdrovjé

Mësle wo historiczni traumje grëpë, co z tõ më sã jidentifjikùjemë, mògõ v nas bùdzëc emòcëje, mjec vpłiv na nasze dzejanja ë júszëc codnjové fùnkcionérovanjé. Vëstãpòvanjé takjich simptomóv më mómë zmjerzoné kòl przedstôvcóv Lemkóv a Szlõzôkóv, pitajõcë jich, jak czãsto czëjõ vëmjonovóné emòcëje (np. „Nje vjém sobje radë, czëjã njedôgã”) ë czë merkajõ kòle se specifjiczné zachòvanja, kjéj mëszlõ wo rëchlé vëmjonovónëch zaszkòdach, jakjé bëłë prziczënõ historiczné traumë (np. „Womjijóm môle abò lëdzi, jakjé bë mòglë zbùdzëc ve mje mësle wo krzivdach ë zaszkòdach Lemkóv/Szlõzôkóv”). Wuczãstnjicë pòdszëkù dôvalë wodpòvjesce na skali wod 0 – „njigdë” do 4 – „vjedno”[14]. Procentovi rozkłôd czãstotë reakcij na mësle wo historiczni traumje z tõ nôvëższõ strzédnõ wodpòvjesci je przedstavjoni dlô Lemkóv na diagramje 3., a dlô Szlõzôkóv na diagramje 4. Róvno kòl Lemkóv ë kòl Szlõzôkóv mësle wo historiczni traumje sã parłãczëłë z jistnëmi nôczãszczé vëstãpùjõcëmi reakcëjami. V wobúch grëpach mësle wo historiczni traumje colemało provadzëłë do emòcionalnégò pòdskacenjô ë pòczëcô, że tragiczné zdarzenja sã mògõ pòvtórzëc.

Diagram 3. Procentovi rozkłôd czãstotë reakcëjé na mësle wo historiczni traumje z tõ nôvëższõ strzédnõ wodpòvjesci kòl Lemkóv

Diagram 4. Procentovi rozkłôd czãstotë reakcëjé na mësle wo historiczni traumje z tõ nôvëższõ strzédnõ wodpòvjesci kòl Szlõzôkóv

Psichòlogiczné kònsekvencëje historiczné traumë sã nje wograńczajõ jedúrno do bezpòstrzédné psichòlogiczné reakcëjé na mëslã wo nji. V grëpach dosvjôdczonëch grëpòvëmi traumami czãscé sã vjidzi m.dr. depresëjõ abò simptomë pòtraumaticznégò sztresú mjedzë lëdzama, jakji sã wurodzëlë vjele lat pò traumaticznëch zdarzenjach[15]. Jakò na kònsekvencëje historiczné traumë sã vskazëje téż na vëższi proceńt samòbójstv ë wuzależnjenjóv wod psichòaktivnëch substancij jak v całosci pòpùlacëjé[16]. Lop efektóv historiczné traumë mòże sã przekładac téż na fjiziczné zdrovjé lëdzi njõ wobcõżonëch, np. czãstotõ vëstãpòvanjô cëkrové chòrosce[17] a chòrosci serca[18].

V naszi pòdszëkbje më téż sprôvdzëlë, jakji vpłiv mô historicznô trauma na całovni stón fjizicznégò zdrovjô ë psichiczni stón Szlõzôkóv. Respòndeńcë ë respòndeńtkji wobtaksovùvalë svój stón zdrovjô na skali wod 1 – „baro lëchi” do 5 – „baro dobri”. Pòdszëkóni Szlõzôcë vskazovalë na strzédno dobri stón zdrovjô[19]. Do wobtaksovanjô psichicznégò stanú pòdszëkónëch wosób më wużëlë skalã zgeneralizovónégò lãkù. Pòdszëkóni lëdze deklarovalë, jak czãsto wob slédné dvje njedzele (wod 1 – „njigdë” do 4 – „vnetka kòżden dzénj”) vëstãpòvałë kòl njich lãkòvé wobjavë, np. „Jô béł/bëła tak njewubëtni/-ô, że jô nji móg/mògła wusedzec na môlú”. Kòl respòndeńtóv takjé wobjavë sã pòjôvjałë strzédno kjile dnji[20]. Rezultatë pòdszëkbë vskazëjõ, że czãscészé mëszlenjé wo historiczni traumje, a v kònsekvencëji vëższé wobjavë historiczné traumë sã przekłôdajõ na deklarovóné lëkszé fjiziczné zdrovjé[21] ë vëższé rezultatë na skali zgeneralizovónégò lëkù[22]. To pòkazëje, jak vôżni ë szërokji vpłiv mô historëjô na codnjové żëcé nôslédnëch generacij nôleżnjikóv straumatizovónëch grëp.

Spòlevé kònsekvencëje historiczné traumë

Mëszlõcë wo mjedzëgeneracijnim przekazú traumë ë jejé negativnim vpłëvã na zdrovjé, je mòżno so zadac pitanjé, dlôcz nen przekôz dërch sã wutrzimùje. Jednõ wod prziczënóv mòże bëc fakt, że pamjãc wo grëpòvi traumje mô adaptacijné fùnkcëje – mô przestrzegac nôslédné generacëje przed bútnovõ grëpõ abò jinszim faktorã, chtëren njese sobõ zagrożenjé, ë wuchronjic wod nôslédnégò dosvjôdczenjô stratë. Jednõ tëch kònsekvencij viktimjizacëjé grëpë mòże bëc wobnjiżoné zavjérzenjé do lëdzi búten jé krãgù. To je sztrategijô baro efektivnô v czasú dérëjõcégò kònfliktú, ale v czasú mjirú abò v situacëji zagrożenjô njesparłãczonégò z nôleżenjim grëpje, ta mòże mjec negativné kònsekvencëje, co më mómë sprôvdzoné kòl Lemkóv a Szlõzôkóv.

Më zapitelë lëdzi, co sã jindetifjikùjõ jakò Lemkinjô/Lemkò ë Szlõzôczka/Szlõzôk, jak barzo zavjérzajõ różnim pòlskjim jinstitucëjóm ë pòlskjim sõsadóm. Wodpòvjesce bëłë dôvóné na 5-stãpjenjovi skali (wod 1 – „njijak nje zavjérzóm”, do 5 – „jak nôbarżé zavjérzóm”). Wustrzédnjoné rezultatë sztúrzõ, co Lemkòvje a Szlõzôcë strzédno zavjérzajõ Pòlôchóm[23]. Analiza łõczbë mjizë historicznõ traumõ a stãpjenjã zavjérzenjô do lëdzi búten svòjé grëpë vëkôza, że v wobúch spòlach czãscészé mëszlenjé wo historiczni traumje provadzëło do vëższich simptomóv historiczné traumë, a të sã rzészëłë z njiższim zavjérzenjim do Pòlôchóv[24].

Nódto pòczëcé historiczné traumë ë jé mnogjé kònsekvencëje, v tim felënk zavjérzenjô, mògõ sã zmòcnjic przez diskrimjinacëjõ dosvjôdczonõ dzisôdnja.

Pòdszëkji vskazëjõ, że dzisôdnja wodczëtô diskrimjinacëjô zdrzészonô z etnjicznõ javernotõ, jakô v zeszłosci bëła prziczënõ przemòce procëm té grëpë, zmòcnjô pòczëcé traumatizacëjé[25]. V trzech pitanjach më pòprosëlë wuczãstnjikóv naszé pòdszëkbë wo wobtaksovanjé wodczëté diskrimjinacëjé – np. „Zdarzëło mje sã bëc pòtraktovónõ njemjiło abò njespravjedlëvje bezto, że jem Lemkinjõ/Lemkã (Szlõzôczkõ/Szlõzôkã)”. Pòdszëkóné wosobë wodpòvjôdałë na skali wod 1 – „mòcno sã nje zgôdzóm” do 5 – „jak nôbarżé sã zgôdzóm” (akùrôtné jinfòrmacëje wo dzisdnjovi diskrimjinacëji ë jejé kònsekvencëjach kòl pòdszëkónëch grëp sõ do nalézenjô v nôslédnim rodzélú). Pòkôzało sã, że kòl Lemkóv a Szlõzôkóv vëższé pòczëcé diskrimjinacëjé dosvjôdczoné dzisôdnja sã parłãczëło z czãstszim mëszlenjim wo historiczni traumje[26] a czãscészëmi psichòlogicznëmi reakcëjami na historicznõ traumã[27]. Nódto woba ôrtë diskrimjinacëjé (historicznô a dzisdnjovô), przez psichòlogicznõ wodpòvjesc na historicznõ traumã, wobnjiżałë zavjérzenjé Pòlôchóm[28]. Jinaczé rzec, v relacëji mjedzë dzisôdnja dosvjôdczonõ diskrimjinacëjõ a stãpjenjã zavjérzenjô Pòlôchóm klúczevõ rolã graje pamjãc wo historicznëch krzivdach.

Rekòmendacëje, to znaczi jak wobnjiżëc negativné efektë historiczné traumë

Kjéj pamjãc wo tragicznëch zdarzenjach mô mnogjé negativné kònsekvencëje, mòże bë mjôł wo njich prosto probòvac zabaczëc? To ale nje je mòżné. Przekôz vjedzbë wo historëji grëpë, v tim té tragiczné, ë wo jé kònsekvencëjach, nje wodbivô sã jedúrno przez bezpòstrzédné svjôdectva lëdzi. Starszi, chtërni chcõ chronjic svòje dzecë wod bòlesné pamjãce, mògõ nje chcec wó nji rozpòvjadac, bùdëjõcë tzv. kònspjiracëjõ môłczenjô[29]. Jednak navetka jeżlë wo traumje sã nje gôdô derekt, jé przekôz sã wodbivô pòstrzédno, na przikłôd przez zachòvanja nôleżnjikóv grëpë, reakcëje na zachòvanja drëgjich ë rozmajité nastavjenja wuvarënkòvóné viktimjizacëjõ (np. womjijanjé wużëcô etnjicznégò jãzëka). Jinaczé rzec, womjijanjé témë bòlesnëch vëdarzenjóv ze zeszłosce je téż fòrmõ przekazú traumë. Vłôsnim szvõgã przekôz sã wodbivô téż przez wuczbã historëjé ë rozmajité fòrmë wupamjãtnjenjô zeszłëch vëdarzenjóv. Wuznanjé ë przeprôcovanjé traumë przez grëpã przëczińcóv je vôżnim faktorã, jakji pòmôgô pòkrzivdzoni grëpje sã pògòdzëc z vëdarzenjami ze zeszłosce ë lepjé so radzëc z jejich vjelevëmjarovëmi kònsekvencëjami[30]. Felënk dialogù wo traumaticznëch dosvjôdczenjach móże téż mjec negativni vpłiv na bùdovanjé relacij z vjikszoscovëmi grëpami, bò no môłczenjé móże bëc vëzvëskóné do delegitimjizacëjé abò wumjészanjô żõdanjóv, chtërnë sõ rezultatã strat a krzivd dosvjôdczonëch v zeszłosci. V rezultace jednõ wod kònsekvencij môłczenjô wo historiczni traumje mòże bëc pòczëcé sromòtë ë njiższosce kòl nôleżnjikóv njõ dosvjôdczonëch grëp.

Nji ma téj võtplëvòtë, co pjastovanjé pamjãce wo historicznëch zdarzenjach je njemjijné. Ceż tedë je mòżno zrobjic, cobë przë pòdtrzimanjim bòlesné pamjãce za jednégò wobnjiżëc negativni vpłiv traumatizacëjé? Zgódno z rezultatami pòdszëkóv na témã „spòlevé kùracëjé” (social cure) lëdze lepjé so radzõ z diskrimjinacëjõ ë deklarëjõ vëższi psichiczni dobrostón, jeżlë czëjõ zdrzesz z nôleżnjikami svòjé grëpë, to znaczi majõ vësokji stãpjénj grëpòvé jidentifjikacëjé[31]. Nódto to jãzëk dóné grëpë mòże bëc zdrzódłã jé pòzitivné jidentifjikacëjé[32]. Temù më pòprosëlë wuczãstnjikóv pòdszëkbë wo wobtaksovanjé, jakji jãzëk (wod 1 – „blós pò-pòlskú” do 7 – „blós pò-lemkòvskú/szlõskú”) wużivajõ v rozmajitëch aspektach żëcô ë kòmùnikacijnëch kòntekstach (np. v gôdce ze starszima, z drëchami, v spòlevëch médiach). Róvno kòl Lemkóv[33], jak téż Szlõzôkóv[34] wosobë, jakjé czãscé wużivałë lemkòvskji/szlõskji, mjałë mjészé wobjavë historiczné traumë jak lëdze, chtërni tak samò czãsto mëslëlë wo historiczni traumje, ale rzadzé wużivałë jãzëk grëpë. Jinaczé rzec, czãscészé wużivanjé lemkòvskjégò jãzëka przez Lemkóv ë szlõskjégò przez Szlõzôkóv pòzitivno vpłivô na jejich psichiczni dobrostón.

Cobë pòdsëmòvac, v grëpach, jakjé mjałë svój dzél v naszich pòdszëkach, to dô mjedzëgeneracijni przekôz traumë. Cobë przekjidnõc negativné kònsekvencëje historicznëch vëdarzenjóv, mùszi vëelimjinovac faktór, jakji dërch je zmòcnjô – diskrimjinacëjõ – ë dãżëc do empaticznégò wuznanjô traumë ë dotklëvëch strat dosvjôdczonëch v rezultace historicznëch vëdarzenjóv przez mjészëznové grëpë, a za jednégò wuznanjô role, jakõ v tëch vëdarzenjach grałë represionëjõcé grëpë. Kòl spòlóv dosvjôdczonëch historicznõ traumõ je vôrt vskazovac na profjitë vëchôdajõcé z pjastovanjô mjészëznovégò jãzëka v różnëch sferach żëcégò (téż v pùblicznim rëmje) ë przekazovanjô gò nôslédnim generacëjóm.

PRZESLADOVANJA A HISTORICZNÔ TRAUMA VE VËLEMÒJCACH

Tymoteusz Król (Tiöma fum Dökter)

Sztatës mjészëznë, jakõ wod dôvna bëlë Vëlemòvjanje, sã parłãcził z njeżëcznoscõ sõsadóv, navetka v tak vjelekùlturnim rejonje, jakjim bëło wokólstvò né môlëznë, to je pògrańczé Szlõska a Małopòlskji. Pjerszé przesladovanja, co wó tëch më vjémë, sã vëdarzëłë v czasach kòntrrefòrmacëjé v 17. a v 18. stalecim. Vëlemòvjanje, jakò refòrmòvóni evanjelëcë, bëlë vnenczas szëkanovóni przez przëbëtëch z bútna katolëkóv. Njejedni bëlë zmùszoni vëjachac ze svòjégò mjasta. V 19. stalecim sã vësztôłcił stereotip Vëlemòvjana-hańdlarza. No rzemjãsło, procëmno do robòtë na roli, bëło trzimóné na pòlskji vsi za njewutcëvé. Łôtvje pravje tedë sã pòjavjiło pòjmjenjé na Vëlemòvjón „bjôłi Żëdzë”, wużivóné róvno wod Pòlôchóv jak téż Njemcóv z sõsednëch vsóv.

Z prziczënë vësokjégò prestiżú vëlemòjskjich kùpcóv v hańdlovëch centrach, bòkadnosci a gbúróv, a téż dobrobëtú v mjasteczkú, vjele Vëlemòvjón aktë diskrimjinacëjé nje pòtikałë abò nje jiscëłë, bò v samëch Vëlemòjcach ti bëlë vjikszoscõ. Jinaczé bëło, kjéj Vëlemòvjónka abò Vëlemòvjón sã żenjilë z wosobõ sztamùjõcõ z jedné ze sõsednëch vsóv (co bëło jednak rzôdkjé); takji lëdze czãsto bëlë adresatami vëszczérzanjô a vicóv. Mjeszkańce wokólstva, róvno Njemce a Pòlôszë, nje pòdzelalë téj entuziasmù procëm Vëlemòjc tak jak pòliticë a pùbliciscë. Kòl tëch slédnëch, dlô tëch stojõcëch pò stronje Njemc Vëlemòjce sã stałë „wosadõ reliktóv pranjemjectva”, a dlô tëch pò stronje Pòlskji – dokazã nó to, że mjimò cëzégò pòchôdanjô, mjigrańcë mògõ sã stac Pòlôchami. Sami Vëlemòvjanje colemało sã nje angażovalë v në pòliticzné diskùsëje. Róvno Pòlôszë jak téż Njemce bëlë do njich „cëzi”, procëmno do „svòjich” – Vëlemòvjón.

Vëbùch II svjatové wojnë ë zdrzészoni z njim przëmùsz zadeklarovanjô njemjeckjé nôrodnosce (Volksliste) wumòcnjił stereotip Vëlemòvjana-Njemca mjedzë pòlskjimi mjeszkańcami. Mjimò pòmòce, jakõ vjele Vëlemòvjón zagvësnjilë Pòlôchóm z wokólstva, pò wojnje sã zaczã vała przesladovanjóv, wofjicialno racionalizovónô jakò mstva za wojnné przespravë Njemcóv. Vedle Vëlemòvjón to béł le blós pretekst, bò vjele razi sã zdôrzało, że vësedlalë ë zamikalë v lôgrach lëdzi, chtërni mjelë wodmóvjoné pòdpjisanjô volkslistë, mjelë sã wukrivóné przed słúżbõ przë Wehrmachce abò mjelë pòmôgóné Pòlôchóm. Tõ głóvnõ prziczënõ przesladovanjóv mja bëc chãc zajimanjô majõtkóv ë klëjõcô sã wod dôvna njechãc ë zôzdrosc procëm Vëlemòvjanóm z prziczënë kùlturnëch a majõtkòvëch różnjic. V rezultace dzëvëch vësedlenjóv (njelegalnëch navetka vedle aktualnégò prava) vjele vëlemòjskjich famjilij bëłë fakticzno vëzbëté dakù nad głovõ na dvanôsce lat, chòcô jú v 1946 roce wuznelë pravò vjikszosce wod njich do woddostanjô majõtkù. V 1945 r. vëdóni béł zakôz wużivanjô vëlemòjskjégò jak téż vëlemòjskjégò wobleczenjô, czegò pjilovalë môlovi Pòlôszë. Nen béł wosoblëvje dotklëvi do dzeci, chtërnë jinszégò jãzëka nje znałë. Tim bëło zakôzóné tedë gadac v całosci, co provadzëło do pòzdnjészich traum, a navetka samòbójczëch prób, jakjé Vëlemòvjanje rzeszõ z wucemjãgõ dzeci.

Historicë, chtërni wopjisovalë pòwojnné kavle Vëlemòvjón czãsto abò pòmjijalë kvestiã przesladovanjóv, tłomaczõcë to „njezablëznjonëmi renami”, abò brëkòvalë sztrategijõ zdrzúcenjô wodpòvjedzalnotë za przesladovanja z Pòlôchóv mjeszkajõcëch v sõsednëch vsach na blëżé njesprecizovónëch „kòmùnistóv” abò „tamòszné vładze”. Pòjôvjajõ sã téż subjektivné pòlskòcentriczné, rzadzé njemjeckòcentriczné, tekstë historikóv, chtërni probùjõ dokazac svòjã neutralnosc ë svój wobjektivjism. Vszëtkji przedstôvjajõ czësto jini wobrôz historëjé jak ten zapjisóni v gromadni pamjãci Vëlemòvjón ë pjastovóni przez gôdóni przekôz. Próbë pùblicznégò pòkôzanjô né vëlemòjskjé perspektivë trôfjajõ czãsto na woprzéczkã wuczałëch, aktivjistóv a pòlitikóv, chtërni reprezeńtëjõ vjikszoscovõ perspektivã. To dokazëje prôvdzëvòsc tezë szlõskjé antropòlożkji Grażënë Kùbjice-Heller (2011: 156), że „ôpen prezeńtovanjé svòjé javernotë, jakô je jinszô jak zakłôdô so nasz jinterlokùtór, bivô wodbjéróné jakò agresivnô manifestacëjô”[35].

Psichòlogiczné kònsekvencëje diskrimjinacëjé

Michał Bilewicz, Maria Mirucka, Magdalena Skrodzka, Michał Wypych

Diskrimjinacëjõ je mòżno rozmjôc jakò spòlevé zjavjiszcze sztamùjõcé z pòtrzebë chronjenjô sebje a reagòvanjô na wodczëti strach[36]. Ta je bezspòdlevim – bò sztamùjõcim z njechãce ë milnëch nôdbóv – vëklúczanjim wosób przez jich słëchanjé dónim spòlevim grëpóm[37].

Diskrimjinacëjô téj pòlégô na wuznanjim przez jednã grëpã, czãsto domjinëjõcõ, że lëdze, chtërni majõ njejednë pòznakji (na przikłôd jinszé vëzdrzenjé, płec, vjerzenja, tradicëje) sõ do njé zagrôżbõ ë temù bë mjelë bëc vëklúczoni ze spòla (tzv. bezpòstrzédnô diskrimjinacëjô) abò że ti sõ cãżarã dlô resztë spòla ë nje zasłúgùjõ na fùl prava (tzv. pòstrzédnô diskrimjinacëjô). Mnogjé pòdszëkbë pòkazëjõ, że zjavjiszcze diskrimjinacëjé mô negativni vpłiv tak na jednostkã, jak ë na spòle. Wosobë, chtërnë samë dosvjôdczajõ vëklúczenjô abò spòlevégò namerkanjô przez słëchanjé dóni grëpje, sã charakterizëjõ njiższim pòczëcim vłôsné vôrtnosce ë v całosci njiższim stãpjenjã psichicznégò dobrostanú[38]. A të, chtërnim svjadómòsc słëchanjô diskrimjinovóni grëpje przekôzalë drëgji jé nôleżnjicë, rzadzé pòkazëjõ tendencëjõ do devaluovanjô samëch se, czãscé ale sõ dokònóni wo njedrëszbje wod vjikszoscové grëpë ë majõ do njé mjé zavjerzenjô[39].

Reakcëje na vëklúczenjé je mòżno téj pòdzelëc na njedrëszné procëm sebje ë njedrëszné procëm przëczińce. Jeżlë dac bôczenjé na psichiczni dobrostón człovjeka, je trzeba scvjerdzëc, co dosvjôdczenjé diskrimjinacëjé, njezanôleżno wod fòrmë radzenjô so z njim, mô negativni vpłiv na psichiczné zdrovjé. Czãsto wono sã parłãczi z przeżivanjim chronjicznégò sztresú, lëkòvëmi a depresijnëmi tôklami, a navetka wobjavami PTSD[40]. Stałé pòczëcé zagrôżbë provadzi do wudbë, że navetka mòcnim ansztrengòvanjim sã situacëjé nje jidze mjenjic, co v kònsekvencëji sã stôvô bezpòstrzédnim zdrzódłã emòcionalnëch defjicitóv[41].

Mjimò tegò pòdszëkbë pòkazëjõ, że diskrimjinacëjô v kònteksce aktualnëch vëdarzenjóv je vjicé destrukcijnô jak ta dérëjõcô dłëgszi czas, na przikłôd z prziczënë historicznëch zdarzenjóv[42]; łôtvje dzejô sã tak temù, że v ti slédni situacëji jidze téż wo pòczëcé pòspólnotë z drëgjimi nôleżnjikami diskrimjinovóné grëpë ë pògòdzenjé sã z przeżivónõ dobõ. Nó tim grúńce je mòżno pòstavjic hipòtezã, że pandemjijô COVID-19 je pòvôżnõ zagrôżbõ dlô mjészëznovëch grëp njé le z ekònomjicznëch prziczënóv, ale téż temù, że jich nôleżnjicë czãscé sã pòtikajõ z kjerovónëmi v jich stronã njedrësznëmi nastavjenjami ë ve vjikszim stãpjenjú ti czëjõ rezultatë diskrimjinacëjé nó ten ôrt. Rezultatã je zvjeloné pòczëcé zagrôżbë ë psichiczni cãżôr, vjele pòvażnjészé jak kòl nôleżnjikóv domjinëjõcé grëpë, bò bõdõcé rezultatã ë lëkù przed vjirësã SARS-CoV-2, ë felënkù pasovnégò spòlevégò pòdsztëcovanjô[43].

Diskrimjinacëjô jakò dosvjôdczenjé mjészëznë: pòdszëkbë kòl Lemkóv a Vëlemòvjón

V pòdszëkbje przeprovadzoni przez nas kòl Vëlemòvjón a Lemkóv më jesmë sprôvdzëlë kònsekvencëje dosvjôdczanjô diskrimjinacëjé przez pòchôdanjé[44].

Cobë wobtaksovac pòczëcé diskrimjinacëjé sztamùjõcé z vëlemòjskjich kòrzenji, pòdszëkóné wosobë wodpòvjôdałë na trzë pitanja (zamkłosc pitanjóv a proceńtovi rozkłôd wodpòvjesci dlô Vëlemòvjón przedstôvjô diagram 5., dlô Lemkóv – diagram 6.[45]. Wodpòvjesce bëłë dôvóné na skali 1 – „jak nôbarżé sã zgôdzóm” do 5 – „njijak sã nje zgôdzóm”.

Diagram 5. Proceńtovi rozkłôd wodpòvjesci na pitanja wo pòczëcé diskrimjinacëjé kòl Vëlemòvjón

Diagram 6. Proceńtovi rozkłôd wodpòvjesci na pitanja wo pòczëcé diskrimjinacëjé kòl Lemkóv

Diskrimjinacëjé przez etnjiczné pòchôdanjé majõ dosvjôdczoné kòl 17% pòdszëkónëch Vëlemòvjón ë kòl 26% pòdszëkónëch Lemkóv (strzédnô wodpòvjesci wod „cãżkò rzec” do „jak nôbarżé sã zgôdzóm” na trzë pitanja). Jednak mòże pòdezdrzevac, że proceńt diskrimjinacijnëch dosvjôdczenjóv je vjikszi njé blós kòl vszëtkjich nôleżnjikóv pòdszëkónëch grëp, ale navetka kòl anketovónëch. Dzél anketóv przeprovôdzałë bò wosobë nje sztamùjõcé z dóné grëpë, co mògło mjec vpłiv na wodpòvjesce pòdszëkónëch. Nódto pòdszëkóné wosobë vërôżałë, wobe pòdszëkbã ë pò jé zakùńczenjim, njedovjérnotã procëm wużëcô pòzebrónëch pòdôvkóv. Wobnjiżoné zavjérzenjé je jednõ wod kònsekvencij dosvjôdczoné diskrimjinacëjé.

V wobú grëpach respòndeńtkji a respòndeńcë bëlë pitóni, jak baro zavjérzajõ rozmajitim pòlskjim jinstitucëjóm a pòlskjim sõsadóm (wod 1 – „czësto nje zavjérzóm” do 5 – „baro zavjérzóm”). Strzédno ë Vëlemòvjanje, ë Lemkòvje przecãtno zavjérzalë Pòlôchóm a pòlskjim jinstitucëjóm[46]. Jednak razã z roscenjim wodczëté diskrimjinacëjé stãpjénj zavjérzenjô Pòlôchóm spadôł[47]. Wodczëtô diskrimjinacëjô mja téż negativni vpłiv na pòczëcé kraftú grëpë kòl Vëlemòvjón[48]. Czim vjicé ti mjelë dosvjôdczoné diskrimjinacëjõ, tim vjicé bëlë kapòvjen vjerzëc, na przikłôd, że to Pòlôszë mdõ mjelë mòcnjészõ pòzicëjõ v rejonje v dvadzesce lat[49]. Nódto wodczëtô diskrimjinacëjô mja téż sparłãczenjé z wobrazã sebje ë psichicznim stanã reprezentantóv pòdszëkónëch grëp.

Më jesmë zapitalë pòdszëkóné wosobë wo jich pòczëcé vłôsné vôrtnosce (np. „Jô wuvôżóm, że jô jem vôrtnim człovjekã przënômjé v takjim stãpjenjú jak drëdzë”)[50]. Pòkôzało sã, że pòspòle z roscenjim diskrimjinacijnëch dosvjôdczenjóv przez vëlemòjskjé kòrzenje spadô pòczëcé vłôsné vôrtnosce anketovónëch[51]. Diskrimjinacëjô mja przełożenjé téż na wobjim depresijnëch wobjavóv kòl Vëlemòvjón. Pòdszëkóni bëlë proszoni wo wobtaksovanjé, jak czãsto wob slédné 2 njedzele dotikałë jich takjé tôkle jak np. wodczëcé smùtkù, mãkòlëjé abò beznadzejnotë (wod 1 – „njijak njé” do 4 – „bezmała co dzénj”)[52]. Rezultatë pòdszëkbë kòl Vëlemòvjón vskazëjõ, że vëższi stãpjénj deklarovóné diskrimjinacëjé je sparłãczoni z czãscészëmi depresijnëmi wobjavami[53]. Kòl Lemkóv diskrimjinacëjô mja vôżné znaczenjé dlô jich psichicznégò dobrostanú, to znaczi woglovégò pòczëcô spòkójnosce ze żëcim, mjerzonégò scvjerdzenjami takjimi jak: „Kjéjbë jô bëła mògła/béł móg jesz rôz przeżëc svòje żëcé, vnetka njic jô bë nje bëła mjenjiła/béł mjenjił” (wod 1 – „njijak sã nje zgôdzóm” do 5 – „jak nôbarżé sã zgôdzóm”)[54]. Czim vëższi stãpjénj diskrimjinacëjé przez pòchôdanjé deklarovalë lemkòvskji respòndeńcë, tim njiższi béł jich psichiczni dobrostón[55].

Dosvjôdczenja kòntaktú z gôdkõ njezgarë kòl Lemkóv a Vëlemòvjón

Ceż to je gôdka njezgarë?

Zgódno z defjinicëjõ zabédovónõ wod Radzëznë Europë gôdka njezgarë to sõ „vëpòvjesce, chtërnë szérzvjõ, rozkòscérzajõ abò wuspravjedlëvjajõ rasovõ njezgarã, ksenofòbjijõ, antisemjitism ë drëgjé fòrmë njezgarë bazëjõcé na njetolerancëji”[56]. Rozkòscérzanjé sã gôdkji njezgarë mòże provadzëc do roscenjô diskrimjinacëjé a wuprzedzenjóv procëm jé wofjaróv[57] ë mòże bëc dosvjôdczoné jakò krzivdzõcé ë sã wodbjijac na zdrovjim lëdzi bõdõcëch célã fùl njezgarë vëpòvjesci[58].

Cobë pòdszëkac, jak czãsto Vëlemòvjanje ë Lemkòvje sã pòtikajõ z vëmjerzonõ v njich gôdkõ njezgarë, lëdzóm majõcim svój dzél v pòdszëkbje më pòkôzalë trzë vëpòvjesce, jakjé bëłë wuznóné przez lokalné worganizacëje ë aktivjistóv za przikładë gôdkji njezgarë skjerovóné procëm jich grëp. Më jesmë zapitalë, jak czãsto ti majõ kòntakt ze szlachùjõcëmi scvjerdzenjami ë v jakjich môlach sã z njimi pòtikajõ.

Czãstota a môle kòntaktú z gôdkõ njezgarë kòl Lemkóv a Vëlemòvjón

31% Lemkóv ë 33% Vëlemòvjón deklarovalë, że njigdë sã nje pòtikajõ z kjerovónõ procëm njich gôdkõ njezgarë. 13% Lemkóv a 2% Vëlemòvjón deklarëjõ, że je czãsto abò baro czãsto célã gôdkji njezgarë. V wobú grëpach vjikszosc lëdzi majõcëch svój dzél v pòdszëkbje zadeklarova, że sã pòtikô, navetka jeżlë rzôdkò, ze skjerovónõ procëm sebje gôdkõ njezgarë.

Nôvjicé Lemkóv (49%) deklarovalë, że sã pòtikajõ z gôdkõ njezgarë v jinternece; nódto to sã zdôrzô v pùblicznim rëmje (16%), v gôdkach ze znajemnëmi (15%) ë v jinszich situacëjach (25%). Nôrzadzé deklarovalë kòntakt z gôdkõ njezgarë v radio (2%) ë v presi (4%). Kòl Vëlemòvjón nôvjicé lëdzi scvjerdzëlë, że mjelë kòntakt z gôdkõ njezgarë v gôdkach ze znajemnëmi (32%), v pùblicznim rëmje (19%) ë v jinszich situacëjach (19%). Nôrzadzé z gôdkõ njezgarë Vëlemòvjanje sã pòtikajõ v radio (1%) ë v presi (1%).

Tabela 1. Czãstota kòntaktú z gôdkõ njezgarë kòl Lemkóv a Vëlemòvjón

njigdë

rzôdkò

téj-séj

czãsto

barzo czãsto

Lemkòvje

31,3%

35,7%

20,2%

7,7%

5,1%

Vëlemòvjanje

33%

51,4%

13,8%

0,9%

0,9%

Tabela 2. Môle kòntaktú z gôdkõ njezgarë. Tabela przedstôvjô proceńt respòndeńtóv, jakji zadeklarovalë kòntakt z gôdkõ njezgarë v dónim rëmje. Proceńtë sã nje sëmùjõ do 100, bò pitanjé mja charakter vjelerazovégò vibjorú – kòżdô persóna mògła zaznaczëc vjicé jak jednã wodpòvjesc

Lemkòvje

Vëlemòvjanje

Televjizëjô

5%

2,9%

Radio

2%

0,6%

Presa

4%

1,2%

Jinterneta

49%

6,9%

V pùblicznim rëmje

16,4%

19,1%

Na sztrasi

10,7%

9,8%

V gôdkach ze znajemnëmi (np. v robòce, v szkòle)

14,8%

32,4%

V jinszich situacëjach

24,8%

18,5%

Je mòżno scvjerdzëc, że Lemkòvje ë Vëlemòvjanje czãscé sã pòtikajõ z gôdkõ njezgarë v rëmach, jakjé drãżé je mòderovac, a regùle vëpòvjôdanjô sã v njich sõ mjé rigòristiczné (np. jinterneta, pùbliczni rúm, gôdkji ze znajemnëmi), a dosc mało pòdszëkónëch lëdzi deklarovalë kòntakt z gôdkõ njezgarë v rëmach, jakjé pòdlégajõ mòcnjészi regùlacëji (televjizëjô, radio, presa).

Gôdka njezgarë a zdrovjé ë dobrostón

Czãsti kòntakt z gôdkõ njezgarë mòże sã wodbjijac na zdrovjim lëdzi, chtërni sõ na njã vëstavjoni. Pòdszëkbë vskazëjõ, że rozkòscérzanjé sã gôdkji njezgarë je sparłãczoné ze spòlevim vëklúczenjim[59] ë lëczbõ samòbójstv dokònivónëch przez wofjarë fùl njezgarë vëpòvjesci[60]. Czãsté pòtikanjé sã z gôdkõ njezgarë mòże téż vëwołivac pòczëcé lëkù kòl wofjaróv ë negativno sã wodbjijac na jejich samòvôrtnosci[61].

Róvno kòl Vëlemòvjón ë téż kòl Lemkóv kòntakt z gôdkõ njezgarë sã parłãcził z gòrszim psichicznim zdrovjim, navetka pò skòntrolovanjim na drëgjé fòrmë diskrimjinacëjé, jakjich dosvjôdczajõ lëdze z mjészëznovëch grëp. Czim czãscé Vëlemòvjanje sã pòtikalë z gôdkõ njezgarë, tim mòcnjészé bëłë kòl njich wobjavë depresëjé ë tim gòrszi nastrój.

Tabela 3. Vpłiv gôdkji njezgarë na psichiczné zdrovjé a nastrój kòl Vëlemòvjón

Wobjavë depresëjé

Negativni nastrój

Kòntakt z gôdkõ njezgarë

0,43***

0,36***

Dosvjôdczenja diskrimjinacëjé

0,29***

0,24**

R 2

0,19***

0,13***

V przipôdkú Lemkóv czãstszô ekspòzicëjô na gôdkã njezgarë bëła sparłãczonô z gòrszim nastrojã.

Tabela 4. Vpłiv gôdkji njezgarë na psichiczné zdrovjé a nastrój kòl Lemkóv

Negativni nastrój

Kòntakt z gôdkõ njezgarë

0,14**

Dosvjôdczenja diskrimjinacëjé

0,15**

R 2

0,03*

Në rezultatë kòrespòndëjõ z rëchlészëmi pòdszëkami Laurë Leets, jakô vskôza, że bëcé wofjarõ gôdkji njezgarë mòże negativno sã wodbjijac na psichiczinm zdrovjim[62]. Na zaczõtkú lëdze dosvjôdczajõci gôdkji njezgarë mògõ reagòvac gòrzã, strachã ë pòdôtnotõ na zrenjenjé. Z czasã kòntakt z gôdkõ njezgarë mòże mjec vpłiv na nastavjenja procëm vjikszoscové grëpë. Wofjarë gôdkji njezgarë probùjõ téż so radzëc z tim dosvjôdczenjim na przikłôd przez zmjanã svòjich zachòvanjóv. Wukrivanjé svòjé javernotë, na przikłôd przez strzimòvanjé sã wod wużivanjô rodnégò jãzëka v njejednëch rëmach, mòże bëc ôrtã radzenjô so z dosvjôdczenjim gôdkji njezgarë ë womjijanjé dalszé diskrimjinacëjé.

Sparłãczenjé mjedzë diskrimjinacëjõ a spòlevim zavjérzenjim wob epjidemjijõ COVID-19: pòdszëkba Lemkóv, Kaszëbóv a Szlõzôkóv

V naszich pòdszëkach më jesmë zmjerzëlë dosvjôdczenja diskrimjinacëjé, téż wobe pandemjijõ COVID-19, kòl kjile nôrodnëch a etnjicznëch mjészëznóv v Pòlsce (Kaszëbji, Lemkòvje, Szlõzôcë)[63].

Më jesmë sprôvdzëlë téż sparłãczenjé mjedzë czãstotõ dosvjôdczenjô diskrimjinacëjé a spòlevim zavjérzenjim. Persónë majõcé svój dzél v pòdszëkbje vskazovałë, v jakjim stãpjenjú zavjérzajõ szandaróm, rzõdovi, dochtoróm, robòtnjikóm sanepidú ë ministrovi zdrovjô (1 – „njijak nje zavjérzóm”, 5 – „jak nôbarżé zavjérzóm”). Tëch analiz më jesmë nje przeprovadzëlë na vëlemòjskji mjészëznje z prziczënë za môłé próbë.

Mjedzë pòdszëkónëmi grëpami ten nôvjikszi proceńt pòdszëkónëch lëdzi dosvjôdczajõcëch diskrimjinacëjé béł scvjerdzoni kòl Szlõzôkóv. 44% Szlõzôkóv sã czëjõ

Diagram 7. Skala diskrimjinacëjé v pòpùlacëji Szlõzôkóv. Rozkładë wodpòvjesci z agregacëjõ pòzitivnëch wodpòvjesci (4–5 na pjińcpùnktovi skali, chdze 4 woznôczô „zvjiksza sã zgôdzóm”, a 5 „jak nôbarżé sã zgôdzóm”) ë negativnëch (1–2 na pjińcpùnktovi skali, chdze 1 woznôczô „njijak sã nje zgôdzóm”, a 2 „zvjiksza sã nje zgôdzóm”)

wobtaksovóni na bazi stereotipóv ë nôdbje wo Szlõzôkach jakò grëpje, 38% Szlõzôkóv sã zdarzëło bëc pòtraktovónim njeżëczno abò njespravjedlëvje przez svòjã javernotã, a 29% sã czëjõ diskrimjinovóni.

12% Kaszëbóv, jakji mjelë svój dzél v pòdszëkbje, sã czëjõ wobtaksovóni na bazi stereotipóv, a 19% deklarëjõ, że bëlë pòtraktovóni njeżëczno abò njespravjedlëvje przéz to, że sõ Kaszëbami. Nôvjicé, bò 20% Kaszëbóv, sã czëjõ diskrimjinovóni.

Diagram 8. Skala diskrimjinacëjé v pòpùlacëji Kaszëbóv. Rozkładë wodpòvjesci z agregacëjõ pòzitivnëch wodpòvjesci (4–5 na pjińcpùnktovi skali, chdze 4 woznôczô „zvjiksza sã zgôdzóm”, a 5 „jak nôbarżé sã zgôdzóm”) ë negativnëch (1–2 na pjińcpùnktovi skali, chdze 1 woznôczô „njijak sã nje zgôdzóm”, a 2 „zvjiksza sã nje zgôdzóm”)

Diagram 9. Skala diskrimjinacëjé v pòpùlacëji Lemkóv. Rozkładë wodpòvjesci z agregacëjõ pòzitivnëch wodpòvjesci (4–5 na pjińcpùnktovi skali, chdze 4 woznôczô „zvjiksza sã zgôdzóm”, a 5 „jak nôbarżé sã zgôdzóm”) ë negativnëch (1–2 na pjińcpùnktovi skali, chdze 1 woznôczô „njijak sã nje zgôdzóm”, a 2 „zvjiksza sã nje zgôdzóm”)

Mjedzë pòdszëkónëmi grëpami Lemkòvje deklarovalë nômjészé natãżenjé diskrimjinacëjé. 18% njich sã czëjõ wobtaksovóni na bazi stereotipóv, 23% sã pòtkalë z njespravjedlëvim abò njeżëcznim traktovanjim przéz to, że sõ Lemkami, a 7% sã czëjõ diskrimjinovóni przez lemkòvskõ javernotã.

Kòl Lemkóv nje bëłë scvjerdzoné statisticzno vôżné kòrelacëje mjedzë pòstrzégónõ diskrimjinacëjõ a spòlevim zavjérzenjim wobe pandemjijõ (chòcô to móże bëc zdrzeszoné z njevjelgõ próbõ). Bëcé persónõ, jakô dosvjôdczô diskrimjinacëjé sã parłãczëło kòl Kaszëbóv a Szlõzôkóv z njiższim zavjérzenjim do szandaróv, sanepidú a ministra zdrovjô. V przipôdkú Szlõzôkóv czim czãstszé bëłë dosvjôdczenja diskrimjinacëjé mjedzë pòdszëkónëmi, tim njiższé bëło jejich zavjérzenjé téż do rzõdú a dochtoróv.

Diagram 10. Mòc kòrelacëjé dosvjôdczenjô diskrimjinacëjé ze spòlevim zavjérzenjim kòl Kaszëbóv a Szlõzôkóv. Na Diagramje sõ przedstavjoné blós vôżné statisticzno kòrelacëje. Negativné kòrelacëje vskazëjõ, że czim vëższi stãpjénj diskrimjinacëjé, tim njiższé zavjérzenjé (* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001).

Vërozmjenja a rekòmendacëje

Mjészëznové grëpë, chtërnë żëjõ v Pòlsce, sã pòtikajõ czasã z diskrimjinacëjõ na etnjicznim tle. Na diskrimjinacëjô czasã mô verbalni charakter; ta przëjimô fòrmã pògardlëvëch kòmantéróv, słovnëch etiketk ë jinszich przejavóv gôdkji njezgarë. Mô pòvôżni vpłiv na psichiczni dobrostón – ë jé verbalné, ë njeverbalné fòrmë sõ sparłãczoné z negativnim nastrojã a depresëjõ. To sprôvjô, że persónë vëstavjoné na kòntakt z gôdkõ njezgarë abò diskrimjinacëjô mògõ pòzdnjé vjele gòrzé dosvjôdczac vszëtkjich psichicznëch krizisóv sparłãczonëch z epidemjijõ kòrónavjirësa czël spòlevõ jizolacëjõ wobe pandemjijõ.

Dosvjôdczenja diskrimjinacëjé sõ téż sparłãczoné ze spôdkã spòlevégò zavjérzenjô. Vjele rëchlészich przëróvnëjõcëch pòdszëkbóv (przër. Bilewicz ë Liu, 2020) vskazovałë, że zeszłô viktimjizacëjô znaczõco zmjészô zavjérzenjé do jinstitucij – ë lokalnëch, ë woglovòpaństvòvëch. V tú tëch pòdszëkbach przeprovadzonëch wobe epidemjijõ COVID-19 më jesmë pòcvjerdzëlë, że persónë, jakjé mjałë dosvjôdczoné diskrimjinacëjé, v mjészim stãpjenjú sõ kapòvjen zavjerzëc pùblicznim jinstitucëjóm (m. dr. Sanepidovi, ministrovi zdrovjô abò szandaróm). To v efekce mòże zagrażac procesovi efektivné kòmùnikacëjé prozdrovòtnëch zachòvanjóv v mjészëznovëch grëpach.

Vôżnim rezultatã przeprovadzonëch pòdszëkóv je téż to, że të nôvëższé stãpjenje dosvjôdczoné diskrimjinacëjé majõ rapòrtovóné Szlõzôcë – téj karno, jakjé mjeszkô na terenach przedstavjonëch v médiach jakò epiceńter vjirësa COVID-19. Vëchôdô z te vôżnô vskôzka dlô przińdnëch dzejanjóv. V kòmùnikòvanjim na témã COVID-19 nje je dobrze sã kònceńtrovac na kònkretnëch môlach jakò zdrzészonëch z chòroscõ, bò to njé le mòże wograńczëc baczlëvòsc mjeszkańcóv drëgjich dzélóv kraju na mòżnotã zarażenjô sã vjirësã, le téż mòże vpłënõc negativno na fùnkcionérovanjé ë psichiczné zdrovjé mjeszkańcóv stigmatizovónëch rejonóv. Gôdka njezgarë ë diskrimjinacëjô to czãsté dosvjôdczenjé nôleżnjikóv etnjicznëch mjészëznóv żëjõcëch v Pòlsce. Vskazëjõ nó to ë rezultatë pòdszëkóv, ë wobservacëje żëjõcëch v Pòlsce Szlõzôkóv, Lemkóv, Vëlemòvjón abò Kaszëbóv.

Temù wosoblëvje vôżné je vzëcé pòd wuvôgã negativnégò vpłëvù nëch dosvjôdczenjóv na zdrovjé. Gôdka njezgarë vpłivô na dobrostón a psichiczné zdrovjé njezanôléżno wod te, abò chto sã pòtikô z jinszëmi fòrmami diskrimjinacëjé abò njé. Wofjarë gôdkji njezgarë mògõ téż so z njõ radzëc przez mjenjenjé zachòvanjô tak, cobë nje vëjôvjalë svòjã javernotã ë nó ten ôrt womjinõc dalszé vëstavjenjé na njezgarajõcé vëpòvjesce.

Mòderacëjô zamkłosci pòlégajõcô np. na likvjidovanjim v spòlevëch médiach vëpòvjesci, chtërnë łómjõ regùlamjin, mòże wograńczëc rozkòscérzanjé sã gôdkji njezgarë. Różné kraje majõ téż vprovadzoné regùlacëje co do negò problemù. V pòlskjim sztrôfnim kòdeksú to dô artikle 256 a 257 (je vôrt zaznaczëc, że v nëch artiklach dërch nji ma zôpjisóv zakazëjõcëch gôdkji njezgarë skjerovóné procëm lëdzi z gvësnõ seksualnõ worientacëjõ abò płcovõ samòjidentifjikacëjõ). Njé vjedno jednak regùlacëje vprovadzoné przez państva, spòlevé servjise abò jinszé jinstitucëje sõ efektivnim mëtlã dzejanjô procëm gôdkji njezgarë. Mòderovanjé zamkłosci je mòżno wobchadac przez wużëcé vjicé pòstrzédnëch fòrmóv vëpòvjesce, a vjele przespravóv z njezgarë nje sõ v całosci meldovóné. Jinszé ôrtë dzejanjô procëm gôdkji njezgarë, co tëch efektivnosc bëła vstãpno pòcvjerdzonô v pòdszëkach, pòlégajõ na vëtvôrzanjim pasovnëch spòlevëch normóv (pòczëcô, że ta je złô ë nje je czims pòvszédnim) ë na zbùdzanjim empatie procëm jé wofjaróv.

DISKRIMJINACËJÔ KASZËBÓV: PRZEJAVË V ŻËCIM PÒSPÓLNOTË

Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji)

Situacëje, co v tëch Kaszëbji, przez svòje etnjiczné pòchôdanjé, nôrodnosc ë apartni jãzëk, sõ traktovóni jak jinszi człovjek v javerni situacëji, sõ do njich samëch vstëdlëvé v codnjovim żëcim, czasã zmòcnjajõ traumã sztamùjõcõ z historicznëch dosvjôdczenjóv naszé pòspólnotë (na pòkôzónô v pòdszëkbach je przed vszëtkjim traumõ sparłõczonõ z bjicim v szkòli za wużivanjé kaszëbskjégò jãzëka, a téż ze strachã wo svòje rozvjicé ë spòlovò-varkòvni avans, jakjé v czasach PRL njerzôdkò bëłë Kaszëbóm trúdzoné) ë temù bivajõ vëpjéróné. Takjé zdarzenja nje sõ przez jich wuczãstnjikóv nazévóné diskrimjinacëjõ. Bùdzõ barżé pòczëcé vjinë, wosoblëvje kòl lëdzi, chtërni svjadómòsc svòjé apartnosce majõ starã głãbòk wukrëc ë chcõ dokazac sobje ë drëgjim wuczãstnjikóm takjé situacëjé, że jejich przënôleżnota do pòlskjégò nôrodú je bezdiskùsijnô.

V jinszich situacëjach tim, co kôże diskrimjinovónim persónóm sã gòdzëc na situacëjõ diskrimjinacëjé, je strach przed njenalézenjim abò stracenjim robòtë. Zdarzenjóv nó ten ôrt sã bòjelë dosvjôdczëc vnetka 10% Kaszëbóv pòdszëkónëch v projekce LCure. Jô sóm njedôvno jem béł wuczãstnjikã zdarzenjégò, chtërno no pòdezdrzenjé pòcvjerdzëło. V jednim wod krómóv żëvjiznové branże v Pùckú jô zmerkôł, że krómòvé dobrze gôdajõ pò-kaszëbskú. Më vszëtcë mjelë vjelgõ redosc z plúdrovanjô ë robjenjô spravùnkóv v naszim wotczëstim jãzëkú. To nje je jú pòvszedné na Kaszëbach. To sã zdarza rôz, drëgji ë trzeci, ale vjidzec kòmùs to vadzëło. Mjévci, chtëren kjedës béł svjôdkã naszich gôdk? Wuprzedzonémù kùpcovi? Kòléżance z robòtë, jakô nje bëła „stõdka”? To jô sã nje vëdovjém. Signje rzec, że wob nôslédné navjedzënë v krómje na mòje próbë gôdkji pò-kaszëbskú krómòvé zareagòvałë wucékanjim zdrokã, a jedna wod njich navetka vińdzenjim na tëłë. Vjidzec za gôdanjé pò-kaszëbskú v môlú robòtë bëłë vëvadzoné ë zagrożëlë jim kònsekvencëjami.

Bjałkji z negò krómù mdõ môłczałë, tak jak môłczõ vjele lëdzi, chtërni nje rozmjejõ sã wobronjic. Vësztôłcenjé, rzemjãsło, vjek czë stãpjénj etnjicznégò pòczëcô nji majõ tú znaczenjô. Je mòżno bò bëc zaangażovónim aktivjistõ jedné wod bútenrzõdovëch worganizacij na Kaszëbach, a za jednégò vëpjerac dosvjôdczenjé diskrimjinacëjé; to nje sõ pòjedińczé przipôdkji. Szczescim je vjedno vjicé młodëch aktivjistóv, chtërni głosno gôdajõ wo krzivdach, jakjich dosvjôdczajõ z prziczënë przënôleżnotë do kaszëbskjé pòspólnotë. Na facebookòvim karnje „Jakô mdze Kaszëbskô?”[64] jô jem téj zapitôł: „Jakjé sõ dzisô të nôczãstszé przejavë diskrimjinacëjé Kaszëbóv?”. Jô jem dostôł 80 wodpòvjesci, co v tëch bëłë vskôzóné przipôdkji diskrimjinacëjé Kaszëbóv. Në przikładë je mòżno pòdzelëc na trzë kategòrëje:

- gôdka njezgarë, téj vëpòvjesce v pùblicznim rëmje ë v jinternece, jakjé szérzvjõ, rozkòscérzajõ ë wuspravjedlëvjajõ ksenofòbjijõ a jinszé fòrmë njetolerancëjé, pòdvôżajõcé demòkraticzné zasadë a kùlturovõ rozmajitosc;

- diskrimjinacëjô przez worganë pùbliczné vładze, chtërnë nje realizëjõ regùle zapjisóné v artiklú 6, pkt 2.1. wustavù wo nôrodnëch a etnjicznëch mjészëznach ë wo rejonalnim jãzëkú, jakji rzecze, że të sõ wobrzészoné „wużëvac pasovné mëtle v célú pòpjéranjô pôłné a realné róvnosce v sferze ekònomjicznégò, spòlevégò, pòliticznégò a kùlturalnégò żëcô mjedzë lëdzami słëchajõcëmi mjészëznje a lëdzami słëchajõcëmi vjikszosci”;

- diskrimjinacëjô przez pòlskjé państvò, chtërno nje wuznôvô Kaszëbóv za etnjicznõ (nôrodnõ) mjészëznã, a kaszëbskjémù jãzëkòvi (mjészëznovémù) przëznało jedúrno sztatës rejonalnégò jãzëka.

Lëczba zgłoszonëch przikładóv „hejtú” je vjelgô. Wod dërch pòpùlarnëch zdanjóv na ôrt: „Kaszuba trzeba tępić jak siekierę” abò „Kaszub to nie człowiek, śledź to nie ryba”, przez wużëcé słova „Kaszub” jakò sinonimù njerobjijôsza, pjitë a kradélca, wodmôvjanjé Kaszëbóm prava do pòczëcô etnjiczno-nôrodné apartnosce, do słôvné vëpòvjesce pòmòrskjégò wojewodë Dariusza Drelicha v mòvje z 11. nóvembra 2017 r., pòtemù wopùblikòvóni na stôrnje Wojewódzkjégò Wurzãdú, v jakji pòlitik wużił hewo tëch słóv: „Je vôrt wosoblëvje dzisô przëbaczac kòżdémù Pòlôchòvi, a wosoblëvje kòżdémù wod wobëvatelóv Pòmòrzô, téż temù, chtëren sebje nazévô »przedstôvcõ etnjiczné mjészëznë a rejonalëstõ«, że to teritorium czasã bëło wobjektã jintrig skjerovónëch procëm jednotë pòlskjégò państva ë temù naszim wobrzészkã je wuchòvanjé tú stałé gvësnotë vłôsné nôrodné przënôleżnotë”[65].

Diskrimjinacëjô przez worganë pùbliczné vładze ë jinstitucëje takjé jak np. bankji, mô barzo rozmajiti charakter. Kjéj chcemë pòdac przikłôd, je trzeba zaczic wod njerealizovanjô bazovëch pravóv człovjeka, takjich jak pravò do wużivanjô wotczëstégò jãzëka, co sã tikô cavnégò sistemù edukacëjé (v jakjim kaszëbskji jãzëk je przibjorã „dlô chãtnëch”), pùblicznëch médióv ë całégò pùblicznégò rëmù. Téj je trzeba vskazac na takjé przejavë diskrimjinacëjé, jak njeprzërëchtovanjé woglovòprzëstãpnëch jinfòrmaticznëch sistemóv v Pòlsce do wużivkù przez persónë, chtërnë wużivajõ kaszëbskjégò zapjisú svòjich mjón a nôzvësk. V efekce ni lëdze nji mògõ np. realizovac bankòvëch transferóv, mjec persónalnégò zavjérzonégò profjilú na platfòrmje ePUAP; nje przëjimô jich téż sistema rejistracëjé na szczepjenja procëm COVID-19. Téż jinternetovô anketa Pòvszechné Spjiskji Lëdztva a Mjeszkanjóv 2021 nje bëła przërëchtovónô na wużivk kaszëbskjich diakriticznëch céchóv, co bëło mjenjoné dopjérze pò jintervencëji bútenrzõdovi worganizacëje “Fundacja Kaszuby”. V tim pùnkce, jakò przikłôd diskrimjinacëjé przez samòrzõd jakò worgan pùbliczné vładze, je mòżno jesz przëwołac worganizovóni przez samòrzõd pòmòrskjégò województva kònkùrs na stipendia dlô tvòrzõcëch kùlturã. Vedle vnjoskùjõcëch wo stipendia kaszëbskjich wutvórcóv vjikszosc jich vnjoskóv je v tim kònkùrsú wodrzúcónô, bò do gremjóv, jakjé wobtaksovùjõ vnjoskji, sã nje pòwołivô ekspertóv, chtërni znajõ kaszëbskji jãzëk ë specifjikã kaszëbskjé kùlturë.

Kaszëbskjé spòlevé worganizacëje nje gôdajõ jednim głosã. Rozmajitosc kaszëbskjich javernotovëch pòlitik sã przejôvjô v egzistérovanjim pòlonocentriczné a kaszëbòcentriczné narracij, jakjich zaczõtk sigô 19. stalecô. Njespòkójni z dzisdnjovim pravnim sztatësã kaszëbòcentricë sõ dbë, że pòlskjé państvò vëzvëskùje dlô vłôsnëch célóv spjérkã mjizë tëmi Kaszëbami, chtërni nazévanjé vłôsné grëpë apartnim nôrodã majõ za njezgódné z jejich samòjidentifjikacëjõ ë tëmi, jakji stanovjito deklarëjõ svòjã nôrodnõ apartnosc. Temù że to sã tikô kùlturë Kaszëbóv ë naszegò spòlevò-pòliticznégò sztatësú, njejednë njewostré – vedle kaszëbòcentrikóv – pòjmjenja wużëté v wustavje wo nôrodnëch a etnjicznëch mjészëznach ë rejonalnim jãzëkú, takjé jak „rejonalni jãzëk” zamjast „kaszëbskji jãzëk” ë „spòle wużivajõcé rejonalni jãzëk” zamjast „Kaszëbji”, sõ téż przejavã diskrimjinacëjé.

DISKRIMJINACËJÔ DOSVJÔDCZÓNÔ DZISÔDNJA (PERSPEKTIVA NÔLEŻNJIKÓV SPÒLA): LEMKÒVJE

Anna Maślana, Helena Duć-Fajfer

Zgódno z art. 6, rozdz. 1. wustavù wo nôrodnëch a etnjicznëch mjészëznach ë wo rejonalnim jãzëkú je zakôzónô diskrimjinacëjô sztamùjõcô z przënôleżnotë do mjészëznové grëpë. Dalszi dzél artikla rzecze, że pasovné worganë majõ wobrzészk „pòpjéranjô pôłné a realné róvnosce v sferze ekònomjicznégò, spòlevégò, pòliticznégò a kùlturalnégò żëcô mjedzë lëdzami słëchajõcëmi mjészëznje a lëdzami słëchajõcëmi vjikszosci”, a téż „wochronë lëdzi, chtërni sõ wobjektã diskrimjinacëjé, njedrësznotë abò przemòce, co sõ rezultatã jich przënôleżnotë do mjészëznë” a „zmòcnjanjô mjizëkùlturnégò dialogù”.

Njimò wobrzészanjô né pravné regùlacëjé, przedstôvce lemkòvskjé mjészëznë dosvjôdczalë ë dërch dosvjôdczajõ diskrimjinacëjõ przez etnjicznõ przënôleżnotã. Ta mô rozmajité fòrmë ë sã pòjôvjô prakticzno ve vszëtkjich sferach żëcégò Lemkóv.

Ten pjerszi stãpjénj diskrimjinacëjé vëznôczajõ jú samë wustavòvé zapjise. Wuzanôléżnjenjé v wustavje njejednëch jãzëkòvëch pravóv mjészëznë (pravò do wużivanjô lemkòvskjégò jãkò pòmòcnjiczégò v gmjinach) wod baro vësokjégò, bò dvadzesceproceńtovégò, wudzélú mjészëznë v lëczbje mjeszkańcóv gmjinë je dlô Lemkóv diskrimjinëjõcé. Dobrze znónim wustavòdôvci faktã je całovni felënk mòżnotë wużëcô ne prava przez Lemkóv, pòrozdrzúconëch pò cavnim krajú v kònsekvencëji vësedlenjóv. Drëgjim zapjisã, chtëren mòcno wograńczô jãzëkòvé prava Lemkóv, je ten defjinjujõci regùle wuczenjô mjészëznovëch jãzëkóv jakò wotczëstëch; nje regùlëje won bò kvestie sztôłcenjô szkólnëch nëch jãzëkóv. V przipôdkú lemkòvskjégò jãzëka to woznôczô felënk mòżnotë profesionalnégò wuczenjô, bò nji ma akademjickjé jednostkji, jakô bë sztôłcëła szkólnëch tegò jãzëka.

To dô téż diskrimjinacëjõ na stãpjenjú jimplementacëjé prava. Wustôv klôr defjinjuje varënkji, jakjé mùszi spôłnjac spòlevô grëpa, cobë mògła bëc wofjicialno wuznónô – jak v przipôdkú Lemkóv – za etnjicznõ mjészëznã. A jednak, mjimò 15 lat egzistérovanjô ne pravnégò aktú, v jakjim etnjicznõ mjészëznã sã defjinjuje jakò grëpã pòlskjich wobëvatelóv, jakô „sã nje jidentifjikùje z nôrodã zorganizovónim ve vłôsnim państvje”, Lemkòvje dërch sõ wuznôvóni przez chtërnë wurzãdë ë państvòvé jinstitucëje za nôleżnjikóv wukrajińskjégò nôrodú. To njé blós narëszô jindivjidualné prava (pravò do samòjidentifjikacëjé), ale téż mô vpłiv na destrukcëjõ lemkòvskjé kùlturë ë asimjilacëjõ do vjikszoscevé kùlturë. Nódto, chòcô fòrmalno Lemkòvje ë jejich spôdkòvjizna sõ pravno chronjoni, to v jistnosci nje je mòżlëvé zvëskanjé z né wochronë. Lemkòvje nji majõ mòżnotë provadzenjô fùl profesionalné aktivnotë, jakô bë mja na célú wochronã, wuchòvanjé a rozvjicé lemkòvskjé kùlturné javernotë, bò nji majõ do te nôrzãdeł.

Nji ma sistemòvégò pòdsztëcovanjô edukacijnëch a kùlturnëch dzejanjóv, tak vôżnëch v przipôdkú wosłabjenjô mjizëgeneracijnégò przekazú, jakjé je rezultatã vëmùszonim rozdrzúcenjim Lemkóv a asimjilacijnëmi procesami. Nji ma sistemòvëch rozdrzeszenjóv v kvesti majõtkóv, chtërnë bëłë wodebróné Lemkóm, ë szkód, jakjé nje sõ zrekòmpensovóné. Nji ma téż stanovjitëch reakcij ë pòmòce ze stronë państva v spravje diskrimjinacijnëch situacij, aktóv agresëjé abò njetolerancëjé procëm nôleżnjikóv lemkòvskjé mjészëznë, co téż je mòżno wuznac za ôrt diskrimjinacëjé. Państvòvé wurzãdë a jinstitucëje wodmôvjajõ téż Lemkóm prava do wuchòvanjô ë wutrëvalivanjô pòspólnotové pamjãce historiczné v pòstacëji wupamjãtnjanjô vôżnëch do pòspólnotë vëdarzenjóv abò pòstacij. Przikładã je felënk zgòdë Jinstitutú Nôrodné Pamjãce na pòstavjenjé tôfle wupamjãtnjajõcé vjec lemkòvskjé pòspólnotë, jakji sã wodbéł v 1918 r. ve Florince. Sto lat pò nim historicznim vëdarzenjim Lemkòvje wufùńdovalë tôflã, le do terô nji mògõ jã pòstavjic v placú, chdze sã wodbéł vjec.

Do javnëch atakóv wo diskrimjinacijnim charakterze vëcélovónëch procëm Lemkóv czãsto dochòdzi v pùblicznim rëmje, pòspólnim dlô mjészëznovégò spòla ë domjinëjõcégò. Vjele razi bëłë każoné dvajãzëkòvé (pòlskò-lemkòvskjé) tôfle z mjonami môlëznóv, jakjé tradicijno bëłë wod Lemkóv zamjeszkóné. Do takjich aktóv dochôdało jú m.dr. v Bjelance, Gładiszovje czë Regetovje. V njejednëch przipôdkach lemkòvskji dzél wocéchòvanjô béł zamalovóni, v jinszich czësto zjimalë abò vërivalë tôfle – céchë egzistérovanjô Lemkóv a jejich etnjiczné apartnosce. Przedstôvce lemkòvskjé mjészëznë dosvjôdczajõ téż verbalné przemòce v mëtlach pùblicznégò transpòrtú; tú je mòżno pòdac przikładë agresivnégò zachòvanjô procëm lëdzóm, chtërnim – kjéj v autobùsú, chtëren jachôł z Gòrlëcóv do Gòrlëckjégò Wuscô, gôdalë mjedzë sobõ pò-lemkòvskú – bëła zvróconô wuvôga, że sõ v Pòlsce ë tú je trzeba pò-pòlskú gadac. Takjé negativné dosvjôdczenja sparłãczoné z wużivanjim mjészëznovégò jãzëka mjedzë przedstôvcami domjinëjõcé grëpë mògõ provadzëc do zmjanë jãzëkòvé praktikji, np. do woprzestanjô gôdanjô v wotczëstim jãzëkú v jinszim strzodovjiszczú jak domôcé. Nôleżnjicë lemkòvskjé mjészëznë sõ vëstavjoni na njeżëczné, wobrazlëvé, vëchôdajõcé z wuprzedzenjóv na tle etnjicznim wopjinjije a kòmantérë, jakjé sõ pùblikòvóné téż v jinternece – np. na spòlevëch pórtalach abò pòd artiklami wo Lemkach, jich kùlturze abò jãzëkú. Za przikłôd chcemë vzic dvje kòmantérë: ta pjerszô bëła nalazłô na jednim wod jinternetovëch pórtalóv pòd artiklã wo dvajãzëkòvëch tôflach z mjonami môlëznóv: „siedzieć cicho na dupie i uczyć sie polskiego, a nie robić szum – jesteście mniejszością i macie sie podporządkować większości,a jak sie nie podoba to wyjazd. Tak więc proszę o spokój Łemole” (woriginalni pjisënk). Ta je z 2008 rokù ë dërch jidze jã nalezc v nece. Ta drëgô kòmantéra je z 2020 rokù ë bëła wumjeszczonô v spòlevim servjisú pòd pòstã, chtëren sã tikôł roczëznë vjecú delegatóv lemkòvskjich vsi ve Florince ë wotemkłégò lëstú do IPN z prosbõ wo zmjanã stanovjiszcza v spravje wupamjãtnjenjô môla vjecú: „Zamieszkiwali na polskiej ziemi to dlaczego mordowali Polaków i współpracowali zbandami UPA nie umieli żyć wspólnie z nami więc są sami winni tej akcji w 1947 roku Otrzymali dużo lepsze warunki życia Jak im źle to niech jadą do ruskich” (woriginalni pjisënk). Vërażanjé takjich wopjinjij ë pùblikòvanjé javernëch zamkłosci mô na célú narëszanjé gòdnosce przedstôvcóv mjészëznë, zastraszenjé, vëwołanjé pòczëcô wupòkòrzenjô, zagrôżbë a gòrszosce. Szlachùjõcé kòmantérë ë diskrimjinacijné tekstë jidze nalezc téż búten jinternetë. Jakò przikłôd je mòżno pòdac rãczno zrobjonõ ë rozkòscérzonõ wobe velacëjõ wójta gmjinë Gòrlëckjé Wuscé v 2014 r. lecónkã z céchùnkã szëbjeńce a nôdpjisã „Bądź patriotą! Powieś sobie Łemka”, jakô sã wodnôszała do jedné wod kandidëjõcëch persón v ni velacëji, jakô bëła lemkòvskjé nôrodnosce.

Diskrimjinacijné situacëje wobjimajõ téż varkòvnõ sferã. Sõ znóné przipôdkji njeróvnégò traktovanjô v procesú wurzidzanjô abò v môlú robòtë. Jedna młodô persóna bëła pòsõdzonô wo kradzenjé v môlú robòtë blós temù – vedle njé – że pòchôdô z pòlskò-lemkòvskjé rodzëznë. Przez etnjicznõ przënôleżnotã wodmôvjalë téż Lemkóm przëjicô na kònkretné stanovjiszcza robòtë abò navetka nje bralë jich kandidatúr pòd wuvôgã, chòcô mjelë vëższé kvalifjikacëje, varkòvné dosvjôdczenjé czë wosignjenja jak kònkùreńcë. Z lëkszim traktovanjim, vëszczérzanjim sã z pòchôdanjô ë wotczëstégò jãzëka przedstôvce lemkòvskjé mjészëznë sã pòtikajõ téż v môlach nôwukji. Przed kjile latami na krzivdzõcé zachòvanjé bëła vëstavjonô wuczónka, jakô zdecidova sã wuczëc lemkòvskjégò jãzëka. Wuczba ne jãzëka, jakò jãzëka etnjiczné mjészëznë, sã wodbivô v pòlskjim szkòłovim sistemje jakò dodôvkòvi przibjór; nemù dzévczëcú bëło zarzúconé, że manji, bò stãpjénj z lemkòvskjégò jãzëka béł dorechòvóni do strzédné, a – v wodczëcim robòtnjikóv né szkòłë – nen przibjór nje je tak vôżni jak drëgjé ë je lżé dostac z njegò lepszi stãpjénj. To je przejôv diskrimjinacëjé njé blós jãzëka mjészëznë, chtërnégò vôrtnota ë prestiż sõ nó ten ôrt zanjiżoné, ale téż całé grëpë, co dlô té nen jãzëk je jednim wod tëch nôvażnjészich céchóv javernotë.

Dosvjôdczónô dzisôdnja przez Lemkóv diskrimjinacëjô mòże provadzëc do pòjavjenjô sã pòczëcô strachù przed vëjavjenjim svòjégò etnjicznégò pòchôdanjô, mòże téż vëwołivac negativné nastavjenjé procëm vłôsnégò jãzëka, lëk przed wużivanjim gò pùbliczno abò, co gòrszé, gôdanjim v njim v całosci ë pòczëcé njezavjérzanjô drëgjim.

DISKRIMJINACËJÔ SZLÕZÔKÓV

Rafał Rzepka

Na samim zaczõtkú jô bë chcôł zaznaczëc, że v tëch pjerszich latach mòjégò svjadómégò żëcô – to znaczi na tim etapje psichòfjizicznégò rozvjicô, kjéj sã vëtvòrził kòmpleks „ego” (v jungòvskjim rozmjenjim) ë samòsvjadómòsc – jô nji mjôł szlõskjé javernotë. Ta sã vëkristalizova dopjérze v latach dozdrzelëvanjô – mjedzë gimnazëjõ a liceum. To je vôżné v kònteksce dalszé wopjiskji mòjich dosvjôdczenjóv z diskrimjinacëjõ Szlõzôkóv.

Mój kòntakt ze szlõskòscõ ve vczasnim etapje żëcô béł wograńczoni do przebivanjô z mòjõ ómõ, do chtërné jãzëkòvi pòlskò-szlõskji miszung béł czims dëcht normalnim. Dopjérze v latach dozdrzelëvanjô jô jem zmerkôł, że nôtërné przełõczanjé sã mjizë pòlskjim a szlõskjim mje przëchôdô vnetka automaticzno; to jednak sã tikało jedúrno kòntaktóv z njõ, bò doma më gôdalë pò-pòlskú. Tak samò bëło v grúńtovni szkòle, chdze jô béł wuczoni „perfekt”, „czësté” pòlszczëznë. To je vôżné, bò z te czasú jô pamjãtóm pòstacëje dvúch mòjich drëchóv z klasë, Mateùsza ë Paula, chtërni mjelë dichtich szlõskji akceńt, a mjizë sobõ gôdalë – tak jak doma – pò-szlõskú. Jô dobrze jich zapamjãtôł przez padajõcé na wuczbach pòlskjégò ë na pauzach wuvôgji szkólné na témã jich zachòvanjô, mjedzë drëgjimi czãsto fòrmùłovóné pòlétë, cobë ti gôdalë do szkólnëch pò-pòlaskú – „jak sã słëchô”. Vnenczas jô czësto nje vjedzôł, że jem svjôdkã jãzëkòvé diskrimjinacëjé. Sama szlõszczëzna mje sã tedë zdôva czims njecodnjovim, jakjims pòlskò-njemjeckjim miszungã, jakjégò czemùs wużivô dzél dzeci. Co cekavé – jô pamjãtóm, że to sã tikało v pjerszi rédze dzeci z bjédnjészich famjilij abò takjich z tzv. „tôklami”.

V gimnazëji vôżnô do mje bëła historëjô jakò przibjór – jô jã lúbjił. Vjedno mje cekavjiło, jak pjervé żëlë lëdze. Przez no zajinteresovanjé ë nagôdóni przez szkólnëch jô mjôł svój dzél v mnogjich historicznëch kònkùrsach, téż tëch z vjedzbë wo rejonje. Jô zaczõł pògłãbjac svòjã vjédzõ, a bezto rozmjenjé historëjé zemje, co nó ti jô mjeszkóm. To béł pravje ten sztót, kjéj jistnosc woprzesta mje sã parłãczëc v jedno. Szót, v jakjim:

- tzv. „szlõskô gvara” woprzesta mje sã parłãczëc le blós z dzévczõtkami a knôpjiczkami woblokłëmi v lëdové stroje na szkòłovëch akademjijach

- jô woprzestôł zróvnivac Szlõsk ze sztëcznim szlõskjim województvã ë zdrzec na njen jakò na krôj vënjiszczoni czerpjiskòvõ jindustrëjõ,

- tzv. „szlõskjé pòvstanja” woprzestałë bëc dlô mje „nôrodovësvòbòdzajõcõ rësznotõ navôrcenjô do krajú-matkji” ë jô zrozmjôł, że historëjô zemje, co nó ti żëjã, sã nje zaczã v 20. stalecim.

Jinaczé rzec – jô jem zmerkôł, że wob całi czas wobrzészkòvé edukacëjé jô żił v jinfòrmacijni bańce, bùdovóni przez państvòvi szkòłovi sistem. Bańce fùl mitóv, njedopòvjedzenjóv, falszëvëch pòdôvkóv, wukrivónëch faktóv a przemôłczónëch historij. Jô nazévóm nen czas mjizë rokã 2008 a 2010 mòjim „vëbùdzenjim sã”. Téj jô zaczõn merkac v pùblicznim diskùrsú zachë, jakjé rôz kjedë jô pòmjijôł. Jô jem zrozmjôł m.dr. spravã „ópë z Wehrmachtú”, co wó tim v 2005 gôdała cavnô Pòlskô, a chtëren rikòszetã trafjił v Szlõzôkóv jakò tëch „gòrszich, njegvësnëch”. Pòtemù bëła „zakamuflowana opcja niemiecka” v rapòrce Prava ë Spravjedlëvòtë z 2011 rokù: „śląskość jest po prostu pewnym sposobem odcięcia się od polskości i przypuszczalnie przyjęciem po prostu zakamuflowanej opcji niemieckiej”. Téj jô téż zaczõn to vszëtkò nótérovac: rozsõdzenjé Nôvëższégò Sõdú v spravje Ferejnú Persón Szlõskjé Nôrodnosce z argùmentacëjõ, że „takjégò nôrodú to nje dô”; spôlenjé szlõskjé nôrodné fanë 11 nóvembra 2016 rokù; rok 2017 ë zakôz gôdanjô pò-szlõskú v jedni wod szlõskjich medicznëch przëchòdnjóv; rok 2018 ë devastacëjõ szlõskòjãzëkòvëch vjitôczóv na grańci ze Szlõskjimi Semjanovjicami.

Rok 2019 béł richtich festivalã procëmszlõskjich ekscesóv. Njelegalné wodwołanjé derektora Szlõskjégò Mùzeum za historiczno wobjektivni vëstôvk, vërzúcenjé z TVP realizatora za nôdpjis: „Eurovision – Gliwice – Silesia 2019” zamjast „Eurovision – Gliwice – Poland 2019”, wuchvôlenjé bùdżetú ve vësokòsci 40 mëljonóv złotëch na propagańdovi vëstôvk „Panteon Górnośląski”, rozdrzészenjé Rejonalnégò Jinstitutú Kùlturë ë pòwołanjé v nen môl pòliticznégò Jinstitutú Pòlskjé Mësle abò na wostatk przeznaczenjé dosc vjelgjé sëmë pjenjãdzi na „pòvstańczi cúg” glorifjikùjõci górnoszlõskõ domôcõ wojnã.

A pòtemù spòlevé żëcé zamjarło, bò sã naczã pandemjijô. Jednak navetka lockdown ë globalnô zagrôżba nje pòvstrzimałë pòlskjich pòliticzk a pòlitikóv wod przëbôczenjô nóm, Szlõzôkóm, że më jesmë dlô Pòlskji tôklã. Tak v majevim a jónje më sã stalë woglovòpòlskõ témõ numer jeden ë wobjektã „hejtú”, „grillovanjô” abò vëladovanjô woglovòspòlevé frustracëjé sztamùjõcé z vprovadzenjô njeprzemëszlónëch zakazóv a regùl. Wod sugestëjé jinternetovëch „trollóv”, cobë Szlõsk „zbómbardérovac” pò wużëté przez vnenczas ministra pòróvnanjé „Szlõsk jak Lombardëjô” – „hejt” v rezultace doprovadził do zdevastovónëch dvajãzëkòvëch tôfel abò masovégò wodmôvjanjô hotelovëch rezervacij letnjikóm ze Szlõska. Dochôdało navetka do situacij, co v tëch Szlõzôcë bëlë traktovóni vnetka jak trãdovati: 2. jóna jedna wod pòsełkóv Prava ë Spravjedlëvòtë na wostentacijni ôrt woblokła larvã wob mòvã pòsełkji Mónjikji Rosë ze Szlõska. Tú je trzeba pòdsztrichnõc, że nje wuvôżóm, cobë në negativné nastavjenja procëm Szlõzôkóv bëłë mòtivòvóné woddólno abò woddôvałë derekt nastavjenjé do njich vjikszoscevé grëpë. Në vëdarzenja chùdzé pòcvjerdzajõ, że szlõskò-pòlskjé animòzëje sõ jinspjirovóné ë zmòcnjoné przez centralnõ pòlitikã ë zdrzészoné z njõ (v przipôdkú pandemjijé łôtvje njezaplanovóné) dzejanja, pò jednémù woddôvajõcé dłúgòvałovõ sztrategijõ asimjilacëjé Szlõzôkóv, pò drëgjémù pòdsztrichùjõcé jich pejorativno namerkónõ apartnotã, co v efekce provadzi do kònfliktóv na etnjicznim a javernotovim tle. Më, na Szlõskú, sã bjôdkùjemë z efektami né pòlitikji wod lat – vnetka codnjovò. Szkòda, ale bez grúńtovné, trëvałé ë dalek pòsënjoné spòlevé zmjanë, jakô mdze nastavjonô na bùdovanjé svjadómégò ë wotemkłégò wobëvatelskjégò spòla, jô nje vjidzã v przińdnoce mòżlëvòtë pòlepszenjô dobë ë Szlõzôkóv, ë Pòlôchóv.

JAK PROVADZËC ANTIDISKRIMJINACIJNÉ VARKÒVNJE

Katarzyna Zaleska, Justyna Majerska-Sznajder

Pò pòznanjim partú teoreticznégò tikajõcégò sã diskrimijnacëjé a téż bënové perspektivë przedstôvcóv etnjicznëch mjészëznóv, dostôvôsz pakjét jinspjiracij do woprôcovanjô antidiskrimjinacijnëch varkòvnjóv. Zajmë sõ kjerovóné do dzeci v szkòłovëch latach (10–15 lat) nôleżõcëch vjikszoscovi grëpje. No dzejanjé mòże bëc przeprovadzoné wob szkòłovi rok na vëchòvavczëch gòdzënach, pòtkanjach kółkóv ë grëp zajinteresovanjóv ëtp.

Cél varkòvnjóv

- pòznanjé sã z etnjicznõ rozmajitoscõ Pòlskji;

- vprovadzenjé pòjãcô diskrimjinacëjô a téż vëapartnjenjé ji zortóv;

- rozeznanjé mechanjismù provadzõcégò do diskrimjinacijnëch zachòvanjóv;

- vëwołanjé pòrëszenjô na stón vëklúczenjô;

- pòdjicé próbë vërobjenjô svójskjich ôrtóv procëmdzejanjô diskrimijnacëji v codnjovim żëcim dlô apartnëch mjészëznovëch karnóv.

Czas varanjô: 90 minút (v blokú abò z pòdzélã na 45-minútové zajmë).

Bédovóné ôrtë

Przez to, co në varkòvnje sõ skjerovóné do dzeci njenôleżõcëch etnjicznim mjészëznóm, skłôdajõ sã z dvúch dzélóv. Pjerszi mô za cél dac vjedzbã v témje apartnëch etnjicznëch karnóv. Bõdze to bazovô jinfòrmacëjô wo vszëtkjich etnjicznëch mjészëznach v Pòlsce, abò blós wo jedni, to je trzeba dopasovac do pòtrzebóv karnóv bjerzõcëch wudzél, jich lat, stãpjenja woglové vjedzbë jak téż jinëch svójskjich varënkóv. Jeżlë je trzeba, nôleżi téż wutrvalëc vjedzbã wo defjinicëji ë ôrtach diskrimjinacëjé. Wodrôdzómë ôrtóv pòdôvónëch: pògôdka, prezentacëjô abò vëkłôd, jakjé sõ nôczãszczé vëzvëskivóné przez szkólnëch ë jakjé sõ rutinovim elemeńtã szlachùjõcëch dzejanjóv. Tekst, v jakjim sõ në bazové jinfòrmacëje wo kònkretnim karnje abò mjészëznovëch karnach, bédëjemë pòdzelëc na tëlé partóv, jak vjele je bjerzõcëch wudzél v zajmach ë dac do njegò jinstrukcëjõ, kjedë dónô persóna mô przeczëtac gò na głos. Je mòżno vprovadzëc elemeńtë rëchù (vtf. “kjéj mdze słovò “revjitalizacëjô”, vstanji ë przeczëtôj pjerszi akapjit”). Hewo na technika pòzvòli dac bôczenjé na zadanjé ë robji, że vszëtcë bjerzõci wudzél sõ do kùńca zaangażovóni ë vësłëchajõ całosc klëkji.

Drëgji dzél varkòvnjóv sã skłôdô z trzech zadanjóv, jakjé pòzvôlajõ dosvjôdczëc mechanjismù diskrimjinacëjé ve varënkach kòntrolovónëch.

Zadanjé ze zbjoramë

Wucznjovje céchùjõ na cedlach sztërë sztôłtë, v jakjé vpjisëjõ jakõ chcõ lëczbã słóv. Pjerszi sztôłt simbòlizëje karna zajinteresovanjóv, z jakjima jidentifjikùje sã dzeckò, vtf. tiktoker, lúbjéńc romanóv fantasy, lúbjéńcka K-pòpù, humanista ëtd. Drëgji sztôłt simbòlizëje karna, do jakjich nôleżi przez przërodzoné pòznakji, vtf. czôrnjise, bjałkji, robjõci sã slepima, vësokji, sajovati ëtd. Trzeci sztôłt to sõ grëpë, co razã majõ v wuvôżanjim jednakjé vôrtnosce, vtf. drëszbã, rodzëznã, sõ tolerancijni, abò sõ estetami ëtd. Wostatni sztôłt tikô sã javernotë: Pòlôszë, Europejczicë, Szlõzôcë – je mòżno pòrëszëc tútak spravã vjarë.

Kjedë céchùnkji sõ fardich, persóna, co provadzi varkòvnje, zbjérô cedle ë czëtô przikładë. Ti bjerzõci wudzél, jakji wuvôżajõ bëc jistni z dónim karnã, vstôjajõ.

Evaluacëjô mòże hewo tak vëzdrzec: persóna provadzõcô zadaje pitanja, vtf.: “Jak va sã czëlë, kjéj va stojalë sami, a jak kjedë stojalë vnetka vszëtcë?”. Môta va wodkrëté v czas negò cvjiczënkù, co va nje pòmëslëlë wo różnëch karnach, jakjim nôleżita?” Docz, chòc mjona dónëch grëpóv sã nalazłë na cedlach, njé vszëtcë, co je mjelë napjisóné, vstalë?”.

Zadanjé nót je skùńczëc zsëmòvanjim tikajõcim sã pòczëcô sromòtë, chãce pasovanjô do vjikszosce, tôklóv wo różnjice zaczinajõcé sã na njivjiznje zajinteresovanjóv, przez spravë przërodzonëch pòznakóv, jak téż nôdbóv, na javernoce kùńczõcë.

Zadanjé z falszëvëmi pòdôvkami

Persóna, jakô provadzi zajmë, gôdô do bjerzõcëch wudzél, cobë sã pòdrapalë pò licú. Kjéj karno to zrobji, pjisze na tôfli, kùli sztëk pòdrapalë sã v pravé lico, a kùli v levé ë zaczinajõ so pòvjadac, czë ta różnjica mô jakjés znaczenjé. Téj na persóna czëtô zełgóni rapòrt z rezultatami nônovszëch pòdszëkbóv “amerikańskjich psichòlogóv”, v jakjich stoji, co persónë, jakjé pòdrapałë (tútak pòdôvô stronã, jakô mô mnjé na tôfli), lżé pòpadajõ v nônãtã, sõ mnjé wodpòvjedzalné, czãszczé robjõ sã narabczëvi, pòpadajõ v sztridë, co mô cësk na jich stegnë varkòvnégò szosú, kò jima je cãżé avansovac ë sã wutrzëmac v robòce. Rapòrt je trzeba mjenjac, to zanôlégô wod te, jak stôré je dzeckò ë na jakji je njivjiznje emòcionalnégò rozvjicô. Pòtemù je trzeba wobgadac z dzecami vseczëca zdrzeszoné z tëmi rezultatami. Na kùńc më mùszimë pòvjedzec, że to nje bëła prôvda ë nen pòdszëk béł zmëszloni.

Evaluacëjô mô pòdsztrichnõc, co célã tegò zadanjô bëła svjadómòsc dzejanjô mechanjismù diskrimjinacëjé, jak téż letkòsce, z jakõ njejedni vjerzõ v klëkã pòdôvónõ z môla eksperta, jakô vjele razi zmòcnjô zachòvanja klasifikòvóné jakno diskrimjinacëjô pòstrzédnô ë bezpòstrzédnô.

Henë je dobri sztót do przeprovadzenjô tn. „sztormù magù” majõcégò za cél próbã vërobjenjégò ôrtóv bjôdkóv z diskrimjinacëjõ. Vińscovim pùnktã sõ przikładë mjészëznovëch karnóv, jakjé bëłë wobgôdóné v czasú zadanjô.

Sztorëm magù na „vjôrsztovi” ôrt

V tim wujimnjãcim më dzelimë strzódã dzeci na karna. Kòżdé jedno dzeckò dostôvô rëchli przërëchtovónõ tabelã z trzemi kòlumnami ë vpjisëje trzë dbë na rozdrzeszenjé problemù – kòżdi v wosóbni kòlumnje. Nji majõ to bëc le paróle na zbëcé, le barżé krótkjé wudbë. Pòtemù cedel trôfjô do persónë pò levi stronje, jakô mô dopjisac v nôslédnëch régach nové dbë abò zlepszëc dbë sõsada. Cedle jidõ v karnje, pòkjé nje vrócõ do pjervòsznëch mjévcóv.

Zadanjé vzmòcnjajõcé karno

Persóna, jakô provadzi varkòvnje, gôdô do bjerzõcëch wudzél, cobë stanãnë kòl se trzimajõcë sã za rãce. Wonji majõ trzëmac lińcúch z rõk. Téj persóna, jakô provadzi, czëtô z cedlóv robòtë ze zadanjô nr 1 mjona karnóv, z jakjima jidentifikùjõ sã bjerzõci wudzél ë kòmandérëje: “Krok dovsladë, vprzódk, v levõ, pravõ”. V jakjims mòmence lińcúch mdze pãkôł abò sã wurvje. Zaczinô sã gôdka wo strzimanjim lińcúcha, bëło to vôrt tëch mòcóv ë bëło letkò abò cãżkò razã robjic në vszëtkji pòlétë; célã je dotknjãcé spravë jindivjidualnosce ë vspjarcô karna.

Stigmatizacëjô z prziczënë COVID-19: dosvjôdczenja mjészëznóv

Michał Bilewicz

Spòlevô stigmatizacëjô z prziczënë COVID-19 sã stała v wostatni czas témõ vjele prôc ë analiz znôvcóv spòla. Samò zjavjiszcze je téż spravõ starë Svjatové Worganizacëjé Zdrovjô, jakô defjinjuje to jakò stigmatizacëjõ “co pòvsta z prziczënë lëchich sparłãczenjóv vjõżõcëch persónë abò grëpë lëdzi majõcëch jednakjé pòznakji charakteristiczné z kònkretnõ chërõ”. V zrëchtovónim przez Svjatovõ Worganizacëjõ Zdrovjô jinfòrmatorze czëtómë dali: “Terôczasnô pandemjijô COVID-19 vëwoła spòlevõ stigmatizacëjõ a téż zachòvanja diskrimjinacijné do lëdzi wo jakjims etnjicznim pòchôdanjú, a téż tëch, co jich vjidzõ jakno persónë, jakjé mògłë mjec kòntakt z vjirësã”[66].

Stigmatizacëjô z prziczënë epidemjijé COVID-19 bëła wobservòvónô pò prôvdze na całim svjece – v Jindiach, Meksikú a Ejipce pòkôzovalë na stigmatizacëjõ robòtnjikóv wochronë zdrovjô a téż tëch, co mjelë z njima kòntakt[67], v Ejipce scvjerdzëlë nódto njedovjérnotã do tëch pòchôdajõcëch z Azié ë nôleżnjikóv religijnëch mjészëznóv[68], a v Sztécach dało sã wuzdrzec vjele praktikóv stigmatizëjõcëch chińskõ mjészëznã a drëgjich mjeszkańcóv Óstové Azié69.

Zjavjiszcze spòlevé stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 na wosoblëvi ôrt wuderzô v mjészëznë, njé le në, co v spòlevim wodbjérze bëłë zdrzeszoné z samõ chërõ. Mnogjé pòdszëkbë, tikajõcé sã patogenovégò sztresú, vskazëjõ, że v situacëji zagrôżbë vjirësamë, bakteriamë abò cëzożivcamë rosce stãpjénj aversëjé kòl vjikszoscovëch grëp[70]. Vëstavjenjé na patogenë zvjikszô stãpjénj autoritarismù ë móralnégò vjitalismù (vjizëjé svjata jakò pòla bjôdkji dobra ze złã), co sã przekłôdô na njiższi stãpjénj tolerancëjé procëm mjészëznóv ë lëdzi pòstrzégónëch jakò zagrôżba dlô nôrodné mònolitovòsce[71].

Téż v Pòlsce v czasú epidemjijé COVID-19 dochôdało do atakóv na lëdzi pòchôdajõcëch z Pòrénkòvé Azié (np. atak na Vjetnamkã v Łúkòvje[72]), z vjelgõ njechãcõ sã pòtikalë téż Szlõzôcë[73]. Vedle vëdôvkù „Brunatna księga” czasu epidemii ferejnú „Nigdy więcej”, v jakji pòdónô wosta dłúgô lësta aktóv diskrimjinacëjé a etnjiczné przemòce, wofjarami aktóv diskrimjinacëjé z prziczënë COVID-19 v Pòlsce bëlë m. dr. Jindonezijczicë, Chińczicë, Żëdzë, Wukrajińce, Romòvje, Jitalczicë ë njeheteroseksualni.

V wobrëmjenjim projektú LCure më pòstanovjilë pòdszëkac mjarã dosvjôdczenjô stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 vestrzód kjiles nôrodnëch ë etnjicznëch mjészëznóv v Pòlsce (Szlõzôcë, Lemkòvje, Kaszëbji, Vëlemòvjanje), jak téż mòżlëvé psichiczné ë behavjoralné nastãpstva takjé stigmatizacëjé. Wosoblëvje më chcelë pòdszëkac, v jakjim stãpjenjú dosvjôdczenjé stigmatizacëjé v czas pandemjijé COVID-19 mòże przekładac sã na pògòrszenjé zdrovjô psichicznégò (m. dr. na wobnjiżenjé dobrostónú psichicznégò, wurzas / lëk), jak téż na dezadaptacijné reakcëje v czasú samé pandemjijé (vtf. zachòvanja tezaurizatorskjé, pòlégajõcé na gromadzenjim vôróv nad mjarã, i eksploatativné, pòlégajõcé na vëzvëskanjim zôkazóv zdrzeszonëch z pandemjicznõ zagrôżbõ, zamjast racionalnégò jich vëkònëvanjô, zvjelanjô teorióv sprzisëgji). Vjele pòdszëkóv pòkazëjõ, co dosvjôdczenjé vjiktimjizacëjé (bëcô wofjarõ przemògji ë cemjãżenjô) przekłôdô sã na spôdk zavjérzenjô, jakji mòże brzadovac dezadaptacijnëmi zachòvanjami v czas zagrôżbë epidemjologiczné a téż zvjikszonõ vjarõ v teorëje sprzisëgji[74].

Jakno vekvizrë stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 më przëjãnë:

- kòntakt z kòmentérami nacëskajõcëmi, co dónô grëpa wodpòvjôdô za rozkòscérzanjé sã kòrónavjirësa,

- dosvjôdczenjé gòrszégò traktovanjô v czas pandemjijé

- dosvjôdczenjé bëcô traktovónim jakno zagrôżba.

Analizóv më nje robjilë na mjészëznje Vëlemòvjón z prziczënë za małé próbë v pòdszëkù.

Rozłożenja wodpòvjesci sugerëjõ, co stãpjénj stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 dosc tëlé béł różni mjidzë pòdszëkónëmi karnami. Jeżlë v przëtrôfkú Lemkóv stigmatizacëjô bëła wosoblëvje môłô (1% pòdszëkónëch pòkôzało na dosvjôdczenjé diskrimjinacëjé z prziczënë pandemjijé, mnjé jak 5% vestrzód pòdszëkónëch Lemkóv vskôzalë, co czëlë sã v czas pandemjijé traktovóni jak zagrôżba), to përznã vëższé stãpjenje stigmatizacëjé dało sã wuzdrzec vestrzód Kaszëbóv, zôs dosc tëlé vësokjé kòl Szlõzôkóv.

Diagram 11. Mjara stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 vestrzód Lemkóv. Rozłożenja wodpòvjesci z agregacëjõ pòzitivnëch (4-7 na mjarze sétmëpùnktovi, gdze 7 woznôczało “jak nôbarżé sã zgôdzóm”) a téż negativnëch (1-3 na mjarze sétmëpùnktovi, gdze 1 woznôczało “njijak sã nje zgôdzóm”)

Vestrzód pòdszëkónëch przë nas Kaszëbóv 5% deklarovalë, co wonji spòtkalë sã z kòmentérami sugerëjõcëmi, że Kaszëbji sõ krziv zó to rozkòscérzanjé sã kòrónavjirësa. Jistni wodsetk dosvjôdcził njespravjedlëvégò traktovanjô v czas pandemjijé. Vnet 6% pòdszëkónëch Kaszëbóv mjelë pòczëcé v czas pandemjije, że etnjicznô vjikszosc traktëje jejich jakno zagrôżbã.

Nômòcnjészi stãpjénj stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 më vjidzelë v przipôdkú Szlõzôkóv. To mòże bëc sparłãczoné z tim, że na zimkú 2020 Szlõsk mòcovôł sã
z vałõ zachòrzenjóv, a v médiach szërok pjisalë wo zachòrzenjach v szlõskjich czerpjiskach. Z kòmentérami sugerëjõcëmi wodpòvjedzalnosc spòtkało sã 64% pòdszëkónëch przez nas Szlõzôkóv, 68% czëło sã traktovónëch jakno zagrôżba, a 44% narzékało na zachòvanja diskrimjinëjõcé wod stronë pòlskjé vjikszosce.

Diagram 12. Mjara stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 vestrzód Kaszëbóv. Rozłożenja wodpòvjesci z agregacëjõ pòzitivnëch (4-7 na mjarze sétmëpùnktovi, gdze 7 woznôczało “pò prôvdze sã zgôdzóm”) a téż negativnëch (1-3 na mjarze sétmëpùnktovi, gdze 1 woznôczało “pò prôvdze sã nje zgôdzóm”)

Diagram 13. Mjara stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 vestrzód Szlõzôkóv. Rozłożenja wodpòvjesci z agregacëjõ pòzitivnëch (4-7 na mjarze sétmëpùnktovi, gdze 7 woznôczało “jak nôbarżé sã zgôdzóm”) a téż negativnëch (1-3 na mjarze sétmëpùnktovi, gdze 1 woznôczało “njijak sã nje zgôdzóm”)

Dalé më pòstanovjilë spravdzëc nôstãpstva stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19. Hewo dlôte më zrobjilë seriã mnogjich analiz regresëjé, v jakjich më kòntrolovalë rëchlészé dosvjôdczenja diskrimjinacëjé (mjerzoné pòdmjarõ diskrimjinacëjé z mjarë Acculturation Stress Inventory). Na zmjennô bëła vprovadzonô v pjerszim krokú analizóv regresëjé, a v drëgjim krokú më dodalë dosvjôdczenjé wosoblëvé stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19. Dzãka temù më mòglë spravdzëc, na kùli stón epidemjije kòrónavjirësa béł prziczënõ pògòrszenjô sã psichicznégò zdrovjô ë dezadaptacijnëch zachòvanjóv v czas epidemjije, njezanôleżno wod rëchlészëch dosvjôdczenjóv diskrimjinacëjé. Analize takjé më robjilë na pòdszëkónëch z mjészëznóv szlõzkjé a téż kaszëbskjé. To bëło dlôte, że – jak dóné nó to wostało bôczenjé vëżé – dosvjôdczenja stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 vestrzód Lemkóv bëłë dosc tëlé môłé, cobë vprovadzëc je do mòdła jakno zmjennõ klarëjõcõ; lëczba anket zrobjonëch vestrzód Vëlemòvjón nje bëła ale dosc tëlé vjôlgô do zrobjenjô statisticzné analizë.

Zestôvk 5. Vpłiv stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 na zachòvanja a téż nôdbë tikajõcé sã epidemjijé ë mjarë psichicznégò zdrovjô v próbje Kaszëbóv. Rezultatë dlô drëgjégò krokù analizë regresëjé zvjeloné (przë staticzni kòntroli rëchlészëch dosvjôdczenjóv diskrimjinacëjé)

Psichiczni dobrostón

Teorëje sprzisëgji na témã COVID

Tezaurizatorskjé zachòvanja

Eksploatativné zachòvanja

Zbjér woglovégò lëkù

Rëchlészé dosvjôdczenja diskrimjinacëjé

–0,04

0,04

0,14**

0,04

0,07

Stigmatizacëjô z prziczënë COVID

–0,14**

0,17**

0,15**

0,15***

0,15***

R^2

0,02***

0,03***

0,06***

0,03***

0,04***

Analize regresëjé robjoné na próbje Kaszëbóv pòkôzałë, co stigmatizacëjô z prziczënë COVID-19 pò prôvdze dosc tëlé znjiżô psichiczni dobrostón Kaszëbóv jak téż provadzi do roscenjô lëkòvëch reakcij v czas pandemjijé (mjerzonëch mjarõ GAD, to je zbjérú woglovégò lëkù). V pòdszëkbach kaszëbskjégò spòla më zmerkalë, że pòdszëkóni, chtërni dosvjôdczëlë stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19, czãscé sã przëznôvalë do dezadaptacijnëch zachòvanjóv wob pandemjijõ (np. nadmjarovégò gromadzenjô jedzenjô ë bazovëch vôróv abò brëkòvanjô regùl spòlevé jizolacëjé do realizacëjé vłôsnëch célóv). To sõ tipòvé lëkòvé zachòvanja v czasú epidemjijé, parłãczoné z njezavjérzenjim regùlacëjóm vprovadzonim przez vładzã ë pùbliczné jinstitucëje. Nódto lëdze dosvjôdczajõci ve vjikszim stãpjenjú stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 czãscé vëznôvajõ kònspjiracijné teorëje wo kòrónavjirësú, jakjé v tim falú pòkazëjõ na njen jakno na nôrzãdło pòliticzné bjôdkji słëżõcé do zdobëcô vładze nad svjatã. Më nje zmerkalë statisticzno vôżnëch zvjõzkóv stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 z racionalnëmi zachòvanjami wochrónnëmi v czasú pandemjijé.

Zestôvk 6. Vpłiv stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 na zachòvanja a téż nôdbë tikajõcé sã epidemjijé ë mjarë psichicznégò zdrovjô v próbje Kaszëbóv. Rezultatë dlô drëgjégò krokù analizë regresëjé zvjeloné (przë staticzni kòntroli rëchlészëch dosvjôdczenjóv diskrimjinacëjé)

Wochrónné zachòvanja

Tezaurizatorskjé zachòvanja

Zbjér lëkù woglovégò

Rëchlészé dosvjôdczenja diskrimjinacëjé

–0,04

0,03

0,11*

Stigmatizacëjô z prziczënë COVID

0,14**

0,12*

0,08

R^2

0,01**

0,02**

0,03***

V przipôdkú Szlõzôkóv më zmerkalë, że kjéj dosvjôdczenjé stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 sã nje przekłôdô na pògòrszenjé dobrostanú czë vjikszégò lëkù, to stigmatizacëjô mô szlachùjõcé jak kòl Kaszëbóv kònsekvencëje dlô aktivnosci v reakcëji na pandemjijõ, takjich jak tezaurizatorskjé zachòvanja (nadmjarové gromadzenjé produktóv z prziczënë epidemjijé). Pò drëgjémù dosvjôdczenjé stigmatizacëjé sã przekłôdało téż na njejednë zachòvanja wochrónné (noszenjé larvóv, trzimanjé spòlevégò distansú ëtp.). V przipôdkú Szlõzôkóv dosvjôdczenja diskrimjinacëjé provadzëłë téj do zróżnjicovónëch zachòvanjóv z prziczënë COVID-19, jistno tëch adaptacijnëch, jak nëch dezadaptacijnëch.

SZLÕZÔCË V CZAS PANDEMJIJÉ COVID-19

Bartłomiej Wanot (Bartłůmjej Wanot)

Chòc dzivno to brzëmji, rzeczëma so, co pandemjijô wotemkła Szlõzôkóm vjele novëch mòżlëvòsci. Przenjesenjé vnetka całé aktivnosce lëdzkjé v ciber-svjat zrobjiło, że Szlõzôcë na barżé przërëchtovóni ôrt zaczãnë dzejac v jinternece. Brzadã tegò bëło kjiles dalecznëch (online) debatóv (np. v témje spòsobù pò Kadzmjerzú Kùtzú), jinaugùracëjô szlõskòjãzëkòvégò teleturnéra „Co? Kaj? Kej?” abò zvjikszonô aktivnosc v editovanjim szlõskjé Vikipedëjé.

Nje woznôczô to njijak, że dëcht vszëtkò sã malovało v jasnëch farvach. Baro dotkło Szlõzôkóv no wograńczenjé z prziczënë pandemjijé, jakjim bëło zamknjãcé greńcóv. Mjeszkańce zúdë Górnégò Szlõska, wod sto lat na sztëczni ôrt pòdzelonégò państvòvõ greńcõ na Wolzi, dërch trzimajõ kòntaktë personalné, famjilijné, geszeftové abò varkòvné, a njemòżnosc vëjachanjô do robòtë, drëchóv czë na kùpjisz – jakjé to jachanja wod vstõpjenjô Pòlskji ë Czeskjé Repùblikji do zonë Schengen bëłë prosto rzeczõ czësto jasnõ – vjele lëdzi zrobjiło baf.

Nódto jú wod pòczõtkù pandemjijé, kjéj z prziczënë masovëch testóv przesévnëch robjonëch v czerpjiskach szlõskjé województvò kònsekventno wostôvało “liderã” vedle lëczbë vëkrëtëch zakażenjóv, przez Pòlskõ przelała sã vała procëmszlõskjégò “hejtú”. Dzél jinternetovëch kòméńtatoróv vërôżôł svòjã njechãc do lëdzi ze Szlõska: „Wszystko przez pierdolonych węglojadów”, „Śląskość to nienormalność”, dzél próbòvôł vëklarovac no zjavjiszcze przez wodwołanjé sã do stereotipóv: „Hanysy, jak wiadomo, nie lubią myć rąk (...), dlatego hanyski Śląsk choruje, a pobliskie wyższe kulturowo i cywilizacyjnie Zagłębie ma znikomą ilość przypadków”, a jini bédovalë rozdrzeszenjé problemù: „Zamknąć Śląsk do cholery!!!” abò jesz mòcnjé: „A nie prościej byłoby ich zbombardować?”, „Otoczyć ich murem, czołgi na ulice i pilnować, żeby żaden hanys nie uciekł”.

„Hejt” tikôł sã njé blós netë; v prôvdzëvim svjece dało sã wuzdrzëc przetrôfkji wodmòvë svjôdczenjô słúżbë (vtf. danjô jizbë letnjikóm v letnjiskòvëch vsach) lëdzóm ze szlõskjim akceńtã czë z rejestracijnëmi tôflami ze szlõskjégò województva, zdarzëłë sã téż vëpôdkji przebjicô panë “szlõskjim” autóm.

Stón pandemjijé baro mòcno zatëmlovôł nôternëmi karnôlami kòmùnikacëjé v szlõskjim jãzëkú. Dô sã zmerkac v tim falú tendencëjô do wużivanjô szlõzczëznë v gôdce, le téż do womjijanjô jé v pjisanjú (z prziczënë felënkù fùl kòdifjikacëjé abò njiższégò sztatësú), przez co młodi lëdze vjedno vkół, chòc na wuczbach, na jakjich kòrzëstalë z pòlskòjãzëkòvëch wuczbòvnjikóv, czãsczé wużivalë wurzãdovégò jãzëka, na pauzach gôdalë ze sobõ pò-szlõskú. Przeńscé na dalecznõ wuczbã znjikvjiło nen sztót pauzë mjidzë zajmamë jakno leżnosce do gôdkji, a szkòlôce, zmùszoni do gôdanjô v pjerszi rédze przez pjisemné jinternetové kòmùnikatorë, nje przełõczalë sã na szlõskji kòd. Tim barżé zgjinãnë bútnové pòtkanja jakno nôtërné strzodovjiskò kòmùnikacëjé v môlovim jãzëkú.

Czësto zagjinãno vjele zvëkóv a tradicij, co parłãczëłë môlové spòla, wosoblëvje jejich starszëch wustnëch. Njicht nje wugôdovôł sã na szkubańy pjyrzo razã, lëdze nje gralë v gòspòdach v szkata. Bòjiszcza balarzóv, jakjé nje rôz (vtf. v Chòrzovje) bëłë njefòrmalnëmi wostrzódkami rozkòscérzanjô szlõskjé apartosce, bëłë zamkłé.

STIGMATIZACËJÔ V PÒLSKJICH MÉDIACH

Szymon Gruda, Joanna Maryniak

Ve vjôlgji lëczbje przikładë diskrimjinacijnëch ë przemògòvëch vëpòvjesci ë zachòvanjóv do etnjicznëch mjészëznóv v pjerszëch ksãżëcach epidemjijé COVID-19 v Pòlsce zarejistrovalë aktivjiscë ë aktivjistkji Ferejnú „Nigdy Więcej” v pùblikacëji Wirus nienawiści: „Brunatna Księga” czasu epidemii (Varszava 2020). V tim czasú v presovëch artiklach ë médialnëch vëpòvjescach pòvtôrzałë sã wudbë parłãczõcé z epidemjilogicznõ zagrôżbõ persónë pòchòdzõcé z Óstové Azié (njimò tegò, co vjirës SARS-CoV-2 jú téj béł wod jakjégòs czasú przëtomni v Europje). Vestrzód zamanóvszë pòvtôrzajõcëch sã dbóv dô sã vërechòvac siganjé pò stereotipë tikajõcé sã zvëkóv kùlinarnëch krajóv rejonú (wosoblëvje gôdkji, że njibë zdrojã pjerszégò zakôżenjô novim kòrónavjirësã mjało bëc jestkù z szãtopjerza), jak téż teorëje sprzisëgji tikajõcé sã njibë to sztëcznégò charakterë vjirësa, jakji mjôł bëc pò prôvdze bjologicznõ bronjõ vëszëkòvónõ z pòlétú rzõdú ChRL-D. Në vëpòvjesce, przekłôdajõcé sã na realné aktë diskrimjinacëjé ë przemògji, dało sã vjidzec navetka v médiach tzv. „głóvnégò żochù”, të nje bëłë cëzé téż dzélovi pòlitikóv ë państvòvëch wurzãdnjikóv.

Përznã mjé bëło vëpòvjesci, v pjerszi rédze v pùbliczni televjizëji, vgadëjõcëch zrzesz mjedzë epidemjologicznim stanã v krajach zúdové Europë, téż v Njemcach ë Szvédzce, a bëtnoscõ wuchódnjikóv ë mjigrantóv z krajóv Blëzkjégò Óstú. Njevjôlgji sig, mòcno wograńczoni do médióv wo ekstremalno pravjicovim profjilú, mjałë vëpòvjesce parłãczõcé epidemjologicznõ zagrôżbã ze Żëdami – wosoblëvje v kònteksce rozmajitëch teorij sprzisëgji – a téż persónami LGBT+.

V czõdze wod maja do serzpnja 2020 r. médiové relacëje bëłë zdomjinovóné przez vjadła wo wognjiszczach zakażenjóv na terenje szlõskjégò województva. Nje felovało téj rzetelné klëkji dôvajõcé bôczenjé na gãstosc lëdztva, przëtomnosc vjôlgjich jindustrialnëch fabrik ë – nôvjikszim dzélã – na skòncentrovanjé testóv v karnach tëch, co majõ zvëżoné rizikò zakażenjô sã, jakno na prziczënë vjikszé lëczbë zicher pòcvjerdzonëch przipôdkóv COVID-19 v tim rejonje.

Trôfjałë sã róvnak téż narracëje richtich stigmatizëjõcé, m. dr. njeprôvdzëvé vjadła wo rzõdovëch planach zamknjãcô greńcóv województva; téż v tekstach dosc tëlé vëvôżonëch v jich charakterze nalôżałë sã pòtencialno stigmatizëjõcé wudbë, np. głoszõcé, że „Śląsk jest odpowiedzialny” zó ten dosc vjôlgji wodsetk zachòrzenjóv, abò, że pandemjiji v Pòlsce bë bëło kùńc „gdyby nie Śląsk”. Téj-séj pòdôvałë vëpòvjesce lëdzi pùblicznëch, jakji robjilë krziv za epidemjologiczni stón môlovõ kùlturã ë stereotipòvé pòznakji Szlõzôkóv, m. dr. kùlturã pòtikanjô sã v tovarzëstvje czë njibë to njetrzimanjé vskôzkóv higenë. Tak samò v tim przipôdkú dochôdało do aktóv diskrimjinacëjé, a navetka przemòce – v pjerszi rédze przemògji słovné v kòmentérach v servisach spòlevëch ë jinfòrmacijnëch – v kjerënkú górznjikóv, Szlõzôkóv ë mjeszkańcóv szlõskjégò województva całovno.

Bòkã vëmjonovónëch vëżé treńdóv rzôdkò kjéj pòjôvjałë sã v presovëch artiklach wudbë stigmatizëjõcé pòtencialno v kjerënkú jinëch mjészëznovëch karnóv. V tim falú v lipcú 2020 jeden z vjikszich pòlskjich jinternetovëch pórtalóv dôł artikel tikajõci sã zretanjô przez maltańskji bôt sztrõdové strażë 94 wuchódnjikóv z krajóv Afrikji; artikel mjôł njewudóni titel: „Uchodźcy dostali się do Europy. Większość ma koronawirusa”.

STIGMATIZACËJÔ V CZAS PANDEMJIJÉ: VËROZMJENJA Ë BÉDËNKJI

Michał Bilewicz, Szymon Gruda, Joanna Maryniak

V czasú epidemjicznégò krizisú njechtërnë wod nôrodnëch mjészëznóv v Pòlsce dosvjôdczëłë stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19, a kòl drëgjich dosvjôdczenja takjé bëłë njespòdzajno rzôdkjé. V przëtrôfkú Kaszëbóv – pò dzélú v przëtrôfkú Szlõzôkóv mët – më zmerkalë pòvôżné negativné kònsekvencëje kòl lëdzi dosvjôdczjõcëch stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19, chòcô ve vëpôdkú Kaszëbóv takjé dosvjôdczenja bëłë dosc tëlé rzôdkjé. Lëdze dosvjôdczajõci stigmatizacëjé czãsczé reagòvalë na chërã z baro vjôlgjim strachã (vtf. żorgajõcé jôdã, co mògło bëc zagrôżbõ do dowozóv produktóv), czãsczé wonji vjerzëlë v teorëje sprzisëgji tikajõcé sã kòrónavjirësa; czasã në dosvjôdczenja wodbjijałë sã téż na jejich dobrostanje. Vôrt je napjisac, co më zmerkalë dosc jednakjé kònsekvencëje przë pòdszëkbje zasedzałégò lëdztva v Meksikú – tam téż stigmatizacëjô z prziczënë COVID-19 provadza do wobnjiżenjô dobrostanú, pògòrszenjô psichicznégò zdrovjô ë zachòvanjóv dezadaptacijnëch. Procëmdzejanjé stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 je varënkã dobrégò fùnkcionérovanjô mjészëznovëch karnóv v czas pandemjijé.

Wograńczenjé stigmatizacëjé z prziczënóv chërë nje je trúdné – signje efektivnô kòmùnikacëjô, róvno na stãpjenjú państva (jinstrukcëje do wurzãdnjikóv ë słúżbóv sã zajimajõcëch wograńczanjim mjarë epidemjijé), jak téż na stãpjenjú médióv (pòradnjikji zortú „stylebook” do presë abò elektronjicznëch médióv, wustalajõcé ôrt pjisanjô wo spravach etnjicznosce ë wo problemach pùblicznégò zdrovjô). V rejonach, dze mjeszkô vjele lëdztva etnjicznëch czë nôrodnëch mjészëznóv vôrt je wuvrazlëvjic szkólnëch robjõcëch z młodima. V robòce ze szkòlôkami wonji majõ pòdsztrichòvac, co pandemjijô mô wuniversalni charakter, a żódnô z kònkretnëch mjészëznovëch grëp nje je barżé narażonô na zachòrzenjé, a tim barżé nji mô vjikszé zdolnosce do jé transmjisëjé. Hewo na takji ôrt mjara stigmatizacëjé z prziczënë chërë móże bëc dosc tëlé wograńczonô.

V stanje epidemjologicznégò krizisú rzetelnô klëka do spòla wo zagrôżbach zdrovjô je nôvażnjészõ robòtõ médióv. Krizisové stanë czãsto provadzõ do roscenjô ksenofòbjicznëch pòstavóv ë zachòvanjóv; nót je téj na wosoblëvi ôrt zdrzec nó to, co bë nje pòdskacac takjich nôstrojóv. V szlachùjõcëch leżnoscach nôpjervé vôżné je njezvjelanjé stereotipóv tikajõcëch sã mjészëznovëch grëpóv jak téż nje wużivanjé scvjerdzenjóv mògõcëch bëc prziczënõ pòczëcô krzivdë vestrzód nôleżnjikóv tëch karnóv, jak ë stigmatizacëjõ czë njedovjérnotã ze stronë vjikszosce.

Nôleżnjicë vjikszoscevé grëpë mògõ nje rozmjôc, co sfòrmùłovanja przez njich wużivóné czãsto sã vpjisëjõ v egzistérëjõcé, chòc mòże czasã bez svjadómòsce, njedovjérnosce ë je zmòcnjajõ; dlôte v przëtrôfkú gazétnjikóv mùszi sã pòznac z problematikõ tikajõcõ sã dóné mjészëznë ë fòrm stigmatizacëjé, z jakjima wona sã pòtikô. Wosoblëvje nót je zalecëc wużivanjé bédovónëch przez bëtnjikóv mjészëznovégò karna vłôsnëch mjonóv, jich pjisënkù (v pòlskjim jãzëkú vjôlgõ lëtrõ v przipôdkú karnóv samò sã jidentifjikùjõcëch jakò nôrodnosce) abò translëteracëjé, vëstrzegac sã pòjmjenjóv, co sõ lëchò wodbjéróné, nje dosc mòdernëch czë njeakùrôtnëch, rozeznanjé bënovëch rozróżnjenjóv ë pòdgrëpóv. Dobrim zdrojã takjé vjedze sõ tekstë dóné v tradicijnëch ë spòlevëch médiach przez samëch nôleżnjikóv mjészëznóv.

Zgódno z pòlétami Svjatovi Worganjizacëjé Zdrovjô do nazvanjô patogenóv ë vëwołónëch przez nje chëróv je trzeba wużëvac mjonóv neutralnëch. Nje nôleżi nazévac jich z pòmòcõ wodnjesenjóv do kraju abò rejonú, v jakjich pjerszi rôz bëłë vëkrëté, kò to mòże provadzëc do stigmatizacëjé mjeszkańcóv ë lëdzi pòchòdzõcëch tamstõdka. Jesz jiné tikajõcé sã médiovëch vëpòvjesci bédënkji té samé worganizacëjé dôvajõ bôczenjé na womjijanjé mjonóv czënjõcëch przibjorã lëdzi co sõ chòri (takjich jak „przipôdkji” czë „wofjarë”) abò kònotëjõcëch nëch lëdzi jakò zagrôżbã („nosëcele”, „lëdze pòdezdrzóni wo bëcé zagrôżbõ”, „przenoszõci” czë „zarażajõci”). Nót je, cobë jinstrukcëje do médióv pòdsztrichòvałë pòlétë, bë epidemjicznëch chëróv wo globalnim sigú nje rzeszëc z kònkretnëmi rejonami. Zamjast „chińskô chòroba”, „vjirës z Wuhan”, „vjirës z Azié”, lepjé je wużëvac wokreslenjóv genau sã tikajõcëch dóné chòrosce, henë takjich jak „kòrónavjirës SARS-CoV-2”, „zbjér cãżkjégò wostrégò zachòrzenjô wukładú dechòvégò”, „chòroba COVID-19”. Chòc në bédënkji nje tikajõ sã blós le nôleżnjikóv mjészëznóv, jich przestrzeganjé je v tim przipôdkú wosoblëvje vôżné z prziczënë apartnégò narażenjô na stigmatizacëjõ ë pòvtórnõ vjiktimjizacëjõ mjészëznovëch grëpóv, czãsto jesz barżé narażonëch na zdrovòtné, spòlevé ë ekònomjiczné rezultatë epidemjologicznëch zagrôżbóv.

Mjészëznové jãzëkji v Pòlsce ë jich brëkòvnjicë: diagnoze, bjôdkji a téż sztrategije vspjarcô ë wodrodë

Justyna Olko, Joanna Maryniak, Magdalena Skrodzka, Bartłomiej Chromik

Procëm temù jak lëdze mëszlõ, Pòlskô nje je krajã jãzëkòvò jednakjim ë njé blós dlôte, co tútak sõ mjigrancë. Dzisdnja na teritorium naszégò kraju wużivô sã co nômnjé 17 drzénjovëch (zasedzałëch) jãzëkóv ë jãzëkòvëch wotmjanóv, chòc do tegò, co bëło przed II svjatovõ wojnõ, na lëczba sã zmjészëła vjicé jak wo pòłovã[75]. Pò rokú 1945 v kòmùnisticznim reżimje brëkòvnjicë môlovëch jãzëkóv sã stalë dosc tëlé “njevjidzalni” (kò barżé mòże: nje do wuczëcô) ë wostalë pòddóni dłúgòvarajõci asimjilacijni pòlitice. Njimò zmjanë jãzëkòvé pòlitikji pò 1989 rokú dalé njé vszëtkjé mjészëznové jãzëkji wużivóné na teritorium Pòlskji sõ wuznóné przez państvò. Nôvażnjészim pravnim aktã v tim wobrëmjenjim je Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym[76].

Apart do dzevjińc nôrodnëch mjészëznóv (bjôłorúskjé, czeskjé, lëtevskjé, njemjeckjé, wormjańskjé, rúskjé, słovackjé, wukrajińskjé ë żëdovskjé), wustôv defjinjuje etnjiczné mjészëznë jakno grëpë, co sã nje jidentifjikùjõ z jinim “terôczasnim nôrodã zworganizovónim v svòjim państvje”. Statës etnjiczné mjészëznë majõ téj v tim pravnim akce dostóné mjészëznë: karajimskô, lemkòvskô, romskô ë tatarskô. Vedle wustavù etnjicznô mjészëzna “na javerni ôrt apartnji sã wod drëgjich wobëvatelóv jãzëkã, kùlturõ abò tradicëjõ” (téj tútak jãzëk je le kriterium mòżlëvim) ë “dõżi do trzimanjô svòjégò jãzëka, kùlturë abò tradicëjóv”. Jednim z kriterióv je téż fakt zamjeszkanjô “dzisdnjovégò teritorium Pòlskji Repùblikji wod co nômnjé 100 lat”. Takji ôrt defjinjovanjô sztatësú “mjészëznë”, wod górë narzúconi przez państvò, robji, że etnjiczné karna, kjéj chcõ dostac wofjicialni sztatës, mùszõ pòkazac, że spôłnjajõ në varënkji vëapartnjoné v wustavje. Jejich vłôsné kriteria apartnjenjô sã grëpë ë nôleżenjô do njé, a téż wosoblëvé znankji javernotë, nje sõ czësto hewo v tim procesú bróné pòd wuvôgã.

Jeżlë jãzëk nje je za przëmùsz pjerszorzãdni dlô vëapartnjenjô etnjiczné mjészëznë, to zamkłô v wustavje defjinjicëjô rejonalnégò jãzëka vôrt je wopasovanjô. Hewo je to jãzëk “tradicijno wużivóni na teritorium dónégò państva przez jegò wobëvatelóv, co sõ karnã lëczbòvò mjészim wod resztë lëdztva negò państva” a téż “je jinakszi jak wofjicialni jãzëk negò państva; to nje wobjimô anjé dialektóv wofjicialnégò jãzëka państva, anjé jãzëkóv mjigrańtóv”. Tôkjel z tim je takji, że nji ma nôwukòvëch, dëchtovnëch kriterióv rozróżnjenjô “jãzëka” ë “dialektú”. Wustôvcovje nje przëjãnë faktú, że ze sociolingvjisticznégò pùnktú zdrzenjô wurzãdovi jãzëk je blós “dialektã”, jakji wostôł wupjerszoni ë wuznóni za “sztandardovi jãzëk”, czasã v efekce dodôtkòvò a na sztëczni ôrt vprovadzoné sztandarizacëjé. Na baro prosti ôrt tôkjel rozróżnjenjô “jãzëkóv” ë “dialektóv” wujõn dekadë temù Max Weinreich: a szprach iz a dialekt mit an armej un flot (“jãzëk je dialekt z wojskã ë wokrãtama”). V dzejanjú téj to sõ czësto pòliticzné rozdrzeszenja. V tim falú na Bałkanach, pò rozpadnjenjú sã Jugòsłavjé, nové państva rozpòczãnë rozvjicé vłôsnëch sztandardovëch jãzëkóv. Relativnô je téż sprava wostrégò rozróżnjenjô germańskjich jãzëkóv Skandinavjé. Chòcô lëterackjé wotmjanë deńskjégò, szvédzkjégò ë norveskjégò sõ vzajemno zrozmjałé, to je sã wuznôvô pòvszechno za apartné jãzëkji[77]. Kò przë takjim felënkú lingvjisticznëch kriterióv, co decëdëjõ wo wuznanjú dóné gôdkji za jãzëk abò dialekt, vôżni głos bë mjało mjec samò spòle brëkòvjikóv henë negò jãzëka.

Je vjidzec, co jideologijô dzelõcô jãzëkòvé kòntinua na “jãzëkji” ë “dialektë”, je baro rozkòscérzonô – tak dalek, że pravje në argùmeńtë wonji wużëlë v gromjicznjikú 2021 rokù v projekce stanovjiszcza rzõdú wopjinjujõcégò negativno zmjanë v wustavje wo nôrodnëch ë etnjicznëch mjészëznach, a téż wo rejonalnim jãzëkú, majõcé za cél danjé “szlõskjémù etnolektovi sztatës rejonalnégò jãzëka”[78]. Autorzë negò tekstú na sztivni ôrt ë pò-stôrémú zdefjinjovalë mjona “jãzëka”, “dialektú” ë “gvarë”; sã wopjarlë przë tim na vëdónëch ksõżkòvò wuniversiteckjich skriptach – nôvjicé na ksõżce Wstęp do językoznawstwa[79], jakô je zamkłoscõ vëkładóv do pjerszégò rokù pòlonistikji VW z lat 1999–2001 – za njic majõcëch mnogjé nôwukòvé pùblikacëje pòkazëjõcé, co tútak je pòtrzeba czësto jinégò vezdrzenjô na dialektologijõ ë môlové jãzëkji. Nastãpstvã tegò je, co stanovjiszcze rzõdú kvestionëje, że je “apartni szlõskji jãzëk” ë wuznôvô gò v całosci za dialekt pòlskjégò jãzëka.

Na dodôvk no stanovjiszcze wostrzégô przed branjim szlõskjégò jãzëka za rejonalni jãzëk, cvjerdzõcë, że to mòże “bëc prziczënõ jistnégò spòdzévanjô sã kòl drëgjich rejonalnëch karnóv, majõcëch chãc dozerac svòje môlové »jãzëkji« (gvarë, dialektë), vtf. mjeszkańcóv Vëlemòjcóv. Wobjãcé jednégò z dialektóv pòlskjégò jãzëka wochronõ z prziczënë nakazóv wustavù wo mjészëznach móże jimplikòvac kòl brëkòvnjikóv nëch dialektóv, majõcëch chãc dozerac svòjã “gôdkã”, mnożenjé sã chãci wobjãcô dialektú nakazami negò wustavù. Wuznôvanjé egzistencëjé dalszich dialektóv za rejonalné jãzëkji bë mògło na kùńc doprovadzëc do paradoksalnégò stanú, v jakjim spòle Repùblikji Pòlskji bë bëło złożoné blós z lëdzi, co majõ na wużivk le apartné rejonalné jãzëkji bez “nôrodnégò woglovégò jãzëka”. Në cvjerdzenja rozkòscérzajõ njebezpjeczné ë szkòdlëvé vjidzenjé “zagrôżbë” do nôrodné vjikszosce, jakõ bë mjałë bëc mjészëznë ë jich jãzëkji. Tegò zortú mëszlenjé je bazõ dlô nacionalisticznëch jideologijóv ë móże bëc zdrojã diskrimjinacëjé ë wustëgòvanjô na mjészëznë.

Spravã rozróżnjanjô “jãzëka” ë “dialektú” më rëszëlë téż v naszich pòdszëkach. V anketach më pitalë nôleżnjikóv z wosóbno vzãtëch etnjicznëch karnóv, jak téż nôleżnjikóv vjikszëznovégò karna, tj. jidentifjikùjõcëch sã blós le jakno Pòlôszë, wó to, czë majõ dóni mjészëznovi jãzëk za “jãzëk” abò za “dialekt”. V przëtrôfkú lëdzi jidentifjikùjõcëch sã jakno Szlõzôcë[80] le 36% zgòdzëło sã z cvjerdzenjim, co szlõskji to je jãzëk, a jaż 51% mjało gò pravje za dialekt (13% nje vjedzało njic do gôdkji). V grëpje Pòlôchóv mjeszkajõcëch na Szlõskú ë njejidentifjikùjõcëch sã jakno Szlõzôcë jaż 76% mjało szlõskji za dialekt/gvarã. Do przëróvnanjô blós përznã mnjé jak 22% lemkòvskjich respòndentóv a téż ledvò 7% kaszëbskjich mjało svój jãzëk za dialekt. Procëm stanovjiszcza rzõdë vãtplëvòsci co do te, je wymysiöeryś jãzëkã czë dialektã, nji mô vjikszosc Vëlemòvjón[81]: jaż 69% sã nje zgôdzajõ ze cvjerdzenjim, co vëlemòvskji to dialekt abò gvara, chòc 10% nji mô jasnégò zdanjô v ti spravje (pòdôvkji z pòdszëkù przeprovadzonégò v 2018 rokú). Czësto jinaczé vëpadajõ wudbë mjeszkańcóv rejonú pòdbeskidzkjégò mjeszkajõcëch búten Vëlemòjcóv (2020 r.)[82]: jaż 53% wuznało vëlemòvskji za dialekt/gvarã, a procëm takjémù cvjerdzenjú bëło knap 21%.

Ve vjidze spòmnjónégò wustavù ë na bazi wosóbno vzãtëch v njim kriterióv sztatës rejonalnégò jãzëka dostôł donõd blós kaszëbskji jãzëk, jakjim pòdłúg pòvszechné spjiskji z 2011 r. pòsłúgùje sã 108 140 sztëk lëdzi. Jakjéle próbë wuznanjô drëgjich môlovëch jãzëkóv za rejonalné jãzëkji sã rozbjijajõ donõd – przënômjé wofjicialno – pravje wo kriterium bëcô “dialektã”. To sã tikô vëlemòvskjégò[83], wuznónégò przez njechtërnëch ekspertóv za “dialekt njemjeckjégò jãzëka” a téż szlõskjégò, nad jakjim vjisi docigóni sztatës “dialektú” pòlskjégò jãzëka. Vôrt je dac bôczenjé, co v trakce wostatné pòvszechné spjiskji szlõskji pòdalë jakno jãzëk kòmùnikacëjé jaż 529 377 sztëk lëdzi, téj to je dichtich vjicé njigle jãzëkóv wuznónëch przez państvò nôrodnëch ë etnjicznëch mjészëznóv, v tim njemjeckjégò (96 461), bjôłorúskjégò (26 448), romskjégò (14 468) abò lemkòvskjégò (4454)[84].

Diagram 14. Spòstrzéganjé sztatësú jãzëkòvé wotmjanë jakno jãzëka/dialektú

Wofjicialné wuznanjé mjészëznovégò jãzëka bez võtpjenjô mô vpłiv na jegò lepszé spòstrzéganjé jak téż na przeżivanjé razã barżé pòzitivnëch jãzëkòvëch stanóv zdrzeszonëch z branjim v wużivk (abò njé branjim v wużivk) dónégò jãzëka. Ze szkòdlëvim pòzdrzôtkã klasifjikùjõcim môlové jãzëkji ë wotmjanë jãzëkóv jakno “dialektë”, a njé jakno fùlvôrtné “jãzëkji”, bjôdkùjõ sã brëkòvnjicë mjészëznovëch jãzëkóv na całim svjece. Vnetka vjedno na klasifikacëjô przëchôdô z bútna ë je przësvòjonô przez nôleżnjikóv spòla. Czãsto wonji nje rozmjejõ rzec, na czim pòlégô różnjica mjedzë “dialektã” a “jãzëkã” (czasã jakno kriterium pòdôvajõ, co jãzëk mô fòrmã pjisónõ, a dialekt jé nji mô, abò co jãzëk je czësti a dialekt “skażoni” cëzëmi słovami), ale wuvôżajõ, co jich “dialekt” je “gòrszi”. Dlôte bivô, co wonji sã sromajõ svòjégò jãzëka ë chòvajõ dzecë v jãzëkú domjinëjõcim/nôrodnim, navet jeżlë nje je won jich pjerszim jãzëkã abò navet kjéj gò richtich nje znajõ. Szkòdë emòcionalné ë pòznavczé, jakjé tovarzõ takjémù procesovi socializacëjé dzeci v “cëzim” jãzëkú, nje jidze pòrechòvac.

Bëtnosc negò anachronjicznégò, pseudowuczałégò kriterium v wobòvjõzëjõcim pravje, jakjé bë mjało chronjic mjészëznové karna mjeszkajõcé na teritorium Pòlskji, je dosc vjôlgõ zavadõ v wuznanjú prôv brëkòvnjikóv môlovëch jãzëkóv, jak téż v danjú pevnosce barżé pòmòcni fòrmje wochronë ë rozvjicô. Nódto wużëcé zapjisónëch v wustavje z 2005 r. defjinjicióv mjészëznóv robji, co njé vszëtcë diskrimjinovóni z prziczënóv etnjicznëch v Pòlsce sõ wobjãti rozrzõdzenjami bronjõcëmi przed etnjiczno-jãzëkòvõ diskrimjinacëjõ. Wuznanjé jãzëka mô njé blós mjarã znakù, chòc ten je czësto prosto vôżni do zmjanë lëchich jideologij ë jãzëkòvëch nôdbóv, jak téż daje zelgã – téż vedle prava ë pjenjõdzi – v kònkretnëch dzejanjach ë edukacijné mòżlëvòsce. Przikładã té pravjidłovòsce je Kaszëbskô, dze pò 2005 rokú wurós tak prestiż ë javnosc jãzëka, jak ë zdrzeszoné z njim aktivnosce na njivje edukacëjé, kùlturë, medióv ëtd.

Jesz na vjérzk aktualné pravò njé blós baro zmjészô jãzëkòvim mjészëznóm mòżlëvòsc starë wo wuznanjé jich jãzëka, le téż, v przëtrôfkú jú wuznónëch etnjicznëch mjészëznóv – mòżnosc zagvësnjenjô vjidómnosce ë pùblicznégò wocéchòvanjô rëmù, v jakjim żëjõ. V zgòdze z przëbôczonim wustavã z 2005 rokù, gmjinné samòrzõdë mògõ vprovadzac jãzëk mjészëznë jakno pòmòcovi jãzëk wużivóni v kòntaktach z worganamë gmjinë, le blós pòd varënkã, co nôleżnjicë mjészëznë sõ co nômjé 20% partã vszëtkjich mjeszkańcóv gmjinë (v przëtrôfkú Kaszëbóv co nômjé 20% deklarëjõcëch wużivanjé kaszëbskjégò, co mô sztatës rejonalnégò jãzëka). Jeżlë v tim falú v Kaszëbsce je 19 gmjinóv dëbeltjãzëkòvëch, to ve vëpôdkú njechtërnëch mjészëznóv spôłnjenjé negò kriterium je baro cãżkjé. Tak je na przikłôd kòl Lemkóv; przed przecignjenjim jich na mòc v Wukrajinã ë przesadzenjim dokònónim v wobrëmjenjim Akcëjé “Wisła” v 1947 rokú bëlë wonji gromjistõ vjikszoscõ mjeszkańcóv vsóv v Njiskjim Beskjidze ë dzélú Beskidë Sõdeckjégò. Jednak blós zmałga chtërni dalë radã vrocëc na svòje tradicijné teritorium; dzisdnja wonji sõ mjészëznõ do pòlskjégò lëdztva, jakjé zajãno jich zemje. Navetka v gmjinje Gòrlickjé Wuscé, jakô je nôvjikszim zbjorovjiszczã Lemkóv v Pòlsce, stanovjõ wonji – pòdłúg pòvszechné spjiskji z 2011 r. – 12,5% mjeszkańcóv; wustôv bronji jima téj vprovadzenjô tam lemkòvskjégò jakno jãzëka pòmòcovégò. Mòcõ wustavù dało sã leno vprovadzëc debëltjãzëkòvé tôfle z mjonama dzevjińc vsóv. Egzistérovanjé mjészëznovëch jãzëkóv v jãzëkòvjim vjidokú je dlô brëkòvnjikóv cos ekstra vôżné tak simbòliczno, jak ë psichòlogiczno. Chòcô na tôflach mjona v mjészëznovim jãzëkú blós tovarzõ mjonóm v państvòvim jãzëkú, a njé je mjenjajõ, to sõ wonë jednak czãsto przibjorã aktóv vandalismù mòtivòvónégò njezgarõ na stãpjenjú etnjicznim ë jãzëkòvim. Vëdôvô sã, co pandemjijô zmòcnjała në zachòvanja, czegò przikładã móże bëc znjikvjenjé debëltjãzëkòvé tôfle na greńci Vëlemòjcóv (pòstavjoné v wobrëmjenjim môlovégò, woddólnégò dzejanjô) na zimkú 2020 rokù.

V dalszëch partach negò rozdzéla mdõ wobgôdóné rozmajité aspektë jãzëkòvégò fùnkcionérovanjô vëbrónëch mjészëznovëch karnóv, jakjé vzãnë wudzél v pòdszëkbje v wobrëmjenjim najégò projektú v latach 2018–2020.

Wobrôzk 1. Vjitôcz na greńci Vëlemòjcóv. Fòt. Grzegorz Majerski

Przekôz jãzëka ë jãzëkòvé kòmpetencëje

Jednõ z vjikszëch próbóv do brëkòvnjikóv mjészëznovëch jãzëkóv v Pòlsce je zagvësnjic jich przekôz wotrokóm a téż bezpjek statecznégò rëmù jich wużivanjô. V efekce vjele dekadóv asimjilacijné pòlitikji, nacëskù wod stronë domjinëjõcégò/nôrodnégò jãzëka, historicznëch vëdarzenjóv (tútak np. vënëkanjóv ë etnjicznëch cemjãżenjóv v czasú II svjatové wojnë ë pò nji), jak téż szërok rozmjóné “mòdernjizacëjé”, nôbarżé nôłożni ôrt przekazú jãzëka – ze starszëch na dzecë – wostôł mòcno wosłabjoni. To pòcvjerdzajõ pòdszëkbë zrealizovóné v wobrëmjenjim najégò projektú. V jinternetovi ankece robjoni vestrzód Kaszëbóv v 2018 rokú 51% respòndentóv pòkôzalë, że sã nawuczëlë kaszëbskjégò wod matkji, a 53% wod wojca, jednak jaż 71% pòkôzalë na starëszkóv abò jinëch z rodzënë (respòndencë mjelë leżnosc vëbrac vjicé jak jeden zdrój nôwukji jãzëka)[85]. Wuczba jãzëka wod starëszkóv je czãstim mechanjismã, jakji dô sã vjidzec na całim svjece v spòlach brëkòvnjikóv jãzëkóv ze zagrôżbõ wumjarcô. Jaż 45% respòndentóv kaszëbskjich pòdało téż drëchóv jakno zdrój wuczbë jãzëka, zôs blós 19% vskôzało na szkòłã. Vërazno to pòkazëje na dichtich wosłabjenjé przekazú jãzëka, a wólkóma na dosc tëlé môłõ fùnkcëjõ szkòłové edukacëjé v procëmdzejanjú temù zjavjiszczú.

Diagram 15. Ôrtë nawuczenjô sã kaszëbskjégò jãzëka vestrzód respòndentóv pòdszëkù z 2018 r.

Jinõ spravõ zrzeszonõ z pòvôżnëmi vëzvanjami do etnjicznëch mjészëznóv gôdajõcëmi jãzëkami, jakjé sõ v rozmajitim stãpjenjú zagrôżbë, je stãpjénj znajemòsce jãzëka przez wosóbnëch nôleżnjikóv spòla. Mòże won sã dichtich różnjic mjedzë pòkòlenjami, co baro wucãżivô przekazovanjé rësznëch jãzëkòvëch kòmpetencëji. Prziczënõ tak czegòs mòże bëc przervóni abò wosłabjoni przekôz doma, różni vjek, v jakjim nôleżnjicë karna przechôdajõ na wużivk jãzëka abò njepôłnô socializacëjô v mjészëznovim jãzëkú, v tim np. wogreńczoné kòmpetencëje abò kòmpetencëje wobjimajõcé blós njechtërnë fùnkcëje ë domenë wużëcô. Nen stón wodbjijô szërokjé szpektrum jãzëkòvé spravnosce brëkòvnjikóv kaszëbskjégò. Vjikszi dzél to sõ zasedzałi brëkòvnjicë v starszim ë strzédnim vjekú, co sã majõ nawuczoné kaszëbskjégò doma ë rzôdkò sã pòsłúgùjõ pjisemnõ fòrmõ. Dosc tëlé brëkòvnjikóv v strzédnim vjekú ë młodëch majõ jakjés jãzëkòvé kòmpetencëje nabëté przez kòntakt z drëgjimi nôleżnjikami rodzënë (wosoblëvje ze starëszkami ë starszima), sõsadami abò znónëmi, le że majõ wogreńczoni trim do aktiv wużëcô jãzëka, a czasã blós jegò pasivnõ znajemòsc. Apartnõ grëpõ sõ dzecë, młodé persónë ë strzédno stôri, co sã nji mjelë nawuczoné kaszëbskjégò doma, le v szkòli, ë majõ różni szëk v gôdce, czëtanjú ë pjisanjú. Na wostatk je jesz grëpa aktivjistóv ë zapôlińcóv rozmajice stôrëch, co sã majõ wudbóné aktiv wużëvac kaszëbskjégò v różnëch rëmach żëcô; jejich jãzëkòvé kòmpetencëje téż mògõ sã baro różnjic.

Jãzëkòvé praktikji mjészëznovëch karnóv

Różnjica jãzëkòvëch kòmpetencëjóv mô baro vjôlgji vpłiv na ôrt ë czãstosc brëkòvanjô mjészëznovëch jãzëkóv. Vëbjér jãzëka v dóni kòmùnikacijni situacëji zanôlégô téż wod tegò, v jakjim jãzëkú abò v jakjich jãzëkach na persóna bëła vëchòvivónô, jakji jãzëk znaje ë preferëje ji wokólstvò (v tim nôleżnjicë rodzënë) a téż jakjégò jãzëka wużivô sã nôczãszczé v dónim kònteksce, v tim falú v wurzãdze abò robòce. Przikładovò jaż 29% Kaszëbóv przëznalë, że vjele razi abò baro vjele razi nje chce gadac pò-kaszëbskú z jinima Kaszëbama, bò majõ strach, co nje gôdajõ dosc dobrze; 31% robjõ to rzôdkò abò czasamë. Cobë spravdzec, jak vëzdrzi kòmùnikacëjô v rozmajitëch aspektach żëcô, v najim pòdszëkú më zadalë pitanjé wo wużëcé jãzëka mjészëznë a téż pòlskjégò jãzëka rozmajitim karnóm: v 2018 r. Kaszëbóm ë Lemkóm, v 2020 téż Szlõzôkóm. Në analize njiżé tikajõ sã blós lëdzi, jakji zadeklarovalë dónõ etnjicznõ jidentifikacëjõ – njezanôléżno wod te, czë deklarovalë téż jesz jiné.

Ti, co brelë wudzél v pòdszëkú, wodpòvjôdalë na pitanjé „v jakjich situacëjach Vë gôdôce pò-pòlskú, a v jakjich pò-kaszëbskú/lemkòvskú/szlõskú?”. Wodpòvjesce wonji dôvalë na 7-stãpnjovi mjarze, dze 1 woznôczało „blós pò-pòlskú”, a 7 „blós pò-kaszëbskú/lemkòvskú/szlõskú”[86]. Kòmùnikacijni rúm mòżlëvi do vëbranjô tikôł sã v pjerszi rédze codnjovégò żëcô: kòmùnikacëjé z nôleżnjikami rodzënë (starszi, starëszkòvje, dzecë, slëbni/partner), lëdzami z blëzkjégò krãgù spòla (drëszë/znóni, sõsedzë, spòlevé média), jak téż situacëjóv wosoblëvëch dlô kòżdé grëpë. Hewo njiżé më pòkazëjemë fùl wodpòvjesce pòspólné do vszëtkjich karnóv[87]:

Grëbõ smarõ v wobúch dvúch zestôvkach sõ zaznaczoné wodpòvjesce pòkazëjõcé, co v dónim kòmùnikacijnim rëmje mjészëznovi jãzëk je strzédno brëkòvóni czãszczé jak pòlski jãzëk (vôrtnosc vjikszô jak 4). Rezultatë pòkôzóné v Zestôvkach 7. ë 8. pòkazëjõ trzë vôżné spravë. Pò pjerszé, pòdłúg pòdôvkóv dostónëch wod respòndentóv v wobúch dvúch pòdszëkach nôvjikszõ żëvòtnosc etnolingvjisticznõ vestrzód

Zestôvk 7. Strzédné wużëcé jãzëkóv pòlskjégò ë mjészëznovëch v rozmajitëch domenach żëcô na mjarze 1–7, dze 1 woznôczô blós wużëcé pòlskjégò, a 7 – blós mjészëznovégò jãzëka v pòdszëkú z rokù 2018. Różnjice mjedzë karnami sõ pòdóné v przëpjisach. Dodôvkòvô vizualizacëjô v céchùnkú 16.

Kaszëbji (2018)

Lemkòvje (2018)

starëszkòvje [88]

4,12

6,32

starszi [89]

3,57

5,92

dzecë [90]

2,82

5,01

drëszë/znóni [91]

2,90

4,02

sõsedzë [92]

2,74

2,80

jinterneta abò spòlevé média [93]

2,53

3,38

Zestóvk 8. Strzédné wużëcé jãzëkóv pòlskjégò ë mjészëznovëch v rozmajitëch domenach żëcô na mjarze 1–7, dze 1 woznôczô blós wużëcé pòlskjégò, a 7 – blós mjészëznovégò jãzëka v pòdszëkú z rokú 2018. Różnjice mjedzë karnami sõ pòdóné v przëpjisach. Dodôvkòvô vizualizacëjô v céchùnkù 17.

Kaszëbji (2020)

Lemkòvje (2020)

Szlõzôcë (2020)

starëszkòvje [94]

3,36

5,39

4,79

starszi [95]

2,76

4,54

4,35

dzecë [96]

2,23

3,55

3,83

slëbni/partner [97]

2,2

3,41

3,86

drëszë/znóni [98]

2,5

3,07

3,96

sõsedzë [99]

2,42

2,23

3,74

jinterneta abò spòlevé média [100]

1,8

2,68

2,6

mjészëznovëch jãzëkóv przëtomnëch v naszich pòdszëkach pòkazëje (wofjicialno njewuznóni!) szlõskji jãzëk; v kòżdi domenje żëcô wokróm jinternetë je wużivóni przez naszich respòndentóv strzédno róvno czãsto pòlskji jãzëk. A téj sõ za régõ: lemkòvskji (wużivóni v pùblicznim rëmje mjé jak pòlskji, ale z domôcima czãscé abò pò róvno z pòlskjim) a téż kaszëbskji (brëkòvóni woglovò rzadzé wod pòlskjégò). Pò-drëgjémù, je vjidzec vërazno pòdzél na famjilijni rúm, v jakjim wużivk mjészëznovëch jãzëkóv trzimje sã mòcnjé, i rúm dalszich spòlevëch kòntaktóv, dze wużivk mjészëznovëch jãzëkóv je relativ njévjôlgji. Pò trzecé, henë tútë rezultatë tvòrzõ wobrôz zervanjô mjedzëpòkòlenjovégò przëkazú jãzëka: nôvjicé v jãzëkú mjészëznovim gôdajõ starëszkòvje, a téj starszi. Z dzecami ale gôdô sã czãszczé pò-pòlskú[101].

Różnjice v wodpòvjescach kaszëbskjich respòndentóv v 2018 ë 2020 rokú vëchòdzõ z tegò, co rëchlészô anketa bëła bédovónô ë rozkòscérzónô przez kaszëbskjé média; v pòdszëkú vzãlë téj wudzél dosc tëlé lëdzi zaangażovónëch aktiv ve vspjéranjé jãzëka ë kaszëbskjé kùlturë ë/abò bezpòstrzédno kjerëjõcëch sã za kaszëbjiznõ. Pòdszëk z 2020 r. béł reklamòvóni na Facebookú, a reklamë trôfjałë woglovò do lëdzi mjeszkajõcëch na Kaszëbach, je mòżno téj merkac, co profjil wuczãstnjikóv béł barżé reprezentacijni do kaszëbskjé pòpùlacëjé. Jistno v przëtrôfkú Lemkóv pòdszëk v 2018 béł robjoni v pjerszi rédze jindivjidualno doma kòl nôleżnjikóv grëpë, a v 2020 rokú przez jinternetã.

Në pravjidłovòsce sõ téż baro vjidzec v proceńtovim rozkładze. Vestrzód Kaszëbóv, jakjich wobjõn pòdszëk z 2018 r., jaż 44% zadeklarovalë, co ze starëszkama czãscé gôdajõ pò-kaszëbskú jak pò-pòlskú, v pòróvnanjim do ledvò 28%, kjéj jidze wo gôdanjé z dzecami. V apartnim pitanjú wo jãzëk kòmùnikacëjé ze starszima 30% przëtomnëch v pòdszëkú zadeklarovalë, że gôdô z wojcã pò-kaszëbskú, 49% pò-pòlskú, a 23% v wobú dvúch jãzëkach. 26% gôdalë z matkõ pò-kaszëbskú, 49% pò-pòlskú, a 25% v wobúch dvúch jãzëkach. Ledvò 13% wużivalë kaszëbskjégò do gôdkji z dzecami. Pòkazëje to roscõcõ rësënã v mjedzëpòkòlenjovim przekazú kaszëbskjégò jãzëka. Jeżlë jidze wo vëbróné pùbliczné domenë, jaż 93% pòdszëkónëch zadeklarovalë blós le wużivk pòlskjégò v wurzãdach, a 95% v słúżbje zdrovjô.

Vjele razi deklarovónim przez kaszëbskjich respòndentóv zachòvanjim je njegôdanjé pò-kaszëbskú vestrzód Pòlôchóv v robòce, v pòjazdach pùbliczné kòmùnikacëjé a téż v pùblicznim rëmje ( v 2018 rokú 40% ë 31% v 2020 pòdszëkónëch przëznalë, co v tëch razach nje gôdô pò-kaszëbskú „czãsto” ë „baro czãsto”). Vestrzód Lemkóv czãsté abò baro czãsté njegôdanjé pò-lemkòvskú v przëtomnosci Pòlôchóv v robòce abò na jimprezi zadeklarovalë 28% respòndentóv v 2018 rokú, a jistno vjele przëznalë, co robjõ to “czasã” abò “rzôdkò”. Njechtërnë jãzëkòvé zachòvanja pòkazëjõ, a za jednégò wutrvalajõ, zvjikszajõcõ sã mjedzëpòkòlenjovõ rësënã v wużëcim jãzëka.

Diagram 16. Domenë wużëcô jãzëkóv pòlskjégò ë mjészëznovégò v panelovim pòdszëkú Lemkóv ë Kaszëbóv v 2018 rokú

Diagram 17. Domenë wużëcô jãzëkóv pòlskjégò ë mjészëznovégò v panelovim pòdszëkú Lemkóv, Kaszëbóv ë Szlõzôkóv v 2020 rokú

Jaż 19% pòdszëkónëch v Kaszëbsce zadeklarovalë, co czãsto abò baro czãsto nje rozmjejõ sã przemòc, cobë gadac pò-kaszëbskú do svòjëch dzeci, a 31% robjõ to „czasã” abò „rzôdkò”; 25% czãsto abò baro czãsto gôdô pò-kaszëbskú do starszëch, ale vestrzód róvjenjikóv przechôdajõ na pòlskji (42% zadeklarovalë, że robjõ tak „czasamë”). Wólkóma jednak nôleżnjicë mjészëznovëch karnóv czëjõ vjôlgji strach ë njepevnosc zdrzeszoné z dërchanjim jich jãzëkóv. Jaż 72% Lemkóv, 74% Kaszëbóv (rezultatë z 2018 rokù), 81% Szlõzôkóv (rezultatë z 2020 rokù) jisci sã wo jich przińdzotã. V przëtrôfkú Vëlemòvjanóv na lëczba je dosc tëlé mjészô – 45% (rezultatë z 2018 rokù) – nó co mògõ mjec vpłiv provadzoné v slédnëch latach dzejanja na rzecz revjitalizacëjé vëlemòvskjégò jãzëka, pò jakjich malinkô ë dosc tëlé stôrô grëpa brëkòvnjikóv zvjikszëła sã wo dosc mnogjé karno młodëch lëdzi.

Diagram 18. Deklarovóni strach wo przińdzotã mjészëznovégò jãzëka – rezultatë tikajõ sã kaszëbskjégò, lemkòvskjégò ë vëlemòvskjégò z 2018 rokú, rezultat tikajõci sã szlõskjégò z 2020 rokú.

Diskrimjinacëjô z prziczënë jãzëka

Vjôlgjim wobgrãdzenjim ë vëzvanjim, z jakjim bjôdkùjõ sã nôleżnjicë mjészëznóv, je diskrimjinacëjô z etnjiczné prziczënë. Vjele razi worãdzã do zachòvanjóv diskrimjinacijnëch abò prosto przemòcovëch je wużëcé mjészëznovégò jãzëka. Szkòda, ale przëtomnosc diskrimjinacëjé z etnjiczné prziczënë je czãsto negòvónô, a jesz czãscé njepòstrzegłô abò njewusvjadómjonô. Chòc ze zachòvanjami tegò ôrtú jidze nôczãszczé pòtkac sã wod przedstôvcóv spòla domjinëjõcégò, zdôrzajõ sã téż przipôdkji diskrimjinacëjé v wobrëmjenjú samé mjészëznë. Tegò ôrtú zachòvanja mògõ bëc pòkazovóné v tim falú przez lëdzi, co manjifëstëjõ svòjã przenôleżnosc do vjikszoscovégò karna ë przékùjõ pevné aspektë apartnoscë grëpë, z jakji wonji sõ. Zôs lëdze diskrimjinovóni czasã nje merkajõ aktóv diskrimjinacëjé, vëpjichajõ je abò przéczõ jima, temù, że wonë sõ za baro bòlõcé – téż z prziczënë rëchlé dosvjôdczoné traumë svòjé abò przódkóv.

Tak cos më wuzdrzelë v czasú pòdszëkù v 2018 rokú vestrzód Lemkóv, jakji czãsto przéczëlë temù, cobë bëlë wobjektã diskrimjinacëjé z prziczënë etnjiczné przënôleżnosce abò wużivanjô lemkòvskjégò jãzëka. Blós le 10% zadeklarovalë, że v zeszłosci to sã dzejało czãsto abò barzo czãsto (29% – téj-séj). Jednak v pògłãbjonëch vëvjadach, provadzonëch wod nôleżnjikóv jich vłôsnégò spòla, vjele tëch lëdzi zaczinãlë gadac wo traumje zrzeszoni z vënëkanjim wob Akcëjõ „Wisła”, jak téż diskrimjinacëji ë przemòci dosvjôdczonëch vjele lat pò tim, co sã stało ë dzisôdnja. Kòl pòdszëkónëch Kaszëbóv jaż 30% dosvjôdczëlë czãstëch abò baro czãstëch vëszczërgóv z prziczënë wużivanjô kaszëbskjégò v zeszłosci; dzisôdnja czãsto abò baro czãsto pòtikajõ sã z tim 24% lëdzi, a jaż 50% – czasã abò rzôdkò.

V przëtrôfkú Vëlemòvjón vëszczérzanjô abò kriticznëch wuvôgóv z prziczënë gôdanjô pò-vëlemòvskú czãsto abò barzo czãsto majõ dosvjôdczoné v zeszłosci jaż 26%, a 44% majõ tegò dosvjôdczoné czasã. “Dzisôdnja” zadeklarovalë to pasovno 12% ë 37% lëdzi. Tak téj je vjidzec, że chòcô pòstrzégónô diskrimjinacëjô z prziczënë jãzëka sã mô zmjészoné, ta dërch je przëtomnô.

Diagram 19. Dosvjôdczenja vëszczérzanjô z prziczënë jãzëka abò pòchôdanjô vestrzód Kaszëbóv ë Vëlemòvjón (2018 r.)

Czãstim diskrimjinacijnim zachòvanjim sõ rozmajité fòrmë znjechãcanjô do wużivanjô mjészëznovégò jãzëka. V pòdszëkbje przeprovadzoni v 2020 rokú 8% lemkòvskjich respondentóv zadeklarovalë, że v dzecnëch latach szkólni jich znjechãcalë do gôdanjô pò-lemkòvskú czãsto abò baro czãsto, a 22% – czasã abò rzôdkò. 34% anketovónëch zadeklarovalë, że jich starszi bëlë znjechãcóni do gôdanjô pò-lemkòvskú do njich przez szkólnëch abò jinëch lëdzi, a 33% – że dosvjôdczajõ dzisôdnja takjégò znjechãcanjô do wużivanjô lemkòvskjégò jãzëka.

Szlõzôcë, jakjich jãzëk dërch je negòvóni ë njewuznóni wod państva, ti majõ dosvjôdczoné ë dosvjôdczajõ te na jesz vjikszõ mjarã. Jaż 69% czëlë v dzecnëch latach wod szkólnëch, co nje słëchô sã gadac pò-szlõskú (v tim 42% czãsto ë baro czãsto), 39% majõ to dosvjôdczoné wod starszich (v tim 14% czãsto ë baro czãsto). Jaż 79% Szlõzôkóv wuvôżajõ, że to dô dopjérze v naszim krajú jinstitucëje, chtërnë cvjerdzõ, że bë nji mjelë pò-szlõskú gadac. Vszëtkò to pòkazëje mjarã pòstrzégóné diskrimjinacëjé z prziczënë wużivanjô szlõskjégò jãzëka.

Diagram 20. Jãzëkòvô diskrimjinacëjô deklarovónô przez Lemkóv (2020 r.)

Diagram 21. Jãzëkòvô diskrimjinacëjô deklarovónô przez Szlõzôkóv (2020)

V naszich pòdszëkbach më sã przëzdrzelë dosc głãbòk vpłëvòvi znjechãcanjô do wużëcô jãzëka na jãzëkòvé praktikji Kaszëbóv, co më jich mjelë pòdszëkóné v 2018 rokú. Je trzeba jednak pòdsztrichnõc, co z prziczënë ôrtú zvëskivanjô respòndentóv, në rezultatë nje sõ reprezentativné do całé pòpùlacëjé lëdzi etnjiczno jidentifjikùjõcëch sã jakò Kaszëbji abò mjeszkajõcëch na Kaszëbach. Z té prziczënë, co link do anketë béł rozkòscérzoni v spòlevëch médiach wod kaszëbskjich ferejnóv ë médióv, v pòdszëkbje domjinovałë wosobë zajinteresovóné jãzëkã a kaszëbskõ kùlturõ ë jidentifjikùjõcé sã z tõ grëpõ.

Z pòstrzód 62% pòdszëkónëch Kaszëbóv przësvjôdczëlë, że bëlë bezpòstrzédno znjechãcivóni do wużivanjô kaszëbskjégò jãzëka przez szkólnëch (36% zadeklarovalë, że to bëło czãsto abò baro czãsto). V wodnjesenjú do dzisdnjovégò stanú 70% scvjerdzëlë, że njejednë jinstitucëje dërch sõ dbë, że bë nji mjelë pò-kaszëbskú gadac.

Diagram 22. Jãzëkòvô diskrimjinacëjô pòstrzégónô wod kaszëbskjich respòndentóv (2018 r.)

Lëdze, co zadeklarovalë, że majõ dosvjôdczoné vjicé njechãcanjô, deklarovalë za jednégò czãstszé wużëcé kaszëbskjégò jãzëka v rozmajitëch aspektach żëcô dzisôdnja, a róvnoczasno dosvjôdczalë vjicé dobrëch wodczëcóv sparłãczonëch z gôdanjim pò-kaszëbskú. Nen rezultat wostôł statisticzno vôżni téż pò vzëcim pòd wuvôgã różnjic v jãzëkòvëch kòmpetenciach respòndentóv. Nen efekt bë móg wopjisac tak: czim barżé wuczãstnjicë pòdszëkù bëlë njechãconi do wużivanjô kaszëbskjégò, tim vjicé dobrégò wodczúvalë, gôdajõcë v nim jãzëkú[102]. A czim vjicé dobrégò wodczúvalë, tim czãscé jãzëka wużivalë:

Céchùnk 23. Zanôleżnosc mjedzë znjechãcenjim do wużivanjô kaszëbskjégò, wodczúvanjim dobrëch emòcióv sparłãczonëch z gôdanjim pò-kaszëbskú ë czãstoscõ wużëcô jãzëka

Na zanôleżnosc pòkazëje, co Kaszëbji bjerzõci wudzél v naji pòdszëkbje, njimò dosvjôdczonégò znjechãcenjô – ë przék diskrimjinacëji – vëbralë drogã aktiv brëkòvnjikóv svòjégò jãzëka; co je przë tim vôżné, że wonji rozvjinãnë z njim pòzitivnõ emòcijnõ łõczbã. Më merkómë, że vjôlgji vpłiv na nen proces mjało jich zaangażovanjé v rozmajité fòrmë aktivjismù zrzeszonégò z kaszëbskõ javernotõ, jakjé pòmògło jima domòc diskrimjinacëjõ, przekùc trúdné dosvjôdczenjé v etnjicznõ determjinacëjõ ë wodrzëcëc vjikszoscovõ jideologijõ bédëjõcõ le blós wużëcé pòlskjégò jãzëka a téż deprecionëjõcõ kaszëbskji jãzëk.

Kjéj jednak sã veznje pòd wuvôgã profjil respòndentóv – lëdzi z mòcnõ kaszëbskõ javernotõ a téż, bënômjé v dzélú, svjadómò zaangażovónëch v rozmajité fòrmë bëcô aktiv – trúdno mdze to vërozmjenjé na wogło wodnjesc do szërszé pòpùlacëjé Kaszëbóv. Nasza pòdszëkba sugerëje, co pòdsztëcovanjé etnjiczné svjadómòsce a téż wudzél v rozmajitëch “spòlach praktikji” ë aktivjistnëch krãgach to sõ vôżné ë pòmòcné mechanjismë do vspjéranjô brëkòvnjikóv mjészëznovëch jãzëkóv, jak téż jich aktiv jãzëkòvëch pòstavóv. Razã jednak je trzeba dac bôczenjé, co v przipôdkú lëdzi mjé etnjiczno svjadómëch abò zaangażovónëch znjechãcanjé ë drëgjé fòrmë jãzëkòvé diskrimjinacëjé mògõ mjec czësto wopaczni efekt, to më mómë vjidzóné v zacht vjikszosci spòlóv majõcëch v wużëcim jãzëkji zagrożoné na całim svjece. Do takjich lëdzi, njegvësnëch svòjich jãzëkòvëch kòmpetencij, abò majõcëch strach wodrzúcenjô abò njedrësznëch reakcióv z prziczënë mjészëznovégò jãzëka, vszelejakjé fòrmë diskrimjinacëjé (navetka në, co vëzdrzõ za barżé “łagódnima” abò zataconima) to je czãsto kropla, jakô przelévô bacher gòrszczú, znjechãcajõcë jich do wużivanjô negò jãzëka.

Profjitë z wużivanjô rodnégò jãzëka

Rezultatë nôwukòvëch pòdszëkbóv provadzonëch v rozmajitëch rejonach svjata vskazëjõ, że wotrzimanjé rodnëch jãzëkóv mô pòzitivni vpłiv na spòlevé fùnkcionérovanjé, a téż zdrovjé ë dobrostón nôleżnjikóv mjészëznovégò spòla. V przëtrôfkú nordovòamerikańskjich Jindianéróv pòkôzało sã na przikłôd, co aktiv wużivk rodnégò jãzëka efektivno wobnjiżô frekvencëjõ samòzabjicóv pòstrzód młodëch v rezervatach a téż résk zachòrzenjô na cëkrzëcã ë drëgjé chòrosce[103]. Dzecë sztôłconé przënômjé wosmë lat v svòjim vłôsnim jãzëkú majõ lepszé rezultatë, téż v szkòłach strzédnëch ë vëższich, jak jich róvjenjicë zmùszoni do wuczbë v domjinëjõcim jãzëkú, jinim jak ten wużivóni doma[104] .

Dvajãzëkòvé dzecë majõ v całosci vjikszi kògnitivni pòtencial v tim falú ve vjikszi mòżnosci przełõczenjô sã mjedzë zadanjami[105]. Dëbeltjãzëkòvòsc mô téż pòzitivni vpłiv na stôrëch lëdzi, kò mòże sã parłãczëc z pòzdnjészim pòjavjenjim sã simptomóv demencëjé[106]. Téż v najim pòdszëkú sã dało scvjerdzëc, co Jindianérovje Nahua żëjõci v szterzech różnëch rejonach Meksikù, jakji vjicé wużivajõ jãzëka nahuatl v gôdce z przënôleżnjikami rodzënë, majõ vëższi stãpjénj dobrostanú. Co je vôżné, efekt takji je mòcnjészi v przipôdkú spòla, v jakjim zgúbjenjé jãzëka ë asimijlacëjô do domjinëjõcé kùlturë je nôbarżé zaavansovónô, navetka jeżlë stãpjénj dobrostanú tëch lëdzi je zôs njiższi jak v rejonach barżé tradicijnëch, dze rodni jãzëk sã wuchòvôł ve vjikszim stãpjenjú.

Kjéj jidze wo pòzitivnõ rolã jãzëka v mjészëznovëch spòlach, chtërnë mjeszkajõ na terenje Pòlskji, nasze pòdszëkbë vëkôzałë, że czãscészé wużivanjé rodnégò jãzëka lemkòvskjégò je sparłãczoné z vëższim psichicznim dobrostanã[107] kòl Lemkóv. Czim vjicé pòdszëkóni lëdze gôdalë v lemkòvskjim jãzëkú abò brëkòvalë gò v jinternece, tim vjicé wodczúvalë pòzitivnëch emòcij zrzeszonëch z gôdanjim pò-lemkòvskú[108], a v rezultace deklarovalë vëższi psichiczni dobrostón[109]. Czãstszé gôdanjé v jãzëkú lemkòvskjim sã parłãczëło z rzadszëmi wobjavami historiczné traumë (vjicé vjadłóv wo historiczni traumje ë jé zvjõzkù z pòsłúgòvanjim sã lemkòvskjim jãzëkã sã nalôżajõ v pòdrozdzélú „Bédënkji, to je jak wobnjiżëc rezultatë historiczné traumë”).

Céchùnk 24. Zanôleżnosc mjedzë czãstoscõ wużëcô lemkòvskjégò jãzëka, wodczëcim pòzitivnëch emòcij sparłãczonëch z tim jãzëkã ë psichicznim dobrostanã brëkòvnjikóv

Nen efekt sã dało pòcvjerdzëc téż v kònteksce wużivanjô lemkòvskjégò jãzëka doma, z nôleżnjikami famjilëjé. Czim vjicé pòdszëkóni gôdalë pò-lemkòvskú z rodzënõ, tim vjicé pòzitivnëch emòcij zrzeszonëch z jãzëkã czëlë[110]. V môl tegò czim vjicé dosvjôdczoni mjelë negativnëch emòcij, tim rzadzé gôdalë lemkòvskjim jãzëkã v famjilijnim krãgú.[111] Czãstszé gôdanjé pò-lemkòvskú sã parłãczëło z vëższim psichicznim dobrostanã[112]. To pòkazëje vjelgjé znaczenjé, jakjé mô emòcionalni aspekt wużivanjô jãzëka.

Céchùnk 25. Zanôleżnosc mjedzë czãstoscõ wużëcô lemkòvskjégò jãzëka v krãgú rodzënë, wodczëcim pòzitivnëch emòcij sparłãczonëch z tim jãzëkã ë psichicznim dobrostanã brëkòvnjikóv.

Bjôdkji: efektë pandemjijé na môlové jãzëkji

Chòc genau efektë pandemjijé na mjészëznové jãzëkji (v tim wosoblëvje na jãzëkji ze zagrôżbõ vëmjarcô) sõ dërch trúdné do pòrechòvanjô, nji ma võtpjenjô, co wonë sõ ë bãdõ dotklëvé a téż szërokjé. Pandemjijô COVID-19 mô zabróné ë dalé bjerze dosc tëlé lëdzi z nôstarszégò pòkòlenjô, jakji sõ v tëch spòlach pjerszorzãdnëmi przekôzcami jãzëkòvé a kùlturné vjedzbë. Vedle przervónégò abò wosłabjonégò przekazë jãzëka to wod starëszkóv wuczõ sã czãsto jãzëka młodszé pòkòlenja; hewo z generacëjõ starëszkóv nôleżnjicë tëch spòlóv jesz nôvjicé gôdajõ v rodnim jãzëkú. To doch sõ stratë njé do wodrobjenjô do mjészëznovëch grëp. Dalszé dzejanja mùszõ vzic pòd wuvôgã zvjikszajõcõ sã, henë téż z té prziczënë, rësënã v jãzëkòvim przekazú ë lepjé dopasovac aktualné sztrategije socializacëjé v jãzëkach zagrożonëch do krótkò- ë dłúgòczasnëch negativnëch rezultatóv pandemjijé. Do tëch wostatnëch nót je téż zarechòvac efektë rozmajitëch fòrm stigmatizacëjé, jakjich v czasú pandemjijé dosvjôdczëlë ë dosvjôdczajõ nôleżnjicë mjészëznovëch karnóv. Në dosvjôdczenja mògõ wobnjiżac etnjicznõ samòjidentifikacëjõ ë mjenjac jãzëkòvé pòstavë (v tim falú stigmatizovóni nôleżnjicë dóné grëpë mògõ vjicé jak donëchczas nje chcec gadac v jãzëkú mjészëznë). Negativni vpłiv na wuchòvanjé mjészëznovëch jãzëkóv mô téż dłúgòvarajõcé pònjechanjé kùlturalnëch aktivnosci ë rozmajitëch jinëch fòrm dzejanjô, jakjé zmòcnjivajõ przekôz jãzëka a téż pòczëcé bënëgrëpòvé łõczbë vpłivajõcé na etnolingvisticznõ żëvòtnosc dónégò karna. Takjé aktivnosce pòmôgajõ téż bùdovac jãzëkòvé kòmpetencëje a téż jãzëkòvé praktikji, wosoblëvje v przëtrôfkú lëdzi, co nji mògõ wużëvac svòjégò jãzëka doma czë v robòce. Przenjesenjé partú z nëch dzejanjóv do jinternetë gvës nje zastãpùje rëchlészich ôrtóv vspjarcô mjészëznovëch jãzëkóv ë mòże njesc ze sobõ dłúgòvarajõcé negativné efektë dlô jejich brëkòvnjikóv. Na wostatk, negativné vpłëvë na jãzëkòvé spòla (a przez to ë na wuchòvanjé jejich jãzëkóv) majõ téż ekònomjiczné efektë pandemjijé pògòrszajõcé materialné varënkji żëcô jejich nôleżnjikóv.

Mòżlëvé sztrategije wochronë mjészëznovëch jãzëkóv: bédënkji

Aktualni stón mjészëznovëch jãzëkóv v Pòlsce vëmôgô zajimplemantovanjô efektivnjészich sztrategióv, co pòzvòlõ na jich wuchòvanjé a téż efektivné dzejanjé procëm rosnõcé rësënë v mjedzëpòkòlenjovim przekazú, jak téż drëgjim rezultatóm etnjiczné diskrimjinacëjé, lëchëch jãzëkòvëch jideologij ë relativno njiskjé ekonomjiczné vôrtnosce tëch jãzëkóv na rénkú robòtë. V wopjarcim wo rezultatë najé pòdszëkbë a téż donëchczasové dosvjôdczenjé ve vespółrobòce z mjeszëznovëmi spòlami v Pòlsce ë na svjece bédëjemë kòmplemeńtarné sztrategije parłãczõcé dzejanja wodgórné ë woddólné. Jejich woptimalné pòłõczenjé dô nôlepszé szanse dlô przedërchanjô zagrożonëch wumjarcim jãzëkóv, a téż dô vspjarcé pòzitivnëch fòrm jidentifjikacëjé ë psichicznégò dobrostanú nôleżnjikóv etnjicznëch ë nôrodnëch mjészëznóv.

Wodgórné sztrategije

- Zmjana anachronjicznëch kriterióv wofjicialnégò wuznanjô mjészëznovëch jãzëkóv przez novelizacëjõ wustavù a téż kriterióv dlô gmjin z pòmòcovim mjészëznovim jãzëkã.

- Wofjicialné wuznanjé ë rozpòczëcé vspjéranjô donëchczas nje wuznôvónëch mjészëznovëch jãzëkóv v Pòlsce, v tim v pjerszi rédze dlô szlõskjégò ë vëlemòvskjégò.

- Rëszenjé programóv jimersijné wuczbë mjészëznovëch jãzëkóv na stãpjenjú przedszkòlô, pòvszechné szkòłë, strzédné ë vëższé.

- Vspjéranjé médióv v mjészëznovëch jãzëkach a téż przërëchtovanjé ë rozkòscérzanjé edukacijnëch materialóv.

- Vspjarcé profesionalnëch fòrm sztôłcenjô szkólnëch mjészëznovëch jãzëkóv.

- Worganjizovanjé médialnëch ë edukacijnëch kampanjóv zvjikszajõcëch vjédzõ spòla v témje jãzëkòvò-kùlturové rozmajitosce a téż promùjõcëch pòzitivné pòstavë procëm mjészëznovëch karnóv.

- Kònkretné fòrmë promòvanjô vjidómòsce mjészëznovëch jãzëkóv (tôfle, znakòvanjé, dëbeltjãzëkòvé nôdpjise v kòmùnikacëji, wurzãdach, krómach, na samòrzõdovëch stronach, stronach v domenje gov.pl ëtd.).

- Vspjarcé dlô fùnkcionérovanjô ë tvòrzenjô rëmóv wużëcô mjészëznovëch jãzëkóv na rénkú robòtë.

- Vspjéranjé vjelejãzëkòvòsce v spòlú.

Woddólné sztrategije

- Vspòmôganjé pòzitivnëch jideologijóv ë jãzëkòvëch pòstavóv ve vszëtkjich vjekòvëch grëpach, le apart z vëprzédnjenjim starszëch dzeci mjé jak 18 lat stôrëch (v tim rozkòscérzanjé vjédzé wo pòznavczich ë zdrovòtnëch profjitach z prziczënë dva- ë vjelejãzëkòvòsce); rëchtovanjé varkòvnjóv ë môlovëch vëdarzenjóv sparłãczonëch z tegò ôrtú dzejanjami.

- Vspjérka ë rëchtovanjé fòrm przekazú jãzëka doma ë búten chëczi, v tim búten szkòłë.

- Rëchtovanjé môlovëch karnóv aktivjistóv, v tim na przikłôd karnóv łõczõcëch wuczbã ë wużëcé jãzëka z artisticznëmi dzejanjami, kùlturalnëmi abò spòrtovëmi aktivnoscami.

- Rozmajité fòrmë aktivjizacëjé młodëch z mjészëznovëch karnóv, v tim wosoblëvje vspjérka dzejanjóv, co bùdëjõ ë zmòcnjajõ emòcijnõ zdrzesz z rodnim jãzëkã.

- Rëchtovanjé dërch-ejn-cú psichòlogicznégò vspjarcô do nôleżnjikóv mjészëznovëch karnóv, co majõ dosvjôdczoné rozmajitëch fòrm stigmatizacëjé, diskrimjinacëjé ë mjedzëpòkòlenjové traumë.

- Tvòrzenjé novëch rëmóv wużëcô mjészëznovëch jãzëkóv ë zvjikszenjé jejich “doczëcové przëtomnosce”

- Bùdacëjô mjészëznovégò “jãzëkòvégò landszaftú”.

- Zvjikszenjé przëtomnosce a vjidómòsce mjészëznovëch jãzëkóv v spòlevëch ë tradicijnëch médiach.

- Wudzél nôleżnjikóv spòlóv v rëchtovanjú programóv szkòłové wuczbë do mjészëznovëch jãzëkóv.

- Tvòrzenjé flachóv robòtë, v jakjich mdze sã wużivało mjészëznovëch jãzëkóv a téż zachãcanjé wusłúgòdôvcóv do vprovôdzanjô mòżlëvòscóv brëkòvanjô tëch jãzëkóv (vtf. v krómach, kavnjicach, restoracëjach, wobsłëgòvëch pùnktach).

KASZËBSKJI JÃZËK JAKÒ JEDÚRNI REJONALNI JÃZËK V PÒLSCE WUZNÓNI WUSTAVÒVÒ

Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji)

Trzeba rzec, co part kaszëbskjégò spòla, v tim Kaszëbskò-Pòmòrskjé Zrzeszenjé, jakjé je tõ nôvjikszõ bútenrzõdovõ worganizacëjõ majõcõ starã wo Kaszëbóv, wuznôvô kòmpromjis wosignjãti v wustavje wo nôrodnëch ë etnjicznëch mjészëznach a wo rejonalnim jãzëkú. Wustôv, jakji daje kaszëbskjémù jãzëkòvi sztatës rejonalnégò jãzëka, nje wobjimô wochronõ Kaszëbóv jakò etnjicznõ (nôrodnõ) mjészëznã (më jesmë v njim nazévóni “spòlã pòsłúgùjõcim sã rejonalnim jãzëkã”). Hewo no kòmpromjisové rozdrzeszenjé nje je ale akceptovóné przez Kaszëbskõ Jednotã, jakô pòvsta v 2011 r., a téż przez szërok rozmjóné strzodovjiszcze sparłãczoné dejovò z nim ferejnã. Vedle tegò partú kaszëbskjégò spòla przëjãté wod Pòlskjégò Państva rozdrzeszenja – blós eszczisz (do woka) chronjõcé javernotã Kaszëbóv ë vspjérajõcé jé rozvjicé – sõ pò prôvdze diskrimjinëjõcé. Tikô to sã jú samégò faktú, co nôvëższé worganë vładze państva nje chcõ wuznavac prôvdë bédënkù nadanjô Kaszëbóm sztatësú etnjiczné (nôrodné) mjészëznë. Ë do te dochôdô jesz no njeszczestné nazvanjé “rejonalni jãzëk”. Docz njeszczestné?

V pòlszczëznje fùnkcionérëjõ dva semanticzno różné nazvanja pòjmjenjô “rejonalni jãzëk”: pravné, vprovadzoné v wużëcé wustavã wo nôrodnëch ë etnjicznëch mjészëznach ë rejonalnim jãzëkú z 2005 r. ë drëgjé, jãzëkòznajôrskjé, vprovadzoné v wużëcé wod Zenona Klemensevjicza v latach 50. XX stalecô. Në nazvanja reprezentëjõ czësto jiné sistemë vjedzbë wo jãzëkú. Europejskô kôrta rejonalnëch abò mjészëznovëch jãzëkóv (na jakji sã wopjarlë autorzë wustavù wo mjészëznach v Pòlsce) nje dôvô prosto defjinicëjé nazvanjô “rejonalni jãzëk” ë vnetka vjedno nazvanjé to je vërzekłé razã z nazvanjim “mjészëznovi jãzëk”. Przëjimô sã, co në nazvanja “jãzëkóv mjészëznovëch” a téż “rejonalnëch jãzëkóv” wodnôszô sã le blós do jãzëkóv autochtonjicznëch, tj. takjich, jakjima jich brëkòvnjicë sã pòsłúgùjõ v jejich nôtërnëch strzodovjiszczach wod dłëgszégò czasú do terô[113]. Tvórcë pòlskjégò wustavù wo nôrodnëch ë etnjicznëch mjészëznach ë rejonalnim jãzëkú na tim spòdlú zdefjinjovalë “rejonalni jãzëk” (blós kaszëbskji jãzëk mô nen sztatës) jakò jãzëk, jakji je tradicijno wużivóni na dónim teritorium v wobrëmjenjim jakjégòs państva wod tëch jegò wobëvateli, co tvòrzõ grëpã lëczbòvò mjészõ jak drëgji dzél lëdztva, ë nje je won anjé dialektã państvòvégò jãzëka, anjé jãzëkã jimigrantóv. Apartné rozmjenjé nazvanjô “rejonalni jãzëk” fùnkcionérëje wod 50. lat XX stalecô v pòlonjistice – tútak nazvanjé to sã wużivô do wopjisanjô gôdkóv pòlskjégò jãzëka.

Nen problem z nazvanjami ë tôkjel klasifjikacijni sã vëdaje vôżni dlô spòlevégò procesú sztôłtovanjô jãzëkòvé svjadómòsce róvno Kaszëbóv, jak ë Pòlôchóv. Vôrt je tútak vspòmnõc na trafjonõ vëpòvjesc Mjirosłavë Sagan-Bjelavë: „[nazvanjé »rejonalni jãzëk«] nje wużivało sã v przipôdkú pòlskjé jãzëkòvé javernotë v wodnjesenjim do kòdú majõcégò bëc ze założenjô czims apartnim jak pòlskji jãzëk ë jegò wotmjanë (gvarové, rejonalné)”[114]. Téj wużivanjé tegò nazvanjô zagrôżô wumjészenjim prestiżú kaszëbskjégò jãzëka v svjadómòsci nji blós Pòlôchóv, ale téż, ë v pjerszi rédze, samëch jegò brëkòvnjikóv – Kaszëbóv; je téj elemeńtã diskrimjinëjõcim ë dezintegrëjõcim jednotã kaszëbskõ[115].

DISKRIMJINACËJÔ BRËKÒVNJIKÓV BEZSZTANDARDOVËCH WOTMJANÓV PÒLSKJÉGÒ JÃZËKA

Bartłomiej Chromik

Z prziczënë varënkóv historicznëch, kùlturovëch, spòlevëch ë pravnëch nje je letkò pòróvnac stón nôleżnjikóv etnjicznëch ë nôrodnëch mjészëznóv v Pòlsce z jedné stronë, a przënôleżnjikóv vjikszoscevé grëpë z drëgji. Jednak dzél wobservacëjóv tikajõcëch sã pjerszégò karna je mòżno rozszerzëc téż na tëch brëkòvnjikóv pòlskjégò jãzëka, co nje wużivajõ jegò sztandardové wotmjanë.

Do rzeczenjô tak wupòvôżnjô analiza wodpòvjesci na pitanjé wó to, czë gôdanjé pò-pòlskú ze szlõskjim, góralskjim abò vëlemòvskjim akceńtã pòmôgô abò przeszkôdzô v nalézenjim robòtë abò mjenjanjim jã na lepszõ. Samò nazvanjé akcentú nje bëło zdefjinjovóné v pòdszëkú, co wostavjiło pòdszëkónim jinterpretacijni rúm. Napòmknjoné pitanjé bëło pòstavjoné mjeszkańcóm krézóv bjelskjégò ë wosvjãcimskjégò. Lëdze mjeszkajõci na tim terenje majõ, z prziczënë môlovégò sociolingvjisticznégò stanú, mòżnosc kòntaktú z lëdzami gôdajõcëmi pò-pòlskú ze szlõskjim abò góralskjim akceńtã. Na terenje bjelskjégò krézú pòłożoné sõ téż Vëlemòjce; z prziczënë jednak na môłõ lëczbã lëdztva v mjasteczkú, a téż dalek pòsënjãtõ asimjilacëjõ nëch mjeszkańcóv, jakô stała sã v wostatnëch dekadach, je mòżno vërzec pòmëszlenjé greńczõcé z pevnoscõ, że mjeszkańce môlëznóv bez bezpòstrzédnégò sõsedztva z Vëlemòjcami nje mdõ v sztãdze pòznac człovjeka gôdajõcégò z vëlemòvskjim akceńtã.

Céchùnk 26. Proceńtovi rozkłôd wobsõdú vpłëvù gôdanjô z różnëmi akceńtami na môl gôdajõcégò na rénkú robòtë

Móżemë merkac, co njimò nëch vëżé pòstavjonëch zastrzégóv, różnjice v rozkładze wodpòvjesci na pitanjé wo wosóbno vzãté akceńtë nje sõ vjôlgjé. Hewo znaczi, że pò richtosci do anketovónëch vôżni béł njé le fakt gôdanjô z kònkretnim akceńtã, ale sóm fakt gôdanjô z jinim akceńtã, jak wuznóni zó nen sztandardovi. No zjavjiszcze bëło przë tim wod dichtich dzéla anketovónëch lëchò valorizovóné. Na woglovòpòlskjim stãpjenjú tezã wo lëchim vzéranjú na gôdanjé z akceńtã pòcvjerdzajõ pòdszëkbë Karolënë Hansen[116], pòdłúg jakjich 54% pòdszëkónëch wuvôżëlë, co „człovjek gôdajõci na ôrt tipòvi do mjeszkańcóv vsë, robjõci vtf. v bankú, bë mjôł sã vëzbëc tegò ôrtú gôdkji”. Problem diskrimjinacëjé z prziczënë jãzëka do jakjégòs stãpjenja mòże róvno sã tikac téż rodnëch brëkòvnjikóv pòlskjégò jãzëka. Jegò kònsekvencëjõ sõ vjôlgjé stratë v lëdzkjim kapjitale, jakjé z prziczënë varajõcégò demògrafjicznégò krizisú sõ wosoblëvje vjelgjé.

Nôrodné ë etnjiczné mjészëznë v Pòlsce na rénkú robòtë v dobje pandemjijé COVID-19

Bartłomiej Chromik

Dvajãzëkòvòsc (a vjelejãzëkòvòsc) nôleżnjikóv nôrodnëch ë etnjicznëch mjészëznóv v Pòlsce

Pòdłúg pòdôvkóv pòchòdzõcëch z Pòvszechné Spjiskji robjoné v 2011 rokú v Pòlsce żëje 948,5 tësõca lëdzi, co gôdajõ doma jãzëkã jinim jak pòlskji. Dichtich vjikszosc z njich, kò jaż 772 tësõce, wużivajõ wólkóma jãzëka (abò jãzëkóv) jinégò jak pòlskji, a téż pòlskjégò. Blós jãzëkã jinim jak pòlskji gôdajõ doma 176,5 tësõca lëdzi, to je ledvò 0,46% pòpùlacëjé kraju. Nôvjikszé karno vestrzód njich to sõ brëkòvnjicë szlõskjégò

Céchùnk 27. Wodsetk pòdszëkónëch deklarëjõcëch dobrõ abò baro dobrõ znajemòsc pòlskjégò jãzëka v apartnëch mjészëznovëch grëpach.

(126,5 tësõca), njemjeckjégò (9,7 tësõca) a wukrajińskjégò (4,5 tësõca)[117]. Z prziczënë kònjecznosce trzimanjô spòlevëch kòntaktóv búten domôcëznë ë szërzé famjilëjé wonji téż v dichtich vjikszosci znajõ pòlskji jãzëk, tak téj sõ téż dvajãzëkòvi. No cvjerdzenjé woddôvajõ pòdszëkbë provadzoné v wobrëmjenjú najégò projektú pòstrzód nôleżnjikóv spòla vëlemòvskjégò, lemkòvskjégò ë kaszëbskjégò v 2018 rokú. Prakticzno vszëtcë respòndencë zadeklarovalë dobrõ abò baro dobrõ znajemnosc pòlskjégò jãzëka.

Felënk znajemnosce pòlskjégò jãzëka nje je téj do nôleżnjikóv jãzëkòvëch mjészëznóv bariérõ wogreńczajõcõ mòżlëvòsce na rénkú robòtë. Znajemnosc dodôvkòvégò jãzëka je zó to vôżnim elemeńtã zvjikszajõcim jich lëdzkji kapjitôl. Przëtomnosc mjészëznovégò jãzëka na dónim terenje mòże przëczënjic sã téż do te, co bënômjé njechtërni z nôleżnjikóv vjikszoscevëch grëp pòznadzõ mjészëznovi jãzëk.

Profjitë z vjelejãzëkòvòsce: roscenjé lëdzkjégò kapjitalú ë zmarnotraconô zasobnosc

Przez lëdzkji kapjitôl ekònomjiscë rozmjejõ zasobnosc kòmpetencij, vjedzbë, zdrovjô ë zaangażovanjô spôłnjonëch v kòżdim człovjekú a téż v karnje, np. firmje abò v spòlú[118]. Mnogjé nôwukòvé pòdszëkbë pòkazëjõ, co vjelejãzëkòvòsc vpłivô pòzitivno na elemeńtë, jakjé tvòrzõ lëdzkji kapjitôl. Lëdze dva- ë vjelejãzëkòvi njé le rëchlé sã wuczõ drëgjich jãzëkóv[119], ale téż lepjé so mògõ pòradzëc z łagòdzenjim sztridóv ë vjelezadanjovòscõ[120], a navetka rzadzé ë pòzdnjé cerzpjõ z prziczënë Alzheimerové chòrosce[121]. Vjelejãzëkòvi lëdze majõ téj pòtenciôl bëcô lepszëmi robòtnjikami, navetka jeżlë jãzëkji, jakjima wonji gôdajõ, nji majõ za vjele brëkòvnjikóv.

Szkòda, ale ve vjele krajach – v tim, jak sã vëdôvô, v Pòlsce – na zasobnosc je njezmerkónô, a v kònsekvencëji czãsto njikvjonô. Svjadczëc mògõ wó tim wodpòvjesce dóné na pitanja wo profjitë ze znajemnosce vëlemòvskjégò jãzëka na rénkú robòtë, jakjé bëłë zadóné wobe pòdszëk provadzoni v 2020 rokú mjeszkańcóm bjelskjégò krézú, v wobrëmjenjú jakjégò leżõ Vëlemòjce, a téż sõsednjégò wosvjãcimskjégò krézú. Vedle kòle 90%, tak téj zacht vjikszosce, anketovónëch znajemnosc vëlemòvskjégò jãzëka anjé nie pòprôvjô, anjé nje pògôrszô jich placú na rénkú robòtë.

Céchùnk 28. Procentovi rozkłôd czãstosce wobsõdú przëgódnosce vëlemòvskjégò jãzëka na rénkú robòtë vestrzód mjeszkańcóv krézóv bjelskjégò ë wosvjãcimskjégò.

Pò prôvdze brëkòvnjikóm mjészëznovëch jãzëkóv, a navetka tim nôleżnjikóm vjikszoscevé grëpë, jakjich gôdka na jakjis ôrt apartnji sã wod jãzëkòvégò sztandardú, czãsto jima żimkò jidze na rénkú robòtë, co sã przekłôdô na jich ekònomjiczni stón. Njechtërnë z tëch tôklóv sã pòjavjiłë v czasú pandemjijé.

Njedobjér pòdôvkóv

Wużëcé scvjerdzenjô „jak sã vëdôvô” na pòczõtkú rëchlészé sekcëjé mòże sã vëdavac njezgódné z nôwukòvim charakterã tú tegò tekstú. Nje vëchôdô to jednak z felënkù wupjarté cekavòsce autora, le z faktú, co prakticzno nje bëłë provadzoné donõd v Pòlsce pòdszëkbë vkół stanú mjészëznóv etnjicznëch ë jãzëkòvëch na rénkú robòtë, a to bëło ve vjôlgjim dzélú z prziczënë njedobjérú wofjicialnëch statisticznëch pòdôvkóv, na jakjich bë móg sã woprzéc. V czasú PRL czësti felënk zajinteresovanjô statisticznëch worganóv problematikõ etnjicznëch ë jãzëkòvëch mjészëznóv vëchôdôł mjedzë drëgjima z kònsekvencëjé przëjicô tezë wo etnjiczni jednakòsci pòlskjégò państva[122]. Vëdôvô sã, co njedobjér ë schematicznosc pòdôvkóv pò 1989 r. vëchôdô z faktú, że sprava mjészëznóv je traktovónô wod decidentóv jakno mało vôżnô. Signje rzec, co jedúrné pùbliczno dostãpné wofjicialné pòdôvkji v témje przëtomnosce mjészëznóv na rénkú robòtë nalezc mòże v czõdami rëchtovónëch rapòrtach wod Ministerstva Bënovëch Sprôv ë Admjinistracëjé, jakjé sã tikajõ stónú etnjicznëch ë nôrodnëch mjészëznóv a téż rejonalnégò jãzëka v Pòlskji Repùblice. Wod czvjôrtégò rapòrtú na pòczõtk z 2013 rokù jaż pò szósti rapòrt z rokù 2019 pòdôvalë tam jistné pòdôvkji wo aktivnosci na rénkú robòtë, jakjé pòchôdałë z Pòvszechné Spjiskji z 2011 rokù[123]. Wostôvjajõcë jú njeaktualnosc nëch pòdôvkóv, je trzeba wopasovac na fakt, co v nëch dokùmantach nje pòdôvô sã metodologijé, na jakji bazi rechòvónô bëła stopa bezrobòcô v apartnëch mjészëznovëch karnach v całi Pòlsce. Na wostatnô mjara, jakô bë mjała bëc pùnktã wodnjesenjô sã, je dichtich różnô wod vôrtnosce stopë bezrobòcô pòdôvóné róvno przez GUS, jak ë Eurostat. Kònsekvencëjõ ne stanú je téż felënk wuczałëch woprôcovanjóv na témã ekònomjiczné dobë mjészëznóv v Pòlsce. Vëjimkã sõ pòjedinczé prôce wo njemjeckji a romskji mjészëznje[124]; chòcô të nje sõ reprezentativné dlô vszëtkjich mjészëznovëch spòlóv z prziczënë specifjikji nëch dvúch grëp, pòkazëjõ në tôkle na rénkú robòtë, co z tëmi mùszõ so radzëc jich przedstôvcovje, ë pòzitivni vpłiv, jakji jich przëtomnosc móże mjec na môlovi rénk robòtë.

Felënk rzetelnëch wofjicialnëch statisticznëch pòdôvkóv dichtich trúdzi robjenjé pòdszëkbë vkół vpłëvù drëgjich ôrtóv diskrimjinacëjé na stón nôleżnjikóv jãzëkòvëch mjészëznóv na rénkú robòtë, a przez to zakrivô egzistérovanjé problemù. Je téż narëszenjim prava wustanovjonégò v artiklú 6, pkt 2.1. wustavù wo nôrodnëch ë etnjicznëch mjészëznach a téż wo rejonalnim jãzëkú, jakji gôdô, co “worganë pùbliczné vładze majõ wobrzészk wużëvac pasovnëch mëtlóv v célú pòpjéranjô całovné ë javerné róvnosce v rëmje ekònomjicznégò, spòlevégò, pòliticznégò a kùlturovégò żëcô mjedzë lëdzami nôleżõcëmi mjészëznóm ë lëdzami nôleżõcëmi vjikszosci”.

Z prziczënë felënkù wofjicialnëch statisticznëch pòdôvkóv v dalszim parce rozdzélú jô sã mdã pòsłúgòvôł v pjerszi rédze pòdôvkami zebrónëmi v wobrëmjenjú projektú.

Stracenjé robòtë ë zmjana ôrtú zarôbjanjô wobe pandemjijõ COVID-19

Pandemjijô COVID-19 mjała vjôlgji vpłiv na rénk robòtë. Môlové vładze ë państvòvé mët a téż nadnôrodné jinstitucëje zmùszoné bëłë przez nje do bédovanjô pòmòce varkóm, jakjé z té prziczënë nômòcnjé cerzpjałë. Mjimò te stãpjénj bezrobòcô rejistrovónégò mjedzë strëmjannim 2020 a strëmjannim 2021 wurós v Pòlsce z 5,4% do 6,4%[125]. Në pòdôvkji nje pòkazëjõ całégò wobrazú rénkù robòtë. Z prziczënë pandemjijé vjele lëdzi bëło zmùszonëch do szúkanjô novégò flachù abò navetka mjenjanjô varkù. Nen tôkjel tikôł sã téż mnogjich przedstôvcóv etnjicznëch ë jãzëkòvëch mjészëznóv z terenú Pòlskji.

Céchùnk 29. Proceńtovi rozkłôd czãstosce wodpòvjedzi na pitanjé wo mùsz mjenjenjô ôrtú zaróbkòvanjô z prziczënë pandemjijé COVID-19 vestrzód przedstôvcóv vëbrónëch mjészëznovëch grëp

Céchùnk 30. Proceńtovi rozkłôd czãstosce wodpòvjesci na pitanjé wo stratã robòtë z prziczënë pandemjijé COVID-19 vestrzód przedstôvcóv vëbrónëch mjészëznovëch grëp

Na pitanjé „Zmùsza Vas ta pandemjijô do mjenjenjô ôrtú zaróbkòvanjô?” nôczãscé cvjerdzõco wodpòvjôdalë Kaszëbji. Z prziczënë felënkù wofjicialnëch statisticznëch pòdôvkóv je mòżno blós pòstavjic hipòtezã, co nen stón vëchòdzi przënômjé v dzélú z role, jakõ na terenach zamjeszkónëch przez Kaszëbóv mô turistika. Przez vjôlgji part 2020 r., v jakjim provadzoni béł pòdszëk, turisticznô rësznosc wosta z prziczënë epidemjijé wogreńczonô, a czasovò vnetka czësto wstrzimónô.

Vestrzód Kaszëbóv téż më mómë zawobservòvóné nôvëższi wodsetk lëdzi, co majõ dosvjôdczoné stratë robòtë z prziczënë varajõcé pandemjijé. Z tak czims bjôdkòvôł sã co dzesõti pòdszëkóni.

Strach przed stracenjim robòtë

Strata robòtë przez drëgjich przëdstôvcóv spòla mòże mjec vpłiv na percepcëjõ zagrôżbë svòjégò môla robòtë. Cobë zmjerzëc jé stãpjénj, më pòprosëlë anketovónëch wo jich reakcëjõ do trzech cvjerdzenjóv, jakjé pòsłúżëłë do stvòrzenjô mjarë:

- Jô sã czëjã njegvësno, jeżlë jidze wo przińdzotã mòjé robòtë.

- Njedłúgò jô mògã stracëc robòtã.

- Jô móm strach, że z prziczënë pandemjijé wonji mje mdõ mjé płacëlë.

Wodpòvjesce bëłë dóné na pjińcstãpjenjovi mjarze (wod 1 – „jô sã njijak nje zgôdzóm”, do 5 – „jak nôbarżé sã zgôdzóm”). Në pitanja bëłë zadóné vszëtkjim, co brëlë wudzél v pòdszëkú; z prziczënë charakterë pitanjóv më prezentëjemë jednak le rezultatë dostóné wod lëdzi varkòvno aktiv[126].

Céchùnk 31. Mjara strachù wo robòtã vestrzód varkòvò aktiv Lemkóv

Zrobjoni pòdszëk pòkôzôł, co 26% Lemkóv sã nje czëjõ richtich, jak jidze wo przindzotã svòjé robòtë (sëma wodpòvjesci „barżé sã zgôdzajã” ë „jak nôbarżé sã zgôdzóm”). Vnetka co dzesõti z przedstôvcóv te spòla (9%) wuvôżô, że v njé tak dalekji przindzoce mòże stracëc robòtã. Jaż 40% anketovónëch mjało strach wo znjiżenjé mita.

Spòstrzód pòdszëkónëch grëp nômjészi strach sparłãczoni z rénkã robòtë béł vjidzec kòl Kaszëbóv[127]. Z pjerszim cvjerdzenjim sã zgòdzëlë 25% respòndentóv. 14% pòdszëkónëch lëdzi mjelë strach chùtkjé stratë robòtë, a co trzeci anketovóni (33%) – wobnjiżenjô mita.

Céchùnk 32. Mjara strachù wo robòtã vestrzód varkòvò aktiv Kaszëbóv

Céchùnk 33. Mjara strachù wo robòtã vestrzód varkòvò aktiv Szlõzôkóv

Na procëmnim bjegùnje ti mjarë sã nalezlë Szlõzôcë. Vjicé jak jedna trzecô njich (35%) sã nje czëje richtich, jak jidze wo przindzotã svòjé robòtë. Za bezpòstrzédno zagrożonëch stratõ robòtë sã wuvôżajõ 20% anketovónëch, a jaż 44% njich sã bòjõ stratë zôróbkóv z prziczënë pandemjijé.

Diskrimjinacëjô przedstôvcóv etnjicznëch ë jãzëkòvëch mjészëznóv a jejich stón na rénkú robòtë

Zestôvk rezultatóv przedstavjonëch v wobú dvúch sekciach rëchlé mòże dzëvòvac, a navetka sã vëdac paradoksalni. Chòc z mjedzë pòdszëkónëch spòlóv hewo Kaszëbji nôczãscé czëlë ekonomjiczné efektë vpłëvù pandemjijé COVID-19, takjé jak strata robòtë abò mùsz zmjanë ôrtë zaróbkòvanjô, to wólkóma vestrzód przedstôvcóv tegò pravje spòla stãpjénj strachù sparłãczoni ze stónã na rénkú robòtë pòkôzôł sã nônjiższi. Na mjara të nôvëższé vôrtnosce przëjmòva za to kòl Szlõzôkóv.

Dô sã merkac, co jednõ z prziczënóv mògõcëch sã parłãczëc z wopjisónim stónã rzeczë je deklarovóni stãpjénj diskrimjinacëjé nôleżnjikóv apartnëch spòlóv[128]. Sprava diskrimjinacëjé wod lat je v pòlú zajinteresovanjô ekònomjistóv. Pjonérami pòdszëkóv vkół ekònomicznëch aspektóv diskrimjinacëjé sõ dobivcovje Nôdgrodë Bankji Szvédzkji mjona Alfreda Nobla: Gary Becker, Kenneth Arrow a Edmund S. Phelps.

Pjerszi z nëch tú pòdónëch wuczałëch stvòrził pòjãcé „wuvjidzenjé do diskrimjinacëjé” woznôczajõcé njechãc, a czasã njezgarã, do nôleżnjikóv dóné grëpë. Edmund S. Phelps je autorã pòjãcô statisticzné diskrimjinacëjé, jakô pòlégô na tim, że człovjek taksovóni je przez robòtodôvcã njé z prziczënë na svòje vłôsné pòznakji, le na charakteristikã karna, jakjémù nôleżi (pòlã do jé vëapartnjenjô mòże bëc ôrt, etnjiczné pòchòdzenjé abò wużivóni jãzëk)[129]. Z pùnktú zdrzenjô pòdmjotú wużivajõcégò statisticznõ diskrimjinacëjõ takô sztrategijô mòże sã vëdavac rozëmnô; parłãczõ sã z njõ róvnak vjôlgjé spòlevé kòszta ë z té prziczënë ve vjele krajach ji wużivanjé je wogreńczoné pravno. Në spòlevé kòszta sõ v pjerszi rédze pònoszoné wod nôleżnjikóv diskrimjinovónëch karnóv, co gúbjõ chãc do te, cobë dobëvac kòmpetencëje ë jinvestovac v sebje, kò vjedzõ, że charakteristika jich grëpë, a njé vłôsné znankji, mòże bëc tõ nôvażnjészô v przipôdkú szúkanjô robòtë. V dłúgjim czasú takji stón mòże provadzëc do richtich pòpsëcô sã paramétróv wopjisëjõcëch lëdzkji kapjitôl v mjészëznovim karnje, a v kùńcú dac kraft stereotipòvi, jakji je njivõ statisticzné diskrimjinacëjé. Statisticznô diskrimjinacëjô mòże mjec znankji samòspôłnjivajõcé sã vróżbë. Co vôżné, mjara mjerzõcô diskrimjinacëjõ wużëtô v rëchlészim pòdszëkú mjała jistno elemeńtë, co sã wodnôszałë do wuvjidzenjô do diskrimjinacëjé, jak téż do statisticzné diskrimjinacëjé.

Provadzonô przez nas pòdszëkba pòkôzała, że wólkóma v przipôdkú Kaszëbóv[130], jak ë Szlõzôkóv[131] zachòdzi statisticzno vôżnô parłãcz mjedzë deklarovónim stãpjenjã dosvjôdczoné diskrimjinacëjé, a strachã sparłãczonim ze stónã na rénkú robòtë ë je wona nômòcnjészô v przipôdkú Szlõzôkóv. Szlachùjõcé parłãczë më nji mómë zawobservòvóné v przipôdkú Lemkóv[132]. Vôrt je nadkjidnõc, co – jak pòkôzóné bëło v parce Psichòlogiczné kònsekvencëje diskrimjinacëjé – v ti grëpje stãpjénj deklarovóné diskrimjinacëjé béł nônjiższi[133]. Vestrzód Szlõzôkóv dało sã téż vjidzec parłãcz mjedzë strachã wo stón na rénkú robòtë a stigmatizacëjõ z prziczënë COVID-19[134]. Jistné relacëjé më nji mómë vjidzóné kòl Lemkóv[135] ë Kaszëbóv[136], co nje dzëvùje v kònteksce pòdôvkóv pòkôzónëch v parce „Stigmatizacëjô z prziczënë COVID-19: dosvjôdczenja mjészëznóv”: problem nen mjôł do tëch spòlóv marginalné znaczenjé.

Hewo z pòvëższich pòdôvkóv je mòżno merkac, że jeżlë diskrimjinacëjô abò stigmatizacëjô v mjészëznovim karnje je zmerkónô ë deklaróvónô, to lëdze njõ dotkłi vërôżajõ vjikszi strach wo svój stón na rénkú robòtë. Na wobservacëjô v sparłãczenjú z zamkłoscõ chòcbë le v citovóni klasiczni ekònomjiczni lëteraturze pòzvôlô na pòstavjenjé hipòtezë, co prziczënë takjé jak diskrimjinacëjô ë stigmatizacëjô mògõ davac zrost strachù wo stón na rénkú robòtë[137].

Ekònomné pòdszëkbë pòkazëjõ, co diskrimjinacëjô na rénkú robòtë vjõże sã njé blós z vjeleaspektovëmi njedogòdami dlô dotknjãtégò njõ robòtnjika, ale téż vëższimi kòsztami dlô diskrimjinëjõcégò robòtodôvôcza[138]. Rozvjijajõcë nã wudbã, Kenneth Arrow scvjerdził, co, v dłúgòczasni perspektivje, ve varënkach wolné kònkùrencëjé blós firmë, jakjé nje wużivajõ diskrimjinacëjé abò wużivajõ jã v nômjészim stãpjenjú, sõ v sztãdze przedërchac na rénkú[139]. Kònkluzëjõ gôdajõcõ wo szkòdlëvòsci diskrimjinacëjé na rénkú robòtë je mòżno przenjesc téż na stãpjénj gòspòdôrkóv apartnëch państv. Diskrimjinacëjô etnjicznëch ë jãzëkòvëch mjészëznóv v kùńcovim rozrechùnkú je téj szkòdlëvô téż dlô vjikszoscové grëpë.

Bédënkji

- Provadzenjé rzetelnëch statistik tikajõcëch sã stónú nôrodnëch, etnjicznëch ë jãzëkòvëch mjészëznóv, zgódno z bédënkami ONZ[140].

- Zvjikszenjé przëstãpnosce klëkji wo profjitach, v tim ekònomòvëch, płënõcëch z vjelejãzëkòvòsce.

- Edukacëjô robòtodôvôczóv v kjerënkú diskrimjinacijnëch zachòvanjóv ë jich ekònomòvëch efektóv.

- Przëjãcé pravòdôvstva efektivno strúdnjajõcégò wużivanjé statisticzné diskrimjinacëjé.

EDUKACËJÔ, MÉDIA Ë TURISTIKA V KASZËBSCE: PÒLA, V JAKJICH SÃ SZÚKÔ ZA DVAJÃZËKÒVËMI LËDZAMI

Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji)

Z pòdszëkbóv provadzonëch v greńcach projektú „Jãzëkòvé antidotum” pòstrzód przedstôvcóv spòla vëlemòvskjégò, lemkòvskjégò ë kaszëbskjégò je vjedzec, co dichtich vjikszosc (97-99%) nôleżnjikóv nëch spòlóv znaje pòlskji jãzëk. Znôw znajemnosc drëgjégò jãzëka, tútak pravje mjészëznovégò, chòc zicher zvjikszô stãpjénj lëdzkjégò kapjitalú tëch lëdzi, to v dosvjôdczenjú vjele z njich nje zvjikszô lëczbë wofertóv robòtë, a v njechtërnëch przipôdkach mòże bëc prziczënõ diskrimjinacëjé.

Takji stón nje darvô bëc jednak reglõ, kò to pòkazëje przikłôd kaszëbskjégò jãzëka ë jegò brëkòvnjikóv. Realia rejonalnégò rénkù robòtë v pòmòrskjim województvje, dze Kaszëbji sõ 10% pòpùlacëjé vedle jednëch zdrojóv, a vedle jinëch vjicé jak 25% (zanôlégô to wod te, czë mjec bôczenjé na rezultatë Nôrodné Pòvszechné Spjiskji Lëdztva ë Mjeszkanjóv z 2011 r., abò téż rezultatë pòdszëkbë sociologóv ë geògrafóv), pòmôgajõ dostac robòtã lëdzóm dvajãzëkòvim. Dô sã vëapartnjic co nômjé trzë pòla, v jakjich sã brëkùje lëdzi znajõcëch kaszëbskji jãzëk: kaszëbskô edukacëjô, rejonalné media ë turistika.

Lata lateczné jak sã szúkô za szkólnëmi kaszëbskjégò jãzëka. Lëczba dzeci ë młodëch wuczõcëch sã ne jãzëka chùtkò rosła wod 2005 rokù (v stëcznjikú negò rokù v żëcé veszłë rozdrzeszenja wustavù wo nôrodnëch ë etnjicznëch mjészëznach ë téż wo rejonalnim jãzëkú) cobë dóńc do stãpjenja 20 tës. v rokú 2020[141]. Wuczba sã wodbivô ve 399 szkòłach (pòdłúg pòdôvkóv MEN na rok szkòłovi 2019/2020) – wod Hélú na nordze województva pò Czersk na zúdze, a téż wod Gdúńska na ósce pò Sztolp na vesce[142]. Chòc kòl tegò je nót jesz dłëżé ë szërzé pòrobjic pòdszëkbë, to sã dało wustalëc, co wob 15 lat tak kòle 1200 szkólnëch dobëlë pravò do wuczbë kaszëbskjégò jãzëka (majõ skùńczoné pòdiplomòvé sztudia na Gdúńskjim Wuniversitece ë v Pòmòrskji Akademji v Sztolpje abò téż złożëlë egzamen przed jãzëkòvõ kòmjisëjõ Kaszëbskò-Pòmòrskjégò Zrzeszenjô), z czegò blëskò 700 robji v svòjim varkú. Codnjové dosvjôdczenjé pòkazëje, co to je dërch za mało.

Rozvjicé medióv, wosoblëvje elektronjicznëch, zrobjiło, co téż v tim rëmje felô lëdzi znajõcëch kaszëbskji jãzëk ë gôdajõcëch pò-kaszëbskú na codzénj. Ze zaczõtkã lat 90. XX stalecô robòtnjikóv z takjimi kòmpetenciami brac do robòtë zaczãnë rejonalné pùbliczné rozsélnjice Pòlskjégò Radia ë Pòlskjé Televizëjé ve Gdúńskú. Wod pòłovë pjerszé dekadë XXI vjekù doparłãczëłë do njich kòmercijné radiostacëje ë televizëje, takjé jak Radio Kaszëbë z mëlionã pòtencijnëch słëchińcóv abò téż egzistérëjõcô v latach 2010-2012 satelitarnô CSBTV, co nadôvała svòjã programã pò-kaszëbskú ë pò-pòlskú v pòłovje Europë. Przikładã je téż kablovô Tvòja Mòrskô Televizëjô ë Radio Norda (Twoja Telewizja Morska i Radio Norda) wo sigú wobjimajõcim kréze vejrovskji ë pùckji.

Letkò mjészé zapòtrzébòvanjé na kaszëbskòjãzëkòvëch gazétnjikóv pòkazovałë môlové ë rejonalné gazétë z „Vjelgòmòrskjim Dzénnjikã” („Dziennikiem Bałtyckim”) ë „Pomeraniõ” na szpëci. Razã v sektorze medióv robòtã nalezlë wob mjinjonëch 30 lat kjiledzesõt lëdzi. V dobje rozvjijajõcëch sã karnôlóv ë spòlevëch médióv v nece vjedno vjicé lëdzi robji pò-kaszëbskú profesionalné blogji ë pórtale.

Vôżnim partã gòspòdarkji v Kaszëbsce je turistika. Turistni geszeftmanji corôz czãscé rozmjejõ, co kaszëbskji jãzëk ë kùltura Kaszëbóv – stronõ mòrza, jezór ë lasóv – mògõ przëcigac ë cekavjic jich gòsci. Znajemnoscõ kaszëbskjégò jãzëka mùszõ vëkazac sã njé le lëdze robjõci v pòmòrskjich mùzejach, le téż robòtnjicë vëdzélóv promòcëjé hoteli, a navetka wobsłúga restoracëjóv ë przedajõci pamjõtkji. Temù, że jednak robòta v tim sektorze sã charakterizëje sezonovòscõ ë – jak szło sã dokònac wosoblëvje v czas pandemjijé – je pòdatnô na vjôlgjé zmjanë rénkù, trúdno je wobtaksovac lëczbã lëdzi dëbeltjãzëkòvëch robjõcëch v turistice.

Vërozmjenja ë prakticzné bédënkji: jak lepjé vspjerac etnjiczné mjészëznë, chronjic jãzëkòvò-kùlturovõ rozmajitosc ë bùdovac lepszé relacëje z vjikszoscovim karnã?

Justyna Olko, Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji), Anna Maślana, Joanna Maryniak, Bartłomiej Wanot (Bartłůmjej Wanot), Rafał Rzepka, Maciej Bandur (Macéj Bańdur), Tymoteusz Król (Tiöma fum Dökter), Olena Duć-Fajfer, Natalia Małecka-Nowak, Tomasz Wicherkiewicz

Pòdszëkbë v wobrëmnjenjú naszégò projektú, robjoné mjedzë 2018 a 2021 rokã v dëchtovni vespółrobòce z przedstôvcami môlovëch spòlóv ë z mjészëznovëmi ferejnami, pòkôzałë różné aspektë fùnkcionérovanjô vëbrónëch mjészëznóv v najim krajú. Z jedné stronë pòkôzałë mjarã ë fòrmë jich diskrimjinacëjé, stigmatizacëjé a téż historiczné traumatizacëjé z jich vjelevëmjarovëmi rezultatami mët. Diskrimjinacëjô ë różné ôrtë przemòce procëm mjészëznóv przëbjérajõ tak bezpòstrzédné, jak ë barżé pòstrzédné abò mjé vjidómé fòrmë. Në wostatné wobjimajõ simbòlicznõ przemòc, v tim skrëtõ v rozmajitëch dejologiach ë pòstavach vjikszoscevégò spòla a państvòvëch jinstitucëji (jak vtf. diskùrs v témje dialektóv ë gôdk), vëzvëskivanjé vedle mjészëznóv kriterióv vjikszoscevëch abò wutrvalanjé „njevjidómòsce” mjészëznovëch karnóv. Në fòrmë wucemjãgji je vjidzec na njivje pravni, spòlevò-pòliticzni, edukacijni ë ekònomjiczni. Ale pò-drëgjémù nasze pòdszëkbë vëkôzałë wochrónni, pòzitivni vpłiv wużivanjô mjészëznovëch jãzëkóv na dobrostón ë zdrovjé môlovëch spòlov, v tim wosoblëvje na lepszé radzenjé so ze rezultatami traumë ë diskrimjinacëjé. Wostatni etap pòdszëkbë, zrealizovóni v dobje pandemjijé, pòzwolił lepjé pòznac ë zrozmjôc vpłiv, jakji wona mja na Kaszëbóv, Lemkóv, Szlõzôkóv, Vëlemòvjón ë mjeszkańcóv Pòdbeskidzô. V wopjarcú wo të rezultatë dôvómë całi trëmõd prakticznëch bédënkóv ë sztrategijóv, jakjé vedle nas pòmògõ lepjé chronjic mjészëznë ë zlepszëc jich fùnkcionérovanjé, a razã z tim pòzwolõ na bùdacëjõ lepszé relacëjé mjedzë njima a vjikszoscevõ grëpõ, kò doch to leżi v grúńtovnim jinteresú pòlskjégò spòla ë państva. Dzél bédënkóv béł jú sfòrmùłovóni v tématicznëch rozdzélach túté ksõżkji, henë zôs prezentëjemë në, co sã tikajõ pravnëch ë sistemòvëch rozdrzeszenjóv, edukacijnëch a téż médialnëch.

Bédënkji tikajõcé sã pravnëch ë sistemòvëch rozdrzeszenjóv

- Państvò bë mjało wobjic pravnõ wopjekõ ë wofjicialno wuznac donëchczas njewuznóné grëpë wod lat majõcé starã wo wobjicé wustavã (Szlõzôcë, Vëlemòvjanje), a téż wostac ôpen na pòstulatë drëgjich karnóv ë spòlóv dõżõcëch do wochronë vłôsné apartnosce ë jãzëkòvò-kùlturovégò spòsobù.

- Nôleżi pòspravdzëc ë zjinaczëc donëchczasné, wodgórné ë wopjarté na zestarzałëch ë pseudonawukòvëch rozróżnjenjach mjedzë jãzëkã a dialektã, jak téż kriteria wuznôvanjô sztatësú mjészëznóv ë jãzëkóv przez nje wużivónëch. Debatë v témje sztatësú jãzëka nji majõ nawukòvégò grúńtú – jich charakter je pòliticzni, a njé jãzëkòznajôrskji. Przë decidovanjú wo przëznanjú sztatësú mjészëznovégò jãzëka je nót sã skòncentrovac na kriterium wolé ë pòczëcô jegò brëkòvnjikóv. Dôvómë téż bôczënk na ambivalentnosc pòjmjenjô „rejonalnégò jãzëka” a téż tôkjel jegò wużivanjô v wodervanjim wod wuznanjô apartnégò sztatësú grëpë (v przipôdkú Kaszëbóv), to je v wodervanjú wod wochronë drëgjich aspektóv jé apartnosce (historëjé, kùlturë, etnjicznégò pòczëcô). Mjészëznové jãzëkji nji mògõ dobrze fùnkcionérovac, kjéj sõ wodervóné wod szërok rozmjóné kùlturë, tradicëjé, praktikóv ë javernotë, jakjé nót je wobjic vspjarcim ë wochronõ państva.

- Je trzeba stvòrzëc barżé drobnotové ë kòmpletné pravné regle, jakjé złatvjõ fùnkcionérovanjé mjészëznovëch spòlóv a téż mechanjismë egzekvòvanjô prôv mjészëznóv; jidze wosoblëvje wo efektivnjészé nôrzãdła wochronë wod diskrimjinacëjé ë stigmatizacëjé v wopjarcim wo wustavòvé zdefjinjovanjé rozmajitëch fòrm ë aspektóv diskrimjinacëjé ë stigmatizacëjé.

- V zgòdze z przëjãtëmi wod Pòlskji mjedzënôrodnëmi wobòvjõzanjami pravné rozdrzeszenja mùszõ zagvësnjic fùl sztôłcenjé v jãzëkach mjészëznóv, a njé le blós vspjerac mòdło sztôłcenjô wopjarté na przëtomnosci mjészëznovégò jãzëka jakò fakùltativnégò przibjorú wuczonégò jakò cëzi jãzëk (drobnotové edukacijné pòstulatë sõ pòdóné njiżé). Zagvësnjic je trzeba téż wuczbã v mjészëznovëch jãzëkach na vszëtkjich stãpjenjach edukacëjé: wod vczasnodzecné pò akademjickõ.

- Aktualné pravné rozdrzeszenja chronjõ jednostkòvé prava nôleżnjikóv mjészëznóv, le blós v môłim dzélú pòzvôlajõ na dobrõ wochronã jãzëkòvò-kùlturovégò spòsobù. Państvò bë mjało programòvò vspjerac jãzëkòvò-kùlturovõ wodrodã mjészëznovëch karnóv vszãdze tamò, gdze je te trzeba, dôvajõcë vspjérkã woddólnim dzejanjóm spòla, co dõżi do wuchòvanjô abò pòpravë kòndicëjé svòjégò jãzëka.

- Mùsz je pòwołac vłôsné mjészëznové jinstitucëje kùlturë, jakjé bë sztôłtovałë sztrategije wochronë spòsobù ë rozvjicô nëch spòlóv. Takjé jinstitucëje bë mjałë bëc wod państva apartné ë wod mjészëznóv wobsadzoné, a przez państvò financovóné. Wonë bë sã téż zajimałë vëspółrobòtõ z worganami państvòvëmi, np. na pòlú rëchtovanjô jinfòrmacijnëch materialóv z prziczënë pòvszëchné spjiskji, wopjinjovanjô zamkłosce edukacijnëch materialóv ëtp.

- Je trzeba provadzëc regùlarné pòdszëkbë (v tim statisticzné) mònjitorëjõcé zmjanë sociolingvisticzné, spòlevò-kùlturové, ekònomjiczné ë demògrafjiczné v mjészëznovëch karnach z wużëcim spòjisté ë vjedno róvné metodologijé. Nã robòtã je nót dac kònkret specialisticzni jinstitúcëji, jakô dostónje wod stronë państva pòdsztëcovanjé na pòlú tegò dzejanjô.

Bédënkji na pòlú edukacëjé

- Je trzeba zbùdovac ë efektivno vdrożëc na woglovòpòlskjim stãpjenjú mòdło edukacëjé spòla na pòlú rzetelné vjédzé wo mjészëznach ë diskrimjinacëji mjészëznóv.

- V wobrëmjenjú rejonalné ë mjészëznové edukacëji nót je dac autonomjijõ szkólnim ë znjesc wogreńczenja vëchôdajõcé z programòvé pòdstavë ë kùratorijnégò dozérú.

- Państvò bë mjało zagvësnjic mjészëznovõ edukacëjõ na kòżdim sztremlú wuczenjô, wod przedszkòlóv pò wuniversiteckjé mjészëznové fjilologije.

- Je trzeba vërobjic apartné nôrzãdła evaluacëjé mjészëznové edukacëjé, co je wosoblëvje vôżné do szkół dzejajõcëch v jimersijnim mòdle, v jakjim bazõ wuczbë je mjészëznovi abò rejonalni jãzëk.

- Je trzeba vërobjic drëgjé paramétrë mjészëznovégò sztôłcenjô, v tim wosoblëvje drëgjé paramétrë lëczbòvé, jak në wobòvjõzëjõcé na vjikszoscevëch kjerënkach na vëższëch wuczbòvnjach.

- Je trzeba zvjikszëc fòrmalné znaczenjé maturalnégò egzamenú z mjészëznovégò jãzëka.

- Je trzeba grúńtovno zlepszëc mòdło sztôłcenjô mjészëznovëch szkólnëch v wobrëmjenjim apart przeznaczonëch do njich kjerënkóv sztudióv. Njiva sztôłcenjô bë mjała wobjimac téż bazovõ vjédzõ na pòlú geografjijé ë môlové historëjé zdrzõcë mjészëznovõ perspektivõ. Zamkłosce wuczoné na apartnëch przibjorach bë mjałë bëc spòjisté, vzajemno sã dofùlovivac, davac sztudantóm leżnosc na zgłãbjanjé różnëch perspektiv, v tim môlové (mjészëznové, rejonalné), ë wubòkadnjac jich rozmjenjé svjata vëchôdajõcé za woglovòpòlskji paradigmat. Wosoblëvje je nót stvòrzëc centrum sztôłcenjô ë kòmùnikacëjé mjészëznovëch szkólnëch, dôvajõcé kònjeczné nôrzãdła ë vjedzbã, a téż efektivno vspjérajõcé samòsztôłcenjé szkólnëch na pòlú metodologijé mjészëznovégò wuczenjô.

- Mòdło wuczenjô mjészëznovëch jãzëkóv jakò jãzëkóv cëzëch bë mjało bëc czësto zjinaczoné (téż ve vëpôdkú dzeci, jakjé nji mjałë leżnosce wuczëc sã rodnégò jãzëka doma). Mjészëznové jãzëkji nót je wuczëc jakò wotczësté, z adekvatnim zvjikszenjim role wuczenjô jimersijnégò.

- V programach mjészëznovégò wuczenjô je trzeba zvjikszëc rolã ekspertóv z mjészëznovëch karnóv, co bë bëlë stałëmi kònsultantami v procesú sztôłtovanjô edukacijné pòlitikji.

- Je trzeba vprovadzëc woglovòpòlskõ sztrategijõ promòvanjô vjelejãzëkòvòsce.

Bédënkji na pòlú médialné kòmùnikacëjé

- Państvò bë mjało spôłnjac svòje przërzeczenjé financovanjô, tvòrzenjô ë emjisëjé programóv wo mjészëznach ë v jãzëkach mjészëznóv.

- Państvò bë mjało lepjé ë kòmpleksovò vspjerac fùnkcionérovanjé môlovëch médióv ë żõdanja vëkònanjô programóv ë audicëjóv v mjészëznovëch jãzëkach, co vëchôdô z rëchlészëch pravnëch wobrzészkóv (np. Europejskjé kôrtë mjészëznovëch abò rejonalnëch jãzëkóv).

- Je trzeba pòdjic efektivné ë szërok provadzoné dzejanja na pòlú jãzëka ë termjinologijé sã wodnoszõci do mjészëznóv przëjãtëch v woglovòpaństvòvëch médiach. Zamkłosce emjitovóné v nëch médiach dzisôdnja czãsto sõ namerkóné simbòlicznõ przemòcõ z prziczënë wużivanjô diskrimjinëjõcëch słóv a téż pòkazovanjô mjészëznovëch karnóv przez prizmat stereotipóv. Mjenjenjé svjadómòsce gazétnjikóv vëmôgô szkòlenjóv a téż vërobjenjô ë promòvanjô dobrëch praktikóv na pòlú médialné kòmùnikacëjé. Aktiv rolã v tim rëmje majõ do wodegranjô mjészëznové ferejnë, a państvò ë jegò pasovné worganë bë mjałë zagvësnjic patronat ë vspjarcé.

- Pòstulëjemë stvòrzenjé centrum zajimajõcégò sã mònjitorovanjim zjavjiszczóv zdrzeszonëch z diskrimjinacëjõ mjészëznóv v médiach a téż pòkazovanjim kònkret przikładóv stigmatizacëjé ë narëszenjóv prôv mjészëznovëch karnóv.

[1] Vjicé nó tã témã: M. Bańdur, Jak pisać w klasiczni grafji języka kaszubskiego?, v: 5 X Skra. Antologijô tekstóv z lat 2014-2019 (Falkembórg/Złocieniec: Vëdôvjizna Skra, 2021) s. 235-241; M. Bańdur, Pismo jako znak wspólnoty etnicznej. Głos w sprawie polityki języka kaszubskiego, v: Mniejszości etniczne i ich pogranicza. Szkice tożsamościowe, red. A. Kożyczkowska, M. Szczepska–Pustkowska (Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2020), s. 326-327; A. Jabłoński, Pjismò regionalné abò kaszëbskjé, v: 5 X Skra. Antologijô tekstóv z lat 2014-2019 (Falkembórg/ Złocieniec: Vëdôvjizna Skra, 2021), s. 232-234.

[2] V ti sekcëji më przedstôvjómë pòstacëje autoróv vedle alfabétú. Pòstãpnosc autoróv na titlovi stôrnje pùblikacëjé woddôvô jejich propòrcionalni vkłôd v woprôcovanjé ë przërëchtovanjé głóvnëch rozdzélóv ë témjiznovëch kapsul pùblikacëjé.

[3] Defjinjicëjô bëła sfòrmùłovónô v Ustawie z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym ë zgódno z njõ sõ fòrmùłovóné jinszé pravné dokùmantë tikajõcé sã mjészëznóv v RP.

[4] O. Knopp, Legendy pomorskie (Gdynia: Region, 2009), s.12.

[5] A. Kożyczkowska, Kaszubszczyzna: Pedagogicznie o języku i tożsamości (Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2019), s.11.

[6] J.A. Fishman, Reversing Language Shift: Theoretical and Empirical Foundations of Assistance to Threatened Languages (Clevedon: Multilingual Matters, 1991).

[7] M.Y.H. Brave Heart, J. Chase, J. Elkins i D.B. Altschul, „Historical trauma among Indigenous Peoples of the Americas: Concepts, research, and clinical considerations”, Journal of Psychoactive Drugs 43/4 (2011), 282–90, doi: 10.1080/02791072.2011.628913.

[8] M. Sotero, „A conceptual model of historical trauma: Implications for public health practice and research”, Journal of Health Disparities Research and Practice 1/1 (2006), 93–108.

[9] V latach 1944–1956 v kòmùnisticznëch lôgrach prôcé sã nalezlë nômjé 300 tësõci lëdzi. Vedle nôbeszédnjészich szacënkóv zgúbjilë żëcé kòl 25 tësõci z njich (B. Kopka, Gułag nad Wisłą: Komunistyczne obozy pracy w Polsce 1944–1956 (Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2019), s. 236); jednak vedle jinich szacënkóv wofjarami bëlë przez 60 tësõci „Njemcóv” a „volksdeutschóv” (W. Borodziej i H. Lemberg (red.), Niemcy w Polsce 1945–1950: Wybór dokumentów. T. 1: Władze i instytucje centralne. Województwo olsztyńskie (Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2000), s.11), tak téj ve vjelgjim dzélú mjeszkańcóv Szlõska, mjedzë njimi rodnëch Szlõzôkóv.

[10] Lemkòvje: N = 232, vjek: M = 42,68; SD = 16,06. Temù że kòncepcëjô historiczné traumë sã parłãczi z przekazã traumaticznégò dosvjôdczenjô ë jegò kònsekvencij, a njé jindivjidualnégò przeżëcô, wopjisovóné rezultatë tikajõ sã lëdzi wurodzonëch pò 1947 rokú. Szlõzôcë: N = 913, vjek: M = 43,91; SD = 18,38.

[11] Lemkòvje: M = 1,43; SD = 0,85. Szlõzôcë: M = 2,60; SD = 1,00.

[12] Kòl Lemkóv téż wukrajinizacëjõ.

[13] Lemkòvje: r = -0,05; p = 0,46. Szlõzôcë: r = -0,11; p = 0,08.

[14] Lemkòvje: M = 0,97; SD = 0,62. Szlõzôcë: M = 2,27; SD = 0,69.

[15] P. Wilk, A. Maltby i M. Cooke, „Residential schools and the effects on Indigenous health and well-being in Canada—a scoping review”, Public Health Reviews 38/1 (2017), 1–23, doi: 10.1186/s40985-017-0055-6.

R. Yehuda, J. Schmeidler, M. Wainberg, K. Binder-Brynes i T. Duvdevani, „Vulnerability to posttraumatic stress disorder in adult offspring of Holocaust survivors”, The American Journal of Psychiatry 155/9 (1998), 1163–71, doi: 10.1176/ajp.155.9.1163.

[16] C.L. Ehlers, I.R. Gizer, D.A. Gilder, J.M. Ellingson i R. Yehuda, „Measuring historical trauma in an American Indian community sample: Contributions of substance dependence, affective disorder, conduct disorder and PTSD”, Drug and alcohol dependence 133/1 (2013), 180–87, doi: 10.1016/j.drugalcdep.2013.05.011.

N. Guenzel i L. Struwe, „Historical trauma, ethnic experience, and mental health in a sample of urban American Indians”, Journal of the American Psychiatric Nurses Association 26/2 (2020), 145–56, doi: 10.1177/1078390319888266.

[17] S. Swift, „Diabetes: Native American wrestles with a dangerous epidemic”, American Indian Report 16/11 (2000), 12–14.

[18] M.Y.H. Brave Heart, „Gender differences in the historical trauma response among the Lakota”, Journal of Health & Social Policy 10/4 (1999), 1–21, doi: 10.1300/J045v10n04_01.

[19] M = 3,82; SD = 0,86.

[20] M = 1,99; SD = 0,80.

[21] x – mëszlenjé wo historiczni traumje, m – wobjavë historiczné traumë, y – generalné fjiziczné zdrovjé: x-m: b = 0.41; SE = 0,02; p < 0,001; 95%CI[0,36; 0,45]; bezpòstrzédni efekt: b = 0,10; SE = 0,05; p = 0,02; 95%CI[0,01; 0,19]; pòstrzédni efekt: b = -0,15; SE = 0,03; 95%CI[-0,21; -0,09].

[22] x – mëszlenjé wo historiczni traumje, m – wobjavë historiczné traumë, y – zgeneralizovóni lëk: x-m: b = 0.41; SE = 0,02; p < 0,001; 95%CI[0,36; 0,45]; bezpòstrzédni efekt: b = -0,01; SE = 0,04; p = 0,74; 95%CI[-0,10; 0,07]; pòstrzédni efekt: b = 0,14; SE = 0,03; 95%CI[0,09; 0,20].

[23] Lemkòvje: M = 3,24; SD = 0,68. Szlõzôcë: M = 2,80; SD = 0,60.

[24] Pòstrzédni efekt: x – mëszlenjé wo historiczni traumje, m – wobjavë historiczné traumë, y – zavjérzenjé Pòlôchóm. Lemkòvje: b = -0,15; SE = 0,05; 95%CI[-0,24; -0,06]. Szlõzôcë: b = -0,07; SE = 0,02; 95%CI[-0,11; -0,04].

[25] M. Sotero, „A conceptual model of historical trauma: Implications for public health practice and research”, Journal of Health Disparities Research and Practice 1/1 (2006), 93–108.

[26] Lemkòvje: b = 0,31; SE = 0,05; p < 0,001; 95%CI[0,22; 0,40]. Szlõzôcë: b = 0,39; SE = 0,06; p < 0,001; 95%CI[0,29; 0,51].

[27] Lemkòvje: b = 0,07; SE = 0,03; p = 0,03; 95%CI[0,01; 0,13]. Szlõzôcë: b = 0,47; SE = 0,08; p < 0,001; 95%CI[0,30; 0,63].

[28] Pòstrzédni efekt – dzisdnjovô diskrimjinacëjô – mëszlenjé wo historiczni traumje – wobjavë historiczné traumë – zavjérzenjé Pòlôchóm. Lemkòvje: b = -0,04; SE = 0,02; 95%CI[-0,07; -0,02]. Szlõzôcë: b = -0,03; SE = 0,01; 95%CI[-0,05; -0,008].

[29] Y. Danieli, „History and conceptual foundations”, v: Y. Danieli (red.), International Handbook of Multigenerational Legacies of Trauma (New York: Springer Science & Bussiness Media, 1998), 1–17, doi: 10.1007/978-1-4757-5567-1.

[30] J.R. Vollhardt, L.B. Mazur i M. Lemahieu, „Acknowledgment after mass violence: Effects on psychological well-being and intergroup relations”, Group Processes & Intergroup Relations 17/3 (2014), 306–23, doi: 10.1177/1368430213517270.

[31] S.A. Haslam, S.D. Reicher i M. Levine, „When other people are heaven, when other people are hell: How social identity determines the nature and impact of social support”, v: J. Jetten, C. Haslam i S.A. Haslam (red.), The Social Cure: Identity, Health and Well-Being (New York: Psychology Press, 2012), 157–74.

[32] H. Giles i P. Johnson, „Ethnolinguistic identity theory: A social psychological approach to language maintenance”, International Journal of the Sociology of Language 1987/68, 69–99, doi: 10.1515/ijsl.1987.68.69.

[33] M. Skrodzka, K. Hansen, J. Olko i M. Bilewicz, „The twofold role of a minority language in historical trauma: The case of Lemko minority in Poland”, Journal of Language and Social Psychology 39/4 (2020), 551–66, doi: 10.1177/0261927X20932629.

[34] Jinterakcëjô czãstotë mëszlenjô wo historiczni traumje ë wużivanjô szlõskjégò jãzëka: b = -0,04; SE = 0,02; p = 0,01; 95%CI[-0,08; -0,001].

[35] G. Kubica-Heller, „Milczenie i dominacja: Przemilczenia w kontekście wielokulturowości”, v: G. Kubica-Heller (red.), Śląskość i protestantyzm: Antropologiczne studia o Śląsku Cieszyńskim, proza, fotografia (Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011), 153–64.

[36] J. Greenberg, M. Landau, S. Kosloff i S. Solomon, „How our dreams of death transcendence breed prejudice, stereotyping, and conflict: Terror management theory”, v: T.D. Nelson (red.), Handbook of Prejudice, Stereotyping, and Discrimination (New York: Psychology Press, 2009), 309–32.

[37] J. Keller, „In genes we trust: The biological component of psychological essentialism and its relationship to mechanisms of motivated social cognition”, Journal of Personality and Social Psychology 88/4 (2005), 686–702, doi: 10.1037/0022-3514.88.4.686.

[38] S. Assari, E. Moazen-Zadeh, C.H. Caldwell i M.A. Zimmerman, „Racial discrimination during adolescence predicts mental health deterioration in adulthood: Gender differences among Blacks”, Frontiers in Public Health 5 (2017), 104, doi: 10.3389/fpubh.2017.00104.

[39] D. Rivas-Drake, D. Hughes i N. Way, „A preliminary analysis of associations among ethnic racial socialization, ethnic discrimination, and ethnic identity among urban sixth graders”, Journal of Research on Adolescence 19/3 (2009), 558–84, doi: 10.1111/j.1532-7795.2009.00607.x.

[40] R.T. Carter, M.Y. Lau, V. Johnson i K. Kirkinis, „Racial discrimination and health outcomes among racial/ethnic minorities: A meta‐analytic review”, Journal of Multicultural Counseling and Development 45/4 (2017), 232–59, doi: 10.1002/jmcd.12076.

A.I. Vines, J.B. Ward, E. Cordoba i K.Z. Black, „Perceived racial/ethnic discrimination and mental health: A review and future directions for social epidemiology”, Current Epidemiology Reports 4/2 (2017), 156–65, doi: 10.1007/s40471-017-0106-z.

J. McClendon, N. Kressin, D. Perkins, L.A. Copeland, E.P. Finley i D. Vogt, „The impact of discriminatory stress on changes in posttraumatic stress severity at the intersection of race/ethnicity and gender”, Journal of Trauma & Dissociation 22/2 (2021), 170–87, doi: 10.1080/15299732.2020.1869079.

[41] W.T.L. Cox, L.Y. Abramson, P.G. Devine i S.D. Hollon, „Stereotypes, prejudice, and depression: The integrated perspective”, Perspectives on Psychological Science: A Journal of the Association for Psychological Science 7/5 (2012), 427–49, doi: 10.1177/1745691612455204.

[42] L. Ayalon i A.M. Gum, „The relationships between major lifetime discrimination, everyday discrimination, and mental health in three racial and ethnic groups of older adults”, Aging & Mental Health 15/5 (2011), 587–94, doi: 10.1080/13607863.2010.543664.

[43] C. Wu, Y. Qian i R. Wilkes, „Anti-Asian discrimination and the Asian-white mental health gap during COVID-19”, Ethnic and Racial Studies 44/5 (2021), 819–35, doi: 10.1080/01419870.2020.1851739.

[44] Vëlemòvjanje: N = 116, vjek: M = 48,54; SD = 22,11. Lemkòvje: N = 291, vjek: M = 46,14; SD = 18,78.

[45] Vëlemòvjanje: M = 1,91; SD = 1,08. Lemkòvje: M = 2,07; SD = 1,08.

[46] Vëlemòvjanje: M = 3,40; SD = 0,73. Lemkòvje: M = 3,25; SD = 0,70.

[47] Vëlemòvjanje: r = -0,30; p < 0,001. Lemkòvje: r = -0,12; p = 0,05.

[48] Skala wodpòvjesci wod 1 – „jak nôbarżé Pòlôszë” do 5 – „jak nôbarżé Vëlemòvjanje”; M = 2,64; SD = 0,71.

[49] r = -0,39; p < 0,001.

[50] M = 3,69; SD = 0,47.

[51] r = -0,29; p < 0,001.

[52] M = 1,61; SD = 0,61.

[53] r = 0,30; p < 0,001.

[54] M = 3,48; SD = 0,80.

[55] r = -0,12; p < 0,05.

[56] Kòmjitet Ministróv Radzëznë Europë, „Recommendation no. R (97) 20 of the Committee of Ministers to member states on »hate speech«”, za: http://www.mowanienawisci.info/post/rada-europy [przëstãp: 29.07.2021].

[57] M. Bilewicz ë W. Soral, „Hate speech epidemic: The dynamic effects of derogatory language on intergroup relations and political radicalization”, Political Psychology 41/S1 (2020), 3–33, doi: 10.1111/pops.12670.

[58] C. Cervone, M. Augoustinos ë A. Maass, „The language of derogation and hate: Functions, consequences, and reappropriation”, Journal of Language and Social Psychology 40/1 (2021), 80–101, doi: 10.1177/0261927X20967394.

[59] B. Mullen i D.R. Rice, „Ethnophaulisms and exclusion: The behavioral consequences of cognitive representation of ethnic immigrant groups”, Personality and Social Psychology Bulletin 29/8 (2003), 1056–67, doi: 10.1177/0146167203254505.

[60] B. Mullen i J.M. Smyth, „Immigrant suicide rates as a function of ethnophaulisms: Hate speech predicts death”, Psychosomatic Medicine 66/3 (2004), 343–48, doi:10.1097/01.psy.0000126197.59447.b3.

[61] C. Cervone, M. Augoustinos i A. Maass, „The language of derogation and hate: Functions, consequences, and reappropriation”, Journal of Language and Social Psychology 40/1 (2021), 80–101, doi: 10.1177/0261927X20967394.

[62] L. Leets, „Experiencing hate speech: Perceptions and responses to anti-Semitism and antigay speech”, Journal of Social Issues 58/2 (2002), 341–61, doi: 10.1111/1540-4560.00264.

[63] Kaszëbji: N = 318, vjek: M = 33,02; SD = 14,64. Lemkòvje N = 84, vjek: M = 37,87; SD = 17,48. Szlõzôcë: N = 590, vjek: M = 43,91; SD = 18,38.

[64] https://www.facebook.com/groups/kaszebi/permalink/2337213899755479 [dostęp: 05.03.2021]

[65] https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,22648805,skandal-obrazil-kaszubow-i-pomorza-samorzadowcy-oburzeni.html [przëstãp: 5.03.2021].

[66] WHO, Social Stigma Associated with COVID-19: A Guide to Preventing and Addressing Social Stigma (2020), https://www.who.int/publications/i/item/social-stigma-associated-with-covid-19, [dostęp: 29.07.2021].

[67] S. Bagcchi, „Stigma during the COVID-19 pandemic”, The Lancet Infectious Diseases 20/7 (2020), 782, doi:: 10.1016/S1473-3099(20)30498-9.

[68] A.S. Abdelhafiz i M. Alorabi, „Social stigma: The hidden threat of COVID-19”, Frontiers in Public Health 8 (2020), 429, doi:: 10.3389/fpubh.2020.00429.

[69] S. Misra, P.D. Le, E. Goldmann i L.H. Yang, „Psychological impact of anti-Asian stigma due to the COVID-19 pandemic: A call for research, practice, and policy responses”, Psychological Trauma: Theory, Research, Practice and Policy 12/5 (2020), 461–64, doi:: 10.1037/tra0000821.

[70] M. Schaller a S. Neuberg, „Danger, disease, and the nature of prejudice(s)”, Advances in Experimental Social Psychology 46 (2012), 1–54, doi:: 10.1016/B978-0-12-394281-4.00001-5.

E. Cashdan i M. Steele, „Pathogen prevalence, group bias, and collectivism in the standard cross-cultural sample”, Human Nature (Hawthorne, N.Y.) 24/1 (2013), 59–75, doi:: 10.1007/s12110-012-9159-3

[71] B. Bastian et al., „Explaining illness with evil: Pathogen prevalence fosters moral vitalism”, Proceedings. Biological Sciences 286/1914 (2019), 20191576, doi:: 10.1098/rspb.2019.1576.

[72] https://lublin.wyborcza.pl/lublin/7,48724,25806279,kilku-chlopcow-zaatakowalo-wietnamke-spier-chinko-jeb.html, [przëstãp: 29.07.2021].

[73] https://wiadomosci.onet.pl/slask/koronawirus-na-slasku-masowa-fala-hejtu-na-gornikow-i-slazakow/e593v83, [przëstãp: 29.07.2021].

[74] M. Bilewicz, M. Witkowska, M. Pantazi, T. Gkinopoulos a O. Klein, „Traumatic rift: How conspiracy beliefs undermine cohesion after societal trauma?”, Europe’s Journal of Psychology 15/1 (2019), 82–93, doi:: 10.5964/ejop.v15i1.1699.

M. Pantazi, T. Gkinopoulos, M. Witkowska, O. Klein a M. Bilewicz, „»Historia est magistra vitae«? The impact of historical victimhood on current conspiracy beliefs”, Group Processes & Intergroup Relations (2020), 1368430220968898, doi:: 10.1177/1368430220968898.

[75] http://inne-jezyki.amu.edu.pl [przëstãp: 29.07.2021].

[76] Vôrt je téż napòmknõc, co Pòlskô pòdpjisa Europejskõ kôrtã jãzëkóv rejonalnëch abò mjészëznovëch, jakô wujmùje baro kònkret wobrzészkji (na przikłôd na njivje edukacëjé) tikajõcé sã tëch jãzëkóv wużivónëch na teritorium dónégò kraju. Róvnak ôrt ë wobrëmjenjé jimplementacëjé jé pòstanovjenjóv rodzi wod pòczõtkù dosc tëlé zastrzégóv ekspertóv a téż Radzëznë Europë Europejskjé Kòmjisëjé, v tim np. to, że nji ma edukacëjé v mjészëznovëch jãzëkach abò rozkòscérzanjô vjédzé wo mjészëznach szërok v spòlú.

[77] Pòr. C. Gooskens, V.J. van Heuven, J. Golubović, A. Schüppert, F. Swarte i S. Voigt, „Mutual intelligibility between closely related languages in Europe”, International Journal of Multilingualism 15/2 (2018), 169–93, doi:: 10.1080/14790718.2017.1350185.

[78] https://www.gov.pl/attachment/41e563c4-7b5c-4480-a74a-c62ef6c6a7fd [przëstãp: 29.07.2021]

[79] R. Grzegorczykowa, Wstęp do językoznawstwa (Warszawa: PWN, 2007).

[80] N = 910, vjek: M = 43,88; SD = 18,41.

[81] N = 13, vjek: M = 31,6; SD = 8,96.

[82] N = 628, vjek: M = 37,11; SD = 15,42.

[83] Vëlemòvskji béł wuznóni za rejonalni jãzek v novelizacëji wustavù ze zeptembra 2015 rokù, jednak 26. pajicznjika negò samégò rokù novelizacëjô wosta zavetovónô przez Prezidenta RP Andrzeja Dudã: https://www.prezydent.pl/prawo/ustawy/zawetowane/art,2,prezydent-zawetowal-trzy-ustawy.html.

[84] GUS, Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 (Warszawa, 2015), https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf, s. 81, [przëstãp: 29.07.2021].

[85] N=311.

[86] Bëła téż leżnosc woznaczenjô wodpòvjesci: „v jinim jãzëkú” a téż „hewo to mje sã nje tikô” – wonë nje bëłë vzãté pòd wuvôgã v ti analizi dóni njiżé.

[87] Z prziczënë metodologijé naszé pòdszëkbë a téż wosoblëvòsce pòdszëkónëch karnóv żódnô próba nje je statisticzno reprezentativnô do całé mjészëznové grëpë.

[88] F(1, 616) = 129,022 p < 0,001.

[89] F(1, 616) = 319,356 p < 0,001.

[90] F(1, 616) = 65,116 p < 0,001.

[91] F(1, 616) = 177,326 p < 0,001.

[92] F(1, 616) = 26,614 p < 0,001.

[93] F(1, 616) = 24,817 p < 0,001.

[94] F(2, 3532) = 18,28 p < 0,001.

[95] F(2, 3532) = 44,995 p < 0,001.

[96] F(2, 3532) = 145,024 p < 0,001.

[97] F(2, 3532) = 164,028 p < 0,001.

[98] F(2, 3532) = 144,989 p < 0,001.

[99] F(2, 3532) = 149,096 p < 0,001.

[100] F(2, 3532) = 82,007 p < 0,001.

[101] Szlõskji respòndencë gôdajõ téż vjele pò-szlõskú ze svòjimi slëbnëmi/partnerami – tã wodpòvjesc më jednak nji mòżemë pòróvnac z jinimi pòdôvkami, kò doch takjé pitanjé nje bëło zadóné respòndentóm v pòdszëkú z 2018 rokù.

[102] Drobnotë wobgôdóné sõ v artiklú: J. Olko, K. Hansen, M. Wypych, O. Kuzawińska i M. Bańdur, „From discouragement to self-empowerment: Insights from an ethnolinguistic vitality survey among the Kashubs in Poland”, PLOS ONE 15/8 (2020), e0237395, doi:: 10.1371/journal.pone.0237395.

[103] R.T. Oster, A. Grier, R. Lightning, M.J. Mayan i E.L. Toth, „Cultural continuity, traditional Indigenous language, and diabetes in Alberta First Nations: A mixed methods study”, International Journal for Equity in Health 13 (2014), 92, doi:: 10.1186/s12939-014-0092-4.

[104] T.L. McCarty, „Revitalising indigenous languages in homogenising times”, Comparative Education 39/2 (2003), 147–63, doi:: 10.1080/03050060302556.

[105] E. Bialystok a M.M. Martin, „Attention and inhibition in bilingual children: Evidence from the dimensional change card sort task”, Developmental Science 7/3 (2004), 325–39, doi:: 10.1111/j.1467-7687.2004.00351.x.

E. Bialystok a L. Senman, „Executive processes in appearance-reality tasks: The role of inhibition of, attention and symbolic representation”, Child Development 75/2 (2004), 562–79, doi:: 10.1111/ j.1467-8624.2004.00693.x.

A. Costa, M. Hernández a N. Sebastián-Gallés, „Bilingualism aids conflict resolution: Evidence from the ANT task”, Cognition 106/1 (2008), 59–86, doi:: 10.1016/j.cognition.2006.12.013.

[106] E. Bialystok, F. I. M. Craik i G. Luk, „Bilingualism: Consequences for mind and brain”, Trends in Cognitive Sciences 16/4 (2012), 240–50, doi:: 10.1016/j.tics.2012.03.001.

[107] b = 0,13; SE = 0,05; p = 0,008; 95%CI[0,04; 0,23].

[108] b = 0,34; SE = 0,06; p < 0,001; 95%CI[0,21; 0,46].

[109] b = 0,20; SE = 0,05; p < 0,001; 95%CI[0,10; 0,29]; Efekt pòstrzédni: b = 0,07; SE = 0,02; 95%CI [0,03; 0,12].

[110] b = 0,23; SE = 0,04; p < 0,001; 95%CI[0,14; 0,31].

[111] b = -0,03; SE = 0,02; p = 0,048; 95%CI[-0,07; -0,0004].

[112] b = 0,09; SE = 0,04; p = 0,01; 95%CI[0,02; 0,16].

[113] Pòr. T. Wicherkiewicz, Regionalne języki kolateralne Europy: Porównawcze studia przypadku z polityki językowej (Poznań: Wydawnictwo Rys, 2014), s. 75-–74.

[114] M. Sagan-Bielawa, Wdrażanie Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych a rzeczywistość socjolingwistyczna w Polsce. Na marginesie sporu o język regionalny, „Socjolingwistyka” 2016, t. 30, s. 9.

[115] Vjici nó ta temã: A. Jabłoński, „Problematyczność pojęcia „język regionalny”. Głos w sprawie polityki języka kaszubskiego”, w: Mniejszości etniczne i ich pogranicza. Szkice tożsamościowe, red. Adela Kożyczkowska, Maria Szczepska-Pustkowska (Gdańsk: Wydawnictwo UG, 2021).

[116] K. Hansen, „Różnorodność czy standaryzacja polszczyzny? Stosunek Polaków do dialektów, gwar i regionalnych naleciałości w wymowie”, v: A. Stefaniak, M. Bilewicz, M. Winiewski (red.), Uprzedzenia w Polsce (Warszawa: Liberi Libri, 2015), 157-–76, s. 168-–169.

[117] GUS, Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 (Warszawa, 2015), https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf, s. 67-–70, [przëstãp: 29.07.2021].

[118] Pòr. J. Samul, „Definicje kapitału ludzkiego w ujęciu porównawczym”, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach. Seria: Administracja i Zarządzanie 96 (2013), 195–204, s. 200.

[119] M. Kaushanskaya i V. Marian, „The bilingual advantage in novel word learning”, Psychonomic Bulletin & Review 16/4 (2009), 705–10, doi:: 10.3758/PBR.16.4.705.

[120] A. Prior i B. MacWhinney, „A bilingual advantage in task switching”, Bilingualism: Language and Cognition 13/2 (2010), 253–62, doi:: 10.1017/S1366728909990526.

[121] F.I.M. Craik, E. Bialystok i M. Freedman, „Delaying the onset of Alzheimer disease: Bilingualism as a form of cognitive reserve”, Neurology 75/19 (2010), 1726–29, doi:: 10.1212/WNL.0b013e3181fc2a1c.

[122] K. Łukaniszyn-Domaszewska, Wpływ mniejszości niemieckiej na rozwój społeczno-gospodarczy województwa opolskiego [njepùblikòvónô dochtorskô prôcô] (Wrocław: Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, 2014), s. 134.

[123] Wolim spravjedlëvòsce je trzeba nadkjidnõc, co do rapòrtóv zrëchtovónëch wod MBSëA dołõczivóné sõ wuvôgji przekôzóné wod przedstôvcóv apartnëch mjészëznóv. Vestrzód wuvôgóv nje nalazłë sã takjé, jakjé sã wodnosëłë do felënkù statisticznëch pòdôvkóv, tikajõcëch sã stónú mjészëznovëch spòlóv.

[124] Pòr. R. Jończy, Wpływ migracji zagranicznych na dysharmonię rozwoju województwa opolskiego ze szczególnym uwzględnieniem rynku pracy (Opole: Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, 2006).

J. Talewicz-Kwiatkowska, Wpływ aktywności finansowej Unii Europejskiej na położenie społeczne Romów w Polsce (Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013).

K. Łukaniszyn-Domaszewska, Wpływ mniejszości niemieckiej na rozwój społeczno-gospodarczy województwa opolskiego [njepùblikòvónô dochtorskô prôcô] (Wrocław: Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, 2014), s. 134.

[125] https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/bezrobocie-rejestrowane/stopa-bezrobocia-rejestrowanego-w-latach-1990-2021,4,1.html, [przëstãp: 17.06.2021].

[126] Za aktiv varkòvò lëdzi më mómë wuznóné lëdzi, co v ankece pòkôzalë, że majõ robòtã przez wugôdënk wo robòtã abò jini ôrt wugôdënkù, provadzõ vłôsné gòspòdarczé dzejanjé abò robjõ kòl se na gbùrstvje, abò téż svòjim słovã zadeklarovalë fakt, że wonji robjõ.

[127] Strzédnô z trzech wodpòvjesci tikajõcëch sã strachù sparłãczonégò z robòtõ vënjosła dlô Kaszëbóv 2,44, dlô Lemkóv 2,55, a dlô Szlõzôkóv 2,83.

[128] Wopasovnosc vërażonô v tim cvjerdzenjú mô sã m.dr. ze signalizovónégò jú problemù felënkù przëstãpù do prôvdzëvëch statisticznëch pòdôvkóv wodnoszõcëch sã do wopjisovónëch karnóv.

[129] E. S. Phelps, „The statistical theory of racism and sexism”, The American Economic Review 62/4 (1972), 659–61.

[130] b=0,229; SE=0,048; p<0,001; 95%CI [0,120; 0,307]; n=367.

[131] b=0,282; SE=0,056; p<0,001; 95%CI [0,173; 0,393]; n=300.

[132] b=0,031; SE=0,143; p=0,834; 95%CI [-0,257; 0,317]; n=49.

[133] Co jednak, bënômjé v dzélú, mòże bëc spòvòdovóné negòvanjim wod Lemkóv diskrimjinacijnëch zjavjiszczóv. No zjavjiszcze bëło wopjisóné v parce „Mjészëznové jãzëkji v Pòlsce ë jich brëkòvnjicë: diagnoze, bjôdkji a téż sztrategije vspjarcô ë wodrodë”.

[134] b=0,238; SE=0,035; p<0,001; 95%CI [0,081; 0,220]; n=306.

[135] b=0,112; SE=0,234; p=0,436; 95%CI [-0,287; 0,655]; n=51.

[136] b=0,090; SE=0,050; p=0,077; 95%CI [-0,010; 0,188]; n=390.

[137] Mòżlëvi je róvnak ë kjerënk nazôd dzejanjô té relacëjé. Jak v parce „Diskrimjinacëjô Kaszëbóv – jé wobjavë v żëcim jednotë” dôł bôczenjé Artúr Jablonskji, „tim, co kôże lëdzóm diskrimjinovónim sã gòdzëc na stón diskrimjinacëjé, je strach przed njenalézenjim abò stratõ robòtë”.

[138] G.S. Becker, The Economics of Discrimination (Chicago & London: University of Chicago Press, 1971), s. 14.

[139] K.J. Arrow, „The theory of discrimination”, w: O. Ashenfelter, A. Rees (red.), Discrimination in Labor Markets (Princeton: Princeton University Press, 1973), 1–33, s. 10.

[140] Department of Economic and Social Affairs, Statistics Division, Principles and Recommendations for Population and Housing Censuses: Revision 2 (New York: United Nations, 2008), https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/Standards-and-Methods/files/Principles_and_Recommendations/Population-and-Housing-Censuses/Series_M67Rev2-E.pdf, [przëstãp: 29.07.2021].

[141] https://dane.gov.pl/pl/dataset/276,nauka-jezykow-mniejszosci-narodowych-etnicznych-i-jezykaregionalnego [przëstãp: 14.04.2021].

[142] M.T. Meyer, Watchdog na Kaszubach 2020: Raport o stanie nauczania języka kaszubskiego w szkołach województwa pomorskiego w roku szkolnym 2018/2019 (2020), http://kaszebsko.com/uploads/Watchdog%20na%20Kaszubach%202020%20-%20raport.pdf [przëstãp: 14.04.2021].

Table of Contents

Spjiska zamkłosci

Vprovadzenjé

Autorzë woprôcovanjô

Kaszëbji, Lemkòvje, Szlõzôcë, Vëlemòvjanje

Etnjicznô mjészëzna – defjinicijné wuvôgji

Kaszëbji

Lemkòvje

Szlõzôcë

Vëlemòvjanje

JÃZËKÒVÔ REVITALIZACËJÔ A JAVERNÉ TERMJINË

Diskrimjinacëjô a przesladovanja v zeszłosci: historicznô trauma

Vpłiv historiczné traumë na zdrovjé

Spòlevé kònsekvencëje historiczné traumë

Rekòmendacëje, to znaczi jak wobnjiżëc negativné efektë historiczné traumë

PRZESLADOVANJA A HISTORICZNÔ TRAUMA VE VËLEMÒJCACH

Psichòlogiczné kònsekvencëje diskrimjinacëjé

Diskrimjinacëjô jakò dosvjôdczenjé mjészëznë: pòdszëkbë kòl Lemkóv a Vëlemòvjón

Dosvjôdczenja kòntaktú z gôdkõ njezgarë kòl Lemkóv a Vëlemòvjón

Sparłãczenjé mjedzë diskrimjinacëjõ a spòlevim zavjérzenjim wob epjidemjijõ COVID-19: pòdszëkba Lemkóv, Kaszëbóv a Szlõzôkóv

Vërozmjenja a rekòmendacëje

DISKRIMJINACËJÔ KASZËBÓV: PRZEJAVË V ŻËCIM PÒSPÓLNOTË

DISKRIMJINACËJÔ DOSVJÔDCZÓNÔ DZISÔDNJA (PERSPEKTIVA NÔLEŻNJIKÓV SPÒLA): LEMKÒVJE

DISKRIMJINACËJÔ SZLÕZÔKÓV

JAK PROVADZËC ANTIDISKRIMJINACIJNÉ VARKÒVNJE

Stigmatizacëjô z prziczënë COVID-19: dosvjôdczenja mjészëznóv

SZLÕZÔCË V CZAS PANDEMJIJÉ COVID-19

STIGMATIZACËJÔ V PÒLSKJICH MÉDIACH

STIGMATIZACËJÔ V CZAS PANDEMJIJÉ: VËROZMJENJA Ë BÉDËNKJI

Mjészëznové jãzëkji v Pòlsce ë jich brëkòvnjicë: diagnoze, bjôdkji a téż sztrategije vspjarcô ë wodrodë

Przekôz jãzëka ë jãzëkòvé kòmpetencëje

Jãzëkòvé praktikji mjészëznovëch karnóv

Diskrimjinacëjô z prziczënë jãzëka

Profjitë z wużivanjô rodnégò jãzëka

Bjôdkji: efektë pandemjijé na môlové jãzëkji

Mòżlëvé sztrategije wochronë mjészëznovëch jãzëkóv: bédënkji

KASZËBSKJI JÃZËK JAKÒ JEDÚRNI REJONALNI JÃZËK V PÒLSCE WUZNÓNI WUSTAVÒVÒ

DISKRIMJINACËJÔ BRËKÒVNJIKÓV BEZSZTANDARDOVËCH WOTMJANÓV PÒLSKJÉGÒ JÃZËKA

Nôrodné ë etnjiczné mjészëznë v Pòlsce na rénkú robòtë v dobje pandemjijé COVID-19

Dvajãzëkòvòsc (a vjelejãzëkòvòsc) nôleżnjikóv nôrodnëch ë etnjicznëch mjészëznóv v Pòlsce

Profjitë z vjelejãzëkòvòsce: roscenjé lëdzkjégò kapjitalú ë zmarnotraconô zasobnosc

Njedobjér pòdôvkóv

Stracenjé robòtë ë zmjana ôrtú zarôbjanjô wobe pandemjijõ COVID-19

Strach przed stracenjim robòtë

Diskrimjinacëjô przedstôvcóv etnjicznëch ë jãzëkòvëch mjészëznóv a jejich stón na rénkú robòtë

Bédënkji

EDUKACËJÔ, MÉDIA Ë TURISTIKA V KASZËBSCE: PÒLA, V JAKJICH SÃ SZÚKÔ ZA DVAJÃZËKÒVËMI LËDZAMI

Vërozmjenja ë prakticzné bédënkji: jak lepjé vspjerac etnjiczné mjészëznë, chronjic jãzëkòvò-kùlturovõ rozmajitosc ë bùdovac lepszé relacëje z vjikszoscovim karnã?

Bédënkji tikajõcé sã pravnëch ë sistemòvëch rozdrzeszenjóv

Bédënkji na pòlú edukacëjé

Bédënkji na pòlú médialné kòmùnikacëjé