Listy do matki niewysłane (1940-1941)
Author: Brudziński Tadeusz, red. Rutkowski Tadeusz Paweł (ORCID 0000-0001-7776-0647)
Date: 2023-06-15 00:00:00+00:00
Keywords: II wojna światowa; bombardowanie Londynu; kampania francuska 1940; Polskie Siły Zbrojne; kampania polska 1939; I Dywizja Grenadierów; Second World War; Polish Armed Forces; Polish Campaign of 1939;
Description: Publikacja zawiera 5 listów Tadeusza Brudzińskiego do matki, Aliny z Mierzejewskich Brudzińskiej, napisanych w Londynie w okresie od 23 września 1940 do 22 maja 1941 roku. Ich autorem był syn pierwszego rektora odrodzonego w 1915 roku Uniwersytetu Warszawskiego, inżynier rolnik i magister praw, w czasie II wojny światowej oficer Wojska Polskiego i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Pisane od początku bez zamiaru ich wysłania do adresatki, lecz z myślą, by w przypadku jego śmierci do rodziny dotarły informacje o jego losach, listy te stanowią cenne źródło do dziejów Wilna w kampanii wrześniow
Publisher: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

Recenzent

Juliusz S. Tym

Redaktor prowadzący

Jakub Ozimek

Redakcja, korekta i indeksy

Jolanta Rudzińska

Projekt okładki i stron tytułowych

Anna Gogolewska

Ilustracja na okładce

Tadeusz Brudziński, ok. 1943; ze zbiorów Jana Polaczka

Skład i łamanie

Dariusz Górski

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Warszawski w ramach programu „Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza” oraz przez Wydział Historii Uniwersytetu Warszawskiego

Publikacja na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 PL (CC BY 3.0 PL) (pełna treść wzorca dostępna pod adresem: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/legalcode)

Tadeusz Paweł Rutkowski, Uniwersytet Warszawski, ORCID 0000-0001-7776-0647

ISBN 978-83-235-6067-8 (druk)

ISBN 978-83-235-6075-3 (pdf online)

ISBN 978-83-235-6083-8 (e-pub)

ISBN 978-83-235-6091-3 (mobi)

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

02-678 Warszawa, ul. Smyczkowa 5/7
e-mail: wuw@uw.edu.pl
księgarnia internetowa: www.wuw.pl

Wydanie 1, Warszawa 2023

Spis treści

Wstęp

Listy Tadeusza Brudzińskiego do matki jako źródło historyczne

Listy Tadeusza Brudzińskiego do matki, Aliny z Mierzejewskich Brudzińskiej

Aneks. Kartki pocztowe Aliny Brudzińskiej do Antoniego T. Brzęka (Brzenka, Brenka)

Wykaz skrótów

Bibliografia

Spis ilustracji

Indeks osób

Indeks nazw geograficznych

Wstęp

Miałem przeszłość interesującą i dość znacznie odbiegającą od schematu[1].

Autor publikowanych niżej listów nie jest osobą zupełnie nieznaną w polskiej historiografii. Na łamy literatury historycznej Tadeusz Brudziński trafił w związku ze swoją działalnością w Liberii w latach 1934–1937 jako doradca ekonomiczny rządu tego kraju[2]. Jego wcześniejsza i późniejsza aktywność pozostała w cieniu dokonań innych uczestników zarówno polskiej działalności gospodarczej okresu międzywojennego, jak i wojny polsko-sowieckiej 1920 r. i II wojny światowej. Okazją do przypomnienia tej nietuzinkowej postaci stały się zachowane w zbiorach prywatnych jego listy pisane w początkowym okresie II wojny światowej do pozostałej w Warszawie matki, Aliny z Mierzejewskich Brudzińskiej. Stanowią one niezwykle ciekawe, bo pisane niemal na żywo wspomnienia ich autora z kampanii wrześniowej 1939 r., przedzierania się przez Litwę, Łotwę i Szwecję do Francji, walk w kampanii francuskiej 1940 r., a także życia w bombardowanym przez Niemców Londynie na przełomie lat 1940 i 1941.

Tadeusz Brudziński urodził się 20 stycznia 1902 r. w rodzinie inteligenckiej o dużych tradycjach patriotycznych. Ojciec jego matki Aliny z Mierzejewskich był powstańcem styczniowym, udział w tym zrywie brała prawdopodobnie również jego rodzina ze strony ojca[3]. Ojcem Tadeusza był wybitny polski lekarz, pediatra i neurolog oraz organizator medycyny, Józef Polikarp Brudziński. Przed przedwczesną śmiercią 18 grudnia 1917 r. pełnił on (w latach 1915–1917) funkcję rektora Uniwersytetu Warszawskiego, odbudowując go jako polską uczelnię, po ucieczce Rosjan w 1915 r. i aktywnie działając – także poza murami Uniwersytetu – na rzecz niepodległości Polski[4].

Wychował się zatem Tadeusz wraz ze starszą siostrą Janiną (1900) i młodszym bratem Zygmuntem (1905) niewątpliwie w patriotycznej polskiej atmosferze. O jego dzieciństwie i środowisku rodzinnym niewiele wiadomo. O patriotycznym wychowaniu dzieci świadczy m.in. zachowany list Józefa Brudzińskiego z 1912 r. do przebywających w Bawarii na wakacjach Tadeusza i Janiny, w którym pisał on m.in.:

Otrzymałem kartkę Tadzia i Janeczki, gdzie się skarżycie, że Wam dokuczają jako Polakom. Najlepiej nie zwracać na to uwagi, trzeba, żeby Polak z dumą się nosił, byle czemu nie dał się z równowagi wyprowadzić, a zwłaszcza płakać to już zupełnie nie wypada. […]. Ty mój Tadziu nie przejmuj się. Głowa do góry! Polak dużo w życiu musi znieść, to widzisz nie Anglik, za którym się jak np. za p. Małecką zaraz ujmą[5].

W okresie dzieciństwa Tadeusza rodzina Brudzińskich mieszkała w Łodzi, gdzie Józef od 1904 r. był lekarzem naczelnym Szpitala Anny Marii dla dzieci. Tadeusz pobierał naukę w domu, co wówczas nie było niczym nadzwyczajnym dla dzieci z zamożnych rodzin, a do takich można niewątpliwie zaliczyć Brudzińskich[6]. W 1910 r. rodzina przeniosła się do Warszawy, gdzie Józef Brudziński został organizatorem i lekarzem naczelnym powstającego od podstaw Szpitala Karola i Marii dla dzieci, fundacji Zofii Szlenkierówny[7].

Po przeniesieniu się rodziny do Warszawy Tadeusz rozpoczął w 1910 r. naukę w klasie wstępnej prywatnego 8-klasowego Gimnazjum Emiliana Konopczyńskiego w Warszawie, którą przerwał w 1911 r. z powodów zdrowotnych, a wrócił do tejże szkoły dwa lata później, już do trzeciej klasy[8]. W tym samym roku wstąpił do harcerstwa[9]. O niepodległościowej i patriotycznej atmosferze, w której wzrastał, świadczy zachowany fragment dzienniczka jego siostry Janiny. Pisała w nim o wydarzeniach jesieni roku 1915, gdy Warszawa została już zajęta przez wojska niemieckie, a konspiracyjna dotąd Polska Organizacja Wojskowa zaczęła propagować wstępowanie do Legionów Polskich:

Gdy wyszłam z Tadkiem[10] z domu deszcz zaczął padać, a ja pomimo słotnego dnia jakoś uroczyście i radośnie byłam nastrojona. O, bo dziś pierwszy raz w moim życiu miałam zaśpiewać: „Boże coś Polskę” w kościele, w katedrze! Umówiliśmy się wszyscy to jest 5ta, 10ta drużyna i zawiszaki (dr[użyna] Zawiszy[11]) żeby zaśpiewać „Boże coś Polskę” i „Z dymem pożarów”[12]. Mieli być też nasi chłopcy Rewo[13], Pietrek[14], Jurek[15] i Bieniek[16] razem ze strzelcami. […]. Byliśmy na uroczystej sumie, na której był obecny arcybiskup[17] i mnóstwo księży. Ja się modlić w skupieniu nie mogłam. Tak już długo czekamy i nic. Może chłopcy wcale nie przyjdą i nie będziemy śpiewali? Ale nie, widzę wśród tłumu mundury strzeleckie, widzę druha Pietrka i Rewego. Tacy dziwnie uroczyści i poważni. Suma się kończy. Ksiądz zaintonował „Święty Boże”. A ja myślę tylko o tym kiedy skończy się to wszystko i zabrzmi inny śpiew…

Kilku strzelców weszło na chór… Skończono już „Święty Boże”, chwila ciszy… i zabrzmiał hymn narodowy „Boże coś Polskę”. Tymczasem ksiądz, będący właśnie przy bocznym ołtarzu nie słysząc tego, zaintonował jakąś kościelną pieśń. I zmagały się przez chwilę obie pieśni, aż zwyciężyła pieśń narodowa, zwyciężyła i ogarnęła wszystkich. Cały kościół rozśpiewał się, ze wszystkich piersi płynęła jedna modlitwa, jedna modlitwa wielka i potężna!

Wzruszenie ogarnęło wszystkich, w niejednym oku zabłysła łza… o dawno już, dawno nie słyszała stara katedra takiej pieśni! Zdawało się, że i stare mury modlą się do Boga: „Przed Twe ołtarze zanosim błaganie: Ojczyznę, Wolność racz nam wrócić…” Czy nas wysłuchał Bóg? Śpiewaliśmy jeszcze „Z dymem pożarów”, a z nami modliła się Polska cała […].

A potem zabrzmiała pieśń, której nigdy nie słyszała stara katedra. Zabrzmiała pieśń niby nieznana, a przecież taka bliska! Zabrzmiała uroczysta przysięga: „Nie rzucim ziemi skąd nasz ród, nie damy pogrześć mowy”. Słuchała stara katedra, słuchała i jeszcze pojąć nie mogła… A pieśń płynęła dalej: „Tak nam dopomóż Bóg”[18].

Wkrótce potem Józef Brudziński został (z nadania władz niemieckich) rektorem odradzającego się jako polska uczelnia (choć pod ścisłym nadzorem władz okupacyjnych) Uniwersytetu Warszawskiego. Cała rodzina w związku z tym zamieszkała na terenie uczelni w obszernym mieszkaniu służbowym rektora.

Nic prawie nie wiemy o aktywności Tadeusza Brudzińskiego w okresie 1915–1918. Niewątpliwie dużym szokiem i przeżyciem musiała być dla niego nagła śmierć ojca, który zmarł 18 grudnia 1917 r. z powodu niewydolności nerek[19]. Rodzina Brudzińskich wyprowadziła się wówczas z mieszkania rektora na Uniwersytecie, wracając do rodzinnego mieszkania przy ul. Czackiego 9. Problemy z utrzymaniem w trudnych czasach wojennych łagodziła prawdopodobnie pomoc stryja Tadeusza, Zygmunta Henryka Brudzińskiego, posiadacza dużych majątków Skotniki i Szymanów w pobliżu Sochaczewa[20].

W życiorysie z 7 lutego 1920 r. Tadeusz Brudziński podał, że odszedł z harcerstwa w 1916 r., wstępując (w wieku 14 lat) do Wojskowej Organizacji Młodzieży (przybudówki POW), z której z kolei wystąpił w 1917 r., stwierdzając, że organizacja ta „nie odpowiadała jego celom i dążeniom”[21]. Trudno określić dzisiaj, co owo stwierdzenie mogło faktycznie oznaczać, być może kontestację ówczesnej polityki Józefa Piłsudskiego, co świadczyłoby o rozwiniętej świadomości politycznej 15-letniego wówczas Tadeusza bądź presji wywieranej przez rodzinę, która politycznie nie była związana z obozem piłsudczykowskim.

Do POW Tadeusz Brudziński wstąpił ponownie 11 listopada 1918 r., gdy w obliczu klęski Niemiec organizacja ta rozpoczęła rozbrajanie żołnierzy niemieckich, a jednocześnie podjęto inicjatywę utworzenia Wojska Polskiego, do którego na ochotnika zgłaszała się masowo młodzież szkolna i studencka. Został skoszarowany wraz z innymi uczniami ochotnikami w Fabryce Maszyn Gerlacha i Pulsta przy ul. Dworskiej. Po kilku dniach – po zakończeniu rozbrajania Niemców – wrócił do szkoły, by już po tygodniu, jak napisał: „po drugim wiecu klas 8ych”, zgłosić się na ochotnika do organizowanego w Warszawie 1 pułku artylerii. Sprzeciw rodziców młodocianych uczniów, w tym jak można sądzić również Aliny Brudzińskiej, spowodował, że został wraz z innymi uczniami klas ósmych (maturalnych) zwolniony z wojska[22]. 10 czerwca 1919 r. otrzymał świadectwo maturalne i wkrótce potem, 8 lipca, wstąpił ochotniczo do WP, do 1 pułku artylerii ciężkiej świeżo przybyłej do Polski z Francji armii gen. Józefa Hallera. Został przydzielony do jego 10 baterii. Została ona skierowana na granicę z niemieckim wtedy jeszcze Górnym Śląskiem i włączona (jako 1 bateria) do organizowanego wówczas I dywizjonu 11 pułku artylerii ciężkiej, którego miejscem stacjonowania został ostatecznie Grudziądz[23]. Opinię dowódcy baterii z tego okresu służby otrzymał młody kanonier bardzo pozytywną: „Brudziński Tadeusz służy w baterii od 2 sierpnia zeszłego roku. Pełnił funkcję najpierw kanoniera przy obsłudze ciężkich armat, następnie celowniczego. Żołnierz bardzo sumienny i pracowity”[24].

Cztery miesiące po rozpoczęciu służby wojskowej otrzymał urlop z wojska na podjęcie studiów, które rozpoczął na Wydziale Inżynierii Lądowej Politechniki Warszawskiej[25]. Już jednak 21 lutego 1920 r. powrócił do macierzystego 11 Kresowego Pułku Artylerii Ciężkiej i został skierowany do jego baterii zapasowej, stacjonującej wówczas w Stanisławowie[26].

7 kwietnia został skierowany na kurs oficerów rezerwy do Szkoły Podchorążych Artylerii w Poznaniu, którą ukończył 23 lipca 1920 r., już w trakcie ofensywy Armii Czerwonej na Warszawę[27]. Został wówczas przydzielony do 18 pułku artylerii ciężkiej w Modlinie, gdzie zgłosił się 2 sierpnia i został skierowany do zorganizowanej przez dowództwo baterii zapasowej pułku 4 ochotniczej baterii artylerii polowej, dowodzonej przez kpt. Witolda Radziulewicza[28]. Jak relacjonował:

4.ta ochotnicza bateria składała się z rosyjskich [dział] 3 calowych. Została tedy zamieniona na baterię konną, oficerowie pozostali z wyjątkiem dow[ódcy] baterii kap[itana] Naborzewskiego, który został zastąpiony przez por. Połońskiego Sergiusza. Bateria została pod N. 3 przydzielona do IX D[ywizjonu] A[rtylerii] K[onnej][29].

Według własnej relacji wziął udział w bitwie warszawskiej, walcząc pod Modlinem[30]. Za udział w walkach został przedstawiony przez kpt. Naborzewskiego do awansu na podporucznika, który otrzymał 1 lutego 1921 r. (ze starszeństwem od 1 lipca 1920 r.)[31]. Brak szczegółowego zapisu walk i przedstawienie go do awansu bez odznaczenia świadczyć mogą, że udział Brudzińskiego w walkach miał charakter incydentalny, natomiast wykazał się on cechami dobrego oficera.

Wkrótce po wejściu w życie rozejmu z Rosją Sowiecką (zawartego 18 października 1920 r.), 28 października 1920 r. Brudziński został bezterminowo urlopowany z wojska. 6 listopada złożył podanie o przyjęcie na Wydział Rolny Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie[32]. Jednocześnie 11 listopada złożył podanie do rektora UW o przyjęcie na studia na Wydziale Prawa i został immatrykulowany 24 listopada[33]. Studia na SGGW ukończył w listopadzie 1923 r., a w lipcu 1925 r. także studia na UW, uzyskując tytuł magistra praw[34].

1. Tadeusz Brudziński, 1921; AUW, Akta studenckie Tadeusza Brudzińskiego, Rp. 6946, bpag.

2. Tadeusz Brudziński, ok. 1925; AUW, Akta studenckie Tadeusza Brudzińskiego, Rp. 6946, bpag.

W latach 1925–1926 odbył jeszcze na SGGW specjalizację w zakresie hodowli zwierząt domowych, pod kierunkiem prof. Józefa Rostafińskiego[35]. W latach 1926–1929 dzierżawił folwark Kawęczyn w powiecie sochaczewskim[36]. Następnie w 1929 r. wyjechał na objazd Europy, jak podał: „studiując zagadnienia ekonomiczno-rolnicze”[37]. Następnie we wrześniu 1930 r. wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie jako stypendysta Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych przez rok studiował „organizację zbytu produktów rolnych”-na Cornell University (w Ithaca w stanie Nowy Jork), gdzie w 1931 r. uzyskał dyplom MSA (Master of Science in Agronomy)[38]. W latach 1931–1933 odbył praktykę w handlu zbożem w Chicago i Kansas City[39]. Po powrocie do Polski i „napisaniu szeregu sprawozdań dla Ministerstwa Rolnictwa i szeregu artykułów” odbył 8-tygodniowe ćwiczenia w 18 pułku artylerii lekkiej. Następnie, we wrześniu 1933 r. został zaangażowany do pracy w polsko-sowieckiej spółce handlowej Sowpoltorg i wyjechał do Moskwy, obejmując stanowisko zastępcy kierownika działu importu w przedstawicielstwie spółki[40]. Nominacja ta świadczyła z jednej strony o dużym uznaniu dla kompetencji zawodowych Brudzińskiego ze strony kierownictwa nie tylko Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych, ale także czynników wojskowych, które najprawdopodobniej musiały tę kandydaturę zaakceptować. Sowpoltorg, czyli Sowiecko-Polska Mieszana Spółka Handlowa, utworzona w 1926 r. dla prowadzenia polsko-sowieckiej wymiany handlowej, była instytucją pozostającą pod ścisłym nadzorem służb obu stron. W Moskwie Brudziński nie zabawił jednak długo – do Polski wrócił już w kwietniu 1934 r., z powodu rozwiązania tej organizacji[41]. Po powrocie objął stanowisko referenta-zbożowego w Departamencie Ekonomicznym Ministerstwa Rolnictwa. Już jednak w lipcu tego roku wyjechał, delegowany przez Ligę Morską i Kolonialną (w porozumieniu z MSZ) do Liberii, obejmując stanowisko doradcy ekonomicznego rządu tego kraju.

3. Tadeusz Brudziński, Liberia, ok. 1935; ze zbiorów Jana Polaczka

Misja ta wiązała się z polityką ówczesnych władz polskich szukania miejsc do ekspansji gospodarczej i politycznej. Służyło temu m.in. podjęte wówczas, choć na ograniczoną skalę, polskie osadnictwo w Liberii. Jesienią 1933 r. nieoficjalny przedstawiciel tej pierwszej w Afryce republiki, powołanej w zachodniej części kontynentu przez byłych niewolników afrykańskich ze Stanów Zjednoczonych, przybył do Warszawy i zwrócił się Ligi Morskiej i Kolonialnej z propozycją nawiązania stosunków gospodarczych i kulturalnych między Polską a Liberią[42]. Po wyrażeniu zgody przez kierownictwo Ligi (jej prezesem był wówczas gen. Gustaw Orlicz-Dreszer) w porozumieniu z Ministerstwem Przemysłu i Handlu do Liberii została wysłana polska delegacja pod przewodnictwem Janusza Makarczyka. Jej efektem było podpisanie 28 kwietnia 1934 r. umowy gospodarczej między rządem Liberii a Ligą Morską i Kolonialną[43]. Miała ona w znacznym stopniu charakter umowy handlowej, w której Liberia przyznała stronie polskiej klauzulę najwyższego uprzywilejowania oraz zobowiązywała się przyznać liczne uprawnienia, w tym strefę wolnocłową w porcie, prawo do organizacji żeglugi kabotażowej i poszukiwań geologicznych, a także deklarację-wydzierżawienia 50 plantacji[44].

Objęcie przez Tadeusza Brudzińskiego funkcji doradcy rządu Liberii zostało prawdopodobnie zaaranżowane przez jego młodszego brata Zygmunta. Po ukończeniu SGGW w 1930 r. zaangażował się on w działalność w Afryce: wyjechał w 1930 r. do Angoli, będącej wówczas kolonią portugalską, gdzie założył „farmę kawową w rejonie górnego Selis”[45]. Do Polski wrócił w 1932 r. i objął kierownictwa działu gospodarczego i rolnego w Radzie Organizacji Polskich z Zagranicy, a w latach 1933–1934 kierował sekcją afrykańską Wydziału Kolonialnego Ligi Morskiej i Kolonialnej[46]. Jest zatem bardzo prawdopodobne, że to on podsunął władzom Ligi kandydaturę swojego brata na objęcie funkcji doradcy (rzeczoznawcy) w Liberii[47]. Sam Zygmunt również wyjechał w 1934 r. do Liberii, gdzie prowadził plantację.

O pobycie i działalności Tadeusza Brudzińskiego w Liberii wiadomo głównie z jego relacji złożonej w 1952 r. w KC PZPR i zachowanych nielicznych dokumentów MSZ. Z raportu złożonego przez niego w LMiK 27 grudnia 1934 r. można wnioskować, że do czasu przyjazdu wyznaczonego przez MSZ konsula honorowego (Rudolfa Rathausa) spełniał Brudziński także funkcję przedstawiciela Polski w Liberii[48]. Brał udział w wybieraniu miejsc dla polskich osadników, odbywając wizje lokalne, a także pośrednicząc w nabywaniu terenów i wyznaczaniu działek[49]. Jego rolę w tym okresie przybyły do Monrovii na początku 1935 r. polski konsul honorowy Rudolf Rathaus oceniał następująco: „Brudziński pracował bardzo intensywnie, jego pozycja w tutejszych kołach jest bardzo silna, zarówno u białych jak i czarnych. […] prezydent bardzo go chwali”[50]. Jak raportował konsul Rathaus, ocena sytuacji w Liberii przez polskich doradców (Tadeusza Brudzińskiego i Wincentego Babeckiego) w pierwszym roku ich działalności nie była optymistyczna:

Tłumaczyli, że polityka rządu liberyjskiego polega 1. Na wygrywaniu sprzecznych z sobą interesów sąsiedzkich państw kolonialnych, 2. Przeciwstawianiu się napływowi świeżego elementu czarnych z Ameryki lub Indii […]. Odnośnie [do] Polski zgodni byli w tym, że nadzieje, jakie żywi się w Warszawie są skrajnie optymistyczne i nie są oparte na zrozumieniu tutejszej rzeczywistości. Różnili się w opinii co do naszych możliwości tylko o tyle, że p. Brudziński był przeświadczony o dobrych warunkach pracy gospodarczej, podczas gdy p. Babecki tego punktu widzenia nie podzielał[51].

Rathaus zauważył również, że obaj doradcy bardzo poważnie potraktowali swoje obowiązki względem państwa liberyjskiego: „Byli tak przejęci swoją misją w Liberii, że broniąc interesów liberyjskich zdawali się zapominać o racji polskiej. Aczkolwiek opinie ich były w całym szeregu kwestii słuszne, to jednak uderzał fakt dezorientacji politycznej i właściwego kierownictwa”[52]. Jako przykład podał Rathaus „starania p. Brudzińskiego, aby przekonać delegata włoskiego o konieczności penetracji włoskiej w Liberii i jawne popieranie koncepcji nawiązania ściślejszych stosunków z – Japonią”[53].

Swoją działalność jako doradcy Brudziński scharakteryzował następująco:

Lojalność moja w stosunku do Liberii w pełni została doceniona przez Prezydenta i Rząd Liberii. Nie było najbardziej poufnej sprawy, którejby nie dawano mi do opinii. Po roku wyszło Zarządzenie Prezydenta, że żadna transakcja rządowa, nie wyłączając wynajmu lokali na potrzeby poszczególnych Ministerstw nie może mieć miejsca bez mojej parafy. W 1935 Rząd Liberyjski wysłał mnie w misji urzędowej do kolonii brytyjskich i francuskich (Wybrzeże kości słoniowej, Wybrzeże Złote, Togo, Nigeria i Kamerun) dla zbadania organizacji spółdzielczych na tych terenach i wprowadzenia spółdzielczości do Liberii, co też uczyniłem. Na skutek wprowadzenia przeze mnie nowej taryfy celnej-(głównego źródła dochodów państwa) i ściślejszej kontroli wydatków stan finansowy Liberii uległ poważnej poprawie[54].

Potwierdzeniem zaufania i dobrej opinii o Brudzińskim prezydenta Liberii Edwina Barclaya jest list tego polityka do niego z 1 lutego 1936 r. Pisał on m.in.:

Potwierdzając odbiór ostatniego raportu Pana z dnia 22 stycznia 1936, dotyczącego ruchów spółdzielczych, które mają zostać zainaugurowane w Liberii, pragnę wyrazić moje wysokie zadowolenie ze znakomitych usług, jakie oddał Pan od czasu Pańskiego zaangażowania.

Miło mi, że mogę stwierdzić zupełną lojalność, szczerość i bezinteresowne oddanie obowiązkom, które charakteryzowały działalność Pana tutaj. Pana rady i sugestie nacechowane były dążeniem do polepszenia gospodarczego i finansowego położenia rządu i narodu Liberii[55].

Barclay zaproponował Brudzińskiemu przedłużenie kontraktu jako doradcy. Wkrótce po otrzymaniu tego listu Brudziński wyjechał na wakacje do Polski[56]. Z tego pobytu zachował się protokół narady w MSZ 22 lipca 1936 r. z jego udziałem, na której m.in. rozważano kwestię jego dalszej pracy dla rządu Liberii[57]. W trakcie tej narady Brudziński ocenił stan gospodarki Liberii jako: „niedobry i mogący doprowadzić Rząd Liberyjski do sytuacji, w której będzie on musiał albo uzależnić się finansowo od Państwa obcego, albo też dla oczyszczenia się z długów sprzedać część swojego terytorium”[58]. W efekcie dyskusji nad jego wystąpieniem uzgodniono zasady polskiej polityki wobec Liberii, w tym:

1) Utrzymanie w miarę możliwości 6 kolonij polskich w Liberii i ustalenie z Ligą Morską i Kolonialną zasad dalszego ich finansowania do chwili, gdy będą one samowystarczalne.

2) Bliższe porozumienie się z Ministerstwem Przemysłu i Handlu z Instytutem Exportowym co do ożywienia naszego handlu z Afryką Zachodnią w oparciu o Liberię. […].

3) Ustalono, że ponieważ w obecnej fazie rzeczą specjalnie ważną jest utworzenie odpowiednich kadrów dla pracy i działalności w koloniach, przeto byłoby wskazane wysłać do Afryki młodych ludzi, którzy za cenę utrzymania zgodziliby się tam pracować, na przykład w Liberii w istniejących 6 koloniach i tym samym mogli uzyskać pewne doświadczenie w sprawach kolonialnych[59].

4. Tadeusz Brudziński, Monrovia, 1935; ze zbiorów Jana Polaczka

Na konferencji ustalono również zasady i kierunki dalszej działalności Brudzińskiego na terenie Liberii. Jak stwierdzono:

ustalonym zostało, że (wbrew dawniejszym instrukcjom L.M.iK.) powinien on dążyć do utrzymania bliższych stosunków z przedstawicielami białych w Liberii, przede wszystkim z przedstawicielami krajów anglosaskich. Oczywiście nie chodzi tu o trzymanie w razie różnic tej lub innej strony, gdyż jako rzeczoznawca Rządu Liberyjskiego ma p. Brudziński swoje obowiązki wytknięte, chodzi tylko o to, aby z punktu widzenia towarzyskiego nie wyrzekać się solidarności, która między białymi jest rzeczą naturalną na terenie Afryki. Poza tym, ponieważ obecność i rola takich rzeczoznawców na terenie Afryki jak p. Brudziński lub dr Anigstein[60] jest dla nas atutem w stworzeniu opinii-międzynarodowej świadomości co do naszych możliwości w dziedzinie pracy kolonialnej, przeto chodziłoby również o to, by nie obawiano się naszych tendencji politycznych – by innymi słowy rzeczoznawcy narodowości polskiej mieli renomę jak najlepszą i nie byli posądzani o politykę, która z punktu widzenia głównych państw kolonialnych mogłaby być uznana za niebezpieczną[61].

Z protokołu tego wynika, że uznano celowość dalszej akcji polskiej w Liberii, jednak prowadzonej w taki sposób, by nie wywoływać zaniepokojenia innych państw ani nie dawać pretekstu do posądzeń o chęć podporządkowania sobie tego kraju[62]. Wkrótce po powrocie Brudzińskiego do Liberii w miejscowej prasie zorganizowano antypolską kampanię, której celem było zdezawuowanie akcji LMiK w Liberii[63]. W odpieranie zarzutów prasowych zaangażowany był także Brudziński jako mający dobre kontakty towarzyskie w Liberii[64]. Akcja ta, przeprowadzona niewątpliwie za przyzwoleniem miejscowych władz, została wsparta przez dyplomację amerykańską. W efekcie polskie władze zostały zmuszone do zakończenia prowadzonej tam akcji osadniczej – nastąpiło to formalnie w grudniu 1937, a w 1938 r. zlikwidowano delegaturę LMiK w Liberii[65]. Tadeusz Brudziński zakończył swoją misję w tym afrykańskim kraju nieco wcześniej, w listopadzie 1937 r., i powrócił do Polski. Oceniając odegraną tam przez niego rolę, badacz polskiej obecności w Liberii, Piotr Puchalski, podkreślał zreformowanie finansów tego państwa, zwiększenie dochodów z rolnictwa i wprowadzenie własnych zasobów złota[66]. Za swoją działalność Brudziński otrzymał dwa najwyższe stopnie wysokiego odznaczenia Liberii: Wielką i Rycerską Komandorię Humanitarnego Orderu Odrodzenia Afryki[67].

Po powrocie do Polski objął w grudniu 1937 r. kierownictwo sekcji handlu zagranicznego w Związku Izb i Organizacji Rolniczych, a jednocześnie kierownictwo sekcji rolnej w Radzie Handlu Zagranicznego[68]. Po zakończeniu studiów odbywał trzykrotnie (1929, 1933, 1938) ćwiczenia wojskowe w 18 pułku artylerii polowej, przemianowanym w 1931 r. na 18 pułk artylerii lekkiej. W styczniu 1932 r. został awansowany do stopnia por. rezerwy[69]. Oceny przełożonych w wojsku uzyskiwał wysokie. W 1929 r. dowódca jego baterii opisał go następująco:

Charakter spokojny, zrównoważony i stanowczy. W bardzo wysokim stopniu przejawia zrozumienie swych obowiązków jako oficera rezerwy i jako obywatela. Koleżeński – zżywa się powoli – przy bliższym poznaniu zyskuje. W czasie służby przejawił duże zainteresowanie się żołnierzami. Fizycznie b[ardzo] dobrze rozwinięty. Lubi sport i uprawia go, specjalnie jazdę konną. Inteligentny, zdolny i pracowity. B[ardzo] dobry wykonawca. Dokładny, obowiązkowy. Energiczny i pewny siebie. Wymagający i taktowny. Wykształcony zupełnie dobrze, specjalnie po odbyciu ćwiczeń, skąd wyniósł dużo wiadomości i wiele sobie przypomniał[70].

Podobnie oceniono go w 1933 r. po 6-tygodniowych ćwiczeniach w 18 pułku artylerii lekkiej (7 sierpnia–16 września):

Energiczny. Charakter wyrobiony – stanowczy. Ambicja pracy duża. Obowiązkowy, pracowity. Na trudy wojenne wytrzymały. Prezentuje się dobrze. Narkotyków i alkoholu nie używa. Inteligentny. Dobrze się orientuje w nowych warunkach pracy. Sprytny, posiada dobrą pamięć. […]. Dobry organizator i wykonawca. Podczas praktyki wykazał dużo zmysłu organizacyjnego. […]. W stosunku do podwładnych grzeczny, wyrozumiały, jednak stanowczy w wymaganiach[71].

Szczególnie doceniono cywilne umiejętności zawodowe Brudzińskiego, jako że zakwalifikowano go na wypadek wojny na stanowisko oficera płatnika pułku, wystawiając mu jednocześnie zgodnie ocenę bardzo dobrą[72]. Ostatnie ćwiczenia wojskowe odbył Brudziński w lipcu 1938 r., tym razem już w baterii artylerii lekkiej Korpusu Ochrony Pogranicza, w Centralnej Szkole Podoficerów KOP mieszczącej się w twierdzy Osowiec. Przesunięcie to wiązało się prawdopodobnie z koniecznością obsadzenia nowo tworzonej jednostki – bateria KOP (wkrótce przekształcona w dywizjon artylerii lekkiej KOP „Osowiec”) powstała bowiem 1 października 1937 r. Kwalifikacje Brudzińskiego jako oficera artylerii oceniono w nowej jednostce podobnie jak wcześniej – bardzo wysoko. Został on przy tym wykorzystany już na stanowisku bojowym – oficera ogniowego baterii, zatem przeznaczono go na wypadek wojny przede wszystkim na to stanowisko, funkcję oficera płatnika przewidując już tylko jako możliwą[73].

Brudziński został zmobilizowany dopiero w ramach mobilizacji powszechnej, którą ostatecznie ogłoszono 30 sierpnia 1939 r. (a nie w okresie mobilizacji alarmowej macierzystej jednostki, która miała miejsce 24–25 sierpnia). Wyjechał z Warszawy do Osowca 1 września i po dotarciu do Białegostoku został skierowany do Sokółki koło Grodna, gdzie znajdowała się wówczas Kadra Zapasowa Piechoty i gdzie dotarły nadwyżki mobilizacyjne dywizjonu artylerii lekkiej KOP[74]. 9 września przetransportowano go do Wilna, a tam przydzielono do Ośrodka Zapasowego Artylerii nr 3. Swoją działalność na terenie Obszaru Warownego Wilno przedstawił szczegółowo w publikowanych niżej listach. Po agresji sowieckiej 17 września 1939 r., wobec zapadnięcia ostatecznie decyzji o niebronieniu Wilna, został wraz z garnizonem miasta skierowany na Litwę, której granicę przekroczył 19 września.

Internowano go w Połądze, wraz z grupą towarzyszy, składającą się z podobnych mu oficerów rezerwy, młodych polskich inteligentów, wykształconych, z pewnym już doświadczeniem życiowym i zawodowym. Sprawnie zorganizowali oni ucieczkę z internowania, która – choć nie przebiegła bez przygód – zakończyła się powodzeniem, udało im się przedostać przez Łotwę i Szwecję do Francji. Tam Brudziński wstąpił do tworzonej od września 1939 r. armii polskiej i uzyskał – na własną prośbę – przydział bojowy do 1 pułku artylerii ciężkiej 1 Dywizji Grenadierów. Pułk ten, podobnie jak cała dywizja, był jeszcze w stanie organizacji, opóźnianej przez niewystarczające dostawy sprzętu przez stronę francuską, a także ciągły napływ nowych poborowych, co związane było ze znaczną ilością formowanych naraz jednostek polskich[75]. W pułku tym, którym dowodził ppłk dypl. Włodzimierz Onacewicz, Brudziński służył na stanowisku oficera obserwacyjnego[76].

W połowie kwietnia 1 Dywizja Grenadierów została przetransportowana do strefy przyfrontowej w Lotaryngii, na zapleczu francuskiej 4 Armii. 1 pułk artylerii ciężkiej rozlokowano w miejscowości Rainville. 3 maja jednostki dywizji wizytowali przedstawiciele władz polskich: Prezydent RP Władysław Raczkiewicz oraz premier i Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski[77]. Wówczas 1 pułk artylerii ciężkiej otrzymał nazwę „Pomorski” i nowy numer 201 – oficjalnie zatwierdzone dopiero 1 czerwca 1940 r.[78] Po niemieckim ataku na Francję, 10 maja 1940 r. 1 Dywizja Grenadierów została podporządkowana formalnie dowództwu francuskiej 4 Armii (gen. Éduard-Jean Réquin) i przesunięta w rejon miejscowości Lunéville na zapleczu frontu – 1 pac stacjonował w Réméréville-Hoéville[79].

15 maja 1940 r. 1 Dywizja Grenadierów została przesunięta na zaplecze 4 Armii, do Rejonu Umocnionego Saary, znajdującego się na skraju fortyfikacji tzw. linii Maginota, wzniesionych w latach 1929–1934 na granicy francusko-niemieckiej. Wkrótce potem została podporządkowana francuskiemu XX Korpusowi dowodzonemu przez gen. Louisa-Eugène’a Huberta, broniącego Rejonu Umocnionego Saary. 27–28 maja artyleria 1 Dywizji Grenadierów zajęła pozycje bojowe – oba dywizjony 1 pułku artylerii ciężkiej zostały rozdzielone na dwa zgrupowania, z których pierwsze, dowodzone przez ppłk. Włodzimierza Onacewicza, zajęło stanowiska ogniowe w rejonie Diffembach-lès-Helllimer, ze stanowiskiem dowodzenia w Uberkinger[80]. Czynny udział w walkach artyleria 1 Dywizji Grenadierów wzięła od 31 maja. Walki na większą skalę zaczęły się na tym odcinku frontu od 6 czerwca, po klęsce aliantów we Flandrii i rozpoczęciu przez Wehrmacht drugiej fazy ofensywy, której celem miało być m.in. odcięcie wojsk francuskich zgrupowanych na linii Maginota. 10 czerwca zaczęły się walki na głównej linii obrony XX Korpusu, od 11 do 13 czerwca trwała intensywna wymiana ognia z udziałem artylerii 1 Dywizji Grenadierów[81]. Wtedy też 1 pułk artylerii ciężkiej poniósł pierwsze większe straty w ludziach spowodowane nalotami niemieckimi. 14 czerwca rozpoczął się stopniowy odwrót armii francuskiej, w którym artyleria 1 Dywizji Grenadierów otrzymała zadanie osłaniania ogniem odwrotu jednostek francuskich. 17–18 czerwca dywizja wzięła udział w walkach pod Lagarde, nad kanałem Marna – Ren[82]. 19–21 czerwca dywizja nadal prowadziła walki odwrotowe. 20 czerwca jej dowódca, gen. Bronisław Duch, podjął decyzję o niekapitulowaniu przed Niemcami i rozproszeniu oddziałów dywizji w celu przedzierania się małymi grupami poza rejon walk[83]. Rozkaz w tej sprawie przekazano rano 21 czerwca. Opis walk 1 pac widziany z pozycji niższego rangą oficera sztabu pułku dał Tadeusz Brudziński w publikowanych niżej listach. Jest on dość pobieżny, z powodu zarówno utraty przez jego autora notatek z tego okresu, jak i zlewania się w jedno zachodzących wówczas wydarzeń. Znacznie bardziej szczegółowy i dokładny jest opis przedzierania się grupy oficerów pułku wraz z jego dowódcą ppłk. dypl. Włodzimierzem Onacewiczem do nieokupowanej części Francji. Stamtąd Brudziński przez Hiszpanię dotarł do Portugalii i samolotem z Lizbony został przewieziony do Wielkiej Brytanii, gdzie dotarł 28 sierpnia 1940 r.[84]

5. Tadeusz Brudziński, Nicea, lipiec 1940; ze zbiorów Jana Polaczka

W Wielkiej Brytanii, gdzie rozpoczęto formowanie nowych jednostek w ramach Polskich Sił Zbrojnych, Brudziński został przydzielony do Sztabu Naczelnego Wodza i Ministra Spraw Wojskowych (obie te funkcje sprawował wówczas premier, gen. Władysław Sikorski), pełnił tam służbę w Oddziale Organizacyjnym Sztabu NW. Zawdzięczał to najprawdopodobniej swojemu byłemu przełożonemu, z którym przedzierał się przez Francję, ppłk. dypl. Włodzimierzowi Onacewiczowi, który został szefem Gabinetu Ministra Spraw Wojskowych. Za udział w kampanii francuskiej Brudziński został odznaczony Krzyżem Walecznych i francuskim Croix de Guerre. 1 listopada 1942 r. awansowano go także do stopnia kapitana[85].

Na stanowisku w Oddziale Organizacyjnym Sztabu NW urzędował w hotelu „Rubens” w centrum Londynu, przy Buckingham Palace Road nr 39. Zajmował się tam najprawdopodobniej kwestiami amerykańskimi, ze względu na posiadaną wiedzę o tym kraju i dobrą znajomość języka angielskiego, która wśród oficerów PSZ nie była wtedy jeszcze powszechna. W styczniu 1941 r. objął kierownictwo referatu amerykańskiego w tymże Oddziale i pracował na tym stanowisku do maja 1943 r., kiedy skierowano go do Stanów Zjednoczonych na czteromiesięczny kurs do School of Military Government w Charlottesville na Uniwersytecie Wirginii. Szkoła ta miała szkolić oficerów do zarządzania strefami okupowanymi[86]. Kurs w tej szkole ukończył Brudziński z wynikiem bardzo dobrym (excellent)[87]. Do Londynu wrócił we wrześniu 1943 r., nadal do pracy w Oddziale Organizacyjnym Sztabu NW, już pod zwierzchnictwem nowego Naczelnego Wodza, którym po śmierci gen. Sikorskiego został gen. Kazimierz Sosnkowski. W lipcu 1944 r. został na własną prośbą urlopowany z wojska i oddelegowany do pracy w powstającej wówczas United Nations Relief and Rehabilitation Administration (Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy)[88]. Organizacja ta, powołana formalnie 9 listopada 1943 r. z inicjatywy wielkich mocarstw, miała zajmować się niesieniem pomocy obszarom wyzwolonym spod okupacji państw Osi. Największym donatorem UNRRA były Stany Zjednoczone. Niewątpliwie do pracy w takiej organizacji Brudziński posiadał wybitne kwalifikacje. O jego pracy w UNRRA niewiele wiadomo. W życiorysie z 17 października 1947 r. podał, że pracował w Departamencie Zaopatrzenia tej organizacji i napisał tam informator dotyczący polskiego rolnictwa (Handbook of Polish Agriculture) oraz sprawozdanie ze stanu rolnictwa w Luksemburgu (1945)[89]. W podaniu o pracę w Centralnym Urzędzie Planowania podał, że był kierownikiem sekcji w tymże departamencie[90].

6. Tadeusz Brudziński, ok. 1943; ze zbiorów Jana Polaczka

W związku z likwidacją UNRRA zdecydował się wrócić do Polski, której granicę przekroczył 6 sierpnia 1947 r. Nie ma wątpliwości, że decyzja o powrocie była z jego strony świadoma i podjęta z namysłem. Polska, do której wracał, znajdowała się już – po sfałszowanych wyborach do sejmu (19 stycznia 1947 r.) – pod pełną kontrolą komunistów i Związku Sowieckiego. Sytuacja ówczesnej Polski nie rysowała się w jasnych barwach, ale Brudziński mógł jeszcze liczyć, że jego wiedza, doświadczenie i znajomość realiów gospodarczych krajów anglosaskich umożliwią mu zatrudnienie w aparacie państwowym, pod warunkiem nieangażowania się politycznego. Nie wszystkie instytucje państwowe były jeszcze podporządkowane w pełni Polskiej Partii Robotniczej, istniały jeszcze nisze, gdzie mogli znaleźć miejsce fachowcy, których trudno było zastąpić. O pewnej naiwności Brudzińskiego w odniesieniu do ówczesnych realiów świadczy fakt złożenia przez niego, wkrótce po przyjeździe do Polski, podania o pracę w MSZ[91].

7. Dyplom pracy Tadeusza Brudzińskiego w UNRRA, 1947; ze zbiorów Macieja Brudzińskiego

Wobec oczywistej w tym okresie odmowy (bądź pozostawienia prośby bez odpowiedzi), Brudziński wykorzystał swoje znajomości w sferach gospodarczych, których przedstawiciele byli jeszcze obecni w administracji ówczesnej Polski. Na swoich znajomych w tych kręgach powołał się, składając podanie o zatrudnienie w Centralnym Urzędzie Planowania, instytucji kierowanej przez wybitnego przedwojennego ekonomistę, członka Polskiej Partii Socjalistycznej, Czesława Bobrowskiego[92], i obsadzonej w znacznym stopniu przez osoby związane z PPS, a także przedwojennych fachowców. Podawał zatem Brudziński: „Zna mnie dobrze prezes Bobrowski, jak również panowie: v-prezes Rudziński[93], Zalewski[94], Kaltenberg[95], Sokołowski, Wakar[96], Gilewski. Z poza CUP powołać się mogę na p. Stefana Królikowskiego[97] i Tadeusza Łychowskiego[98] z MSZ, Tadeusza Mierzyńskiego[99] dyr. Oddziału Zagranicznego Narodowego Banku Polskiego”[100]. Przywołane referencje okazały się wystarczające do zatrudnienia go w CUP, prawdopodobnie jednej z niewielu wówczas instytucji rządowych, w której było to jeszcze możliwe.

W CUP Brudziński objął stanowisko naczelnika Wydziału Międzynarodowych Organizacji Gospodarczych w Departamencie Międzynarodowych Spraw Gospodarczych. Jak pisał wiceprezes CUP: „Zakres działania tego Wydziału obejmuje sprawy związane z udziałem Polski w międzynarodowych organizacjach gospodarczych i finansowych, przygotowania materiałów dla misji gospodarczych polskich, wysyłanych zagranicę oraz utrzymywania kontaktów z misjami zagranicznymi, przebywającymi w Polsce, opiniowania projektów ustawodawczych z zakresu przebudowy wewnętrznej struktury gospodarczej Polski pod kątem zobowiązań międzynarodowych”[101]. W uznaniu wysokich kompetencji Brudzińskiego kierownictwo CUP wystąpiło do Komisji do Spraw Wyjątkowych Uposażeń Prezydium Rady Ministrów o przyznanie mu wyższego wynagrodzenia, niż wynikało to z tabeli płac[102].

Wkrótce po objęciu tej funkcji, 13 listopada 1947 r., został on wysłany na międzynarodową konferencję w sprawie handlu i zatrudnienia zorganizowaną przez Międzynarodową Organizację Handlu (International Trade Organisation, ITO) do Hawany na Kubie. Konferencja ta, planowana początkowo na dwa miesiące (13 listopada 1947–11 stycznia 1948), przeciągnęła się do marca 1948 r. Zaraz po powrocie do Polski Brudziński został skierowany (wraz z siedmioma pracownikami CUP) do pracy w Biurze Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów. Trudno określić, co dokładnie było powodem tej decyzji kierownictwa CUP, znajdującego się pod coraz większą presją polityczną PPR. Było to już bowiem po zmasowanej krytyce działalności CUP ze strony PPR, a następnie radykalnych zmianach w tej instytucji, w tym usunięciu jej prezesa Czesława Bobrowskiego i jego współpracowników w lutym 1948 r. Możliwe zatem, że chodziło o pozbycie się pracowników źle widzianych z politycznego punktu widzenia.

W każdym razie Brudziński nie zagrzał długo miejsca w nowym miejscu pracy i wystąpił w czerwcu 1948 r. do prezesa CUP (w którym wciąż formalnie był zatrudniony) o rozwiązanie umowy o pracę. Powodem tej decyzji była deklaracja nowego pracodawcy, że „w swoim zakresie działania nie może zatrudnić ob. Brudzińskiego Tadeusza na stanowisku, które pozwoliłoby w pełni wykorzystać wysokie kwalifikacje ob. Brudzińskiego”[103]. Autorem tej deklaracji był nowy (od maja 1948 r.) dyrektor Biura Ekonomicznego PRM Stefan Rozmaryn, działacz PPR, który wtedy rozwijał swoją błyskotliwą karierę w administracji państwowej, skwapliwie realizując politykę wyznaczaną przez przywództwo partii[104].

8. Tadeusz Brudziński, 1949?, ze zbiorów Jana Polaczka

Nową pracę znalazł Brudziński od razu w Narodowym Banku Polskim, jak można sądzić zaprotegowany tam przez swojego-przyjaciela Tadeusza Mierzyńskiego, dyrektora Oddziału Stosunków z Zagranicą NBP. W podaniu do Zarządu NBP z 2 czerwca 1948 r. powołał się na rozmowę z prof. Stanisławem Rączkowskim, pracownikiem NBP i SGH, specjalistą w zakresie międzynarodowych stosunków finansowych[105]. NBP pozostawał wówczas na uboczu działań komunistów, stanowiąc (do czasu) schronienie dla „bezpartyjnych fachowców”, wypychanych z innych instytucji o charakterze gospodarczym. Brudziński został zatrudniony od 5 czerwca 1948 r. w Wydziale Traktatowym Departamentu Zagranicznego NBP jako doradca traktatowy. We wrześniu 1951 r. awansował nawet na stanowisko p.o. kierownika Działu Krajów Zamorskich i Północnoeuropejskich tego Wydziału[106]. Wkrótce po rozpoczęciu pracy w NBP wyjechał służbowo do Indii, Pakistanu i Egiptu: „jako członek-Delegacji handlowej z ramienia NBP”[107]. Przebywał w delegacji w okresie od 22 lutego do 28 czerwca 1949 r.

Pracę Brudzińskiego w NBP Wydział Kadr Banku ocenił następująco:

w okresie swojej pracy dał się poznać jako sumienny i dokładny pracownik. Posiadając szeroki zakres wiadomości z zakresu ekonomii i finansów, umiał je należycie wykorzystać w pracy w n[aszej] Instytucji. Poza tym chętnie szkolił młode kadry, dzieląc się z nimi zdobytymi wiadomościami i doświadczeniem. Bezpartyjny. Pochodzenie inteligenckie, jak i studia zagranicą wpłynęły na kształtowanie się światopoglądu w/w. Pomimo, że od pracy społecznej na n[aszym] terenie nie uchylał się, pełniąc chętnie każde zlecone zadanie, do obecnej rzeczywistości ustosunkowany obojętnie[108].

W NBP pracował Brudziński do 30 czerwca 1952 r., czyli równe cztery lata. O zwolnieniu z pracy poinformowano go 21 marca, podając oficjalnie, że nastąpiło ono z powodu „częściowej likwidacji etatów”[109]. Prawdziwą przyczynę zwolnienia i jego okoliczności (których brak w jego aktach personalnych z NBP) przedstawił Brudziński w skardze skierowanej do KC PZPR 6 czerwca 1952 r.:

Dnia 21 marca b.r. Dyrektor Departamentu Zagranicznego Narodowego Banku Polskiego doręczył mi wymówienie pracy z dniem 30 czerwca b.r. Wymówienie nie było spowodowane ani redukcjami, ani reorganizacją Departamentu, ani ujemną oceną mojej dotychczasowej pracy w Banku – przeciwnie, miałem stałe dowody zarówno ze strony Władz Departamentu, jak i Zarządu Banku, że z punktu widzenia pracy zawodowej byłem pracownikiem cenionym. Jak wynikło z wyjaśnień udzielonych mi po wręczeniu zwolnienia powodem zwolnienia był mój długoletni pobyt zagranicą i konieczność „czujności” wobec tego, że weryfikacja mojej przeszłości nie jest możliwa[110].

Przedstawiając i dokładnie wyjaśniając dalej swoją działalność przedwojenną i wojenną zagranicą, Brudziński stwierdzał:

Zwolnienie z Departamentu Zagranicznego Narodowego Banku Polskiego odczułem bardzo boleśnie zarówno z powodu okazanego mi braku zaufania po czterech latach nienagannej służby, jak i ze względu na utratę pracy, która mi szczególnie odpowiadała i do której byłem w pełni przygotowany. Obecnie po kilku tygodniach rozglądania się za pracą widzę, że zwolnienie z Narodowego Banku Polskiego pociąga za sobą dalsze konsekwencje: szefowie kadr boją się brać na siebie odpowiedzialność za przyjęcie do pracy człowieka, do którego wykazały brak zaufania kadry i władze tak poważnej instytucji, jaką jest Narodowy Bank Polski. Taka „ostrożność” jest zrozumiała, ale stawia ona w trudnym położeniu kandydata poszukującego pracy i wydaje się, że bez pozytywnego poparcia (skierowania) przez instytucję, która dała zwolnienie lub przez instancję wyższą (wydanie dobrej opinii nie wystarcza) szanse takiego kandydata na otrzymanie pracy są znikome[111].

W związku z tym zwracał się Brudziński do władz PZPR z prośbą o informację, czy w wyniku złożonych przez niego wyjaśnień będzie możliwe pozostanie przez niego w Departamencie Zagranicznym NBP bądź „autorytatywne wyjaśnienie, czy mam otwartą drogę do takich urzędów i instytucji jak Departament Zagraniczny Ministerstwa Finansów, Instytut Spraw Międzynarodowych i Polska Izba Handlu Zagranicznego”, a gdyby odpowiedź była negatywna skierowanie „do takiej instytucji, w której mógłbym pracować i w której moje wykształcenie, doświadczenie i znajomość języków mogłaby być w pełni wykorzystana”[112].

Pismo to, napisane w tonie spokojnym i z godnością, a także pewnością siebie, było niewątpliwie próbą wybrnięcia z trudnej sytuacji, w jakiej znalazł się Brudziński. Komitet Warszawski PZPR, gdzie najwidoczniej trafiła jego sprawa, zaproponował mu pracę w Centralnym Zarządzie Hodowli Koni Ministerstwa-Państwowych Gospodarstw Rolnych[113]. Propozycji tej zainteresowany nie przyjął, wyrażając jednocześnie chęć pracy w organizowanym wówczas Instytucie Naukowym przy Ministerstwie Rolnictwa[114].

Ostatecznym efektem odwołania się Brudzińskiego do władz PZPR było zatrudnienie go w Centralnym Instytucie Rolnictwa, powstającym jako naukowe zaplecze Ministerstwa Rolnictwa. Świadczy to wyraźnie, że władze PZPR nie były jeszcze wówczas przekonane do całkowitej eliminacji ze struktur administracji państwowej „burżuazyjnych” fachowców, zwłaszcza tych, wobec których nie można było sformułować konkretnych zarzutów.

Niewykluczone, że powodem zwolnienia Brudzińskiego z NBP była intensyfikacja działań Urzędu Bezpieczeństwa w obszarze gospodarki Polski Ludowej w okresie realizacji planu sześcioletniego, w tym również w stosunku do pracowników NBP. W aktach rozpracowania Brudzińskiego przez UB znajdują się dokumenty potwierdzające zainteresowanie jego osobą od czasu powrotu do kraju w 1947 r. Początkowo rozpracowanie miało charakter formalny – zostało podjęte automatycznie wobec byłego oficera PSZ na Zachodzie. Na początku lat 50. uległo ono intensyfikacji, po przejęciu go przez Wydział Ochrony NBP (placówkę UB). Z dokumentów wytworzonych przez funkcjonariuszy UB wyłania się obraz osoby negatywnie ustosunkowanej do ustroju komunistycznego, niewyrażającej jednak publicznie swoich poglądów, skrytej. W informacji przekazanej przez Wydział Ochrony NBP w czerwcu 1950 r. do Wydziału IV Departamentu IV MBP (zajmującego się ochroną gospodarki) scharakteryzowano Brudzińskiego następująco:

Bezsprzecznie duża inteligencja i kwalifikacje. Politycznie – zdecydowanie negatywny. Nieprzychylny w stosunku do obecnej rzeczywistości – aż do drobnych szczegółów (nie zgadza się z każdym odcinkiem naszej rzeczywistości). Jest, jeżeli chodzi o sympatie, silnie powiązany z Anglią i tamtejszą-emigracją[115].

W doniesieniu z 2 marca 1951 r. kontakt poufny UB ps. „ČSR” (pełniący funkcję I sekretarza Oddziałowej Organizacji PZPR NBP) pisał o Brudzińskim w sposób jeszcze bardziej zdecydowany:

Orientacja wybitnie anglosaska, pochodzenie klasowe obce, wychowanie i wykształcenie typowo burżuazyjne. Przebieg pracy zawodowej świadczy o wyraźnym powiązaniu z kołami kapitalistycznymi w kraju i zagranicą. Zdecydowany wróg obecnego ustroju. Poglądów swoich nie ukrywa. […]. Do pracy w Banku, a w szczególności w Biurze Traktatowym, ze względów politycznych – nie nadaje się[116].

Ciekawe, że tak negatywna ocena szefa organizacji partyjnej NBP, zapewne podzielana przez UB, nie spowodowała natychmiastowego zwolnienia Brudzińskiego z pracy w NBP – być może chroniły go jeszcze jakiś czas wysokie kwalifikacje.

Dalsza intensyfikacja zainteresowania UB Brudzińskim nastąpiła w 1952 r., kiedy to Wydział IV Departamentu IV MBP zaczął intensywnie zbierać w różnych miejscach informacje o nim. Efektem tych działań było prawdopodobnie zwolnienie Brudzińskiego z NBP, choć brak jest informacji potwierdzających bezpośredni wpływ UB na decyzję dyrekcji[117]. Interesujące jest, że w aktach UB dotyczących Tadeusza Brudzińskiego nie znalazł odbicia fakt aresztowania jesienią 1950 r. przez Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Kielcach jego brata Zygmunta, oskarżonego o szpiegostwo[118].

9. Tadeusz Brudziński, ok. 1952–1954; ze zbiorów Jana Polaczka

W Centralnym Instytucie Rolnictwa Brudziński podjął pracę 1 września 1952 r. jako samodzielny pracownik naukowy. Współpracował tam blisko z wiceministrem rolnictwa, a zarazem profesorem SGGW (wcześniej UJ), Mieczysławem Czają, specjalistą od hodowli. W CIR Brudziński „opracowywał gruntownie […] najnowsze zagraniczne prace naukowe. Zwarte, ale dostatecznie wyczerpujące dla dokładnego przedstawienia istotnej treści dość obszerne streszczenia prac naukowych w ujęciu krytycznym, ułatwiały niezmiernie możliwość szybkiego wykorzystania w pracach naukowych polskich, dokonanych za rubieżą osiągnięć badawczych”[119].

Praca Brudzińskiego w CIR nie trwała jednak długo. Po dwóch latach z niewyjaśnionych powodów został przeniesiony od 1 czerwca 1954 r. do Polskiego Towarzystwa Zootechnicznego[120]. Tam zajął się sprawami hodowli zwierząt, m.in. zainicjował i objął redakcję pisma „Przegląd Naukowej Literatury Zootechnicznej”, które zaczęło się ukazywać w 1955 r. Jak pisano w pośmiertnym wspomnieniu o Brudzińskim, zamieszczonym w tym piśmie:

Zainteresowania prof. Mieczysława Czaji i Polskiego Towarzystwa Zootechnicznego postępami nauki światowej, dążenia do zapoznania z nimi członków Towarzystwa, zarówno pracowników naukowych, jak i działaczy ściślej związanych z produkcją zwierzęcą, skłoniły Zarząd PTZ do zaproszenia mgr Brudzińskiego do systematycznej pracy w ramach Towarzystwa. Rozpocząwszy ten okres działalności w dniu 1 czerwca roku 1954 Brudziński w szybkim czasie przygotował materiały i koncepcję sposobu ich układu, tak że już w końcu tego roku ukazał się odbity na powielaczu zeszyt zawierający przegląd naukowych prac zootechnicznych. Od stycznia 1955 „Przegląd Naukowy Literatury Zootechnicznej” zaczął się ukazywać w druku pod egidą Polskiej Akademii Nauk[121].

Pismo to redagował Brudziński do końca swojego życia, a jego rolę w popularyzacji dokonań zachodnich nauk rolniczych współpracownicy ocenili bardzo wysoko:

Gruntowne przygotowanie przyrodniczo-rolnicze, studia ekonomiczne i praca, początkowo w kierowaniu intensywnym gospodarstwem a następnie na stanowiskach związanych z rolnictwem zagranicą i w kraju – stanowiły cenną podstawę wielkiego zasobu wiedzy fachowej Tadeusza Brudzińskiego. Opanowanie języków obcych: angielskiego, francuskiego i rosyjskiego pozwalało mu na studiowanie niemal całej światowej literatury, a pedantyczna pracowitość dawała bogaty plon opracowań do „Przeglądu Naukowej Literatury Zootechnicznej” – mądrze i umiejętnie wybieranych ważniejszych pozycji[122].

Przełom 1956 r. w Polsce i wyraźna zmiana klimatu dla „bezpartyjnych fachowców” z burżuazyjnym doświadczeniem nie zmieniła sytuacji zawodowej Brudzińskiego. Nadal pracował w Polskim Towarzystwie Zootechnicznym, redagował „Przegląd Naukowy Literatury Zootechnicznej”, współpracował z fachową prasą rolniczą. Nie wrócił już do pracy w obszarze współpracy gospodarczej z zagranicą – jego koledzy i znajomi z okresu przedwojennego także w ogromnej większości potracili w latach 50. wpływy i pozostawali na marginesie głównego nurtu polityki, nie znajdując często wspólnego języka z nowymi – komunistycznymi bądź wychowanymi już w nowym ustroju – kadrami. Być może również sam nie chciał po raz drugi wchodzić do tej samej rzeki.

Na podstawie publikowanych niżej listów, a także dostępnych dokumentów archiwalnych można pokusić się o dokonanie charakterystyki osoby Tadeusza Brudzińskiego: pochodzącego z zamożnej rodziny inteligenckiej o korzeniach ziemiańskich, bardzo dobrze wykształconego i zamożnego przedstawiciela elit gospodarczych Polski okresu międzywojennego. Gorącego patrioty, a zarazem człowieka bywałego w świecie i wysokiej klasy fachowca w swojej specjalności. Zwraca uwagę jego wyraźne zamiłowanie do luksusu – dobrych ubrań, wysokiego poziomu życia, połączonego z dbałością o sprawy finansowe oraz skłonnością do poświęceń. Taki styl życia był możliwy także dzięki pozostawaniu Brudzińskiego w stanie kawalerskim. Był także niewątpliwie mocno związany z rodziną, zwłaszcza z matką, co widać nie tylko w tonie listów, ale także staraniach o zabezpieczenie bytu matce i bratankom w przypadku śmierci. Z jej powodu podjął także prawdopodobnie decyzję o powrocie do Polski w 1947 r. Nic niemalże nie wiadomo o jego poglądach politycznych. Z nielicznych fragmentarycznych przekazów można wnioskować, że nie był piłsudczykiem. Świadczy o tym fragment raportu konsula honorowego RP w Liberii, w którym pisząc o uczczeniu pamięci Piłsudskiego w tym kraju, wyróżnia zaangażowanie dwóch przebywających tam Polaków, o Brudzińskim pisząc jedynie, że wypełniał zlecone mu w tym zakresie zadania. O co najmniej dystansie Brudzińskiego do środowiska piłsudczykowskiego świadczyć może także ukazany w publikowanych listach krąg znajomych z okresu przedwojennego, w którym dominowała inteligencja niezwiązana ściślej z obozem sanacyjnym, o raczej centrowych bądź prawicowych poglądach. W jego stosunku do polityki widać wyraźnie rys „państwowca” niezwiązanego ściślej z żadnym nurtem politycznym. Gorący patriotyzm, znajomość systemu sowieckiego nie pozwoliły mu natomiast na złudzenia odnośnie do systemu komunistycznego w Polsce, choć także w tym przypadku przyjmował pozycję „bezpartyjnego fachowca”.

Tadeusz Brudziński zmarł przedwcześnie 20 lutego 1960 r., w wieku 58 lat, żegnany głównie przez kolegów z instytucji, w których w ostatnich latach pracował bądź z którymi współpracował. Został pochowany na cmentarzu parafialnym w Mikołajewie, obok swojego ojca.

Tadeusz Brudziński stanowi niewątpliwie niemal podręcznikowy przykład polskiego patrioty i fachowca, którego doświadczenie i wiedza nie zostały w Polsce Ludowej wykorzystane, a on sam zepchnięty na margines, tylko szczęściu i przypadkowi zawdzięczając uniknięcie większych represji.

10. Alina Brudzińska z wnuczką Aliną, ok. 1927–1928; ze zbiorów Jana Polaczka

O adresatce listów i autorce publikowanych wraz z nimi kartek do Antoniego Brzęka, Alinie Brudzińskiej, wiadomo bardzo niewiele. Urodziła się w Paryżu 7 września 1874 r. jako córka Juliana Mierzejewskiego, powstańca styczniowego, i Francuzki Sophie Emme Patte (1838–1889)[123]. W 1898 r. wyszła za mąż za Józefa Polikarpa Brudzińskiego. Po śmierci męża 18 grudnia 1917 r. pozostawała na utrzymaniu rodziny, mieszkając w Warszawie, początkowo przy ul. Czackiego 9, a następnie przy ul. Jasnej 10 m. 6. Powstanie warszawskie zastało ją w pustym mieszkaniu córki przy ul. Filtrowej 62 m. 61 na Ochocie, którego pilnowała w czasie, gdy domownicy przebywali na wakacjach w Laskach pod Warszawą. Potem, jak relacjonowała jej córka: „na Filtrowej Mamusię zastało powstanie i 10 dni w potwornych warunkach spędziła, wyszła z Warszawy przez słynny Zieleniak i obóz w Pruszkowie do Szymanowa, a potem do nas do Lasek”[124]. Wobec parcelacji w ramach reformy rolnej majątków w Szymanowie i Skotnikach, po krótkim pobycie tam i w pobliskim Maurycewie, znalazła się wraz z rodziną córki w Katowicach, gdzie jej zięć Tadeusz Rutkowski znalazł zatrudnienie[125]. Od końca 1947 r. przebywała w Warszawie, mieszkając wraz z rodziną córki w mieszkaniu przy ul. Filtrowej 62. Zmarła 25 marca 1954 r. w Warszawie i została pochowana obok swojego ojca na Powązkach w Warszawie[126].

Listy Tadeusza Brudzińskiego do matki jako źródło historyczne

Publikowane poniżej pięć listów Tadeusza Brudzińskiego do matki, Aliny Brudzińskiej, zostało napisanych w Londynie w okresie od 23 września 1940 do 22 maja 1941 r., na 31 kartach papieru listowego. Pisane one były, jak to zaznaczył ich autor, od początku bez zamiaru ich wysłania do adresatki, lecz z myślą, by w przypadku jego śmierci do rodziny dotarły informacje o jego losach. Z tego też powodu jest to źródło nietypowe – raczej pamiętnik niż epistolografia, pisany niemal na bieżąco, dotyczący wydarzeń niedawnych, a zatem dobrze pamiętanych. Pisane bez zamiaru publikacji, na świeżo, listy Tadeusza Brudzińskiego stanowią cenne źródło przede wszystkim dla dziejów Wilna w kampanii wrześniowej, epopei przedzierania się polskich oficerów przez Litwę, Łotwę i Szwecję do Francji, a przede wszystkim do formowania się, walk i losów oficerów i żołnierzy 1 (201) Pomorskiego Pułku Artylerii Ciężkiej w kampanii francuskiej. Zawierają także wtręty dokumentujące życie powszednie Londynu pod bombami niemieckimi i elementy codzienności ich autora, w tym zazwyczaj umykające uwadze badaczy kwestie łączności z okupowaną Polską i materialnych aspektów bytu na emigracji.

Listy Tadeusza Brudzińskiego do matki zostały przywiezione przez ich autora do Polski w 1947 r. Trudno określić, czy zostały wręczone matce, czy też pozostały w archiwum autora. W każdym razie później trafiły do rodziny Tadeusza Brudzińskiego, a następnie zostały przekazane niżej podpisanemu autorowi ich opracowania. Możliwość ich wydania stała się okazją do przypomnienia zarówno sylwetki autora listów, jak i wydarzeń, których był uczestnikiem lub świadkiem.

Oprócz tytułowych listów do matki autor edycji zdecydował się również dołączyć w aneksie cztery kartki wysłane przez matkę Tadeusza, Alinę Brudzińską, w 1941 r. do zaprzyjaźnionego z jej synem polskiego dyplomaty Antoniego Brzęka, przebywającego w Stanach Zjednoczonych. Zawarte w nich informacje, przeznaczone w znacznym stopniu dla syna, mimo oczywistych ograniczeń w przekazie, stanowią cenne uzupełnienie do listów Tadeusza Brudzińskiego, pokazując w pewnym stopniu losy i odczucia adresatki listów i jej bliskich.

Za udostępnienie kartek Aliny Brudzińskiej, a także innych dokumentów rodzinnych wykorzystanych w publikacji, cenne konsultacje i możliwość zamieszczenia zdjęć bohatera tej książki, znajdujących się w zbiorach rodzinnych, gorąco dziękuję Janowi Polaczkowi i Maciejowi Brudzińskiemu.

***

W edycji uwspółcześniono zasady pisowni, pozostawiając tylko charakterystyczne dla autora i epoki zwroty i słowa, sprzeczne z dzisiejszymi zasadami ortografii. Zastosowano jednolity format daty w nagłówkach. Starano się również uwzględnić w przypisach szczególnie dokładnie te osoby, które nie mają publikowanych biogramów. Brak przypisu biograficznego oznacza, że nie udało się znaleźć informacji dotyczących danej osoby. Objaśniono również wydarzenia, nazwy geograficzne i określenia, które mogłyby być niezrozumiałe dla dzisiejszego czytelnika. Niezbędne uzupełnienia wydawcy zaznaczono w nawiasach kwadratowych.

11. List Tadeusza Brudzińskiego z 23 IX 1940; ze zbiorów Tadeusza P. Rutkowskiego

[1] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie (dalej: AIPN), sygn. 0363/566, Pismo Tadeusza Brudzińskiego do Działu Skarg i Zażaleń KC PZPR, 6 VI 1952, k. 38.

[2] Por. m.in. T. Białas, Liga Morska i Kolonialna 1930–1939, Warszawa 1983; P. Puchalski, The Polish Mission to Liberia 1934–1938. Constructing Poland’s Colonial Identity, „The Historical Journal” 60, 2017, nr 4, s. 1071–1096; T. Szczerbina, Liberyjska przygoda II Rzeczypospolitej, „Arcana” 2019, nr 4, s. 183–196.

[3] T.P. Rutkowski, Józef Polikarp Brudziński (1874–1917). „Budował w dniach zamętu i zwątpienia…”, Warszawa 2017, s. 11–12.

[4] Szerzej zob. ibidem, passim.

[5] List Józefa Brudzińskiego do Janiny i Tadeusza Brudzińskich, Skotniki, 23 VII 1912, ze zbiorów rodziny, kopia w posiadaniu Tadeusza P. Rutkowskiego.

[6] T.P. Rutkowski, op. cit., s. 44–66.

[7] Ibidem, s. 66–75.

[8] Wojskowe Biuro Historyczne im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego (dalej: WBH), Centralne Archiwum Wojskowe (dalej: CAW), Kolekcja Akt Personalnych (dalej: KAP), Akta personalne (dalej: AP) Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841, Tadeusz Brudziński, Curriculum vitae, b.d., bpag.

[9] Ibidem.

[10] Tadeuszem Brudzińskim.

[11] Chodzi o Drużynę Skautów im. Zawiszy Czarnego, od 1916 – 16 Warszawską Drużynę Harcerzy im. Zawiszy Czarnego.

[12] Z dymem pożarów – pieśń skomponowana przez Józefa Nikrowicza, do której tekst napisał w 1847 Kornel Ujejski. Popularna od Wiosny Ludów, w czasie powstania styczniowego pełniła rolę hymnu narodowego.

[13] Stanisław Rewoliński (1894–1920) – harcerz, żołnierz POW, I Brygady Legionów Polskich i WP, por. Od 1912 w harcerstwie, drużynowy 2 Warszawskiej Drużyny Harcerzy im. hetmana Stanisława Żółkiewskiego, współzałożyciel Drużyny Skautów im. Zawiszy Czarnego. Wyszedł z Warszawy wraz batalionem warszawskim POW, do grudnia 1916 kapral w I Brygadzie Legionów, następnie w POW w Warszawie, działał nadal w harcerstwie, od 1917 student filologii na UW, od XI 1918 w WP. Zginął 25 V 1920 jako żołnierz 3 ppleg. w walkach nad Berezyną, zamordowany przez bolszewików.

[14] Prawdopodobnie Piotr Olewiński (1895–1962) – działacz harcerski, żołnierz Legionów Polskich, następnie WP, poseł na sejm 1928–1935, senator RP 1935–1938. W omawianym okresie m.in. współtwórca Drużyny Skautów im. Zawiszy Czarnego, przewodniczący Rady Drużynowych, członek Batalionu Warszawskiego POW, żołnierz I Brygady Legionów.

[15] Być może Jerzy Wądołkowski (1895–1964) – działacz harcerski, żołnierz Legionów Polskich, oficer WP. Współtwórca Drużyny Skautów im. Zawiszy Czarnego. Członek Batalionu Warszawskiego POW, z którym wstąpił do Legionów.

[16] Nie udało się ustalić nazwiska tej osoby. Być może chodziło o Bohdana Pniewskiego, również wówczas harcerza Drużyny Skautów im. Zawiszy Czarnego, który przejął drużynę po wymarszu Batalionu Warszawskiego POW.

[17] Aleksander Kakowski (1862–1938) – ksiądz katolicki, arcybiskup metropolita warszawski 1913–1938.

[18] Pamiętnik Janiny Brudzińskiej, ze zbiorów Jana Polaczka, kopia w posiadaniu Tadeusza P. Rutkowskiego.

[19] T.P. Rutkowski, op. cit., s. 201.

[20] Por. ibidem, s. 65–66.

[21] WBH, CAW, KAP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841, Tadeusz Brudziński, Curriculum vitae, b.d., bpag.

[22] Ibidem.

[23] Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego (dalej: AUW), Akta studenckie Tadeusza Brudzińskiego, Rp. 6946, Odpis świadectwa dojrzałości Tadeusza Brudzińskiego, 10 VI 1919, bpag.; WBH, CAW, KAP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841, Karta ewidencyjna Tadeusza Brudzińskiego, 25 IV 1925 r., bpag.

[24] WBH, CAW, KAP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841, Wyciąg z księgi kar 1 baterii 11 Kresowego pac, b.d., bpag. Z kolei w skierowaniu na kurs stwierdzono: „Wymieniony jest jedynym studentem w 1 baterii 11 Kres[owego] P.A.C. i jako inteligentny i dobry żołnierz zasługuje na przyjęcie”; ibidem, Karta służbowa, Grudziądz, 7 II 1920, podpisał dowódca 1 baterii 11 Kresowego pac,-por. Zajdel, bpag.

[25] Ibidem, Tadeusz Brudziński, Curriculum vitae, b.d., bpag.; AUW, Akta studenckie Tadeusza. Brudzińskiego, Rp. 6946, Tadeusz Brudziński, Życiorys, 11 XI 1920, bpag.

[26] WBH, CAW, KAP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841, Karta ewidencyjna Tadeusza Brudzińskiego, 4 IV 1925, bpag.

[27] Jak pisał: „Przydzielony do Szkoły Podch[orążych] Artyl[erii] w Poznaniu na kurs oficerów rezerwy pod dowództwem podpułkownika [Antoniego] Durskiego, kurs otwarty specjalnie dla studentów”; ibidem, bpag.; WBH, CAW, KAP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841, Świadectwo ukończenia 1 kursu oficerów rezerwowych przy Szkole Podchorążych Artylerii, b.d., bpag.

[28] WBH, CAW, KAP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841, Karta ewidencyjna Tadeusza Brudzińskiego, 4 IV 1925, bpag.

[29] Ibidem.

[30] WBH, CAW, KAP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841, Karta ewidencyjna Tadeusza Brudzińskiego, 25 IV 1925, bpag.; WBH, CAW, KAP, Akta Ewidencji Personalnej (dalej: AEP) Tadeusza Brudzińskiego, sygn. II.56.13781, Lista kwalifikacyjna Tadeusza Brudzińskiego, b.d. [1925]; ibidem, Życiorys Tadeusza Brudzińskiego, kapitana rezerwy art., 28 VIII 1947, k. 3.

[31] WBH, CAW, KAP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841, Karta ewidencyjna Tadeusza Brudzińskiego, b.d., pkt. 22, 25.

[32] Archiwum Centralne SGGW, Akta studenckie Tadeusza Brudzińskiego, Podanie Tadeusza Brudzińskiego o przyjęcie na studia w SGGW, 6 XI 1920, bpag.

[33] AUW, Akta studenckie Tadeusza Brudzińskiego, Rp. 6946, Podanie Tadeusza Brudzińskiego, 11 XI 1920; ibidem, Karta przyjęcia na W[ydział] P[rawa] i A[dministracji] UW, b.d., bpag.

[34] W aktach studenckich T. Brudzińskiego brak dyplomu, zapis o jego wydaniu znajduje się na karcie immatrykulacji z 1920 r. Potwierdza go także zaświadczenie wydane przez Dziekanat Wydziału Prawa UW 22 X 1947; AUW, Akta studenckie Tadeusza Brudzińskiego, Rp. 6946, bpag. Odpis dyplomu z 1 VII 1925 znajduje się natomiast w WBH, CAW, KAP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841,-bpag.

[35] Mgr inż. Tadeusz Brudziński, „Postępy Nauk Rolniczych” 1960, nr 2, s. 157.

[36] WBH, CAW, KAP, AEP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. II.56.13781, Życiorys Tadeusza Brudzińskiego kapitana rezerwy art., 28 VIII 1947, k. 3.

[37] Ibidem.

[38] Mgr inż. Tadeusz Brudziński, „Postępy Nauk Rolniczych” 1960, nr 2, s. 157; WBH, CAW, KAP, AEP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. II.56.13781, Życiorys Tadeusza Brudzińskiego kapitana rezerwy art., 28 VIII 1947, k. 3; WBH, CAW, KAP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841, tłumaczenie dyplomu, 15 VI 1931, k. 38.

[39] „1931/[19]33 odbyłem praktykę w handlu zbożem w Chicago i Kansas City, objechałem również samochodem Stany Zjednoczone”; WBH, CAW, KAP, AEP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. II.56.13781, Życiorys Tadeusza Brudzińskiego kapitana rezerwy art., 28 VIII 1947, k. 3.

[40] Ibidem.

[41] Jak pisał Brudziński w 1952 r.: „Zaangażowany zostałem do tej instytucji przez Polros na polecenie Adama Rosego w charakterze eksperta – ekonomisty. Spędziłem w Moskwie 6 miesięcy od 25 września 1933 do 1 kwietnia 1934 na stanowisku zastępcy kierownika importu. W ciągu całego mojego pobytu w Moskwie łączyły mnie jak najlepsze stosunki zarówno z Radziecko-Polską Dyrekcją, jak i z radzieckimi kolegami. […]. Wyszedłem z Sowpoltorgu na skutek jego likwidacji”; AIPN, sygn. 0363/566, Pismo Tadeusza Brudzińskiego do Działu Skarg i Zażaleń KC PZPR, 6 VI 1952, k. 39.

[42] T. Białas, op. cit., s. 208; por. AIPN, sygn. 0363/566, Oświadczenie Tadeusza Brudzińskiego w sprawie Liberii, 6 VI 1952, k. 41.

[43] T. Białas, op. cit., s. 208–209.

[44] Ibidem, s. 208–213.

[45] Brudziński Zygmunt, w: S. Łoza, Czy wiesz kto to jest, Warszawa 1938, s. 76. Prawdopodobnie chodziło o miasto Seles w zachodniej Angoli.

[46] Ibidem.

[47] Tadeusz Brudziński podał, że o przyjęcie tej funkcji zwrócił się do niego sekretarz LMiK Michał Pankiewicz, a jako osobę, która go poleciła, wymienił swojego znajomego Rudolfa Rathausa, byłego wicekonsula w Chicago, który wkrótce objął stanowisko konsula honorowego RP w Monrovii. Jak pisał: „wybrano mnie ze względu na to, że dominującym czynnikiem w Liberii był Firestone i że uważano w Liberii, że moja znajomość Stanów i zagadnień kauczukowych (ograniczających się zresztą jedynie do zwiedzenia koncernu Goodyear w Acron [właśc. Akron – T.P.R.]) właśnie na Liberię jest potrzebna”; AIPN, sygn. 0363/566, Oświadczenie Tadeusza Brudzińskiego w sprawie Liberii, 6 VI 1952, k. 41.

[48] Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej: AAN), Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (dalej: AMSZ), sygn. 4462, Sprawozdanie Tadeusza Brudzińskiego dla LMiK, 27 XII 1934, k. 6–9. Jak pisał: „Moja rola po przyjeździe konsula się kończy”; ibidem, k. 9.

[49] Ibidem, k. 7–8.

[50] AAN AMSZ, sygn. 4462, Sprawozdanie Rudolfa Rathausa dla prezesa LMiK gen. Gustawa Orlicz-Dreszera, 4 II 1935, k. 22.

[51] Ibidem, Sprawozdanie konsula honorowego RP w Liberii Rudolfa Rathausa dla MSZ, 27 III 1935, k. 29–30.

[52] Ibidem, k. 30.

[53] Ibidem. Potwierdza to powojenną relację Brudzińskiego, który pisał: „Oświadczam z całym naciskiem, że nie tylko nie miałem absolutnie nic [wspólnego – T.P.R.] z wszelkimi zakusami na Liberię, ale wprost przeciwnie byłem zawsze gorącym obrońcą tego kraju zarówno w stosunku do bezsensownych poczynań małej na szczęście grupki Polaków jak i w stosunku do ekspozytur wszelkiego rodzaju imperializmów gospodarczych w samej Liberii, a w szczególności koncernu Firestone’a (bank i plantacje kauczuku) i grupy holenderskiej (diamenty i złoto)”; AIPN, sygn. 0363/566, Pismo Tadeusza Brudzińskiego do Działu Skarg i Zażaleń KC PZPR, 6 VI 1952, k. 39.

[54] AIPN, sygn. 0363/566, Oświadczenie Tadeusza Brudzińskiego w sprawie Liberii, 6 VI 1952, k. 42–43.

[55] AAN, AMSZ, sygn. 4463, Tłumaczenie odpisu pisma prezydenta Liberii Edwina Barclaya do Tadeusza Brudzińskiego, 1 II 1936, k. 24.

[56] Ibidem.

[57] AAN, Ambasada RP w Berlinie, sygn. 149, Resume z Konferencji odbytej w Ministerstwie Spraw Zagranicznych u P. W. Dyrektora Potockiego w sprawie powrotu p. Tadeusza BRUDZIŃSKIEGO na rok do Liberii w charakterze rzeczoznawcy finansowego przy Rządzie Liberyjskim, k. 2–3 (również AAN, AMSZ,-sygn. 4463, k. 31–33).

[58] Ibidem, k. 2.

[59] Ibidem, k. 2–3.

[60] Ludwik Anigstein (1891–1975) – lekarz, specjalista chorób zakaźnych. Ukończył Uniwersytet w Heidelbergu 1913, następnie Uniwersytet w Dorpacie 1915. Habilitacja na Uniwersytecie Poznańskim 1923. Doradca sanitarny rządu Liberii 1935–1938.

[61] AAN, Ambasada RP w Berlinie, sygn. 149, Resume z Konferencji odbytej w Ministerstwie Spraw Zagranicznych u P. W. Dyrektora Potockiego w sprawie powrotu p. Tadeusza BRUDZIŃSKIEGO na rok do Liberii w charakterze rzeczoznawcy finansowego przy Rządzie Liberyjskim, k. 3.

[62] Por. T. Białas, op. cit., s. 220–221.

[63] Ibidem, s. 221–222.

[64] AAN, AMSZ, sygn. 4463, List konsula honorowego RP w Liberii Stefana Paprzyckiego do MSZ, 5 IX 1936, k. 41–42; ibidem, List Z[arządu] G[łównego] LMiK do dyr. Wiktora Drymmera w MSZ, z załączoną kopią listu Tadeusza Brudzińskiego do autora artykułu „Poland wants Liberia”, zamieszczonego w piśmie „The African Morning Post” z 21 VIII 1936, Nnamdi Azikiwe, k. 62–64. List Brudzińskiego, wobec zastrzeżeń wniesionych doń przez prezydenta Liberii, nie został wysłany.

[65] T. Białas, op. cit., s. 223.

[66] P. Puchalski, op. cit., s. 1089.

[67] Ibidem. Sam Brudziński podał, że otrzymał Komandorię Orderu Odrodzenia Afryki (Liberia); AAN, Centralny Urząd Planowania (dalej: CUP), AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. 4397, Kwestionariusz osobowy, bpag.

[68] WBH, CAW, KAP, AEP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. II.56.13781, Życiorys Tadeusza Brudzińskiego kapitana rez. art., 28 VIII 1947, k. 3.

[69] WBH, CAW, KAP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841, Roczne uzupełnienie listy kwalifikacyjnej Tadeusza Brudzińskiego, za rok 1933, bpag.

[70] Ibidem, Roczne uzupełnienie listy kwalifikacyjnej Tadeusza Brudzińskiego, za rok 1929, bpag. Dowódca baterii wystawił mu wówczas ocenę bardzo dobrą, a wyżsi dowódcy, wraz z dowódcą 18 DP, płk. Czesławem Młotem-Fijałkowskim – dobrą.

[71] Ibidem, Roczne uzupełnienie listy kwalifikacyjnej Tadeusza Brudzińskiego, za rok 1933, bpag.

[72] Ibidem.

[73] WBH, CAW, KAP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841, Roczne uzupełnienie listy kwalifikacyjnej Tadeusza Brudzińskiego, za rok 1938, bpag. Listę podpisali dowódca baterii mjr Jan Walasek i komendant Szkoły ppłk Józef Kalandyk. Ten ostatni uznał, że Brudziński nadaje się w okresie wojny na stanowisko dowódcy baterii.

[74] Datę 1 września, która nie wynika wprost z publikowanej korespondencji, podał Brudziński w życiorysie z 1 VIII 1952; AAN, Centralny Instytut Rolniczy (dalej: CIR), AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. 130, k. 18.

[75] M. Szczurowski, Artyleria Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w II wojnie światowej, Toruń 2001, s. 53.

[76] Z. Kosior, Bitwa pod Lagarde. Studium, red. W. Biegański, Warszawa 1965, s. 137.

[77] Opis tych uroczystości zob. Dzienniki czynności Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza 1939–1947, t. 1: 1939–1942, oprac. J. Piotrowski, Wrocław 2004, s. 151.

[78] M. Szczurowski, op. cit., s. 54.

[79] Ibidem.

[80] Ibidem, s. 64.

[81] Ibidem, s. 71.

[82] Ibidem, s. 74.

[83] Ibidem, s. 80–81.

[84] WBH, CAW, KAP, AEP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. II.56.13781, k. 2.

[85] AAN, CIR, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. 130, Ankieta personalna Tadeusza Brudzińskiego, 1 III 1954, k. 10; Artyleria polska. Kampania francuska 1940. Materiały do księgi pamiątkowej artylerii polskiej na Zachodzie 1940–1945, red. A. Blum, Londyn 1983, s. 55.

[86] W piśmie do KC PZPR z 1952 r. Brudziński scharakteryzował ten kurs następująco: „Kursy trwały po 4 miesiące. […]. Początkowo kursy były czysto amerykańskie, począwszy od czwartego kursu, który rozpoczął się w maju 1943 r., rezerwowano pewną ilość miejsc dla oficerów alianckich angielskich, francuskich, polskich, holenderskich, norweskich i belgijskich. Na moim kursie na 150 kursantów było 10 oficerów alianckich – oprócz 2-ch starszych pułkowników brytyjskich, sami oficerowie rezerwy. […]. Kursy były ściśle fachowe (organizacja armii amerykańskiej, historia, geografia, stosunki gospodarcze w krajach nieprzyjacielskich i zajętych przez nieprzyjaciela, zagadnienia administracyjne, prawne, sanitarne i t.p.), a na skutek braku w owym czasie doświadczeń okupacyjnych – czysto teoretyczne. Kursy nie miały absolutnie aspektu politycznego”; AIPN, sygn. 0363/566, Pismo Tadeusza Brudzińskiego do Działu Skarg i Zażaleń KC PZPR, 6 VI 1952, k. 39.

[87] AAN, CUP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. 4397, Życiorys Tadeusza Brudzińskiego, 15 X 1947, bpag.

[88] AIPN, sygn. 0363/566, Pismo Tadeusza Brudzińskiego do Działu Skarg i Zażaleń KC PZPR, 6 VI 1952, k. 39.

[89] AAN, CUP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. 4397, Życiorys Tadeusza Brudzińskiego, 15 X 1947, bpag.

[90] Ibidem, Podanie o pracę, 18 X 1947.

[91] AIPN, sygn. 0363/566, Kopia podania Tadeusza Brudzińskiego o zatrudnienie w MSZ, 15 IX 1947, wraz z załącznikami, k. 87–90. Co ciekawe, z zachowanych akt MBP wynika, że ministerstwo to nie zgłaszało początkowo sprzeciwu wobec zatrudnienia Brudzińskiego w MSZ. Na piśmie z pozytywną decyzją w tej sprawie widnieje jednak adnotacja czerwonym ołówkiem „nie”, z datą 19 X 1948. W ślad za tym wystawiono kolejne pismo, tym razem już z opinią negatywną, które w przeciwieństwie do poprzedniego zostało wysłane; ibidem, Pisma kpt. Jerzego [?] Załuski do Biura Personalnego MSZ, październik 1948, k. 103, 106. Data tej korespondencji świadczy, że sprawa ewentualnego zatrudnienia Brudzińskiego w MSZ mogła być aktualna także w roku 1948.

[92] Czesław Bobrowski (1904–1996) – ekonomista, prawnik, polityk. Absolwent Wydziału Prawa UW, zatrudniony w Ministerstwie Przemysłu i Handlu 1928–1929, dyr. Sowpoltorgu w Moskwie 1931–1932, dyr. Departamentu Ekonomicznego w Ministerstwie Rolnictwa i Reform Rolnych 1935–1939, redaktor naczelny pisma „Gospodarka Narodowa”. W czasie II wojny światowej żołnierz Armii Polskiej we Francji, od 1943 w urzędnik rządu RP w na uchodźstwie. 1945–1948 prezes CUP, następnie ambasador w Sztokholmie, w 1948 pozostał na emigracji we Francji. Od 1957 do 1968 prof. UW.

[93] Jacek Rudziński (1906–1980) – ekonomista, wiceprezes CUP 1945–1947; por. PSB, t. 33, Wrocław–Kraków 1991–1992, s. 19.

[94] Być może Paweł Zaleski (1915–2010) – ekonomista. Absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (1939). W czasie wojny na emigracji, m.in. 1943–1945, po wojnie asystent wicepremiera i ministra rolnictwa i reform rolnych Stanisława Mikołajczyka. Zatrudniony w CUP 1947, w tym samym roku uciekł z Polski. Pozostał na emigracji w Stanach Zjednoczonych.

[95] Piotr Kaltenberg (1908–1983) – ekonomista. Absolwent SGH (1933), następnie pracownik Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych. Po wojnie zatrudniony m.in. w Komitecie Ekonomicznym Rady Ministrów, 1947–1948 w CUP.

[96] Janusz Wakar (1910–1979) – ekonomista, urzędnik. Zatrudniony w CUP 1947–1948.

[97] Stefan Królikowski (1895–1984) – w czasie wojny m.in. zastępca szefa sekcji ekonomiczno-rolnej Ministerstwa Przemysłu Handlu i Żeglugi rządu RP na emigracji. Po II wojnie światowej wrócił do Polski, zatrudniony w MSZ. Królikowski podał, że znał Brudzińskiego zarówno przed wojną (1931–1939) z pracy w Związku Izb i Organizacji Rolniczych, jak i w czasie wojny (1944–1945) z pracy w UNRRA; AAN, CUP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. 4397, Kwestionariusz wypełniony przez Stefana Królikowskiego, 8 I 1948, bpag.

[98] Tadeusz Łychowski (1900–1967) – prawnik, ekonomista. Przed wojną m.in. naczelnik wydziału w Ministerstwie Przemysłu i Handlu, w czasie wojny urzędnik rządu RP na uchodźstwie, kierownik sekcji ekonomiczno-rolnej Ministerstwa Przemysłu Handlu i Żeglugi, po wojnie m.in. w CUP 1946–1947 i MSZ, wykładowca w Szkole Głównej Służby Zagranicznej, Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych 1950–1954, prof. UW 1956–1967.

[99] Tadeusz Mierzyński (1899–1987) – ekonomista. Uczestnik powstania warszawskiego. Po wojnie m.in. pracownik NBP. W opinii wystawionej na prośbę CUP podał, że znał Brudzińskiego od 1919, a także podkreślił jego „wybitne zdolności i znakomitą znajomość języków obcych”; AAN, CUP, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. 4397, Kwestionariusz wypełniony przez Tadeusza Mierzyńskiego, 19 XI 1947, bpag.

[100] Ibidem, Życiorys Tadeusza Brudzińskiego, 15 X 1947, bpag.

[101] Ibidem, Uzasadnienie wniosku o przyznanie Tadeuszowi Brudzińskiemu wyższego wynagrodzenia, 21 XI 1947, bpag.

[102] Ibidem, Pismo naczelnika Wydziału Organizacyjnego CUP do Prezydium Rady Ministrów, Komisji do Spraw Wyjątkowych Uposażeń, 17 XII 1947, bpag. Zgoda została uzyskana i Brudziński otrzymywał płacę w wysokości 22 tys. zł, co było wówczas kwotą znaczną.

[103] Ibidem, Notatka, 1 VI 1948, podpisał Jacek Rudziński, bpag.

[104] [red.], Rozmaryn (Rosmarin, Rozmaryn-Kwieciński) Stefan (1908–1969), w: PSB, t. 32, Wrocław–Kraków 1989–1991, s. 396–397.

[105] Archiwum NBP, Akta osobowe Tadeusza Brudzińskiego, Podanie o pracę Tadeusza Brudzińskiego, 2 VI 1948, bpag.

[106] Ibidem, Pismo NBP do Tadeusza Brudzińskiego, 4 X 1951, bpag.

[107] AAN, CIR, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. 130, Ankieta personalna Tadeusza Brudzińskiego, III 1954, bpag.

[108] Archiwum NBP, Akta osobowe Tadeusza Brudzińskiego, Pismo Wydziału Kadr NBP do Wydziału Kadr Centralnego Instytutu Rolniczego, 3 X 1952, bpag.

[109] Ibidem.

[110] AIPN, sygn. 0363/566, Pismo Tadeusza Brudzińskiego do Działu Skarg i Zażaleń KC PZPR, 6 VI 1952, k. 38.

[111] Ibidem, k. 40.

[112] Ibidem. Wyraźnie przy tym zaznaczył Brudziński swoją niechęć do opuszczenia Warszawy, co może świadczyć, że obawiał się skierowania na prowincję.

[113] AIPN, sygn. 0363/566, Pismo Wydziału Kadr Komitetu Warszawskiego PZPR do Miejskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie, 26 VII 1952, k. 45.

[114] Ibidem. Por. podanie Tadeusza Brudzińskiego o przyjęcie do pracy w CIR z 1 VIII 1952. Widnieje na nim odręczna adnotacja: „Uzgodniono z prof. i Nacz. Holnickim do dz. Planowania od 1 IX 52 r. w gr. IV nauk. na okres próbny sam. prac. nauk.” Dyrektorem CIR był wówczas prof. dr Mieczysław Birecki z SGGW.

[115] AIPN, sygn. 0363/566, Wyciąg z doniesienia W[ydziału] O[chrony] NBP, 26 VI 1950, k. 79.

[116] Ibidem, Doniesienie nr 126/51. Część II, 2 III 1951, k. 117.

[117] Por. AIPN, sygn. 0363/566, k. 118–135. Wystąpiono w tej sprawie do Głównego Zarządu Informacji WP, UBP na m.st. Warszawę, który z kolei wznowił działania rozpoznawcze w miejscu zamieszkania Tadeusza Brudzińskiego.

[118] AIPN, sygn. 01208/47, Akta śledcze Zygmunta Brudzińskiego. Nazwisko Tadeusza Brudzińskiego przewija się w aktach śledztwa jego brata, przypisano mu m.in. pełnienie służby w Oddziale VI Sztabu NW, zajmującym się łącznością z podziemiem w Polsce, nic jednak nie świadczy, że fakt ten mu zaszkodził. WUBP w Kielcach poprosił we wrześniu 1950 o sprawdzenie, czy na terenie Warszawy zamieszkuje Tadeusz Brudziński, zatrudniony w NBP. Odpowiedź wysłano dopiero w maju 1951, ale nic nie wskazuje, by korespondencja ta spowodowała powiązanie sprawy aresztowania Zygmunta Brudzińskiego z osobą jego brata; AIPN, sygn. 0363/566, k. 142–143.

[119] Mgr inż. Tadeusz Brudziński, „Przegląd Naukowej Literatury Zootechnicznej” 6, 1960, nr 2(62), s. 158.

[120] W aktach personalnych Tadeusza Brudzińskiego znajduje się pismo do niego z Wydziału Kadr CIR, w którym stwierdzono, że decyzję w tej sprawie miał podjąć przewodniczący Komitetu Nauk Rolniczych Polskiej Akademii Nauk; AAN, CIR, AP Tadeusza Brudzińskiego, sygn. 130, bpag. Nie ma jednak raczej wątpliwości co do politycznych motywów tej decyzji. W aktach tych znajduje się odręczna notatka, prawdopodobnie odpis informacji Wydziału Kadr NBP (lub Działu Ochrony UB w NBP), w której zawarto charakterystykę Brudzińskiego z okresu pracy w NBP, a jednocześnie stwierdzenie: „Sympatyk ustroju dem[okracji] zachodniej”; ibidem, bpag.

[121] Mgr inż. Tadeusz Brudziński, „Przegląd Naukowej Literatury Zootechnicznej” 6, 1960, nr 1(23), s. 4.

[122] Ibidem, s. 4–5.

[123] T.P. Rutkowski, op. cit., s. 38; Kopia nekrologu Sophie Patte, ze zbiorów Jana Polaczka, kopia w posiadaniu Tadeusza P. Rutkowskiego.

[124] List Janiny Rutkowskiej do Tadeusza Brudzińskiego, Katowice, 14 XII 1945, ze zbiorów Jana Polaczka, kopia w posiadaniu Tadeusza P. Rutkowskiego.

[125] Ibidem.

[126] Informacja Jana Polaczka.

Listy Tadeusza Brudzińskiego do matki, Aliny z Mierzejewskich Brudzińskiej

1

Londyn, 23 września [19]40 r.

Kochana Mamusiu

Ponieważ nie ma możliwości komunikowania się bez prawdopodobnych szykan i przykrości, o ile nie gorzej ze strony okupantów, a z drugiej strony, ponieważ nie wiadomo, jak to się wszystko skończy i czy się w ogóle będziemy mogli jeszcze kiedy zobaczyć postanowiłem pisać do Mamusi listy nie wysyłając ich. W ten sposób, jeżeli nie będę mógł kiedyś wszystkiego opowiedzieć, będzie Mamusia wiedziała, co się ze mną działo od czasu pamiętnego dnia rozłąki do końca. Zacznę od początku, opisując w skrócie cały przebieg mojego-życia i przygód, powracając w następnych listach do szczegółów.

Wyjechałem z Warszawy dopiero o 3ej rano, coś w 2 czy 3 godziny po odejściu Zygmunta[1] z Dworca, jakimś parszywym pociągiem towarowym. Jechałem z kilkoma oficerami i masą rezerwistów, z których nawiasem mówiąc pewno żaden nie dostał się już do walczącego oddziału. Duch był podziwu godzien u ludzi, którzy niekiedy po 2–3 dni w szalonych niewygodach i bez jakiejkolwiek ciepłej strawy byli już w drodze.

Do Białegostoku po kilkakrotnych przesiadaniach dobiłem dopiero 2 września wieczorem. Chciałem oczywiście dostać się do Osowca[2]. W komendzie stacji dowiedziałem się jednak, że oficerowie rezerwy zgłaszający się do Osowca mają być kierowani do Sokółki[3]. Pociąg o 5ej rano. Wobec tego udałem się czym prędzej do miasta do hotelu, aby choć trochę się przespać. Wstałem o 3^30 rano, aby zdążyć na pociąg. Ale! Ani o 5ej ani później o żadnym pociągu nawet nie było mowy. Razem z kilkoma oficerami wsiedliśmy na dwie lokomotywy idące do Wilna i około 10ej rano byliśmy w Sokółce (koło Grodna). To było 3ego września. W Sokółce był jakiś punkt zborny piechoty[4]. Trzymano nas tam w zupełnej bezczynności do 9ego wieczorem. Były to dnie okropne. Wiadomości wprost zatrważające z frontu, którego niestety nie było, przy beznadziejnej bezczynności były zabójcze – wobec tego naloty, które mieliśmy po kilka razy dziennie, zresztą niezbyt groźne, nie robiły wrażenia. 9ego dały się już słyszeć głuche odgłosy strzałów artyleryjskich, wieczorem cały ośrodek załadowano do Wilna. Podróż odbyła się bez przeszkód. 10ego rano byliśmy w Wilnie. W transporcie okazało się około 150 artylerzystów, w tym 3 oficerów. Wszystkich nas, po zgłoszeniu się u płk. Batorego[5] przydzielono do jednej z Baterii Ośrodka Zapasowego Art[ylerii] N[r] 3 w Wilnie.

Ludzi była masa. Jeść było co, ze spaniem gorzej. Z uzbrojeniem już całkiem źle. W dniu mojego przyjazdu wyruszał ostatni świeżo sformowany 2 bateryjny dywizjon na front. Jak się później okazało, po jego wyjeździe w całym Wilnie pozostało 8 dział i to różnych rodzajów i kalibrów. Karabinów nie starczało nawet na połowę stanu. Sprzęt i uzbrojenie miały przyjść z innych ośrodków na wschodzie, nic już jednak nie przyszło – nie stało czasu.

Te kilka dni w Wilnie były równie okropne jak te w Sokółce. W dalszym ciągu bezczynność, artylerii formować nie było można, na tyle co starczyło karabinów sformowano baterie piesze, z resztą nie wiadomo było co robić, z oficerami nadwyżkowymi, do których i ja należałem, również. Tymczasem zaczęto przygotowywać obronę Wilna (przed Niemcami). Wypchnięto trochę piechoty i owe piesze baterie na przedmieścia i zaczęto formować plutony i działony z owych nieszczęsnych 8 dział. 6 było już gdzieś na pozycjach, pozostały 2 haubice. Tu zdawało się, że mi się szczęście uśmiechnie, ponieważ w danej chwili nie było nikogo z oficerów. Na miejscu pułk[ownik] Geniusz[6], szef art[ylerii] obrony Wilna, kazał mi zorganizować 2 działony i wyruszyć na szosę w stronę Mołodeczna[7]. Miało to miejsce już 17ego, kiedy wiadomość o haniebnej zdradzie Rosji[8] zmusiła Dowództwo do zmiany frontu obrony. Szybko moja radość minęła i ogarnęło mnie przerażenie: obsługa była nawet niezła, chociaż ani jednego człowieka nie znałem (ćwiczyli ich i opiekowali się nimi 2-aj oficerowie, których nazwisk nie pamiętam i którzy z nimi przyjechali z Lidy[9], czy też Nowej Wilejki[10]), ale konie przyprowadzili dopiero tego dnia rano, a uprząż zupełnie nie dopasowana, wystarczała tylko na 2 czwórki! (zamiast 4 szóstek), i to pomieszano szpicową ze środkową. Pocisków wszystkiego 72 i na dobitkę haubice setki[11], których nie widziałem na oczy, zamiast 75[12], które tak dobrze znam. Na pewno nie dałbym sobie rady z tym wszystkim (6 godzin czasu na „zorganizowanie” plutonu). Wymarsz w nocy! W ostatniej chwili zjawili się jednak owi oficerowie z Nowo - Wilejki, wobec czego zmieniono rozkazy i z plutonem poszli oni, a ja znów zostałem w koszarach. Nastrój był niewesoły i wszystko, co miało broń było na posterunkach w mieście i poza miastem. Wyszedł element najlepszy, czysto polski. Nie było to oczywiście wojsko w pełnym tego słowa znaczeniu, raczej luźne oddziały wojskowe, ale w porównaniu z tym, co zostało w koszarach – to było złoto!

W koszarach zostali przede wszystkim chorzy, a poza tym cały chłam mniejszości narodowych, oczywiście bez broni, w znacznej części bez mundurów (kompletu nie miał ani jeden). A tu kazali (płk Batory) porozdawać karabiny (ostatnie!) oficerom i podchorążym w związku z możliwymi wystąpieniami mętów przy zbliżaniu bolszewików. Wiadomości z reszty Polski były już wtedy beznadziejne. Człowiek żył w tępym odrętwieniu, w śnie koszmarnym. 18ego popołudniu pamiętam, była u nas odprawa artylerii. W tym czasie Radio Wileńskie[13] i gazety podały fantastyczną nowinę: że wojska sowieckie ustępują z granic Rzeczpospolitej, że wszyscy sąsiedzi Niemiec wypowiedzieli jej [Rzeszy] wojnę, że w Berlinie rewolta itp. Ludzie byli tak ogłupiali i nieszczęśliwi, że nawet taka strasznie idiotyczna bujda wzięła ich z miejsca. Uwierzyli. Nastąpiło jakieś odprężenie nerwów, jakieś uczucie niesamowitej ulgi. Oświetlone a giorno[14] miasto ten niesamowity nastrój podparło. I w tym momencie, około godz. 7^30 wieczorem rozkaz D[owództwa] O[bszaru] Warow[nego]: zebrać ludzi i maszerować w stronę Landwarowa[15]. Do granicy! A więc koniec! W tym momencie człowiek przestał w ogóle cośkolwiek czuć i rozumieć. Długą kolumną, nieubrane i nieuzbrojone, i co najważniejsze niepolskie wojsko wysunęło się z koszar. Na czele około 300 ludzi por. Kalina[16], ja na końcu (część rzeczy powierzyłem uprzednio kpt. Giedrojć[17], resztę miał ordynans: plecak i mała skórzana walizeczka. Na sobie miałem mundur, płaszcz, 4 paczki papierosów, rewolwer i karabin – jechałem na nieprawdopodobnej habecie[18] konno). Ani Kalina, ani ja nie znaliśmy Wilna. Którędy do Landwarowa. Wśród żołnierzy znalazł się przewodnik. Po co ich ciągnąć tych „żołnierzy” za granicę, nie lepiej kazać się rozejść? Wtedy myśl ta do świadomości nie doszła jeszcze, powstała później, w obozie internowanych, zresztą nie było rozkazu. W środku miasta tłumy ludności. Krzyczą niech żyje wojsko. Nic nie rozumiem: czy oni jeszcze wierzą w tamte kłamstwa? Nie wiedzą, że bolszewickie patrole (tanki[19]) są pod miastem. Skręcamy w boczną ulicę. U czoła kolumny strzały. Karabin maszynowy. Jedna chwila i cała kolumna po prostu wsiąkła w otaczające podwórza domów i ogrody. Zostałem sam, konno na środku ulicy. Myślę: jeszcze jedna salwa i zostanę tu na bruku w obcym mieście.

Co robić? Zawracam bez jakiejkolwiek nadziei wydostania się z miasta. Zewsząd słychać pojedyncze strzały – to Żydzi strzelają z okien i bram[20]. Po chwili napotkani przechodnie wskazują drogę. Stopniowo coraz więcej wojskowych, pojedynczo, grupkami. Wreszcie samochody, wozy, całe kolumny policji. Jestem w strumieniu dążących na Litwę. Gdy myślę o tej chwili, do dziś dnia jest mi okropnie wstyd. Czego? Cóż może jeden człowiek z 30-oma nabojami przeciw tankom. A jednak opuścić Wilno, na rozkaz prawda, ale bez strzału, paskudne wspomnienie... Jadę stępa. 35 km. tej koszmarnej drogi. Deszczyk mży, przede mną i za mną kilometry światełek, to samochody. Co chwila robią się zatory. W środku drogi samochód osobowy, wyrwawszy z zatoru, który tylko co minąłem, najeżdża na mnie, zwala z konia. Nic, tylko siniak i podarty płaszcz. O 4ej rano dojeżdżamy do granicy. Bariera. Litewskie wojsko. Samochody kierują gdzieś w lewo. Co robić. Każą oddać broń. Wziął go jakiś wariat „partyzant”. Rewolwer, stary zardzewiały gruchot rzucam. Przyczepiają się do lornetki – oddaję i idę prosto przed siebie.

24 wrz[eśnia] [1940 r.]

Może najgorszą rzeczą w tym okresie był absolutny brak, już nie kogoś bliskiego, ale w ogóle kogoś chociaż trochę znajomego. Sami obcy. Idąc tak prosto przed siebie ni to drogą, ni to szosą doszedłem do miasteczka zdaje się Jewie[21], gdzie było już sporo oficerów. 18ego wieczorem nic nie jadłem. 19ego na granicy któryś z ziemian, uciekający przed Bolszewikami wozem, dał mi szklankę mleka. Teraz też nic nie można było kupić, chociaż miałem przy sobie przeszło 1.000 zł. Oficerowie litewscy tymczasem przygotowali nam odjazd, zachowując się bardzo poprawnie. Około godz. 3 p[o] p[ołudniu] wsadzono nas do wagonów towarowych i ruszyliśmy, dokąd nikt absolutnie nie wiedział. Podróż trwała bez przerwy do 11ej w nocy. O 11ej na jakiejś stacji zatrzymano nas i nakarmiono bardzo sprawnie. I dalej. Jedziemy po małej Litwie[22] tak długo, że zaczynają powstawać domysły, że wiozą nas chyba do Prus Wschodnich! Podejrzenie to nabiera na sile, gdy rano zaczynamy odczytywać nazwy stacji. Wreszcie jednak pociąg zatrzymuje się na stacji x, każą wysiadać i okazuje się, że jesteśmy o 12 k[i]l[o]m[etrów] od Połągi[23], a w Połądze mamy być internowani. Do Połągi przybywamy około 12ej w poł[udnie]. Rozlokowują nas po zrobieniu spisu (pobieżnie) w różnych willach, ja dostaję się do villi polaga (willa policji). Gmach nowy, ogromny, ale przystosowany oczywiście tylko do ciepłych wzg[lędnie] miesięcy letnich. Pierwsze parę dni nieuregulowane życie zupełnie. Udaje mi się kupić 2 koszule, bieliznę dolną, ręczniki, skarpetki, pantofle, mydło, szczotkę do zębów, pastę, żyletkę, za polskie pieniądze w stos[unku] 1 zł. = 0,50 lita. Ale już w parę godzin później, stop, polskich pieniędzy nie przyjmują. Podczas całego mojego pobytu od 20 września do 15 października kilka razy udało mi się wymienić w banku trochę pieniędzy – zarządzenia były sprzeczne, raz wymieniano, raz nie, kursy były różne. W końcu ustalono wymianę po 4 lity za 10 zł. Suma do 20 zł dziennie. Wreszcie przed moim wyjazdem zaprzestano wymiany całkowicie. Życie ustaliło się po trochu. Jedzenie z „kotła” na 3 zmiany, czarny jak święta ziemia chleb, jedzenie obfite, ale czcze. Nareszcie spotkałem znajomego Janka Dziewanowskiego[24] i przez niego dostaję się do b[ardzo] miłej kompanii: młodego architekta Stanisława-Jankowskiego[25], Wacka Wasiutyńskiego[26], Stanisława Lewickiego[27] (z Izby Przem[ysłowo-]Handl[owej] w Warszawie), Tadeusza Tobiasza „górala” i Zb. Sumowskiego[28] z P.A.T.[29] Jankowski i Tobiasz kombinują mieszkanko „prywatne”, gdzie schodzimy się po poł[udniu] trochę na bridża, a głównie na omawianie dalszych planów[30]. Decydujemy się uciec z obozu i jechać do Francji, ale jak? Jedni gromadzą pieniądze sprzedając różne rzeczy wojskowe i niewojskowe. Drudzy zbierają ubrania itp. cywilne. Przez płk. Optułowicza[31] (a z pomocą Tyszkiewicza[32] z Połągi) udaje nam się wymienić trochę polskich pieniędzy w Kownie (w Banku polskim), a co najważniejsze dowiadujemy się o możliwościach wyjazdu z Kowna i dostajemy paszporty. Powstał taki gwałt, że nie było czasu na fotografie. Oderwałem swoją z książeczki wojskowej. Wobec tego poprzednia myśl wynajęcia kutra rybackiego i jechania do Szwecji morzem upada (jak się okazało była ona wtedy nierealna). Kończymy z garderobą przy wielkiej pomocy państwa Wolskich[33] z Połągi i decydujemy się, podzieliwszy się na dwie grupy, jechać do Kowna 14 i 15 października. Do tej pory nie byliśmy skrępowani: w obozie można się było poruszać swobodnie, chodzić do kościoła i miasteczka, do parku i nad morze. Posterunki postawiono tylko od bliskiej kłajpedzkiej granicy. Raptownie to się jednak zaczęło zmieniać. Ograniczono prawo chodzenia do godz. 9ej wiecz[orem] najpierw dla szeregowych, a potem dla wszystkich. W powietrzu wisiały ostrzejsze zarządzenia. Doszły do nas pierwsze wiadomości o Warszawie, jej strasznym losie i upadku, bitwie pod Kutnem[34], przez radio słuchaliśmy wiadomości z Francji.

Wszyscy paliliśmy się do wyjazdu i dalszej walki. Pierwsza grupa (Jankowski, Tobiasz, Wasiutyński i Lewicki) miała jechać autobusem do stacji, a dalej koleją do Kowna dn. 14 października w sobotę o 3 p[o] p[ołudniu]. 13ego ostatnie przygotowania i dziwnym zbiegiem okoliczności odprawa litewskiego komendanta obozu Majora X i „słyszę, że niektórzy panowie wybierają się gdzieś uciekać. Uprzedzam, że nazwiska tych panów są mi znane i ostrzegam, że tego rodzaju krok może spowodować bardzo nieprzyjemne dla panów konsekwencje”. Mówił po polsku, a z boku dowiadujemy się, że mają być ustawione posterunki wokoło obozu i że posterunki te będą strzelać. Nie ma co czekać. W sobotę odprowadzamy naszych czterech towarzyszów na rynek, oni po cywilnemu, my w mundurach (oczywiście nie znamy się).

Widzimy, jak wsiadają do autobusu, jak autobus rusza – w porządku. My jedziemy 15ego i spotkanie w Kownie na dworcu. Tymczasem w niedzielę 15ego posterunki już stoją, o dostaniu się do miasta mowy nie ma. Przychodzi płk Optułowicz, zapoznaje nas z szoferem autobusu (Polakiem), który ma nas przeprowadzić. O w pół do trzeciej idziemy, ja z Sumowskim, za nami Janek Dziewanowski o 100 kroków, szofera nie ma. Decydujemy się iść sami (po cywilnemu, w okropnych łachach, w berecie i płaszczu letnim). Posterunek na moście zatrzymuje nas i ani mowy. Wracamy. Spotykamy szofera. Próbujemy jeszcze raz z nim, ani gadania. Szofer proponuje, że odwiezie nas w nocy końmi, ja się godzę, chociaż tego rodzaju kombinacja naraża nas na złamanie nocnego consigne[35], a oprócz tego na niespotkanie się z naszymi w Kownie. Sumowski jednak radzi spróbować obejść bezdrożami i spotkać autobus na szosie. Szofer obiecuje w takim razie uważać i zatrzymać autobus na drodze. Idziemy. Dziewanowskiego ani śladu. Robimy w bardzo szybkim tempie około 3 kilometrów – pola, szosa. Już 3cia, a autobusu nie ma. Deszcz leje, wichura. Idziemy wzdłuż szosy, po chwili warkot motoru, nadjeżdża autobus, pełniusieńki. Szofer zatrzymuje, ale nie chcą nas do środka wpuścić (są żołnierze litewscy). Szofer pokazuje nam górę. Wdrapujemy się więc i jedziemy moknąc i marznąć niemiłosiernie (ja mam spodnie mundurowe i wysokie buty, na to spodnie cywilne, sweter, pod swetrem ręcznik, na to płaszcz gumowy, w kieszeniach drobiazgi toaletowe i papierosy, beret). Przed stacją autobus się zatrzymuje, wysiadamy i czekamy na szofera, który po odprowadzeniu wozu na rynek ma po nas przyjść, zaprowadzić na dworzec, kupić bilety i wsadzić do pociągu. Czekamy, czekamy i martwimy się o Janka Dziewanowskiego. Wreszcie zjawia się nasz przewodnik, prowadzi do osobnej salki, na sali siedzi kto: Dziewanowski. Okazuje się, że jak nas nie puścił posterunek, skręcił on w bok, w ukryciu przeszedł rzeczkę w bród i z innej strony dostał się na rynek w Połądze i autobusu. Miał sporo emocji, gdyż zaczęli sprawdzać dokumenty, na szczęście do niego nie dojechali i autobus ruszył.

Czekamy więc już razem na pociąg i 3-cią klasą, w otoczeniu prawie wyłącznie Żydów, przyjeżdżamy o 12ej w nocy do Kowna. Na stacji są nasi i prowadzą nas do pustego mieszkania Radcy Dziarczykowskiego[36], który właśnie w tym dniu razem z całą obsadą poselstwa opuścił Kowno, a mieszkanie zapłacone miał do 1-ego. W mieszkaniu pusto zupełnie, ale jest woda zimna i gorąca, światło i dach nad głową przede wszystkim, a to najważniejsze. Dawna służąca Radcy postarała się o poduszkę i tak śpimy w gwiazdę na podłodze. Nazajutrz do roboty. Wizy, przede wszystkim wyjazdową litewską i prawo pobytu w Kownie, potem francuską, angielską i inne. W Kownie piekło, tysiące uciekinierów cywilnych, tysiące wojskowych z pobliskich obozów (na Litwie było obozów 5, w tym 2 bardzo blisko Kowna). Do konsulatu polskiego (pod opieką poselstwa angielskiego) trzeba kartki (wybrane na kilka dni naprzód), na wizy francuskie kartki na tygodnie naprzód! Udaje się nam jednak wszystkim uzyskać w szybkim tempie prawo pobytu w Kownie na 10 dni, wizę wyjazdową litewską i kartki do francuskiego konsulatu na 23.X. Wydaje się, że wszystko jest na dobrej drodze, że chodzi tylko o pieniądze na drogę. Gospodarz [mieszkania] robi nam niesłychane szykany, grozi policją (paskudny hitlerowiec o nazwisku Blum, mam go w pamięci) – opieramy się 3 dni, po otrzymaniu litewskich wiz przeprowadzamy się, Jankowski, Tobiasz, Rudowski Leonard[37], który do nas dołączył, i ja, do prof. Gimnazjum polskiego Witolda Syrunowicza[38] Zemaiciu[39] 10, reszta do innych Polaków. Ile pomocy, a przede wszystkim, ile serca okazali nam oboje Syrunowiczowie nie mam po prostu słów. Sami niezamożni, a dali nam nie tylko dach nad głową, ale śniadania i kolacje; opiekowali się nami jak najbliższymi, przy rozstaniu popłakali się! Obiady jadaliśmy w polskiej restauracji za bony z Komitetu Polskiego[40]. Pomoc polonii litewskiej to także piękna kartka do historii. Piękny początek prędko okazał się złudnym. Cofnięto ważność wiz litewskich. Zaczęto wydawać nowe, pod warunkiem udowodnienia, że nie jest się i nie było wojskowym. Dowód: zaświadczenie z komendy obozów: a wszyscy na listach oczywiście byliśmy umieszczeni. Sytuacja beznadziejna!

12. List Tadeusza Brudzińskiego, 29 IX 1940; ze zbiorów Tadeusza P. Rutkowskiego

2

Londyn, 29 września [19]40 r.

Kochana Mamusiu.

Dzisiaj była dwudziesta druga noc bombardowania Londynu. Przy dzisiejszym stanie obrony, wszelkie nocne naloty odbywają się właściwie bezkarnie. O ile w dzień R.A.F.[41] daje sobie już doskonale radę z Niemcami i tylko wyjątkowo w okresie niepogody udaje się pojedynczemu samolotowi przedrzeć do śródmieścia, to w nocy latają wprawdzie wysoko, ale jak chcą. Mieszkam o 300 metrów od pałacu królewskiego[42] i o 300 metrów od stacji kolejowej Victoria. Na oba obiekty były już parokrotnie rzucane bomby, poza tym Niemcy rzucają w ogóle nie przejmując się, gdzie i na co-bomba padnie.

Dotychczas nie chodzę do schronu, którego tu zresztą nie ma. Śpię w swoim pokoju na 3cim piętrze, normalnie się rozbierając. Uważam, że przy takiej intensywności nalotów szansa trafienia nie jest zbyt wielka. A jeśli – to widocznie będzie przeznaczenie.

W ostatnim liście skończyłem na trudnościach wyjazdu z Litwy. Tak samopoczucie wtedy nie było nadzwyczajne. Bolszewicy zaczęli już naciskać o bazy[43] i wydawało się, że jeśli nie wyjedziemy zaraz, to może się wyjazd okazać w ogóle niemożliwy. Mieliśmy już wtedy wizy francuską i angielską i norweską. Utknęliśmy na szwedzkiej, której Szwedzi bez wizy litewskiej wyjazdowej nie chcieli wydać. Wszyscy latali jak opętani. Były trzy drogi. Pierwsza to zdobyć paszport na fałszywe nazwisko, wszystkie wizy oczywiście na nowo i zaświadczenie jakiegoś Litwina, albo fałszywy dowód cywilny stwierdzający autentyczność nazwiska (taką drogą przeszedł Jerzy Wojsbun[44] i Jan Dziewanowski). Druga droga to spróbowanie szczęścia „na wariata”. To zrobili dwaj nasi znajomi Pfeif[f]er[45] i Pełka[46] i obaj wylądowali w areszcie. Trzecia droga to łapówka, ale nikt dobrze nie wiedział komu i ile. Tymczasem pojawiła się jeszcze jedna nadzieja. Podczas przekraczania granicy litewskiej dwaj nasi towarzysze Tobiasz i Jankowski zaprzyjaźnili się z dwoma litewskimi oficerami (pułkownik i major). Oficerowie ci byli pełni uznania za energię i dzielność naszych oficerów w ratowaniu i przewożeniu sprzętu artyleryjskiego, przy pożegnaniu oświadczyli, że jeśli kiedyś będzie im czego potrzeba, to w każdej chwili służą. Na nieszczęście nasi panowie nie pamiętali nazwisk tych oficerów. Jednakże pewnego dnia Tobiasza przechodzącego ulicą pozdrowił jakiś litewski żołnierz stojący przy samochodzie (okazało się – szofer owego pułkownika). Żołnierz ten podał mu adresy i nazwiska również majora jak i pułkownika, i z bijącym sercem Tobiasz i Jankowski udali się najpierw do Majora[47]. Major był bardzo miły, ale oświadczył, że sam nie może pomóc, że natomiast pułkownik ma-wielkie wpływy. Okazało się istotnie. Pułkownik ów był szefem II oddziału[48] na Litwie, a ustosunkował się tak życzliwie, że dla 6-ciu z nas wydostał przez swego adiutanta z komendy obozów zaświadczenia wydane przez litewskie władze cywilne. Pozostali na lodzie tylko Dziewanowski i Lewicki, do dziś dnia zresztą nie wiem, dlaczego. Teraz już wszystko poszło gładko. Wizy pozostałe wzięliśmy w tempie rekordowym. Pieniądze pożyczył Adam Chrapowicki[49] i 2ego listopada odprowadzani przez prof. Syrunowicza ruszyliśmy do Rygi – Tallina. Stan garderoby był już nieco lepszy. Kapelusz (za 6 litów), walizeczka, półbuty, stara jakaś kurtka, krawat, pantofle nocne. Z Chrapowickim była kombinacja taka. On sam chciał wyjechać i dlatego chciał wymienić wzgl[ędnie] wysłać maximum pieniędzy w walutach zagranicę. Kupowaliśmy więc dolary i funty na czarnej giełdzie, straty w stosunku do urzędowego kursu dzieliliśmy na połowę i dług nasz ustalało się w dolarach. Odpowiedzialność solidarna wszystkich. Po przybyciu do Sztokholmu, część pieniędzy złożyliśmy na ręce Józefa Wejtki, resztę zostaliśmy winni (ja na przykład $ 60, z których do tej chwili mam 22 przy sobie). Znaczną część długu chciałem spłacić z Londynu, ale okazało się, że rachunek mój zablokowany, potem przyszły wypadki francuskie[50], a potem okupacja Litwy[51]. Na mój list do Chrapowickiego w kwietniu nie dostałem odpowiedzi (pytałem, komu można wpłacić pieniądze w Anglii lub Francji wobec trudności przesyłki do Szwecji). Jaki jest w tej chwili nasz dług solidarny nie wiem dokładnie. Zdaje mi się, że około dolarów 450. Piszę o tym wszystkim dość szczegółowo, aby w razie mojej śmierci nie było nieporozumień pieniężnych, aby nie uważali mnie za świnię i aby o ile coś po mnie zostanie, wierzyciele, o ile żyją, mogli być zaspokojeni. Reasumując, wydostanie z Litwy zawdzięczam: pułk[ownikowi] Optułowiczowi,-Tyszkiewiczowi z Połągi, Wolskiemu z Połągi, kolegom: Sumowskiemu, Tobiaszowi i Jankowskiemu i prof. Syrunowiczowi.

Wyjechałem więc z Kowna legalnie z paszportem, wizami, pozwoleniem litewskiej komisji dewizowej na 5 dolarów i kilkudziesięcioma dolarami nielegalnie wywożonymi. Granicę łotewską przebyliśmy normalnie i rano 3go listopada przyjechałem do Tallina (w Rydze nie zatrzymywałem się). Okręt nasz „Estonia” odchodził dopiero 4ego, o 3ej p[o] p[ołudniu], więc był czas na zwiedzanie miasta, b[ardzo] zresztą ładnego. W tej podróży był ze mną Tobiasz, Jankowski i Sumowski. Jak wspomniałem, Lewicki i Dziewanowski nie dostali wiz wyjazdowych. Wasiutyński został na jeden dzień w Kownie, czekając na Leonarda Rudowskiego, który zmarudził z wizą szwedzką i nie był gotów na 2-go. 4ego rano przyjechał Wasiutyński. Wizy szwedzkie zostały wstrzymane ponownie. Statek „Estonia” chodzący pomiędzy Tallinem i Stockholmem należał podobno do Niemców, w każdym razie agentem tej linii w Tallinie był niemiecki konsul[52]. Bardzo to przyjemne nie było, gdyż oczywiście posiadał on listę wszystkich osób jadących i mógł spowodować w każdej chwili zatrzymanie statku. Nam się jakoś szczęśliwie udało. 5ego listopada przed południem wjechaliśmy do Zatoki Stockholmskiej, a o 2ej p[o] p[ołudniu] mogliśmy już wysiąść w mieście. Nie chcieliśmy niepotrzebnie wydawać walut i wpakować się do jakiegoś drogiego miejsca, więc przeszliśmy wszyscy do dworca kolejowego, a ja z Wasiutyńskim udaliśmy się do Józia Wejtki, który w międzyczasie przez Rumunię, Włochy, Francję itd. przyjechał ze swoją żoną do Stockholmu. Wejtko był nam winien 20 koron, które daliśmy jego bratu w Kownie[53]. Na szczęście zastaliśmy go w domu, przyjął bardzo gościnnie, raczył herbatą z ciastkami, dał pieniądze i zaprowadził do taniego pensjonatu. W ogóle cały czas się nami zajmował i wiele pomógł, przede wszystkim w bieliźnie i garderobie. Nazajutrz zameldowaliśmy się w poselstwie u attaché wojskowego, który nam wypłacił dietę i obiecał wysłać samolotem do Francji (droga szybsza, bezpieczniejsza i tańsza). 8 wieczorem wyjechaliśmy do Malmö (jazda całą noc), a 9 – rano dwoma samolotami odjazd. Ja znalazłem się w pierwszym z Jankowskim, Tobiaszem i chorążym Woźniczką, z którym się wtedy poznałem, a który się potem znalazł w jednym pułku ze mną. Lądowaliśmy w Kopenhadze, ale po ponownym ruszeniu i godzinie lotu widzę, że samolot skręca w lewo. O to myślę sobie źle! Pytam się stewarda, mówi, że zabrakło benzyny i będziemy lądować. W Niemczech! Śmieje się. Nie, w Danii. Okazało się, że wiatr od czoła był tak silny, że istniała obawa braku benzyny. Właśnie dla uniknięcia konieczności lądowania w Niemczech zawrócono i uzupełniono baki. W rezultacie wylądowaliśmy w jakiejś małej dziurze i wszystko to opóźniło tak nasz przelot, że w Amsterdamie znaleźliśmy się dopiero o 4 p[o] p[ołudniu]. Połączenia z Paryżem już nie było, więc zdecydowaliśmy się nocować w Brukseli.

Robi się późno, więc kończę, dalszy ciąg niedługo. Całuję Mamusię bardzo serdecznie. W tej chwili znowu alarm, dzisiaj już 4ty. Jest mgła i deszczyk, nic nie widać, ale co ich to obchodzi. Londyn jest wielki, zawsze gdzieś bomba trafi!

7 października [1940 r.]

Dzisiaj jest najspokojniejsza noc od miesiąca. Alarm trwał do 10 wieczór i dopiero o świcie się powtórzył. Za to w dzień alarmy trwały prawie bez przerwy. Tylko, że w dzień to im dobrze trzepią skórę, m.in. nasz dywizjon 303, który sam jeden ma z górą 100 maszyn na sumieniu[54].

Jedną rzecz chciałem zakomunikować. Jak Mamusia wie, miałem w Londynie pieniądze. Bank nazywa się Midland, 16 Regent Street, London SW I. Obecnie na rachunku mam około £ 450, z czego £ 400 jest w 3% Defence Bonds[55] (mogą one być za 6 mies[ięcznym] wymówieniem sprzedane, al pari[56] lub natychmiast za cenę nominalną – 1½%), reszta gotówka. Nie mam zamiaru brać pieniędzy z banku, więc po wojnie powinno być tyle lub więcej. Co to będzie warte, to inna sprawa. Nie pamiętam już, czy pisałem o Munku[57]. Zaraz po przyjeździe do Londynu spotkałem mecenasa Nadratowskiego[58], który mi zakomunikował, że Munek w kwietniu przyjechał do Francji, a teraz jest w Anglii, pisał do mnie dwa razy, ale się z nim nie widziałem. Ja siedzę w Londynie, a on w Szkocji. Może jak Bóg da, to się zobaczymy. Powracając do przeszłości. Przejazd przez Szwecję, Holandię i Belgię był wypadem w jakiś inny świat: normalne życie, stosunkowo małe zainteresowanie wojną, która wtedy utknęła na martwym punkcie, oświetlone miasta… To wszystko skończyło się na granicy francuskiej. Chociaż niczego wtedy jeszcze nie brakowało i kraj był w dalszym ciągu kwitnący, zewnętrzne objawy wojny, a przede wszystkim ciemności egipskie opl[59], wybitnie kontrastowały z krajami „neutralnymi”. Do Paryża przyjechałem o 12ej wieczorem i stanęliśmy w jakim hoteliku koło stacji. Nazajutrz byliśmy w Ambasadzie, skąd nas skierowano do koszar Bessières. Przy przyjeździe miałem 22 dolary i 5 złotych rubli pożyczonych od Chrapowickiego, franków nic. Pieniędzy tych nie chciałem ruszać jako przeznaczonych na czarną godzinę. Po zameldowaniu się, okazało się, że można mieszkać w koszarach, na dużych wspólnych salach i dają jeść, czyli, że pieniądze „właściwie niepotrzebne”. Na szczęście spotkałem zaraz płk. Wisłoucha[60] (przez którego za konie dostałem złoty krzyż zasługi)[61]. Zaofiarował się zaraz z pożyczką, wziąłem raz i drugi-po 100 fr[anków], potem dali 50 fr[anków] jakiejś zaliczki i tak zaczęliśmy żyć. Mieszkałem w Hotel de Printemps we dwóch w nieogrzewanym pokoju za 40 franków na tydzień, jadaliśmy w koszarach. Tymczasem na komisji lekarskiej wszyscy dostali kategorię A, ja kategorię D (służba pomocnicza). Szlag mnie trafił. To po to te wszystkie ćwiczenia i mobilizacja i czort wie co! Papiery ewidencyjne miałem złożyć u pł[k]. Wisłoucha. Powiedziałem mu o tym, że kategorię D dostałem przez rupturę[62] i że można usunąć to łatwo przez operację. Płk Wysłouch poszedł ze mną do komisji, dostałem kartę do szpitala Val de Grâce Rue St. Jacques i 18ego listopada zameldowałem się w szpitalu. 20ego operacja (paskudne wrażenie robi usypianie brr!). Operował prof. pułkownik Mortin – udało się bardzo dobrze. Potem jednak byłem bardzo osłabiony i dopiero 8ego grudnia mogłem wyjść ze szpitala. Od 8-ego do 6 stycznia siedziałem w Paryżu właściwie bezczynnie. Widziałem się z płk. Babeckim[63], z Kirkorem[64], z Rysią Bielecką, z Henochem[65] (kolega Zygmunta[66]), który też mi pomógł pożyczając 250 franków (Henochowi i Wysłouchowi oddałem wszystko), Czerwińskiego Witolda[67], ale na ogół nie bardzo dużo znajomych twarzy. W międzyczasie przyjechał Janek Kühn[68] i reszta mojej kompanii, t.j. Dziewanowski, Lewicki i Leonard Rudowski, także Antoni Wejtko. Jeszcze w Stockholmie spotkałem oprócz Wejtki Józia Bersona (Otmara)[69], który dosłownie rzucił mi się na szyję, i Pilcha (Radca handlowy z Berlina). Ten ostatni dał mi list do swego kuzyna Majora Angermana[70] z Min[isterstwa] Wojny[71]. Przez majora Angermana dostałem się do 1 p.a.c. (na listę organizacyjną pułku). Trzeba trafu, że właśnie ja, który zmarudziłem z powodu operacji i Dziewanowski, który dopiero coś 7 czy 8 grudnia zjawił się w Paryżu, dostaliśmy się do I Dywizji[72]. Reszta do 2ej[73], za wyjątkiem Rudowskiego, którego ze względu na serce po kilku tygodniach z wojska w ogóle zwolnili. (Dziewanowski w 3 pułku piechoty. Tobiasz, Jankowski i Lewicki w 2 pac[74], Sumowski i Wasiutyński w 5 pp[75]), o żadnym z nich nie mam wiadomości, poza Dziewanowskim, którego widziałem i z którym rozmawiałem w Marsylii jakiegoś 10–11 sierpnia, i Rudowskim, który pracuje w Konsulacie w Tuluzie (wiadomość od Rysi Bieleckiej).

8 października [1940 r.]

6 stycznia 1940 wyjechałem z grupką oficerów na kurs artyleryjski do Coëtquidan[76]. Wyjechaliśmy właściwie 5 wieczorem, w środku nocy byliśmy w Rennes (centrum angielskie) i po kilku godzinach czekania małą wąskotorową kolejką do Coëtquidan. Wszystkie te miejscowości to Bretania. Kurs trwał do 10 lutego. Stosunki były bardzo miłe, kurs dobrze prowadzony. Ja byłem przeznaczony na oficera zwiadowczego (przydział 1 pac – oficer zwiadowczy pułku), okazało się później, że moją funkcją w sztabie pułku była służba informacji artyleryjskiej. Warunki życia były jednak ciężkie, mieszkaliśmy w barakach drewnianych, opalenie (moim kosztem) niewiele pomagało i było wprost piekielnie zimno. Jadłem w kasynie. W Coëtquidan spotkałem sporo znajomych. Kazia Rentla[77], Felka Skarżyńskiego, [Jerzego] Wojsbuna, Henia Rzewuskiego z bratem, Jasia Woronieckiego, Jana Sławińskiego[78]. Widziałem też Bajkowskiego, dyr. Królikowskiego[79], Zielińskiego z Rady Handlu Zagranicznego[80] i Apfeltowicza, Rudowskiego Zygmunta[81], brata Jerzego[82]. Był też Rembieliński Jan[83], mąż Hanki Lubotyńskiej [?].

10 lutego było zakończenie kursu i pojechałem zameldować się do Augan (18 k[i]l[o]m[etrów] od Coëtquidan), przejeżdżało się przez Guer, gdzie była podchorążówka (m.in. Rowmund Piłsudski[84], Edward Januszewicz[85], ambasador Lipski[86] itp.). Dowódcą pułku był ppłk Włodzimierz Onacewicz[87], dowódcami dywizjonów: I-ego major Gromczakiewicz[88] (zastępca kpt. Pajdo)[89], II-ego major (nie pamiętam, później dopiszę), zastępcą kpt. Grabiański. W sztabie pułku był adiutant Roman Badior[90], oficer sekcji pomiarowej por. Mieczysław Laubitz[91], szef sztabu Weiss[92]. Lekarze pułku: I Dyonu ppor. (z pamięcią fatalnie, nie pamiętam nazwisk ludzi, z którymi się tak bardzo przyjaźniłem – później napiszę. Był to lekarz w moim wieku, pracował od lat w Instytucie Pasteur’a[93], bardzo miły i inteligentny, pochodził z poznańskiej rodziny – nie wiem co się z nim dzieje), II-ego por. Ciszewski[94] – zawodowy oficer też bardzo miły. Z oficerów pułku najbardziej lubiłem Witolda Nagórskiego[95] ze Lwowa. Gdy przyjechałem do pułku, nie było jeszcze dział, prócz 4-ech ćwiczebnych, ani wozów, ani koni, ani broni, ani mundurów w dostatecznej ilości. Ludzi coś około 500 rozkwaterowanych na strychach w zimnie[96]. Ale jedzenie bardzo dobre i ćwiczenia intensywne. Dalsze tygodnie to było jedne wielkie piekło. Rekruci, konie, sprzęt, uzbrojenie, wszystko napływało w tempie szalonym, a jednocześnie kompletowanie baterii, sztabów, oddziałów specjalnych, szkolenie siebie i ludzi. Mnie i Laubitza uczył młody podporucznik rezerwy francuski Benegit [?] (inż. z Ecole Polytechnique[97]). Bardzo zdolny, ale wątły i zdaje się bez wielkiego nerwu. Uczyliśmy się strzelania wysokimi rozpryskami, przygotowaliśmy centrale strzelnicy i w ogóle różnych prac zwiadowczo-topograficznych. Mieszkałem u starego proboszcza w Augan, dosyć miły, ale skąpiradło nieprawdopodobne (prosił, aby nie zamykać drzwi na klucz, bo się zamki zużywają!), pokój miałem ładny, ale bardzo zimny. – przed chwilą rozpoczął się nowy alarm, który już pewnie będzie trwał całą noc. Wczoraj płk Onacewicz wracając z kolacji dostał odłamkiem, czy też szkłem po nosie i wrócił cały zalany krwią, – Mundur i płaszcz żołnierski dostałem jeszcze w Coëtquidan. Porządny mundur obstalowałem przed wyjazdem z Paryża, zarówno jak eleganckie wysokie buty i Burberry[98] z podpinką, kupiłem tylko koszulę i krawat khaki, tymczasem, choć dawno zapłacony, mundur nie przychodził. Utrudniło mi to życie, gdyż nie mogłem się nigdzie ruszyć. Po długich, ciężkich staraniach po prostu cudem znalazłem go na stacji w Coëtquidan. Od tej pory zacząłem w niedzielę trochę jeździć. Byłem m.in. w Rennes i na Mont St. Michel (z obu doktorami). Cudne miejsce. W ogóle podczas całego pobytu w Augan najbliższy kontakt utrzymywałem z lekarzami.

11 października [19]40 r.

Przypomniałem sobie nareszcie nazwisko dowódcy II Dywizjonu. Major Skrzywan[99]. Dzisiejsza noc, zwłaszcza z wieczora, była bardzo niespokojna. Przed chwilą spotkałem Tomasza Glińskiego[100] z żoną (Krysia Natanson[101]). Wczoraj byłem w Ministerstwie Skarbu u Józia Wejtki. Widziałem się z Kirkorem. Pokazywał mi list swojej matki[102], w którym pisze, że p. Janeczka[103] zapytuje, czy nie widziałeś gdzieś jej brata. Ciekaw jestem, czy Mamusia dostała mój list (kartkę z Lizbony). Jednocześnie pisałem do Janki Łuszczewskiej[104], że jadę dalej. Wczoraj był u nas major (Minister) Chodacki[105], ostatni-komisarz RP w Gdańsku. Dowiedziałem się od niego, że Staś Jankowski jest w Szkocji. Może się dowiem od niego o reszcie naszej paczki. 18 kwietnia dostaliśmy rozkaz wyjazdu na 3 linię, gdzie pułk nasz miał dokończyć przeszkolenie, uzupełnić sprzęt (telefony, radio), przejść szkołę ognia itp. Mnie wysłali do Ploermel[106] na stację i miałem być officier de liaison[107] z francuskimi władzami kolejowymi. Przepuściłem w ten sposób całe wojsko i załadowałem się ostatni z ostatnim transportem (6-ta bateria pod dowództwem por. Zielińskiego[108]). Byłem już wtedy kompletnie wyekwipowany: walizeczka z Kowna, duża „kantyna” (kufer) wojskowy i worek nieprzemakalny, śpiwór, materac nadymany, komplet bielizny i tp. Płaszcza Burberry ani eleganckich butów nie odbierałem z Paryża, uważając je za „urlopowe”. Kupiłem natomiast tańszy płaszcz letni i sprawiłem sobie letni mundur. Podróż była nadzwyczaj przyjemna, jak zwykle w transporcie, przyjechaliśmy 21 maja[109] o 1ej w nocy do jakiejś stacji w Lotaryngii, a rano rozjechaliśmy się do miejsc przeznaczenia, ja do miejscowości Rainville, gdzie stał Sztab Pułku. W Rainville czas nam upływał spokojnie, szkoliło się dalej żołnierzy, w różnych sprawach jeździliśmy po okolicy, spotkałem wtedy jeszcze raz Dziewanowskiego, Henia Rzewuskiego, Janka Różyckiego[110] (kolega ze szkoły Konopczyńskiego[111]), Stanisława Podoskiego[112] (z Ligi Morskiej i Kolonialnej), Edwarda Januszewicza (z Liberii). Wielkim wydarzeniem w naszym ówczesnym życiu był 3 Maj. Przyjechał prezydent Raczkiewicz[113], generał Sikorski[114], jeneralicja francuska i angielska, ambasadorowie i delegacja parlamentarzystów angielskich, no i oczywiście dziennikarze.

Ja zostałem przydzielony do grupy parlamentarzystów angielskich i miałem jechać do Nancy przyjąć ich tam i rano przywieźć. Jechali wszyscy samochodami z Paryża, pospóźniali się okropnie, cała piękna organizacja wzięła w łeb, ale ostatecznie każdy miał co jeść i pokój w hotelu. 3 maja odbyło się nabożeństwo polowe pod osłoną francuskich samolotów myśliwskich, przemówienie i defilada. Co za niezapomniane wrażenie: cała dywizja, chłopaki wyłazili ze skóry, widziałem defilady piękniejsze, nie widziałem bardziej wzruszającej. Wypadki 10 maja (najazd na Belgię i Holandię) wytrącił[y] nas z błogiego spokoju. Zaczęły latać aeroplany[115] i rzucać bomby, ale niegroźnie. 15 maja wyruszyliśmy na front, nie koleją, zwykłym marszem (nasze stanowisko było już w zonie[116] armii). Po drodze nocowaliśmy, a raczej zatrzymywaliśmy się w różnych miejscowościach (marsze odbywały się wyłącznie nocą). 28 maja dobrnęliśmy do właściwego frontu w miejscowości Uberkinger[117]. O pobycie na froncie następnym razem. Całuję Mamusię serdecznie. Dobranoc.

14 października [1940 r.]

Doktór, którego nazwiska nie mogłem sobie przypomnieć, nazywa się dr Nyka[118].

Ostatnie kilka nocy było znowu bardziej niespokojne, zwłaszcza wczorajsza.

15 października [1940 r.]

Wczorajsza noc była bodaj najgorsza od początku bombardowania. Dzisiaj będzie 37-ma noc. Przejechał w sobotę dowódca mojej dywizji[119], gen. Duch[120]. Pytałem go o Dziewanowskiego. Wyjechał z Francji parę dni po nim i Hiszpanie go nie przepuścili.

Wracam do mojej historyi. Przyjechaliśmy więc do Uberkinger 28 maja. Sztab stanął w tej miejscowości, a I Dywizjon naszego pułku i III dywizjon 1 p.a.l. zajęły stanowiska bojowe. O jakieś-3 k[i]l[o]m[etry] od nas płynęła rzeka. Nad nią miasto Holwig[121] i na tej rzece była (miała) być linia głównego oporu. Nawiasem mówiąc, jak jechaliśmy na front, to mieliśmy zająć odcinek linii Maginota. Zajęliśmy t.zw. Section Fortifiée de la Sarre[122] – żadnej linii Maginota oczywiście nie było, kończyła się ona znacznie na poł[udniowy] wschód i znów zaczynała na zachód, aby całkiem się skończyć w Montmédy[123]. Na naszym odcinku była dziura szerokości około 60 km. Dlaczego? Bo Linia Maginota budowana była przed plebiscytem w Zagłębiu Saary[124]. Nie wiadomo było, gdzie będzie granica, wobec tego pozostawiono pustą przestrzeń, której nigdy nie uzupełniono fortyfikacjami. Obrona naszego odcinka polegała na zalewach, rowach przeciwczołgowych i forcikach. Wszystko na gwałt i świeżo zrobione. Artyleria nie miała ani umocnionych stanowisk, ani punktów obserwacyjnych. Ot po prostu stanowisk[o] zupełnie otwarte. Niemniej jednak stanowisko było umocnione i przy dobrej obsadzie i obronie b[ardzo] trudne do zdobycia. Oba nasze pułki Artylerii I Dywizji (1 p.a.l. i 1 p.a.c.) były na linii w tak zwanych zgrupowaniach t.j. dywizjony mieszane. Natomiast piechota nasza 1, 2 i 3 pułk, przybyła na linię później. My byliśmy artylerią bezpośredniego wsparcia piechoty francuskiej. 51 pułk kolonialny[125] pod dowództwem pułk[ownika] Tristani[126] (pułk biały)[127]. W momencie naszego przybycia piechoty było niezbyt wiele, natomiast obsada artyleryjska była bardzo silna. Patrole francuskie zajmowały jeszcze spory obszar przed linią głównego oporu, tak że np. 29 maja nawet z punktów wysuniętych obserwacyjnych cały horyzont był jeszcze nasz. Nie na długo. Bardzo słabe natarcie niemieckie wystarczyło do zwinięcia posterunków i bardzo prędko zaczęła się aktywność naszej artylerii na patrole niemieckie, a zaraz potem i my znaleźliśmy się pod ostrzałem. Artyleria nasza strzelała znakomicie. Taki młody pułk, prawie bez szkoły ognia, zachowywał się jak stara gwardia. Pamiętam jeden wieczór, przybiegł pułk[ownik] Tristani z prośbą o otwarcie natychmiast ognia zaporowego na mały wysunięty forcik. Poza załogą schroniły się do niego patrole, razem około 70 ludzi. Został on otoczony i ostrzelany z moździerzy. Jeszcze chwila i albo padnie, albo będzie się musiał poddać. Chodziło więc o zrobienie zapory jak najbliżej fortu z 3-ech stron, północy, wschodu i zachodu, pozostawiając wolne wyjście na południe. Bardzo trudne zadanie, rozegrane znakomicie. Załoga wyszła prawie bez strat: piechota nosiła naszych artylerzystów na rękach.

Aktywność obu stron wzmagała się na sile. Artyleria grzmociła prawie bez ustanku. Francuska była dobra, ale do piechoty nie mieliśmy zbytniego zaufania. Ciągle czekaliśmy na naszą piechotę.

Martwi mnie jedno. Wszystkie kartki mych listów trzymam w walizce. Jak się coś stanie, to wszystko przepadnie razem ze mną. Toteż jak skończę swoją opowieść i dojadę do Londynu, chcę to dać Kirkorowi do przechowania, albo pani Wejtko, która mieszka poza Londynem.

17 października [1940 r.]

Noc z 15 na 16 była bodaj najgorsza od początku nalotów, przynajmniej w naszej dzielnicy. Wczoraj lał gęsty deszcz i widoczność była 0. Pomimo tego nalot miał miejsce, chociaż w znacznie mniejszych rozmiarach. Dzisiaj względna pogoda. Zachmurzenie dość duże i podnosi się mgła nad miastem. Noc może być czysta, a że świeci piękny księżyc, dzisiejsza noc może być bardzo zła. A no zobaczymy.

Nie pamiętam, czy już pisałem, że w Coëtquidan widziałem Kaz[imierza] Rentla i Felka Skarżyńskiego. Jakoś dzisiaj nie chce mi się pisać dalszego ciągu moich przygód. Po biurze pomagam obecnie gen. Duchowi w ekwipowaniu się. Prawie nikt z oficerów nie zna angielskiego i pomimo to dają sobie jakoś dobrze radę, no i prawie wszyscy biorą lekcje.

3

Londyn, 27 października [1940 r.]

Kochana Mamusiu,

Nie pisałem już dosyć dawno. Tak się składało. Od ostatniego listu bombardowanie trwa co noc, chociaż intensywność średnia. Gdy chodzi się do śródmieścia coraz to nowy dom widzi się w gruzach. Od kilku dni korzystając z chmurnej pogody pojedyncze samoloty niemieckie przedzierają się nad Londyn i zdarza się, że bomby lecą przed alarmem. Mieszkam w dalszym ciągu w swoim pokoju i do schronu nie schodzę.

Takeśmy więc przebywali w Uberkinger do 14 czerwca. Pojedynek artyleryjski był coraz intensywniejszy. Nasze baterie wystrzelały wprost nieprawdopodobną ilość pocisków. W ostatnich dniach zaczęły się odzywać ze strony niemieckiej w znacznej liczbie moździerze… i zaczęliśmy coraz bardziej czekać na naszą piechotę. 14 czerwca otrzymaliśmy rozkaz opuszczenia linii o godz. 9 wieczorem. Ja na ten dzień byłem przydzielony jako oficer łącznikowy do piechoty (51 pp francuski kolonialny płk. Tristani). Tę funkcję zatrzymałem już na ogół do końca. Później byłem przy 3 pp[128] polskim, płk Wnuk[129]. Właściwie my tj. młodsi oficerowie nie bardzo zdawaliśmy sobie sprawę z ogromu (poprzednią kartkę trochę przekręciłem do góry nogami) klęski we Flandrii, nie bardzo też zdawaliśmy sobie sprawę, że po zajęciu Paryża[130] Niemcy uderzą klinem w stronę Szwajcarii, odcinając całą linię Maginota. Jak się później dowiedziałem, rozkaz opuszczenia pozycji powinniśmy byli otrzymać najpóźniej 8 czerwca. 14-ego już sytuacja była beznadziejna. Poprzedniego dnia przyszła nasza piechota i już całą dywizją odbywaliśmy walki, cofając się w nocy 7–10 k[i]l[o]m[etrów] i walcząc we dnie. Notowałem sobie miejscowości i daty poszczególnych faz walki, ale musiałem to zostawić przed wyjazdem do Hiszpanii. Miało przyjść razem z legitymacją – przez kuriera dyplomatycznego. W notesiku zapisałem sobie tylko końcowy punkt 21 czerwca St. Jean d’Ormont (wiem, że przechodziliśmy przez Baccarat, Senones, St. Jean-d’Ormont znajduje się niedaleko St. Dié)[131]. 21 czerwca sytuacja była już jasna t.j. wiedzieliśmy od kilku dni o armistice[132] (17-go) i że Niemcy dotarli do granicy szwajcarskiej, ale 21 worek zaczął się już zamykać, a raczej zaciskać i od południa mieliśmy już tylko kilkanaście k[i]l[o]m[etrów] luzu. Już przedtem było wezwanie gen. Sikorskiego do przedzierania się [do] Anglii[133] i dow[ódca] dyw[izji] gen. Duch zwrócił się do Dowódcy Armii gen. Hubert’a[134] o zwolnienie Dywizji[135]. Hubert się nie zgodził, a honor i dyscyplina nie pozwoliła Duchowi Dywizji wycofać, zresztą prawdopodobnie na przejście Dywizji na południe lub do Szwajcarii było już za późno. 21 czerwca nie było już o tym mowy, o przebiciu się z bronią w ręku nie można było marzyć. Były do wyboru 3 drogi:-uderzyć na południe i zgubić całą dywizję i sprzęt (ludzie byli tak zmęczeni, że wprost na stojąco spali), poddać dywizję wraz z wojskami francuskimi i rozwiązać dywizję, zniszczyć broń i małymi grupkami przedzierać się przez teren zajęty przez Niemców na południe Francji[136]. Niektórzy proponowali rozwiązanie pierwsze, o drugim nikt nawet nie chciał myśleć, przeważyło trzecie rozwiązanie.

W południe 21 czerwca dowódcy dostali rozkaz zniszczenia broni i sprzętu i spalenia papierów. Samochody oddano do dyspozycji wojska. Moje rzeczy wszystkie zostały, jak się później dowiedziałem, trochę pobrali żołnierze, resztę spalono, m.i[n]. listy, polskie pieniądze. Nic ważnego, ale cały trudno zdobyty ekwipunek poszedł. W tym momencie miałem na sobie mundur, płaszcz letni i sukienny żołnierski, torbę oficerską, w której od szeregu dni niosłem przybory do golenia, mydło, szczotkę do zębów, pastę i grzebień, a oprócz tego około 10 paczek papierosów, tak na wszelki wypadek, 2 tabliczki czekolady, legitymację oficerską, przepustkę i wszystkie pieniądze tj. około 2.600 fr[anków] (pensji za czerwiec nie otrzymaliśmy). Nie bardzo wiedziałem, jak i co robić, chciałem się połączyć z ppor. dr Nyką, ale jakoś nie wyszło i w rezultacie udałem się trzema samochodami z pułkownikiem Onacewiczem, por. Badiorem, por. Laubitzem, mjr. Kamińskim[137], por. Żemło[138], aspirantem Nowińskim i chorążym Woźniczką. Oprócz tego nasi trzej szoferzy i dwaj podoficerowie ze sztabu. Inni połączyli się w grupy po kilka i kilkanaście osób – żołnierze w większości z Francji, a niektórzy mieli domy w pobliżu. Pojechaliśmy do St. Dié i dalej kolumną w kilkanaście samochodów m.in. z oddziału rozpoznawczego dywizji. Gdy dojechaliśmy do południowej granicy nasza kolumna się jakoś rozbiła i my z naszymi trzema samochodami wjechaliśmy w las i dalej postanowiliśmy samochody zostawić i iść pieszo. Szoferzy i kilku podoficerów zdecydowało się spróbować przejechać samochodami. Co się z nimi stało nie wiem do dzisiaj.

Godz. 7-ma syreny grają, alarm 44ty nocny, o ile się nie mylę.

Londyn, 28 października [19]40 r.

Dzisiaj są moje imieniny – od 1929 roku to jest na 12 lat tylko 2 razy byłem na swoje urodziny w domu. W zeszłym roku byłem w Kownie „na wylocie” do Francji, teraz tu. Czy w 1941 będę w Polsce?

Noc była wyjątkowo spokojna, chociaż alarm trwał 12 godzin myślę, że gros sił przerzucają obecnie Niemcy na południe, a w Wielkiej Brytanii stosują obecnie taktykę nękającą. Dzisiaj rozmawiałem z gen. Duchem: 1 Dywizja ma być odtworzona w Kanadzie – nie jest więc wykluczone, że jeszcze mnie losy tam zagnają[139].

W lesie, w którym zatrzymaliśmy się samochodami, stało jakieś wojsko poprzednio i znaleźliśmy kupę materiału wojennego, plecaki, konserwy, umundurowanie, zrabowane rzeczy itp., wzięliśmy trochę konserw, po jednej srebrnej łyżeczce ze zrabowanego kompletu na pamiątkę, odsunęliśmy się kilkaset kroków od szosy i drogi, i w gąszczu położyli spać, z tym, że w nocy pójdziemy na południe i znajdziemy sobie jakieś dobre miejsce do przejścia posuwających się linii niemieckich.

Wyruszyliśmy o 12ej w nocy i około 4^30 rano doszliśmy do dosyć stromej zalesionej góry, u podnóża której szła duża asfaltowa szosa.

Zdecydowaliśmy, że to miejsce jest dobre i skrupulatnie pochowaliśmy się w dziurach na stoku. Około 5ej pojawili się na szosach najpierw motocykliści, potem tankietki[140], potem zmotoryzowana piechota, która kolumienkami zaczęła rozłazić się po wszystkich drogach i dróżkach okolicy. Za nami, po drugiej stronie góry ulokowała się jakaś kolumna taborowa. Leżeliśmy cicho przez cały dzień, a w nocy o 2ej, gdy ustał wszelki ruch na szosie, zaczęliśmy się spuszczać w dół, droga była piekielna. Ciemno, obsuwające się kamienie, strasznie stromo, trwało to więcej niż godzinę. Wreszcie dobrnęliśmy do drogi, czekamy, słuchamy – cisza. Jednym skokiem znaleźliśmy się po drugiej stronie i w las jak najgłębiej i jak najdalej. Pierwsza linia niemiecka była przekroczona, teraz pozostał teren już przez Niemców zajęty. Wahaliśmy się, gdzie się kierować. Do Szwajcarii było w prostej linii około 100 km. Do niezajętej Francji – nie wiedzieliśmy, czy armistice zostało już definitywnie podpisane i czy Niemcy nie zajmą całej Francji. Po zastanowieniu się, doszliśmy do wniosku, że do Szwajcarii będzie się trudniej dostać, a co najważniejsze, że czekałoby nas tam internowanie, że wobec tego lepiej obrać kierunek południowo-zachodni i kierować się na Lyon.

Już jest alarm. Dzisiaj wcześnie. Jeszcze brakuje 12 minut do 7ej. Jest już ciemno. Trzeba iść na kolację. Całuję Mamusię serdecznie i dobranoc. Tyle rzeczy chciałem napisać, ale najpierw muszę skończyć swoją peregrynację.

29 października [1940 r.]

Noc ostatnia była raczej spokojna. Pielgrzymka nasza zaczęła się w dniu 21 czerwca. W nocy z 21 na 22 podeszliśmy do linii niemieckich, linia ta przeszła przez nas 22 rano i odtąd zaczęła się piesza wędrówka. Najpierw szliśmy razem, wyłącznie nocą, nie pokazując się w żadnym osiedlu. Długo tak nie można było wytrzymać. Robiło się 10 k[i]l[o]m[etrów], 15, 20 na dobę. Na 3ci dzień pozostało już tylko do podziału pudełko sardynek (7 sztuk na 8-miu) i paczka herbatników. Pułkownik sam poszedł do małej wioski i przyniósł trochę chleba i sery. To była nasza pierwsza uczta.

Szliśmy ciągle, w mundurach, płaszczach i furażerkach, tylko bez odznak. Coraz śmielej, jedząc na fermach i śpiąc o ile możliwe w zabudowaniach. Okolica grząska, Wogezy wymagały sporego wysiłku. Tak doszliśmy do miasta Sauxure[141], za którym niedaleko była Mozela i most. W Sauxure trzeba było iść w dzień i po szosie. W pobliżu był duży dom i ogród, w którym było pełno francuskich żołnierzy. Pytamy się, co oni tu robią: „A my jesteśmy jeńcami”. „Jutro po nas mają przysłać samochody ciężarowe”. Szlag by was trafił myślimy sobie. Ale tymczasem całe to bractwo kręci się swobodnie po całej okolicy i schodzi po zakupy do miasta. Umawiamy się, że jak nas szwaby zaczepią, to powiemy, że jesteśmy stamtąd i poszliśmy kupić chleba. Idziemy więc. Na główniej ulicy przejeżdża samochód niemiecki (pierwsze bliższe zetknięcie), oficerowie patrzą trochę, ale nic. Ja z Badiorem skręcamy do sklepu, kupujemy dla siebie i całej bandy granatowe berety. Spotykamy ich na mostku. Ja przedtem kupuję skarpetki, ręcznik, koszulę i torbę ceratową podróżną. Swoją torbę oficerską wyrzucam (bierze ją chor[ąży] Woźniczka, który nawiasem mówiąc doniósł ją aż do Lizbony). Przed mostem na Mozelli, na dwa kilometry zatrzymujemy się na fermie. Pułkownik z aspirantem Nowińskim robią wywiad: wracają o 9ej, posterunku podobno nie ma, most zburzony, ale jest kładka. Dzielimy się na dwie partie: w pierwszej pułkownik, Laubitz, Woźniczka i ja. W drugiej major Kamiński, por. Badior, Nowiński i Zemło. Już się ściemnia. Pułkownik prowadzi pewnie i śmiało…, ale w pewnym momencie mówi: „To już zaraz tutaj powinno być” – idziemy jeszcze z kilometr – nic. W pewnym momencie widzę zarys domku z ogrodem i przez drogę do domku przebiega ktoś i słyszę chrzęst broni. O cofnięciu się nie było mowy. Idziemy spokojnie. Ja mam na mundurze płaszcz oficerski letni, na to płaszcz żołnierski sukienny. Woźniczka w ogóle wygląda jak żołnierz. Pułkownik i Laubitz w płaszczach letnich, mocno już sfatygowanych. Beret na głowie. Po kilku krokach pada na nas spod drzewa światło latarki elektrycznej i głos „Wo gehen sie”[142]. Stanęliśmy, a pułkownik po francusku tłumaczy spokojnie, że idziemy do następnego miasta, wymienia nazwę. Szwab nic nie rozumie i powtarza „Ja aber się mussen ein Ausweiss haben”[143] i chce nas prowadzić do wachmistrza. Pułkownik znów tłumaczy, że to niedaleko itp. Żołnierz oświecił każdego z nas od stóp do głów i powiedział „gehen sie”[144]. Wolniutko idziemy naprzód, nic nie wiedząc, co z drugą partią. O kilkaset kroków zwalony most, początkowo nie mogliśmy znaleźć kładki, wreszcie znajdujemy, przechodzimy, jakiś grunt fabryczny otoczony, pozamykany. Wreszcie jakaś kobieta otwiera bramę, wydostajemy się na szosę. Za nami kroki, to nasi czterej towarzysze, którzy przeszli inną drogą i wcale Niemców nie spotkali. Za rzeką wysoka góra, na której tak zwana Route de[s] crete[s][145], szliśmy chyba do 4ej rano, zmordowani, ale tak było ciemno, że nie doszliśmy i tak zgrzani na szosie w lesie zdrzemnęliśmy się do 6ej.

Rano znaleźliśmy naszą drogę, fermę, gdzie nas nakarmili i dalej. Weszliśmy w okolicę już od kilku dni zajętą. Niemców coraz więcej. Pułkownik słusznie uznał, że za duża grupa (trudności z żywieniem itp.). 1 lipca podzieliliśmy się. Pułkownik z Laubitzem i Zemłą zostali na noc w jakiejś kabance[146], a dwie drugie grupy chwilowo poszły razem. 1 grupa Badior, Woźniczka i ja, druga major Kamiński, aspirant Nowiński.

W tej chwili alarm jest 6^50. Dobranoc

31 października 1940

Ostatnie noce zupełnie spokojne. Widocznie Niemcy po pierwsze przerzucają swe siły na południowy wschód, a po drugie kierują pozostałe siły na inne obiekty w Anglii, posyłając na Londyn małe siły, ale za to co noc bez wyjątku, aby nie dać miastu odpocząć.

W parę dni po rozłączeniu z pułkownikiem, zadecydowaliśmy z Badiorem, że czas rozdzielić się dalej. Wywołało to trochę pretensji ze strony Majora, któremu było z nami iść wygodnie, bo niczym nie potrzebował się interesować. Mieliśmy jeszcze przed sobą dwie rzeki. Dou (nie jestem pewien, czy tak się pisze)[147] i Lou (?)[148], przy czym z informacji po drodze wynikało, że rzeka Lu jest granicą okupacji. Ludność wszędzie po drodze była nadzwyczajna, karmili, przechowywali, wskazywali drogę, donosili żywność do lasu – jeden jedyny wyjątek to głupia baba, która nie chciała nam ugotować mleka i jedna mała wioska, gdzie bali się nas przenocować. Trzeba bowiem zaznaczyć, że wszędzie wisiały proklamacje zabraniające pomocy wojskowym i grożące karami aż do kary śmierci włącznie. U wszystkich warstw społecznych stosunek do nas był taki sam (nie wszyscy wiedzieli, że jesteśmy Polakami). Biedni ludzie dzielili się ostatnim kęskiem, zamożni, średnio zamożni i bardzo zamożni pomagali jak mogli. Pamiętam takiego jednego biedaka, który całą noc pilnował nas w budce od siana, aby uprzedzić w razie nadejścia patrolu. O 2ej w nocy ugotował ryżu i dla nas głodnych i zziębniętych było to po prostu cudowną ucztą.

Drugi biedaczyna i pijaczyna wyciągnął ostatnie parę jajek i butelkę wina i nie dał sobie wspomnieć o pieniądzach (ancien combat[t]ant[149]), oczywiście zapłaciliśmy sami. Pułkownik w stanie spoczynku de Beaumont przyjął nas w swoim chateau[150], pod samym nosem Niemców, przenocował nas, brudnych dziadów w swym algierskim gabinecie. Serca nie brakowało. Ba! Ci tak zwani skąpi Francuzi wielokrotnie nie chcieli przyjąć pieniędzy i ofiarowywali kredyt! Na ogół wtedy żywności nie brakowało, przynajmniej na wsi i w małych miasteczkach. Jajka, masło i mleko było wszędzie, z chlebem różnie, kartofli brakło. Mięso rzadko, gdzie można było dostać, ale to raczej skutek dezorganizacji życia, papierosów prawie wszędzie brakło, zaczynało tu i ówdzie brakować wina. Drobne rzeczy jak mydło, świece itp., były tam, gdzie nie było Niemców, tam, gdzie stali dłużej wszystko wykupywali (żołnierz miał 2 marki, czyli 40 franków dziennie!). Objadali się też niemożliwie, zwłaszcza jaj jedli nieprawdopodobne ilości. Cała ta okolica nie była zniszczona, gdyż walk tam prawie nie było. Zajęli ten obszar od południa. Tylko mosty w większości wysadzone. Nastrój ludności: osłupienie, odrętwienie. Starzy kombatanci wspominali papę Joffre’a[151] i twierdzili, że to dzisiejsze pokolenie jest nic nie warte. Kobiety oburzały się na rozbijających się samochodami Niemców, „a nasi w takim stanie i piechotą”. Na ogół jednak nie zdawali sobie zupełnie sprawy z ogromu ani następstw klęski. Odczuwało się u nich pewną ulgę, że nareszcie koniec wojny, oczekiwał każdy i dopytywał się o swoich bliskich (6^35 alarm). Spotkaliśmy tylko jednego chłopa, który zdawał się rozumieć sytuację i twierdził, że gotów by nie wiem jakie ofiary ponieść, byleby to nie był jeszcze koniec wojny. Jednego też spotkaliśmy wielkiego mądralę, który na całą sprawę patrzył z wewnętrznego punktu widzenia – jak się później okazało typowy odpowiednik Vichy[152] w ludzie. Pod koniec naszej wędrówki dowiedzieliśmy się o bitwie morskiej z Anglikami[153] i mroźno nam się zrobiło. Zaczęliśmy już przeczuwać trudności, po szczęśliwym wycofaniu się z okupacji.

W międzyczasie poniszczyliśmy wszystkie możliwe kompromitujące nas papiery, poza schowaną głęboko legitymacją oficerską i postaraliśmy się u jednego z merów po drodze o zaświadczenie stwierdzające, że zdemobilizowani soldats[154] tacy i tacy (ja podałem Joseph Patt) udają się do domu w departamencie Alpes Maritimes[155]. Było to bardzo szczęśliwe posunięcie. Ale o tym następnym razem. Całuję Mamusię serdecznie

Dobranoc.

4

[Londyn], 4 listopada [19]40 r.

Kochana Mamusiu

Dzisiejsza noc i dzień były wprost wyjątkowe. Wczoraj był alarm o 5^30 do 7^15 wieczorem. Po odwołaniu nie było alarmu do tej pory godz. 6^20, wprawdzie przed chwilą artyleria przeciwlotnicza oddała parę strzałów, ale to widocznie zaplątał się jakiś pojedynczy wywiadowczy samolot. Dzisiaj muszę pisać kilka listów, więc dalszy ciąg jutro. Dobranoc. 6^45 alarm. Artyleria strzela jak cholera, ale co ciekawsze, nie słychać wcale warkotu silników. Za to bomby słychać doskonale. W tej chwili spuścił dwie, ale niezbyt blisko.

9 listopada [1940 r.]

Ostatnie dwie noce były względnie spokojne, ale trzy poprzednie mocno burzliwe. Z 4–5 o godz. 4ej rano obudził mnie świst, potem bomba i dalsze świsty i bomby coraz bliżej, przy czwartej wyglądało to murowanie na nas. Przy uderzeniu wydawało się bardzo niedaleko, okazało się, że uderzenie (stosunkowo niewielkiej bomby) było o 30 m. od hotelu przez ulicę, w stajnie królewskie. Dużo szyb poszło w kawałki, a w kancelarii naszej nawet lustro od szafy dostało małym odłamkiem. Od tej pory (jeszcze szyb nie wstawili) tłok w biurach, bo ci, co dostali po szybach przenieśli się do nas. Jest godz. 5^50 i już alarm. Słychać samoloty, ale jeszcze nie strzelają.

10 listopada [1940 r.], Niedziela

Wczorajsza noc była możliwa. Trochę ruchu wieczorem i okropna strzelanina o 4^30 rano. Wczoraj słuchałem przez radio [Adolfa] Hitlera[156], ale niewiele zrozumiałem.

Dalszy ciąg moich przygód. Jak już pisałem, mieliśmy przed sobą jeszcze 2 rzeki. 1-sza (powiedzmy Du[157], chociaż pisze się oczywiście inaczej) dosyć duża i z kanałem biegnącym wzdłuż niej. Mówili nam, że nie są zniszczone mosty i że nie są strzeżone. Poszliśmy więc polami, potem górą obrośniętą lasem, z tym, że po drugiej stronie góry biegnie asfaltowa szosa, od niej odnoga także asfaltowa, most, a za mostem jednak droga w prawo do miasteczka, druga w lewo przez wieś do lasu. Pierwszy raz zdecydowaliśmy się w biały dzień zejść na dużą szosę. Schodzimy z góry. Spotykamy chłopa na rowerze. Obiecał zbadać most. Pojechał, my tymczasem idziemy. Naprzeciw nas samochód ciężarowy – Niemcy. Nie zatrzymują się. Po chwili drugi przejeżdża. Po kilkuset metrach wraca nasz chłop. Melduje, że posterunku na moście nie ma, ale że w miasteczku roi się od Niemców, żeby więc zaraz po przejściu mostu skręcić w lewo i w las. Idziemy. Jest godzina 11 w poł[udnie]. Upał straszny. My w płaszczach, inaczej nie można, bo mamy płaszcze żołnierskie, a mundury oficerskie. Badior zresztą i płaszcz ma oficerski, a pod płaszczem na pasie torbę oficerską. Zbliżamy się do mostu – nie, przechodzimy most. Warkot samochodu. W końcu mostu mija nas auto osobowe otwarte, w nim 2-uch oficerów niemieckich, patrzą, nie zatrzymują się. Nam coraz goręcej. Skręcamy w lewo. U podnóża mostu jakiś żołnierz pławi konie. Jest goły, ma tylko czerwone spodenki kąpielowe. Przechodzimy spokojnie, nagle ten szwab konno na oklep wyskakuje na drogę, staje w poprzek i wrzeszczy „Ausweis!”[158]. Badior sięga do kieszeni, wyjmuje przepustkę mera, o której pisałem poprzednio i pokazuje na nas dwóch i na palcach pour nous deux[159]. Chorąży Woźniczka wyjmuje swoją. Szwabisko nic nie zrozumiał, zobaczył pieczątkę okrągłą, powiedział „Gut”[160] i zaczął szopki z koniem. Idziemy. Jedzie rowerzysta, potem motocyklista. Robi się coraz goręcej. Widzimy z daleka, że w wiosce pełno Niemców, tabory etc. Na prawo mała dróżka, w dali las, dróżka odkryta. Chwilę zastanawiamy się, czy nie iść nią, czy to nie będzie wyglądało na wianie. Ale nie ma innego wyboru. Idziemy. Jakieś 800 metrów, wolno, spokojnie, nie oglądając się za siebie. Wchodzimy w las. Jest dobrze. Tego wieczoru nocowaliśmy u płk. de B[e]aumont, o którym wspominałem. Już coraz bliżej celu, mamy jeszcze ogromne lasy i jedną rzekę. Przez lasy przeprowadził nas leśnik, doprowadzając do samego brzegu rzeki, krzaków i szuwarów w miejscu między dwoma mostami. Mosty oba pilnowane. Tak blisko celu nie chcieliśmy ryzykować. Godzina była 7 wieczór. Zdecydowaliśmy się iść w bród. Okazało się to trudne. Jakieś strumyki, moczary, krzaki, szuwary. Całą godzinę przedzieraliśmy się do właściwego koryta. Rzeka sama niezbyt szeroka, jakieś 40 metrów, podłoże kamieniste, ale prąd bardzo silny i głębokość do piersi lub szyi. Nie utrzymamy się na nogach. Płynąć w ubraniu z rzeczami? Mowy nie ma, zwłaszcza że Badior nie umie pływać w ogóle. Szukamy innego miejsca. O 100 metrów w prawo, za zakrętem rzeka znacznie szersza, wydaje się płytsza. Schodzimy z wysokiego brzegu trzymając się za ręce. Woda bardzo zimna, prąd bystry, ale głębokość nie sięga pasa. Przechodzimy szybko rzekę. Na drugim brzegu dno muliste, trochę się zapadamy, ale jakoś wyłazimy na wysoki brzeg i po busoli idziemy na południe, znów przez strumyki i szuwary. O 8^30 jesteśmy na brzegu pól, żadne osiedla. Jak okiem sięgnąć pola, gdzieś w dali rząd drzew. To route Nationale[161]. Badior twierdzi, że to już na pewno nieokupowana Francja. Ja nie wierzę. Idziemy. Mokro. Zimno. Przedzieranie się przez zboże okropne. Badior ustaje. Wszyscy piekielnie zmęczeni dochodzimy do szosy o zmroku i bez żadnej ostrożności idziemy po szosie do widocznych po prawej stronie budynków. Dochodzimy do zakrętu i podwórza farmy. Warkot silnika samochodowego. Mówię, chodźmy w podwórze, może to Niemcy. Idziemy. Przejeżdża ciężarówka pełna Szwabów. Miny nam się wyciągają. A więc gdzie u diabła linia demarkacyjna. Właściciel farmy przyjął nas bardzo gościnnie, nakarmił, przenocował. Rzeczy wysuszyliśmy i rano dalej. Okazało się, że zasadniczo linią demarkacyjną ma być droga Narodowa N[o] 5, ale że tymczasem Niemcy „są daleko poza nią”, że siedzą jeszcze w Lyonie jako represja za obronę paru fortów linii Maginota po armistice[162]. Przekraczamy w lesie drogę N[o] 5. Mówią nam, że z Lyonu Niemcy mają lada dzień ustąpić. Jesteśmy już bardzo zmęczeni (zrobiliśmy z górą 300 km w linii prostej). Badior ma nogi okropnie pokancerowane. Idzie już od paru dni w pantoflach, niosąc buty na plecach. Ja jakoś cudem boskim nie. Na 20 km od Lons le Saunier[163] znajdujemy mera, który odwozi nas bryczuszką 13 k[i]l[o]m[etrów]. Reszta to głupstwo. W południe dnia 10 lipca zjawiamy się w mieście. Życie normalne, jakby wojny nigdy nie było. W hotelu mówią nam, że ciągle przyjeżdżają Niemcy, zajmując cały hotel, że byli w nocy i rano wyjechali, że w tej chwili ich nie ma. Idziemy na żandarmerię. Po drodze spotykamy jednak grupki włóczących się żołnierzy niemieckich. Żandarmeria nie ma pewnych min. Mówią, że Lons le Saunier leży w zonie nieokupowanej, ale Niemcy są i zdarzają się jednak aresztowania wojskowych. Radzą udać się do Czerwonego Krzyża i tam przeczekać. W żandarmerii znajduje się akurat adiutant francuski (po cywilnemu), który uciekł z niewoli. Prowadzi nas do Czerwonego Krzyża. Pierwsze od 3 tygodni łóżka, porządne umywalnie. Jedzenie słabe, ale dość obfite. 11ego już Niemców nie ma, widzimy paru oficerów francuskich w mundurach i dowiadujemy się, że idzie-torpeda[164] do Lyonu. My w torpedę i przed wieczorem jesteśmy w Lyonie w 3 dni po wyjściu stamtąd Niemców. Teraz co dalej?

10 grudnia [1940 r.]

Nie pisałem cały miesiąc. Jakaś dziwna apatia i niechęć pisania. Ostatni ten miesiąc był różny, ale raczej spokojniejszy: były dwie noce bardzo paskudne 29 listopada i 8 grudnia. Za to np. noce 7 grudnia i wczorajsza zupełnie spokojne, nawet bez alarmu.

Nie mogę jakoś skończyć swej drogi, a już byłby czas. A więc: Po naradzie z Badiorem zdecydowaliśmy się jechać do Nicei – on tam miał rodzinę i znajomych. Z wyjazdem trochę robili kramu, ale w rezultacie na bezczelnego kupiliśmy bilety wojskowe i jazda. Okazało się, że do niedawna nie wpuszczano do Nicei bez specjalnych zezwoleń (Zone des Armées)[165], a my trafiliśmy na zniesienie zakazu, a przed wprowadzeniem zwykłych cywilnych obostrzeń. W Nicei zamieszkaliśmy najpierw w hotelu, potem wynaleźliśmy pensjonat b[ardzo] miły i porządny – Hotel Pension Eden 99bis promenade des Anglais, prowadzony przez Ms. et Madame Racine, za 60 fr[anków]. Mieliśmy naprawdę raj i bardzo miłe stosunki. Pierwszego dnia kupiliśmy sobie w Gallerie Lafayette[166] ubrania cywilne i trochę bielizny, i zaczęliśmy, rozpisując się na wszystkie strony, szukać drogi wyjścia, a Badior i pieniędzy. Wiadomości absolutnie żadnych o możliwościach wyjazdu, jeszcze stosunkowo najwięcej od chorążego, którego wysłaliśmy do Marsylii. Pieniądze też nie nadchodziły i przez to nie mogliśmy się ruszyć, gdyż ekwipunek i pensjonat szybko nam fundusze wyczerpał. Wreszcie pieniądze przyszły i my [wyruszyliśmy] do Marsylii. W Marsylii byliśmy 4 sierpnia. Spotkaliśmy kolegów z 1 Dywizji. Badior naturalnie masę znajomych, m.i[n]. 2 panny Radwanówny (Maneta Zamojska[167] i Bronkowa Młynarska[168]). W Marsylii naturalnie zaraz wzięliśmy się za paszporty, potem wizy (chińska najpierw, bo inaczej nie dawali Portugalczycy, Portugalia i Hiszpania), ale najgorzej francuskie wyjazdow[e], ani mowy – poczekaliśmy na wypłatę czerwcowej pensji i trochę podreperowani pojechaliśmy szukać szczęścia bliżej Hiszpanii do Perpignan[169]. Coś mówili, że tam można dostać. Pojechałem z Badiorem, a za nami miał jechać płk Onacewicz (proszę sobie wyobrazić, że spotkaliśmy go przypadkiem w Lyonie na ulicy, jego i Laubitza!), przyjechali tego samego dnia zupełnie inną marszrutą i z wielkimi przygodami – złapani byli przez Niemców. W Perpignan dostaliśmy wizę francuską bez trudności przez naszego agenta i 18 sierpnia pojechaliśmy do Barcelony, stamtąd do Madrytu i wreszcie Lizbony. Szczegóły potem. W Lizbonie siedzieliśmy do 28 i tego dnia samolotem do Anglii po popołudniu.

13. Paszport Tadeusza Brudzińskiego, 1940, s. 1–2; ze zbiorów Macieja Brudzińskiego

31 stycznia [19]41 r.

Tyle czasu minęło. Święta, Nowy Rok. Jutro już luty. Pisać wciąż nie mogę, ani czytać nic o Polsce, ani myśleć. Całe szczęście, że mam dużo roboty i dość ciekawej. Objąłem od paru dni referat Amerykański[170].

Jakieś 2 tygodnie temu (nawet mniej) posłałem przez znajomego 4 paczki kakao, 2 dla Janki, 2 dla Wandy[171], z Lizbony na adres i ręce Mamusi. Mówił mi któregoś dnia Kirkor, że poprzednie paczki Mamusia dostała (posłałem 5 mieszanych w końcu sierpnia). Teraz trudno wysyłać, bo płacić funtami nie można. Zresztą trochę boję się za często wysyłać. Całuję Mamusię serdecznie
p.s. grudzień był w nalotach lżejszy, a styczeń jeszcze lżejszy, to nie przeszkadza, że właśnie w końcu grudnia zostało spalone City[172].

14 lutego [1941 r.]

Z nalotami na Londyn ostatnio uspokoiło się znacznie. Natomiast sytuacja na świecie komplikuje się. Idzie ku prawdziwej wojnie światowej. Byle to wszystko odbyło się prędzej. Polska nie ma czasu.

29 kwietnia [1941 r.]

Głupie się życie prowadzi. Pracować poważnie nie można, czytać nie można. Myśl jest zajęta tylko przebiegiem wojny i nadzieja migoce jak płomyk świecy. Nieszczęśliwa kampania bałkańska[173] znowu odwlekła rozwiązanie co najmniej o kilka miesięcy. W dalszym ciągu nie mogę nic czytać o Polsce. W dalszym ciągu jestem jak struś. Wsadzam głowę w piasek i wolę myśleć, że nic się nie dzieje, że tylko czas mija, cenny czas zbliżający nas do wystąpienia Ameryki, przewagi lotniczej, zwycięstwa. Miałem wiadomości od Kirkora z połowy marca o Mamusi, Jance i Zygmuncie. Teraz od Munka o Skotnikach.

U nas względnie spokojnie t.zn. że nie ma już całymi tygodniami nalotów, jak na jesieni. Są rzadkie, ale bardzo silne. Którejś nocy po nalocie na Berlin był nalot piekielny na samo śródmieście. Szkody jednak stosunkowo nie nadzwyczajne.

Mieszkam dalej w Hotelu Rubens[174], tym samym, w którym stawałem przed wojną i tutaj też pracuję. Moja kompania najbliższa to Antoni Szaszkiewicz[175] (ziemianin z Ukrainy, żonaty z Potocką[176] z Rymanowa[177] – 5 dzieci we Francji), Dr. Rychłowski[178] z poznańskiego. W niedzielę i czasami na kolacjach bywają jeszcze Podoski Jan[179] (syn prof. politechniki – inż. elektr[yk]) i p. Eleonora Jachimowicz. Poza tym z „wyższych szarż” ppłk Piotrowski[180] (szwagier mojego kolegi od Konopczyńskiego[181], Zb. Mieszczańskiego[182]), ppłk Gano[183] (obecnie na wschodzie). Pułkownik Onacewicz wyjechał do Stanów Zjednoczonych na attaché wojskowego. Wspominał, że ewentualnie, o ile będzie kogoś potrzebował, to mnie wezwie – trochę mam ochotę. Lubię USA i robota byłaby bardziej w mojej linii, ale z drugiej strony trochę nieładnie opuszczać Londyn i Anglię pod bombami, a poza tym w wojsku być można nawet szeregowcem, a poza wojskiem nieokreśleni funkcjami [?] nie są tam wskazani.

Widuję się często bardzo z Lipskim b[yłym] ambasadorem. Bardzo miły.

14. List Tadeusza Brudzińskiego, 3 V 1941; ze zbiorów Tadeusza P. Rutkowskiego

5

[Londyn], 3 maja 1941 r.

Kochana Mamusiu

Dzisiaj mam dyżur. Nikogo nie ma w biurze, więc mogę spokojnie pisać. Strasznie chaotycznie wypada to pisanie, bo nie pamiętam, co właściwie napisałem, a czego jeszcze nie. Głównym celem pisania, poza potrzebą porozmawiania w ten chociaż sposób z Mamusią, to chęć, aby Mamusia mniej więcej wiedziała, co się ze mną działo przez te lata rozłąki. Nie wiadomo, czy się jeszcze kiedy zobaczymy. Dlatego też podaję tyle nazwisk, aby przy zetknięciu się można było od nich wyciągnąć większe szczegóły. Pewno Mamusia się dziwi, dlaczego nie piszę pocztą. Wszyscy prawie piszą i dostają nawet dosyć szybko odpowiedzi. Nie piszę z kilku przyczyn. Po pierwsze, zarówno Mamusia posiada wiadomości o mnie, że żyję, jak i od czasu do czasu wiadomości od Kirkora. Prawdziwych szczegółów i tak zaś pisać nie można; po drugie nie chcę narażać Mamusi na kontakt z Niemcami i figurowanie na liście korespondujących z zagranicą. Może to być nieprzyjemne, a nawet groźne. Już i tak boję się o kartkę z Lizbony, a zwłaszcza o list ze Stockholmu; po trzecie adresowanie do Polski jest dla mnie za każdym razem ciężkim przeżyciem. Może jest to głupie, ale pisanie „Deutschland” czy też Generalgouvernement jest tak jakby podpisywaniem aktu rozbioru. Inni jakoś lekko przechodzą nad tym do porządku dziennego.

W najbliższy czwartek podam w Banku adres Mamusi i Stryja Zygmunta[184], ponieważ adresu Janki[185] ani Dzida[186] nie znam. Dopiero teraz przypomniałem sobie, że Bank adresu polskiego nie ma. A w razie jego [?] braku, żeby wiedział, do kogo się zwrócić. Projekty moje na przyszłość nie zarysowują się wyraźnie. Tymczasem w dalszym ciągu mam referat Amerykański w Sztabie Naczelnego Wodza. O wyjeździe do USA nic jeszcze nie wiadomo.

Wczoraj byłem u dentysty (brakujące zęby i zgryz, który zaczyna mnie coraz bardziej niepokoić). Ma kosztować 40 funtów, po prostu majątek. Zdecydowałem się jednak, gdyż nie wiadomo, czy kiedykolwiek w przyszłości będę mógł sobie na to pozwolić, a boję się zostać później w nędzy i bez zębów. W czwartek dowiem się, ile mam w Banku. Według moich obliczeń powinno być około 470 funtów. Staram się nic z banku nie brać. Cała tą sumę, jak również wszystko, co zostało w Polsce, a nie przepadnie, daję Mamusi na dożywocie z prawem swobodnego rozporządzania, o ile to prawnie będzie możliwe. Oczywiście na pierwszym miejscu wykształcenie Wojtka i jego brata[187]. Przypominam, że poza gotówką w kasie kredytowej, Banku Cukrownictwa i PKO, która przepadła i akcjami, które pewno też przepadną, było jeszcze w Skotnikach 9 krów i dzierżawa Marianowa[188], na którą dałem 7 000 gotówką i z której ani procentów, ani dochodów nie brałem od 1 X [19]37 roku.

To nie powinno przepaść ani się zdewaluować. Poza tym pozostaje plac w Kalifornii [?], którym opiekuje się Antoni Brzęk[189] z konsulatu w Chicago, adres 1444 Lake Shore Drive[190].

20 maja [1941 r.]

W tydzień po napisaniu ostatniego listu, tj. 10 maja był może najgorszy nalot na Londyn, po prostu koszmar[191]. Pierwszy raz nie byłem w moim pokoju, a siedziałem w hallu na parterze. W pewnej chwili, gdy od wstrząsu cały gmach zaczął trzeszczeć, włożyliśmy hełmy. Siedzieliśmy do 5 rano, oczekując lada chwila zawalenia się budynku na łeb. Od tamtej pory kompletna prawie cisza. Niemcy straszą jeszcze gorszym nalotem: wojna nerwów. Wtedy była pełnia i stracili 33 bombowce, a zapewne znacznie więcej. Możliwe, o ile będzie dobra pogoda, że powtórzą nalot podczas pełni w przyszłą sobotę. Na ostatni weekend byłem w Oxfordzie. Tego rodzaju wyprawy są jednak zbyt kosztowne (prawie 3 funty), zwłaszcza wobec zobowiązań moich dentystycznych.

Czytałem dzisiaj, że giełda funkcjonuje w Warszawie i że Haberbush[192] notowany jest 112, a Starachowice[193] 20.

22 maja [1941 r.]

Dotychczas nad Londynem i zresztą w ogóle nad Anglią spokój. Czy to pogoda, czy przerzucenie znacznych sił na Kretę[194], czy też przygotowywanie nalotu „monstre”[195] nie wiadomo. Może wszystko razem. Wczoraj dostałem od Brzęka kartkę z wiadomością, że Mamusia do niego pisała i że po otrzymaniu mojego listu odpisał. Szła b[ardzo] długo, bo od 17 marca! Wkrótce do niego znów napiszę. Gdybym był w Stanach, to mógłbym korespondować bezpośrednio[196].

15. Kartka Aliny Brudzińskiej, 30 IV 1941; ze zbiorów Jana Polaczka

Aneks

Kartki pocztowe Aliny Brudzińskiej do Antoniego T. Brzęka (Brzenka, Brenka), Trenton, New Jersey, USA, 1941 r.

1

Mr Anton T. Brenk,

854 Plum Street

Trenton, New Jersey,

U.S. America

Absender

Nadawca: Alina Brudzińska

Warschau – Warsaw

Jasna Strasse 10 m. 6

General Gouvernement, Polen

Dnia 30 kwietnia 1941 r.

Szanowny i drogi Panie,

Serdecznie dziękuję za kartę z 17 marca b.r., po prostu kamień mi z serca spadł. Rada jestem bardzo z tego, co Pan pisze, zwłaszcza że pan Soplica[197] jest lepiej ze zdrowiem i że jest bliżej państwa.

U nas w rodzinie najbliższej w mieście nic nowego – dalsi ze wsi siedzą dzięki Bogu u siebie, tylko mają dużo obcych gości[198]. – Wszyscy zdrowi, choć Tatuś[199] się zaziębia, gdyż zimno ciągle. Wiosna przepadła, deszcze bardzo częste – w tej chwili mży deszcz od 4 dni nieustannie, słońca nie widzieliśmy od 2-ch tygodni. – Wnuki moje Józio i Elżbieta[200] przygotowują się w maju do I Komunii św[iętej], tylko nie wiadomo, czy co nie przeszkodzi, na przykład nowa przeprowadzka, lub coś w tym guście. O lecie na wsi nie marzą dzieci. – przesyłam najserdeczniejsze wyrazy dla kochanego pana S[oplicy] i dla obojga szanownych i drogich państwa i proszę bardzo o wiadomości.

A[lina] Brudzińska

Received
at Trenta

June 27, 1941.

A[ntoni] Brzęk[201]

2

U.S.A.

Mr Anton Brenk

Plum Street 854

Trenton, New Jersey

Absender

Nadawca: Alina Brudzińska

Warszawa – Warschau
ul. Jasna 10/6 Jasnastrasse 10/6

Generalgouvernement Polen

Dnia 2 sierpnia 1941 r.

Szanowni i Kochani Państwo,

Wzruszona jestem dobrocią Pana za tak długi miły list z 28 VI. Śpieszę dać znać o nas wszystkich, póki można. – Byłam u p. Anieli, obiecała zaraz do Państwa napisać o sobie. Zajęcie ma przy zarządzie kuchnią, ale płatne bardzo mało, zdaje się około-30 zł. mies[ięcznie], poza tym obiady na dwie osoby i pewien deputat żywnościowy po tańszej cenie. Mąż jej ma maleńką emeryturę i tak żyją, czasem sprzedają coś z mniej potrzebnych a luksusowych swych rzeczy. – Bardzo dziękuję za wiadomość o naszym przyjacielu[202], cieszę się, że zdrów jest i zadowolony z pracy, pisze Pan w przedostatnim liście, że jest na stałe w Ameryce[203], – czy wciąż w tym samym mieście? – U nas bez zmiany, wszyscy zdrowi w mieście i na wsi. Janka z dziećmi jest na letnisku pod Warszawą[204], mąż jej dojeżdża na niedzielę, a za kilka dni bierze 2 tygodn[iowy] urlop. Alusia[205] jest na wsi u Wandy[206] na praktyce ogrodniczej, przymusowej, szkolnej, jako 14-to letnia już.

Przesyłam serdeczne pozdrowienia dla obojga Kochanych Państwa. – przy sposobności proszę powiedzieć p. S[oplicy], że ciągle o nim myślę i oczekuję wiadomości z utęsknieniem.

A[lina] Brudzińska

Otrzym[ałem] 18go sierpnia[207]

3

U.S.A.

Mr Anton Brenk

New Jersey U. S. America

Trenton

Plum Street 854

via Lisboa

Absender: Alina Brudzińska

Warschau, Jasna Nr 10/6

General-Gouvernement

Warszawa, 18 września 1941 r.

Szanowni i Drodzy Państwo!

Chcę, póki można, dać znać o sobie i rodzinie, prosząc nawzajem o wiadomości o Was i drogim mi przyjacielu Waszym[208]. Otóż u nas dotąd nic nowego nie zaszło, ale Jance grozi wciąż nowa przeprowadzka, co wobec braku mieszkań jest rzeczą straszną, jest nadzieja jednak, że ich to ominie[209]. – Poza tym wszyscy u nas zdrowi, na wsi również. Zosia[210] z Maryjką[211] i Władziem mieszkają już w W-wie, Jędrek[212] jest u siebie w charakterze rządcy, żona jego i synek też są w Warszawie. – Ostatni list od Pana mam z 28.VI., więc dawno nie mam wiadomości od Państwa i o p. Soplicy. Otrzymałam od niego sześć paczek z kakao i kawą w okresie moich Imienin[213], więc bardzo mu dziękuję za tak miły prezent. Sprawiły nam wielką radość, zwłaszcza kawa ucieszyła nas wszystkich. Na Żoliborzu zdrowi, Hania[214] pracuje wyrabiając broszeczki z kwiatków z jedwabiu i cienkiej gazy – zarabia dużo stosunkowo. Dzid nie ma za to stałej posady, ale trzyma się nieźle. Czy pisali Państwo do kuzynki swej p. Anieli? – Nasze dzieci spędziły lato w Laskach w wynajętym mieszkaniu, gdzie Janka prowadziła własne gospodarstwo, przewożąc wszystko od łóżek do garnków z Warszawy. Na wsi u stryja było mnóstwo gości, więc nie było miejsca (innych krewnych).

Bardzo proszę kochanych Państwa o kilka słów wiadomości. Tymczasem ślę serdeczne pozdrowienia i Bogu polecam Państwa i drogiego przyjaciela naszego.

A[lina] Brudzińska

16. Alina Brudzińska, lata 30.; ze zbiorów Jana Polaczka

4

12 listopada 1941 r.

Mr Anton Brzenk

854 Plum Street

Trenton, New Jersey

U.S.A.

via Lisboa

Absender:

Alina Brudzińska

Warszawa, ul. Jasna 10/6

General-Gouvernement

Polen

Szanowni i Drodzy Państwo!

Kartkę drogiego pana otrzymałam (z 4. IX.), za którą dziękuję serdecznie. – Bardzo bym chciała wiedzieć, czy p. Soplica wybiera się do Was z wizytą z Europy czy z Waszego kraju. Cieszę się, że jest zdrów, ale pewno bardzo tęskni. Dobrze, że oboje Państwo zdrowi! Czy otrzymali Państwo list od p. Anieli – miała pisać. – U nas trochę gorzej, bo siostra pana Sop[licy][215] będąc u stryja[216] na wsi na 2-tyg[odniowym] odpoczynku sama, bez dzieci, złamała nogę powyżej kostki, będąc wyrzuconą z bryczki nagłym szarpnięciem narowistego konia. Została pogotowiem przewieziona do Warsz[awy], nastawił ją chirurg pierwszorzędny i leży z nogą w gipsie – obiecują do Boż[ego] Nar[odzenia]. Jednak rentgeny wskazują zachodzenie jednej kości na drugą, więc jesteśmy niespokojni, czy nie zostawi to konsekwencji na przyszłość. Na operację przecinania zewnętrz[nego] nie chce się pacjentka godzić, zresztą i doktor odradza, będąc dobrej myśli – poza tym grozi im wciąż zmiana mieszkania – mają nadzieję uniknięcia tego. – Proszę o dalsze wiadomości i przesyłam pozdrowienia serdeczne.

A[lina] Brudzińska

[1] Zygmunt Brudziński (1905–1959) – brat Tadeusza, inż. rolnik, działacz gospodarczy. W latach 1919–1923 w I Korpusie Kadetów we Lwowie. Uczestnik III powstania śląskiego (1921). W 1930 ukończył SGGW. 1930–1932 przebywał w Afryce, prowadząc plantacje w Angoli, 1932–1933 kierownik działu gospodarczego i rolnego w Radzie Organizacji Polskich z Zagranicy, 1933–1934 przewodniczący sekcji afrykańskiej Wydziału Kolonialnego LMiK. W latach 1934–1936 prowadził plantację w Liberii, 1936–1937 przedstawiciel handlowy RP w Angoli, następnie pracownik konsularny z tytułem wicekonsula na Kongo Belgijskie i Francuską Afrykę Równikową. W 1939 awansowany do stopnia ppor. rez. We wrześniu 1939 uczestnik obrony Warszawy w 360 pp. Od 17 X 1939 do X 1944 w SZP (?), następnie ZWZ-AK. W czasie okupacji zatrudniony w firmie Berent i Plewiński (ul. Moniuszki 12). Więzień obozu koncentracyjnego w Auschwitz 19 IX 1940–20 I 1941. Uczestnik powstania warszawskiego jako dowódca plutonu 206 w Zgrupowaniu „Żaglowiec”, następnie plutonu 233 w Zgrupowaniu „Żbik”. 25 IX 1944 awansowany na por. rez. WP. Po powstaniu przebywał w niewoli niemieckiej, m.in. w Lubece. Od 1946 w Polsce, zatrudniony w Sanatorium „Górka” im. J. Brudzińskiego w Busku-Zdroju. 1950–1951 aresztowany i więziony przez WUBP w Kielcach pod zarzutem szpiegostwa. Od 3 IX 1951 do 1 XI 1952 zatrudniony w Państwowym Sanatorium Przeciwgruźliczym dla Dzieci „Staszycówka” w Ludwikowie (gm. Mosina, pow. poznański). Od XI 1952 pracował w Państwowym Szpitalu i Ośrodku Rehabilitacyjnym dla nerwowo i psychicznie chorych w Stroniu Śląskim. Odznaczony Śląskim Krzyżem Powstańczym, czterokrotnie Krzyżem Walecznych i Krzyżem Virtuti Militari V klasy (według własnej relacji).

[2] Osowiec – miejscowość w gminie Goniądz, 42 km od Białegostoku, nad Biebrzą. W znajdującej się tam Twierdzy Osowiec (powstałej w 1882–1892) stacjonowały w okresie międzywojennym jednostki WP, m.in. 9 pułk strzelców konnych i Centralna Szkoła Podoficerów KOP z Dywizjonem Artylerii Lekkiej KOP „Osowiec”, do którego był przydzielony Tadeusz Brudziński.

[3] Sokółka – miasto powiatowe w ówczesnym woj. białostockim.

[4] W Sokółce mieściła się Kadra Zapasowa Piechoty, utworzona w styczniu 1939 na bazie batalionu zapasowego 6 ppleg. W marcu 1939 dowódcą tego oddziału został mjr Jan Słomka. W II rzucie mobilizacji oddział miał mobilizować Ośrodek Zapasowy 1 DP Legionów.

[5] Aleksander Batory (1884–1982) – oficer artylerii WP, płk. Od 1906 w armii rosyjskiej, ukończył Oficerską Szkołę Artylerii w Kijowie, od 1916 kpt., 1917–1918 w I Korpusie Polskim w Rosji. Od listopada 1918 w WP, uczestnik wojny polsko-sowieckiej. W II RP m.in. dowódca 9 pac 1921–1923, 24 pap 1923–1924, 8 pap 1924–1929, od 1933 w stanie spoczynku; płk od 1924 r. W kampanii wrześniowej dowódca Ośrodka Zapasowego Artylerii Lekkiej nr 3 w Wilnie, potem przedostał się przez Łotwę do Francji, następnie – po kampanii francuskiej – do Wielkiej Brytanii. Komendant Obozu Oficerskiego nr 23 w Rothesay na szkockiej wyspie Bute 1940–1941, w 1941 dowódca IV Dywizjonu Pociągów Pancernych w Perth. 1942–1944 w stanie spoczynku, od 1944 ponownie w wojsku, m.in. oficer łącznikowy przy brytyjskiej 2 Armii. Zdemobilizowany w 1947. Odznaczony Krzyżem Virtuti Militari V klasy i dwukrotnie Krzyżem Walecznych. Pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii; T. Chrostowski, Pułkownik Aleksander Batory (1884–1982): dowódca 8 pułku artylerii lekkiej w Płocku w latach 1924–1929, „Notatki Płockie” 1989, nr 1(138), s. 29–30.

[6] Jan Geniusz (ur. 1884) – oficer artylerii WP, ppłk. Od 1906 służył w armii rosyjskiej, ukończył Oficerską Szkołę Piechoty w Wilnie w 1908, od 1917 w rezerwie. Od maja 1919 w WP, ukończył Szkołę Artylerii w Brześciu, uczestnik wojny polsko-sowieckiej. W II RP m.in. w 1919 dowódca baterii w 7 pac, w 1920 dowódca dywizjonu w 21 pap, następnie w 1921–1926 w 4 pac, 1926–1929 zastępca dowódcy 24 pal, 1929–1933 dowódca 6 pal. Od 1924 ppłk, od 31 XII 1932 w stanie spoczynku. W kampanii wrześniowej zastępca dowódcy 3 Zapasowego Ośrodka Artylerii w Wilnie. Od 19 IX 1939 do 14 VI 1940 internowany na Litwie, 14 VI 1941 deportowany w głąb ZSRS. Zwolniony w wyniku układu Sikorski-Majski, od lutego 1942 w 10 DP PSZ w ZSRS, w kwietniu 1942 ewakuowany na Bliski Wschód, VII 1942–VIII 1946 w rezerwie oficerskiej, następnie wrócił do Polski.

[7] Mołodeczno – miasto powiatowe w ówczesnym woj. wileńskim.

[8] Mowa o wkroczeniu Armii Czerwonej na ziemie Polski.

[9] Lida – miasto powiatowe w ówczesnym woj. nowogródzkim.

[10] Nowa Wilejka – miasto nad rzeką Wilejką, w ówczesnym woj. wileńskim, ob. dzielnica Wilna.

[11] Prawdopodobnie haubica 100 mm wz. 1914/19, produkcji czeskiej (Skoda), eksportowana m.in. do Polski i produkowana na licencji w latach 1928–1939.

[12] Armata polowa 75 mm, wz. 1897, konstrukcji francuskiej – podstawowa armata używana przez WP w kampanii wrześniowej.

[13] Polskie Radio Wilno – regionalna rozgłośnia Polskiego Radia działająca od 1928 na wileńskim Zwierzyńcu.

[14] Jak w dzień (wł.).

[15] Landwarów – miasto i stacja kolejowa w ówczesnym woj. wileńskim, przy granicy z Litwą.

[16] Być może Stefan Kalina, por. rez. artylerii, w kampanii wrześniowej oficer Dywizjonu Artylerii Lekkiej KOP „Osowiec”, wicestarosta grodzki białostocki.

[17] Henryk Giedroyć (ur. 1896) – oficer administracyjno-materiałowy 3 pac w Wilnie, w kampanii wrześniowej dowódca Oddziału Zbierania Nadwyżek 3 pac.

[18] Właśc. chabeta – chudy, nędzny koń.

[19] Tzn. czołgi.

[20] Takie było wówczas przekonanie autora listu.

[21] Jewie – miasto i stacja kolejowa w granicach międzywojennej Litwy, ob. w okręgu wileńskim.

[22] Mała Litwa (Litwa Mniejsza, Pruska) – region kulturowy leżący na terenie historycznych Prus, obejmujący okolice Kłajpedy i Tylży, graniczący ze Żmudzią i Suwalszczyzną, a na południu przechodzący w Mazury. Zamieszkały głównie przez Litwinów, obecnie w większości w granicach Litwy, w części także na terenie obwodu kaliningradzkiego i Polski (Gołdap).

[23] Połąga – znany litewski kurort nad Morzem Bałtyckim, od 1824 własność rodziny Tyszkiewiczów.

[24] Jan Dziewanowski (1907–1989) – prawnik. Absolwent Gimnazjum im. M. Reja w Warszawie (1925) i Wydziału Prawa UW (VI 1929), następnie studiował w École libre des sciences politiques w Paryżu. Pracował w Banku Polskim, potem w Wydziale Ekonomicznym PRM. Po kampanii wrześniowej przedostał się do Francji, a w 1940 do Wielkiej Brytanii, żołnierz PSZ na Zachodzie. Pozostał po wojnie na emigracji w Wielkiej Brytanii, pracował jako zegarmistrz.

[25] Stanisław Jankowski (1911–2002) – architekt, kpt. WP, cichociemny. W 1938 ukończył studia na Wydziale Architektury PW. W kampanii wrześniowej w 3 Ośrodku Zapasowym Artylerii w Wilnie, 19 IX 1939 internowany na Litwie, uciekł i przedostał się do Francji. Żołnierz PSZ na Zachodzie, od czerwca 1940 w Wielkiej Brytanii, w marcu 1942 zrzucony do Polski, kierownik Oddziału Legalizacji i Techniki Oddziału II KG AK. Uczestnik powstania warszawskiego w batalionie „Pięść”, następnie w oddziale osłonowym KG AK. Od października 1944 do kwietnia 1945 w niewoli niemieckiej. Wrócił do Polski w 1946, zatrudniony w Pracowni Urbanistycznej Warszawy, następnie w Biurze Planowania Rozwoju Warszawy.

[26] Wacław Wasiutyński (1908–1997) – ekonomista. Wolny słuchacz na Wydziale Elektrycznym PW 1926–1927, studiował na WSH 1927–1934, egzamin dyplomowy zdał w 1938. Uczestnik kampanii wrześniowej w 5 ppleg. Internowany na Litwie, przedostał się przez Szwecję do Francji. W kampanii francuskiej w 2 DSP, internowany w Szwajcarii. Po wojnie na emigracji w Kanadzie; Archiwum Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie (dalej: ASGH), Akta studenckie Wacława Wasiutyńskiego, sygn. 4805/SGH.

[27] Prawdopodobnie Stanisław Lewicki (ur. 1904) – urzędnik. Matura w Gimnazjum Państwowym nr 2 w Stanisławowie, studiował prawo na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie 1922–1926, odbył służbę wojskową w Szkole Podchorążych Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim 1926–1927, następnie urzędnik prywatny, od 1928 pracował w Izbie Skarbowej Okręgowej w Warszawie. 1936–1938 studiował na UW, przerwał studia z powodów materialnych, odmówiono mu wznowienia we wrześniu 1938; AUW, Akta studenckie Stanisława Lewickiego, Rp 50789.

[28] Prawdopodobnie Zbigniew Piotr Sumowski (ur. 1905) – w 1915 wstąpił do Korpusu Kadetów w Piotrogrodzie, wystąpił w tym samym roku, w 1918 przedostał się do Polski. Absolwent gimnazjum Kazimierza Kulwiecia w Warszawie (1927), studiował na WSH 1927–1929; ASGH, Akta studenckie Zbigniewa Sumowskiego, sygn. 4683/WSH.

[29] Polska Agencja Telegraficzna – państwowa agencja prasowa założona w 1918, od 1939 działała na emigracji.

[30] Por. S. Jankowski „Agaton”, Z fałszywym ausweisem w prawdziwej Warszawie. Wspomnienia 1939–1946, t. 1, wyd. 3 uzup., Warszawa 1988, s. 62–66.

[31] Właśc. Adam Obtułowicz (1897–1941) – oficer WP, ppłk. Żołnierz Legionów Polskich 1914–1917, następnie w armii austriackiej. Od listopada 1918 w WP, uczestnik wojny polsko-sowieckiej, następnie służył m.in. w 11 ppleg. 1921–1925, SG WP, pułku KOP „Wilejka” 1930–1933, dowódca batalionu KOP „Snów” 1933–1935 i batalionu KOP „Budsław” 1935–1936, w 1 ppleg. 1936–1938, kwatermistrz 1 ppleg., ppłk od marca 1938. W kampanii wrześniowej dowódca Ośrodka Zapasowego 1 ppleg., następnie internowany na Litwie, uciekł do Wilna w końcu XI 1939. Członek SZP, następnie ZWZ, aresztowany przez NKWD w Białymstoku w październiku 1940, zginął w Grodnie pod koniec 1940.

[32] Chodzi o Stanisława Tyszkiewicza (1907–1974) lub Alfreda Tyszkiewicza (1913–2008), właścicieli majątku w Połądze.

[33] Chodzi o Irenę ze Szwoynickich (1905–1977) – rzeźbiarkę – i Stanisława Wolskich.

[34] Obecnie bardziej znana jako bitwa nad Bzurą – największa bitwa kampanii wrześniowej (9–22 IX), stoczona przez polskie armie „Poznań” i „Pomorze” z niemieckimi 8 i 10 Armią, o istotnym znaczeniu strategicznym.

[35] Zakaz opuszczania koszar (fr.).

[36] Sławomir Dziarczykowski – attaché Poselstwa RP na Litwie. Wyjechał w połowie października 1939 wraz z resztą personelu Poselstwa do Rygi, a stamtąd 17 X 1939 odleciał do Sztokholmu.

[37] Leonard Rudowski (1905–1980) – adwokat. Absolwent Gimnazjum Państwowego im. S. Wyspiańskiego w Mławie (1923) i Wydziału Prawa UW (VI 1928), następnie doktorant na seminarium prawa administracyjnego UW i aplikant sądowy w okręgu Sądu Apelacyjnego w Warszawie. Od 1934 prowadził kancelarię adwokacką w Płocku. W kampanii wrześniowej w Wilnie, wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną, następnie uciekł na Litwę i przez Łotwę, Szwecję do Francji. Tam zatrudniony w konsulacie w Marsylii, po kampanii francuskiej działał w ruchu oporu we Francji, aresztowany. Po wojnie pozostał we Francji, działał w organizacjach katolickich. Członek Organizacji Polskiej Obozu Narodowo-Radykalnego; AUW, Akta studenckie Leonarda Rudowskiego, Rp 15675.

[38] Witold Syrunowicz (1895–1979) – nauczyciel fizyki i matematyki w Gimnazjum Polskim im. A. Mickiewicza w Kownie, radny miasta Kowna, redaktor odpowiedzialny „Gazety Kowieńskiej”, w 1923 współzałożyciel i działacz Towarzystwa Popierania Kultury i Oświaty wśród Polaków na Litwie „Pochodnia”. W 1977 wyjechał z Litwy do Polski; B. Paszkiewicz, Pod znakiem „Omegi”, przyg. do dr. i indeks osób A. Gałkowski, wstęp P. Łossowski, Warszawa 2003, s. 471.

[39] Właśc. ul. (gatvė) Žemaičių.

[40] Być może autorowi chodziło o Polski Komitet Czerwonego Krzyża działający w Kownie; por. S. Jankowski „Agaton”, op. cit., t. 1, s. 73.

[41] Royal Air Force – Królewskie Siły Powietrzne.

[42] Czyli Buckingham Palace.

[43] Chodzi o żądanie władz ZSRS wobec państw bałtyckich (Litwy, Łotwy i Estonii) podpisania umów o wzajemnej pomocy wojskowej, w ramach której miały one wyrazić m.in. zgodę na utworzenie sowieckich baz wojskowych na ich terytorium, Umowa taka została podpisana z Republiką Litewską 10 X 1939.

[44] Właśc. Jerzy Stefan Woyzbun (1899–1986) – inż. architekt. Absolwent Wydziału Architektury PW (1933). Po kampanii wrześniowej przedostał się przez Litwę i Szwecję do Francji. Służył w PSZ na Zachodzie, po 1945 na emigracji w Kanadzie.

[45] Tadeusz Pfeiffer (1912–1996) – ekonomista. Studiował na SGH 1931–1934, dyplom w 1939. Uczestnik kampanii wrześniowej, następnie działał w ZWZ-AK, brał udział w powstaniu warszawskim, po wojnie na emigracji w Brazylii; ASGH, Akta studenckie Tadeusza Pfeiffera, sygn. 7005/WSH.

[46] Jan Pełka (1908–1997) – inż. architekt. Absolwent PW (1936). Uczestnik kampanii wrześniowej, internowany na Litwie.

[47] Według S. Jankowskiego major nazywał się Bulika; S. Jankowski „Agaton”, op. cit., t. 1, s. 75–77.

[48] Tj. wywiadu.

[49] Adam Chrapowicki – ziemianin, w 1936 założyciel i członek Koła Polskiego na Litwie, od 1937 dyr. Terrain-Verwertungsgesellschaft-Terra; zob. S. Jankowski „Agaton”, op. cit., t. 1, s. 73; B. Paszkiewicz, op. cit., s. 331, 350, 440.

[50] Chodzi o klęskę Francji w wojnie z Niemcami i jej kapitulację 22 VI 1940.

[51] Wojska sowieckie rozpoczęły okupację Litwy 15 VI 1940. Powołano wówczas na Litwie nowy rząd „frontu ludowego”, a w lipcu przeprowadzono wybory do Sejmu Ludowego, które wystąpiło o włączenie Litwy do ZSRS, co nastąpiło formalnie-3 VIII 1940.

[52] S/s „Estonia” – statek pasażerski zbudowany w 1910 w Trondheim, o wyporności 1114 t. BRT. Kupiony przez firmę Pärnu Laeva AS z Pärnu (Estonia), w latach 1936–1940 pływał na linii Tallin – Sztokholm. Zabierał 242 pasażerów w kabinach i 100 na pokładzie. 10 XII 1939 w czasie rejsu do Sztokholmu statek przewożący znaczną liczbę polskich obywateli, w tym wojskowych, został przechwycony przez niemiecki stawiacz min „Tannenberg”, który doprowadził „Estonię” do portu w Świnoujściu. Została ona zwrócona w styczniu 1940 i kontynuowała rejsy do Morza Bałtyckiego do lata 1940; P. Mierzejewski, S/s ESTONIA ex KONG GUDRØD. II wojna światowa – dramat polskich uchodźców wojskowych w 1939 roku, https://graptolite.net/eesti/Estonia.html (dostęp: 11 XII 2022). S. Jankowski potwierdza podejrzenia Brudzińskiego co do wpływu Niemiec na armatora „Estonii”; S. Jankowski „Agaton”, op. cit., t. 1, s. 78. W tym miejscu listu dopisano odręcznie datę 4 X.

[53] Prawdopodobnie Antoni Wejtko.

[54] 303 Dywizjon Myśliwski Warszawski im. T. Kościuszki – polski dywizjon myśliwski zorganizowany w Wielkiej Brytanii w 1940. Wszedł do działań bojowych 24 VIII 1940. W czasie bitwy o Anglię uzyskał 126 zestrzeleń samolotów niemieckich.

[55] Obligacje wojenne (ang.).

[56] W wartości nominalnej (wł.).

[57] Seweryn Burczak-Abramowicz (1899–1963) – rolnik, kpt. rez. WP, mąż Wandy z Brudzińskich. Był właścicielem majątku w Skotnikach, w czasie II wojny światowej w PSZ na Zachodzie, żołnierz 1 Dywizji Pancernej. Wrócił do Polski.

[58] Władysław Kajetan Nadratowski (1892–1985) – wioślarz, adwokat. Ukończył 7-klasową Szkołę Handlową A. Jeżewskiego (1915), od 1915 studiował na Wydziale Filozoficznym UW, od 1916 na Wydziale Prawa, który ukończył w 1924. Mistrz Polski w czwórce ze sternikiem 1920, 1923–1925 i w ósemce 1922, 1926. Złoty medal na Akademickich Mistrzostwach Świata w Warszawie w 1924. Prezes Akademickiego Związku Sportowego w Warszawie 1919–1921, kierownik referat sportu i wychowania fizycznego w Ministerstwie Zdrowia 1921–1922. Od 1929 pracował jako adwokat. Od 30 IX 1939 w PSZ na Zachodzie we Francji, w MSWojsk., od października 1940 w Wielkiej Brytanii, w 7 Kadrowej Brygadzie Strzelców, od lipca 1942 w MSWojsk. i Ministerstwie Obrony Narodowej, od 1943 radca prawny w Komendzie Morskiej Północ Marynarki Wojennej. Pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii; AUW, Akta studenckie Władysława Nadratowskiego, Rp 758; Guide to the Archives of the Polish Institute and Sikorski Museum, t. 1, red. W. Milewski, A. Suchcitz, A. Gorczycki, London 1985, s. 232; https://web.archive.org/web/20160306025902/http://www.olimpijski.pl/pl/bio/1553,nadratowski-wladyslaw-kajetan.html (dostęp: 15 XII 2022).

[59] Obrony przeciwlotniczej, chodzi o obowiązek zaciemnienia.

[60] Franciszek Wysłouch (1896–1978) – oficer WP, płk dypl. piechoty. Żołnierz Legionów Polskich 1914–1917, od 1918 w WP, uczestnik wojny polsko-sowieckiej w 9 ppleg., 1922–1929 w Wojskowej Komendzie Uzupełnień Kobryń, 1929–1931 w WSzWoj., następnie w KOP. Po kampanii wrześniowej internowany na Łotwie, skąd przedostał się do Francji. Służył w PSZ na Zachodzie, m.in. szef Ośrodka Zapasowego APW, następnie w II Korpusie Polskim, uczestnik bitwy pod Monte Cassino, 1945–1947 dowódca 12 Wołyńskiego Batalionu Strzelców 5 Kresowej DP. Pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii.

[61] T. Brudziński otrzymał Złoty Krzyż Zasługi „za zasługi na polu podniesienia hodowli koni”; Rozporządzenie Prezydenta RP, 15 VI 1939, „Monitor Polski”, nr 143, 24 VI 1939, poz. 336. Odznaczenie zostało prawdopodobnie wręczone 1 VII 1939 – taką datę podawał Brudziński w aktach osobowych.

[62] Łacińska nazwa przepukliny.

[63] Wincenty Jerzy Babecki (1890–1980) – oficer WP, płk, lekarz. Studiował medycynę w Paryżu, absolwent Wydziału Lekarskiego UJ (1917). Żołnierz Legionów Polskich 1915–1917. Od 1918 w WP, m.in. w Wojskowym Instytucie Higieny w 1925, w Oficerskiej Szkole Sanitarnej 1925–1928, kierownik Referatu Higieny w Departamencie Sanitarnym MSWojsk. 1928–1931, 1931–1934 w Centrum Wyszkolenia Sanitarnego. Rzeczoznawca rządu Liberii ds. higieny 1934–1935. Od 1937 w stanie nieczynnym. Po kampanii wrześniowej we Francji, członek Zarządu Polskiego Czerwonego Krzyża, od 1940 w Wielkiej Brytanii, m.in. szef służby zdrowia 1 Samodzielnej Brygady Strzelców, od 1943 referent służby zdrowia w sztabie I Korpusu Pancerno-Motorowego. Wrócił do Polski, m.in. od 1956 prof. Akademii Medycznej w Warszawie.

[64] Stanisław Kirkor (1898–1983) – prawnik, ekonomista. Uczył się prywatnie, następnie w prywatnym gimnazjum w Orłowej (Śląsk Cieszyński). 1918–1919 w Radzie Narodowej Księstwa Cieszyńskiego. 1917–1918 studiował prawo na UJ, 1919–1920 na UW, absolwent Wydziału Prawa UJ (1921). 1923–1932 zatrudniony w Ministerstwie Skarbu, od 1932 dyr. wydziału finansowego Zarządu m.st. Warszawy. Po upadku Warszawy przedostał się do Francji. Urzędnik rządu RP na uchodźstwie. Pozostał na emigracji, m.in. w 1951 ekspert ONZ w Libii, następnie doradca w Ministerstwie Finansów Etiopii. Od 1960 na emeryturze, autor książek historycznych dot. epoki napoleońskiej; AUW, Akta studenckie Stanisława Kirkora, Rp 5321.

[65] Wiktor Henoch (1908–1993) – urzędnik, por. WP. Studiował na Państwowej Akademii Rolniczej w Gembloux (Belgia) 1926–1928, następnie na WSH 1928–1930. Uczestnik kampanii wrześniowej w 2 pułku ułanów, następnie we Francji w 2 DSP, uczestnik polskiej konspiracji we Francji, więzień obozów koncentracyjnych. Pozostał na emigracji we Francji; ASGH, Akta studenckie Wiktora Henocha, sygn. 5061/WSH.

[66] Chodzi o Zygmunta Brudzińskiego, brata autora.

[67] Witold Czerwiński (1900–1982) – prawnik, ekonomista, polityk. Uczył się w Gimnazjum im. S. Staszica w Warszawie, matura w czerwcu 1918, od października 1918 studiował na Wydziale Filozoficznym UW, a od listopada 1919 na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych UW, który ukończył w październiku 1923. Uczestnik wojny polsko-sowieckiej w 7 pułku ułanów. Doktorat z prawa na Sorbonie (1931). M.in. dyr. Rady Naczelnej Związków Drzewnych RP. Od 1939 na emigracji, urzędnik rządu RP na uchodźstwie, od 1940 w Wielkiej Brytanii, kierownik Działu Dokumentacji Ministerstwa Informacji i Dokumentacji. Pozostał na emigracji, dyr. Polskiej Fundacji Kulturalnej, wydawca „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” 1960–1982. Przewodniczący Egzekutywy Zjednoczenia Narodowego 1959–1963, członek Rady Jedności Narodowej 1962–1972, członek Rady Narodowej RP 1973–1977.

[68] Jan Kühn (1903–1957) – inż. architekt. Uczestnik wojny polsko-sowieckiej i kampanii wrześniowej w 2 pułku ułanów. Przedostał się do Francji, uczestnik kampanii francuskiej, następnie m.in. działał w wywiadzie polskim we Francji.

[69] Jan Stanisław Berson, ps. Jan Otmar (1903–1946) – dziennikarz. Związany z obozem piłsudczykowskim. Uczestnik wojny polsko-sowieckiej, 1924–1925 służył w 1 ppleg. Od 1926 pracował m.in. w „Głosie Prawdy”, następnie „Gazecie Polskiej”, 1932–1935 korespondent PAT w Moskwie. 1935–1939 pracownik PAT, publicysta „Gazety Polskiej”. W 1939 wyjechał do Szwecji, korespondent w czasie wojny sowiecko-fińskiej. T. Brudziński znał go prawdopodobnie z okresu swojej pracy w Sowpoltorgu w Moskwie.

[70] Kazimierz Angerman (1898–1982) – oficer artylerii WP, ppłk. Uczestnik wojny polsko-sowieckiej, od 1924 w artylerii przeciwlotniczej, od 1932 w MSWojsk., szef Wydziału Broni Przeciwlotniczej Departamentu Artylerii MSWojsk. Po kampanii wrześniowej przedostał się do Francji, służył w PSZ na Zachodzie, 1942–1945 dowódca 8 pułku artylerii przeciwlotniczej II Korpusu Polskiego. Pozostał na emigracji, wyjechał do Brazylii.

[71] Właściwie Ministerstwa Spraw Wojskowych rządu RP na uchodźstwie.

[72] Chodzi o 1 Dywizję Grenadierów, organizowaną we Francji od września 1939, początkowo pod dowództwem gen. bryg. Stanisława Maczka, a od stycznia 1940 gen. bryg. Bronisława Ducha. W jej skład wchodził 1 (201) Pomorski Pułk Artylerii Ciężkiej pod dowództwem ppłk. dypl. Włodzimierza Onacewicza.

[73] Chodzi o 2 Dywizję Strzelców Pieszych.

[74] 2 pułk artylerii ciężkiej 2 DSP.

[75] 5 pułk piechoty 2 DSP.

[76] Coëtquidan – obóz wojskowy w miejscowości Guer w Bretanii, w departamencie Morbihan. Od września 1939 był miejscem formowania się polskich jednostek wojskowych.

[77] Kazimierz Rentel (1897–1977) – inż. mechanik, por. rez. WP. Absolwent Wydziału Mechanicznego PW, współwłaściciel Fabryki Powozów w Warszawie. Uczestnik wojny polsko-sowieckiej i kampanii wrześniowej. Przedostał się do Francji, służył w sztabie 2 DSP we Francji. Internowany w Szwajcarii 1940–1944, wrócił do Polski.

[78] Być może Jan Adam Sławiński (1898–1964) – dyplomata, por. rez. kawalerii. Uczestnik wojny polsko-sowieckiej. Od 1929 zatrudniony w Konsulacie RP w Paryżu, od 1932 w Marsylii, od 1933 w Wydziale Prasowym MSZ w Warszawie, od 1935 w Konsulacie Generalnym RP w Lille, 1938–1940 konsul RP w Brukseli. Po kampanii francuskiej w niewoli niemieckiej. W 1945 ponownie konsul w Brukseli.

[79] Stefan Królikowski (1895–1984) – inż. rolnik. Ukończył Wyższą Szkołę Rolniczą w Warszawie (1916), dyplom w 1919, 1924–1925 studiował na Wydziale Rolniczym SGGW, dyplom w 1925. Uczestnik wojny polsko-sowieckiej. Od 1918 (?) zatrudniony w Ministerstwie Rolnictwa, m.in. jako naczelnik Wydziału Ekonomicznego i dyr. departamentu, następnie dyr. Państwowych Zakładów Przemysłu Zbożowego, oddział w Poznaniu. W czasie II wojny światowej urzędnik rządu RP na uchodźstwie, m.in. zastępca szefa sekcji ekonomiczno-rolnej Ministerstwa Przemysłu Handlu i Żeglugi. Wrócił do Polski, zatrudniony m.in. w MSZ; Archiwum Centralne SGGW, Akta studenckie Stefana Królikowskiego, nr alb. 687.

[80] Rada Handlu Zagranicznego została powołana w 1937 jako organ pośredniczący w kontaktach między administracją państwową a przedsiębiorcami zajmującymi się handlem zagranicznym. Podlegała Ministerstwu Przemysłu i Handlu.

[81] Zygmunt Rudowski (1906–1975).

[82] Jerzy Rudowski (1901–1973) – inż. rolnik. Absolwent Politechniki we Lwowie (1929), w latach 1930–1935 odbył praktykę w zakresie przemysłu mleczarskiego w Niemczech i Danii. Od 1931 współwłaściciel (z ojcem Zygmuntem) Biura Techniczno-Mleczarskiego „Erida”, od 1937 właściciel zakładów mechanicznych w Warszawie. Po wojnie m.in. zatrudniony od 1950 w Centrali Produktów Mleczarsko-Jajczarskich, 1952–1963 w Biurze Projektów Inwestycyjnych Przemysłu Mięsnego-i Mleczarskiego, od 1961 również w Ośrodku Informacji Fabryki Aparatury Mleczarskiej w Warszawie, następnie do 1972 w Biurze Projektowo-Konstrukcyjnym Centralnego Związku Spółdzielni Mleczarskich.

[83] Jan Rembieliński (1897–1948) – prawnik, publicysta, polityk. Od 1918 członek Ligi Narodowej, uczestnik obrony Lwowa w listopadzie 1918. Współtwórca i pierwszy prezes Młodzieży Wszechpolskiej, 1925–1936 redaktor „Myśli Narodowej”. Od 1927 przewodniczący Komitetu Głównego Ruchu Młodych Obozu Wielkiej Polski. Od 1936 poza Stronnictwem Narodowym, od 1938 senator RP. Od 1939 w armii polskiej we Francji, następnie w Wielkiej Brytanii. Według autorki biogramu w PSB, nie założył rodziny; A. Szklarska-Lohmannowa, Jan Rembieliński (1897–1948), w: PSB, t. 31, Wrocław 1988–1989, s. 80–82.

[84] Rowmund Piłsudski (1903–1988) – działacz i pisarz polityczny. W 1923 ukończył Szkołę Morską w Tczewie. Po zamachu majowym m.in. prezes Związku Akademickiego „Myśl Mocarstwowa”. Od 1939 na emigracji, od 1945 współzałożyciel i prezes Polskiego Ruchu Wolnościowego Niepodległość i Demokracja.

[85] Edward Januszewicz – plantator w Liberii z ramienia LMiK od grudnia 1935, następnie również kierownik Syndykatu Plantatorów Polskich w Monrovii.

[86] Józef Lipski (1894–1958) – dyplomata, polityk. Studiował prawo w Lozannie, potem zatrudniony w Komitecie Narodowym Polskim w Paryżu. Od 1919 w służbie dyplomatycznej, 1919–1920 w Poselstwie RP w Londynie, później w Paryżu i Berlinie. 1925–1928 zastępca kierownika Wydziału Zachodniego Departamentu Politycznego MSZ, 1928–1933 naczelnik tego wydziału, 1933–1939 poseł, następnie ambasador RP w Berlinie. W 1939 wstąpił ochotniczo do WP, 1940–1946 w Sztabie NW. Po wojnie przedstawiciel rządu RP na uchodźstwie w USA.

[87] Włodzimierz Onacewicz (1893–1986) – oficer artylerii WP, płk dypl. 1922–1923 słuchacz WSzWoj., 1923–1929 asystent tamże, 1937–1939 szef Wydziału Ogólnego Departamentu Dowodzenia Ogólnego MSWojsk. W 1940 dowódca 1 pac. we Francji, 1940–1941 szef gabinetu ministra spraw wojskowych, 1941–1942 wykładowca taktyki artylerii w WSzWoj. w Wielkiej Brytanii, następnie attaché wojskowy w USA. Pozostał na emigracji.

[88] Juliusz Gromczakiewicz (1891–1944) – oficer artylerii WP, ppłk. Służył w armii austro-węgierskiej 1913–1918, potem w WP. Uczestnik wojny polsko-sowieckiej, służył w 6 pap, od 1927 w 4 pac, od 1930 w 8 pac, 1935–1939 rejonowy inspektor koni w Stryju. Po kampanii wrześniowej przedostał się do Francji, dowódca 1 dywizjonu w 1 pac 1 DGren., od 22 VII 1940 w niewoli niemieckiej; M. Zgórniak, Juliusz Gromczakiewicz (1895–1943), w: PSB, t. 8, Wrocław 1959–1960, s. 633.

[89] Antoni Pajdo – oficer artylerii WP, ppłk. W 1940 służył m.in. w 1 pac, potem w Wielkiej Brytanii, od maja 1942 do sierpnia 1943 dowódca dywizjonu w 10 pac w APW, następnie Sztabu Zwalczania Artylerii, w 1945 organizator i dowódca 8 Pomorskiego pal II Korpusu Polskiego, a do 1946 1 Karpackiego pal.

[90] Roman Badior (ur. 1898) – oficer WP, w 1940 por.

[91] Mieczysław Laubitz (1898–1991) – inż., absolwent PW, por. rez. WP.

[92] Szefem sztabu 1 Pomorskiego pac był mjr Jerzy Kamiński. Nazwisko Weiss nie figuruje w literaturze dot. pułku. Być może chodziło o kpt./mjr. dypl. artylerii Bernarda Przemysława Weissa, absolwenta kursu XVI WSzWoj. (1935–1937), w kampanii wrześniowej oficera sztabu 10 DP, w PSZ na Zachodzie m.in. oficera 7 Brygady Strzelców I Korpusu, następnie w APW i II Korpusie Polskim.

[93] Instytut Pasteura – instytucja naukowo-badawcza założona w Paryżu w 1888 z inicjatywy Akademii Nauk w celu prowadzenia działań profilaktycznych i zwalczania chorób zakaźnych.

[94] Bronisław Ciszewski – lekarz. Przed służbą w 1 pac był instruktorem 2 kompanii podchorążych zawodowych w Szkole Podchorążych Sanitarnych w Coëtquidan.

[95] Witold Nagórski – ppor., oficer ogniowy 1 baterii 1 pac w 1940.

[96] Francuskie przepisy zakazywały rekwirowania kwater cywilnych na rzecz wojska bez zgody właścicieli, stąd często kwaterowano żołnierzy w zabudowaniach gospodarczych; Z. Wawer, Z dziejów 1 Dywizji Grenadierów, „Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska w Białymstoku” 1992, nr 6, s. 87.

[97] École polytechnique – znana francuska uczelnia politechniczna, mieszcząca się w Palaiseau na południowych przedmieściach Paryża.

[98] Czyli płaszcz (trencz) znanego brytyjskiego ekskluzywnego domu mody Burberry (do 1999 Burberrys).

[99] Kazimierz Skrzywan – płk dypl. artylerii WP. 1930–1932 słuchacz WSzWoj., służył m.in. w Oddziale II SG WP. Od listopada 1939 w PSZ we Francji, dowódca 3 pułku specjalnego w Coëtquidan, następnie dowódca dywizjonu artylerii piechoty, a potem 2 dywizjonu 1 pac. Po kampanii francuskiej przedostał się do Wielkiej Brytanii. Pozostał na emigracji.

[100] Tomasz Gliński (1899–1976).

[101] Krystyna Natanson (1909–1965) – córka Edwarda Natansona, przemysłowca i finansisty.

[102] Zofia Kirkor-Kiedroniowa z domu Grabska (1872–1952) – nauczycielka i działaczka społeczna, siostra Stanisława i Władysława Grabskich, matka Stanisława Kirkora.

[103] Janina z Brudzińskich Rutkowska (1900–1969) – córka Józefa Polikarpa Brudzińskiego i Aliny z Mierzejewskich, siostra Tadeusza. Studentka Wydziału Filozoficznego UW 1918–1925. Od 14 XI 1925 żona adwokata Tadeusza Bohdana Rutkowskiego (1897–1968). Uczestniczka tzw. kółka ks. Władysława Korniłłowicza.

[104] Być może Janina Łuszczewska-Olszewska (1907–1993).

[105] Marian Chodacki (1898–1975) – oficer WP, mjr dypl. (od 2019 ppłk), dyplomata. Żołnierz Legionów Polskich, od 1918 w WP. Słuchacz WSzWoj. 1922–1924, oficer Oddziału II SG WP 1924–1927, attaché wojskowy w Finlandii i Szwecji 1927–1931. Od 1933 w rezerwie. Od 1935 radca i chargé d’affaires w Poselstwie RP w Pradze, 1936–1939 Komisarz Generalny RP w Wolnym Mieście Gdańsku. 1939–1945 w PSZ na Zachodzie, od 1943 w Konsulacie Generalnym RP w Nowym Jorku jako oficer wywiadu. Pozostał na emigracji w USA.

[106] Właśc. Ploërmel – miasto w Bretanii, w departamencie Morbihan.

[107] Oficerem łącznikowym (fr.).

[108] Bernard Zieliński – por., dowódca 6 baterii 1 (201) pac. W czerwcu 1940 dostał się do niewoli niemieckiej.

[109] Błąd autora – chodziło najprawdopodobniej o 21 IV 1940.

[110] Jan Różycki (1901–1991) – inż. budownictwa, mjr kawalerii WP, cichociemny. Uczył się w Gimnazjum E. Konopczyńskiego 1912–1919, 1918–1921 służył ochotniczo w WP. Uczestnik III powstania śląskiego. Absolwent PW (1930). Uczestnik kampanii wrześniowej, potem przedostał się do Francji, służył w 1 DGren., internowany w Szwajcarii w lipcu 1940, uciekł w 1943, przedostał się do Wielkiej Brytanii. W październiku 1944 zrzucony do Polski, komendant Rejonu Moszczenica, Obwodu Piotrków Trybunalski AK. Po wojnie więziony, pracował m.in. na Politechnice Wrocławskiej, prof. nadzw. 1966.

[111] Gimnazjum założone w 1897 przez Emiliana Konopczyńskiego, mieściło się przy ul. Sewerynówek (od 1936 E. Konopczyńskiego) w Warszawie. Od 1919 IV Gimnazjum (państwowe) im. A. Mickiewicza.

[112] Stanisław Podoski (1898–1940).

[113] Władysław Raczkiewicz (1855–1947) – polityk, prezydent RP. Absolwent prawa na Uniwersytecie w Dorpacie (1911). 1914–1917 służył w armii rosyjskiej, w 1917 prezes Naczelnego Komitetu Wojskowego w Piotrogrodzie. Od 1918 w WP, uczestnik wojny polsko-sowieckiej. Minister spraw wewnętrznych 1921, 1925–1926 i 1935–1936, wojewoda: nowogródzki 1921–1924, wileński 1926–1931, krakowski 1935, pomorski 1936–1939, marszałek senatu 1930–1935. 1939–1947 prezydent RP na uchodźstwie.

[114] Władysław Sikorski (1884–1943) – oficer WP, polityk. Współzałożyciel Związku Walki Czynnej (1908), referent spraw wojskowych w Tymczasowym Komitecie Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych 1912, jego sekretarz generalny. 1914–1916 szef Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego, następnie w Legionach Polskich i Polskim Korpusie Posiłkowym. Od 1918 w WP, uczestnik walk polsko-ukraińskich i wojny polsko-sowieckiej, 1921–1922 szef SG WP, 1922–1923 premier i minister spraw wewnętrznych, 1923–1924 Generalny Inspektor Piechoty, 1924–1925 minister spraw wojskowych, 1925–1928 dowódca Okręgu Korpusu VI we Lwowie. 1928–1939 w dyspozycji MSWojsk., w 1936 inicjator powstania tzw. Frontu Morges. 30 IX 1939–4 VII 1943 premier RP, 7 XI 1939–4 VII 1943 Naczelny Wódz WP.

[115] Samoloty.

[116] Strefie (fr.).

[117] Uberkinger – miejscowość w departamencie Mozela nad granicą niemiecką.

[118] Walenty Nyka – lekarz, por. WP. W 1940 lekarz 2 dywizjonu 1 pac.

[119] To jest 1 Dywizji Grenadierów, wówczas już nieistniejącej.

[120] Bolesław Bronisław Duch (1896–1980) – oficer WP, gen. dyw. 1914–1918 w Legionach Polskich, następnie w II Korpusie Polskim, uczestnik wojny polsko-sowieckiej. 1924–1925 dowódca batalionu w Korpusie Kadetów w Modlinie, 1925–1926 w Oddziale III SG WP, 1926–1929 w Szkole dla Podoficerów w Bydgoszczy, 1929–1931 w WSzWoj., 1931–1935 zastępca dowódcy 60 pp, 1935–1938 dowódca 73 pp. 1938–1939 dyr. nauk w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie. W 1939 dowódca piechoty dywizyjnej 39 Dywizji Piechoty Rezerwowej, w kampanii wrześniowej faktyczny dowódca całej dywizji. Następnie we Francji, dowódca 1 DGren., od czerwca 1940 w Sztabie NW, 1941–1942 dowódca oddziałów WP w Kanadzie, 1942–1943 dowódca 1 Brygady Strzelców I Korpusu, 1943–1946 dowódca 3 Dywizji Strzelców Karpackich II Korpusu Polskiego. Od 1940 gen. dyw. Pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii.

[121] Właśc. Holving – miejscowość w departamencie Mozela.

[122] Właśc. Secteur fortifié de la Sarre – Rejon Umocniony Saary.

[123] Montmédy – miejscowość w departamencie Mozela.

[124] Zagłębie Saary na mocy postanowień traktatu wersalskiego zostało na 15 lat oddane pod kontrolę Wielkiej Brytanii i Francji. 15 I 1935, po upływie tego terminu, odbyło się tam referendum dotyczące przynależności tego regionu. Ponad 90% głosujących opowiedziało się za państwem niemieckim. Oddziały niemieckie wkroczyły tam 17 I 1935.

[125] Autor się myli. Chodzi o 41 pułk strzelców kolonialnych (41e régiment de mitrailleurs d’infanterie coloniale).

[126] Pierre-Mathieu Tristani (1891–1943) – oficer francuski, brigadier general (gen. bryg.). Od lipca 1939 dowódca 41 pułku strzelców kolonialnych, od 22 VI 1940 w niewoli niemieckiej, zwolniony w lipcu 1941, służył w sztabie Naczelnego Dowódcy sił francuskich we Francuskiej Afryce Zachodniej, od marca 1942 komendant Dakaru, zginął w wypadku lotniczym w marcu 1943.

[127] Czyli złożony z mieszkańców Francji kontynentalnej, a nie francuskich kolonii w Afryce.

[128] 3 pułk grenadierów śląskich 1 DGren.

[129] Wincenty Wnuk (1897–1987) – oficer WP, płk. Żołnierz Legionów Polskich, uczestnik wojny polsko-sowieckiej w składzie 8 ppleg. W kampanii wrześniowej dowódca 31 pp w składzie 10 DP w Armii „Łódź”. Przedostał się do Francji, dowódca 3 pułku grenadierów, następnie w Wielkiej Brytanii. Powrócił do Polski.

[130] Paryż został oddany Niemcom bez walki 14 czerwca.

[131] Saint-Jean-d’Ormont, Senones i Saint-Dié – miejscowości w departamencie Wogezy, Baccarat – miejscowość w departamencie Meurthe i Mozela.

[132] Zawieszeniu broni – wystąpił o nie premier Francji, marszałek Philippe Pétain 17 czerwca, zostało zawarte w Compiègne 22 VI 1940.

[133] Rozkaz taki został ogłoszony 19 VI 1940.

[134] Louis-Eugène Hubert (1880–1966) – oficer francuski, lieutnant general (gen. por.). Dowódca Rejonu Umocnionego Metz 1935–1938, XX Okręgu Wojskowego 1938–1939, od 2 IX 1939 XX Korpusu. Od 22 VI 1940 w niewoli niemieckiej, zwolniony w 1941. W 1942 Szef Służby Socjalnej armii francuskiej, od 1943 w stanie-spoczynku.

[135] Gen. Duch wystąpił 19 czerwca do dowódcy XX Korpusu gen. Huberta o wycofanie 1 DGren. z frontu po walkach pod Lagarde, 20 czerwca dostał jednak decyzję odmowną; por. M. Szczurowski, Artyleria Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w II wojnie światowej, Toruń 2001, s. 80.

[136] Tzn. tereny Francji nieokupowanej przez wojska niemieckie.

[137] Jerzy Kamiński – oficer artylerii WP, ppłk dypl., 1924–1926 słuchacz WSzWoj., w 1940 szef sztabu 1 pac.

[138] Jan Żemło – por. artylerii WP. W 1940 dowódca 3 plutonu dywizjonu dowodzenia 1 pac.

[139] Do sformowania polskiej dywizji w Kanadzie nie doszło.

[140] Lekkie czołgi rozpoznawcze.

[141] Prawdopodobnie miejscowość Saulxures-sur-Moselotte w departamencie Wogezy.

[142] Kto idzie? (niem.).

[143] Tak, ale musisz mieć dowód osobisty (niem.).

[144] Idźcie (niem.).

[145] Route des Crêtes (dosł. droga grzbietowa) – droga wybudowana przez wojska francuskie w czasie I wojny światowej w Wogezach.

[146] Z fr. cabane – chałupa.

[147] Doubs – rzeka w Szwajcarii i Francji, długość 430 km, wpada do Saony.

[148] Loue – dopływ rzeki Doubs, o długości 126 km.

[149] Były żołnierz, kombatant (fr.).

[150] Właśc. château (fr.) – zamku.

[151] Joseph Joffre (1852–1931) – francuski oficer, naczelny wódz armii francuskiej 1914–1916, od 1916 marszałek Francji.

[152] Chodzi o zwolennika państwa francuskiego powstałego po klęsce Francji w 1940. Obejmowało ono tereny Francji nieokupowanej przez Niemcy, ze stolicą w Vichy. Autor używa tego określenia jako synonimu zwolennika polityki marszałka Philippe’a Pétaina.

[153] Po kapitulacji Francji rząd brytyjski postawił władzom francuskim ultimatum, domagając się przejścia marynarki francuskiej do portów brytyjskich bądź neutralnych. Wobec odmowy dowodzącego flotą admirała François Darlana spełnienia tych żądań, Brytyjczycy przeprowadzili 3 VII 1940 operację „Catapult”, w ramach której przejęli okręty francuskie stacjonujące w portach brytyjskich, a także wystosowali ultimatum wobec floty francuskiej stacjonującej w algierskim porcie Al-Marsa al-Kabir. Odrzucenie tych żądań spowodowało brytyjski atak, w czasie którego zatopiono pancernik „Bretagne”, a wiele okrętów, w tym pancerniki „Provence” i „Dunkerque”, zostało uszkodzonych. Atak ponowiono 5 lipca, także w porcie w Dakarze, uszkodzono wówczas m.in. pancernik „Richelieu”. W obu operacjach zginęło 1297 francuskich marynarzy.

[154] Żołnierze (fr.).

[155] Alpy Nadmorskie – departament w południowo-wschodniej Francji, przy granicy z Włochami, na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Jego stolicą jest Nicea.

[156] Adolf Hitler (1889–1945) – polityk niemiecki. Przywódca NSDAP 1919–1945, kanclerz i Führer III Rzeszy Niemieckiej 1933–1945.

[157] Doubs, zob. wyżej.

[158] Dowód tożsamości (niem.).

[159] Dla nas dwóch (franc.).

[160] Dobrze (niem.).

[161] Droga narodowa (fr.) – kategoria dróg krajowych we Francji, obok departamentowych i gminnych, oznaczająca ważne drogi, przebiegające przez dużą część terytorium kraju.

[162] Lyon był okupowany do 7 VII 1940.

[163] Lons-le-Saunier – miejscowość w regionie Franche-Comté, w departamencie Jura, ok. 150 km od Lyonu.

[164] Pociąg pośpieszny. W latach 30. torpedą lub luxtorpedą określano w Polsce dalekobieżne wagony spalinowe, wykorzystywane w szybkich połączeniach międzymiastowych.

[165] Strefa wojskowa (fr.).

[166] Nazwa znanej we Francji sieci domów handlowych.

[167] Anna Maria Zamoyska z domu Radwan (ur. 1906) – córka Zygmunta Radwana, żona Augusta Zamoyskiego (1893–1970).

[168] Jadwiga Młynarska z domu Radwan – żona Bronisława Młynarskiego (1899–1971).

[169] Perpignan – miasto w południowej Francji, na wybrzeżu Morza Śródziemnego.

[170] W Oddziale I (Organizacyjnym) Sztabu Naczelnego Wodza.

[171] Wanda z Brudzińskich Burczak-Abramowiczowa (1907–1977) – córka stryja autora, Zygmunta Henryka Brudzińskiego, żona Seweryna Burczak-Abramowicza.

[172] Chodzi o bombardowanie w nocy z 29 na 30 XII 1940, podczas którego zrzucono na Londyn blisko 10 tys. bomb zapalających, w tym większość na centrum miasta, którego zabytkowa część w znacznym stopniu spłonęła, m.in. katedra św. Pawła.

[173] Mowa o ataku państw Osi (Niemiec, Włoch i Bułgarii) na Jugosławię i Grecję, rozpoczętym 6 kwietnia. Jugosławia skapitulowała 17 kwietnia, Grecja kontynentalna została zajęta do 29 kwietnia. Kampania została zakończona zajęciem przez wojska niemieckie Krety (20 V–1 VI 1941).

[174] Hotel „Rubens” mieści się przy 39 Buckingham Palace Road w Londynie. Od lipca 1940 mieścił się w nim Sztab Naczelnego Wodza PSZ na Zachodzie.

[175] Antoni Szaszkiewicz (1897–1970) – ziemianin. Urodził się w Czeremosznej Woli na Wołyniu, zmarł w Kanadzie.

[176] Maria Józefa Szaszkiewicz z domu Potocka (1900–1988) – córka Józefa Mariana Potockiego.

[177] Rymanów – prywatne miasto szlacheckie w Beskidzie Niskim, u schyłku XVIII w. przeszło w ręce Potockich.

[178] Być może Zbigniew Rychłowski (1899–1957) – dr medycyny.

[179] Jan Podoski (1904–1998) – inż., prof. PW, syn prof. PW Romana Podoskiego. Uczestnik wojny polsko-sowieckiej. Studiował na Wydziale Elektrycznym PW 1922–1928, pracował m.in. w Elektrowni Warszawskiej, potem jako asystent na PW oraz 1928–1934 w Biurze Studiów PKP, 1938–1939 dyr. Fabryki Sygnałów Kolejowych w Bydgoszczy. Uczestnik kampanii wrześniowej, następnie przez Litwę przedostał się do Francji, służył w PSZ na Zachodzie, w Sztabie NW. Ukończył WSzWoj. w Wielkiej Brytanii (1942), służył w Oddziale VI Sztabu NW, od 1944 w 1 Dywizji Pancernej. Wrócił do Polski w 1947, zatrudniony na PW, od 1956 prof. nadzw., 1962 prof. zw. Więziony w latach 1949–1954.

[180] Być może Edmund Piotrowski – oficer zawodowy WP, ppłk. dypl. W 1939 szef Ekspozytury nr 1 Oddziału II SG WP w Wilnie. Po kampanii wrześniowej przedostał się na Zachód, m.in. w 1941 szef. Oddziału II 7 Kadrowej Brygady Strzelców, słuchacz WSzWoj. 1944–1945.

[181] Chodzi o Gimnazjum E. Konopczyńskiego.

[182] Być może Zbigniew Mieszczański (1900–1954).

[183] Stanisław Gano (1895–1968) – oficer WP, płk. Podczas I wojnie światowej w armii rosyjskiej, w 1918 w 4 DP gen. Lucjana Żeligowskiego, potem w WP. Uczestnik wojny polsko-sowieckiej, 1921–1922 w 30 DP, 1922–1924 słuchacz WSzWoj., 1924–1928 w Oddziale II SG WP, 1928–1929 w Ekspozyturze nr 1 Oddziału II-SG WP w Wilnie, 1929–1932 kierownik Referatu „Wschód” Wydziału Wywiadowczego Oddziału II SG WP, 1933–1935 attaché wojskowy w Helsinkach, 1935–1937 w 51 pp, 1937–1939 zastępca dowódcy 11 pp, od lutego 1939 kierownik Samodzielnego Referatu Technicznego Oddziału II SG WP. Od 1939 we Francji, 1939–1940 szef Referatu Personalnego MSWojsk., 1940–1941 szef Wydziału II Wywiadowczego – zastępca szefa Oddziału Informacyjno-Wywiadowczego Sztabu NW, 1941–1946 szef Oddziału II Sztabu NW. Od 1945 płk., pozostał na emigracji.

[184] Zygmunt Henryk Brudziński (1876–1951?) – syn Feliksa i Cecylii z Myślińskich, brat Józefa Polikarpa i stryj Tadeusza. Od 1907 właściciel majątku w Szymanowie k. Sochaczewa.

[185] Kamienica przy ul. Czackiego 9, w której mieszkała Janina z Brudzińskich Rutkowska z rodziną, została zniszczona w czasie bombardowania Warszawy 25 IX 1939. W efekcie mieszkali oni kolejno w różnych mieszkaniach w Warszawie.

[186] Zygmunta Brudzińskiego, brata autora listu.

[187] Wojciech Jerzy (1936–1976) i Jan Józef Brudzińscy (1939–2007) – synowie Zygmunta Brudzińskiego, brata Tadeusza.

[188] Marianów – przed II wojną światową majątek w gminie Szymanów, koło wsi Maurycew.

[189] Antoni Brzęk (Brzenk, Brenk) (1891–1976) – dyplomata. Od 1919 w MSZ, 1922–1940 sekretarz generalny konsulatów RP w Nowym Jorku i Chicago. Pozostał na emigracji w USA. Członek Ligi Niepodległości, Polskiej Rady Narodowej w Ameryce i Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku; https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/184885/ (dostęp: 23 XII 2022).

[190] Autor listu podał nieaktualny już wtedy adres Konsulatu RP w Chicago – w 1940 został on przeniesiony na East Cedar Street 49. Co ciekawe, Alina Brudzińska pisała od razu na adres prywatny A. Brzęka, który zapewne uzyskała od jego rodziny.

[191] W nocy z 10 na 11 maja miało miejsce najcięższe bombardowanie Londynu począwszy od bitwy o Anglię – wzięło w nim udział ponad 500 bombowców. Według oficjalnych danych brytyjskich – które powtarza Tadeusz Brudziński – obronie przeciwlotniczej udało się strącić 33 samoloty. Spłonęła m.in. siedziba Izby Gmin, zniszczeniu uległa znaczna część centrum miasta.

[192] Browar Haberbusch i Schiele – spółka browarnicza powstała w Warszawie w 1846. W okresie międzywojennym nosiła nazwę Spółka Akcyjna Zjednoczonych Browarów „Haberbusch i Schiele”.

[193] Prawdopodobnie chodzi o Zakłady Mechaniczne w Starachowicach.

[194] Walki o Kretę toczyły się 20 V–1 VI 1941. Zakończyły się opanowaniem całej wyspy przez wojska niemieckie.

[195] Potwora (fr.), tu w sensie bardzo intensywnego.

[196] Stany Zjednoczone były jeszcze wówczas państwem formalnie neutralnym.

[197] Chodzi o Tadeusza Brudzińskiego.

[198] Chodzi o Zygmunta Henryka Brudzińskiego i jego rodzinę przebywającą w Szymanowie i Skotnikach. W majątkach tych zapewne zostali zakwaterowani Niemcy.

[199] Prawdopodobnie Zygmunt Henryk Brudziński.

[200] Dzieci Tadeusza Bohdana i Janiny z Brudzińskich Rutkowskich: Józef Bohdan Rutkowski (1931–1975) i Elżbieta Rutkowska, zamężna Rose (1934–2020).

[201] Odręczny dopisek ołówkiem.

[202] Czyli Tadeuszu Brudzińskim.

[203] Informacja nieprawdziwa, być może mowa była o planach Tadeusza Brudzińskiego wyjazdu do USA.

[204] W Laskach pod Warszawą.

[205] Alina Maria Rutkowska zamężna Polaczkowa (1926–2005) – córka Tadeusza Bohdana i Janiny z Brudzińskich. Żołnierz AK i uczestniczka powstania warszawskiego ps. „Alina” w Laskach k. Warszawy jako pielęgniarka w szpitalu polowym. Od 1945 studentka Wydziału Lekarskiego UW. W 1950 poślubiła Stanisława Polaczka (1915–2011). Pracowała jako redaktorka w Państwowym Zakładzie Wydawnictw Lekarskich.

[206] Czyli u Wandy z Brudzińskich Burczak-Abramowiczowej w Skotnikach.

[207] Odręczny dopisek ołówkiem.

[208] Czyli Tadeuszu Brudzińskim.

[209] Tadeusz i Janina Rutkowscy mieszkali wówczas przy ul. Myśliwieckiej 10 w willi prof. Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie Zygmunta Kamińskiego i rzeźbiarki Zofii Trzcińskiej-Kamińskiej. Tereny te zostały w 1942 włączone do tzw. dzielnicy niemieckiej w Warszawie.

[210] Zofia z Brudzińskich Leska (1895–1950) – córka Zygmunta Henryka Brudzińskiego, żona Władysława Leskiego (1890–1948).

[211] Maria Leska (1922–1941) – córka Władysława i Zofii z Brudzińskich.

[212] Andrzej Leski (1918–1991) – syn Władysława i Zofii z Brudzińskich.

[213] Tj. 16 czerwca.

[214] Anna z Plewińskich Brudzińska (1904–1957) – żona Zygmunta Brudzińskiego.

[215] Janina z Brudzińskich Rutkowska.

[216] U Zygmunta Henryka Brudzińskiego w Szymanowie.

Wykaz skrótów

AAN

–

Archiwum Akt Nowych w Warszawie

AEP

–

Akta Ewidencji Personalnej

AIPN

–

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AK

–

Armia Krajowa

AMSZ

–

Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (w AAN)

ang.

–

angielski

AP

–

Akta personalne

APW

–

Armia Polska na Wschodzie

ASGH

–

Archiwum Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie

AUW

–

Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego

CAW

–

Centralne Archiwum Wojskowe (w WBH)

CIR

–

Centralny Instytut Rolnictwa

CUP

–

Centralny Urząd Planowania

DGren.

–

Dywizja Grenadierów

DP

–

Dywizja Piechoty

DSP

–

Dywizja Strzelców Pieszych

dypl.

–

dyplomowany

dyr.

–

dyrektor

fr.

–

francuski

gen.

–

generał

gen. bryg.

–

generał brygady

gen. dyw.

–

generał dywizji

KAP

–

Kolekcja Akt Personalnych (w WBH)

KC PZPR

–

Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KG AK

–

Komenda Główna Armii Krajowej

KOP

–

Korpus Ochrony Pogranicza

kpt.

–

kapitan

LMiK

–

Liga Morska i Kolonialna

MBP

–

Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

mjr

–

major

MSWojsk.

–

Ministerstwo Spraw Wojskowych

MSZ

–

Ministerstwo Spraw Zagranicznych

NBP

–

Narodowy Bank Polski

niem.

–

niemiecki

NKWD

–

Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRS (Narodnyj komissariat wnutriennich dieł)

NSDAP

–

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei)

NW

–

Naczelny Wódz

ONZ

–

Organizacja Narodów Zjednoczonych

pac

–

pułk artylerii ciężkiej

pal

–

pułk artylerii lekkiej

pap

–

pułk artylerii polowej

PAT

–

Polska Agencja Telegraficzna

PKO

–

Powszechna Kasa Oszczędności

PKP

–

Polskie Koleje Państwowe

płk

–

pułkownik

por.

–

porucznik

POW

–

Polska Organizacja Wojskowa

pp

–

pułk piechoty

ppleg.

–

pułk piechoty legionów

ppłk

–

podpułkownik

ppor.

–

podporucznik

PPR

–

Polska Partia Robotnicza

PPS

–

Polska Partia Socjalistyczna

PRM

–

Prezydium Rady Ministrów

prof.

(nadzw./zw.)

–

profesor (nadzwyczajny/zwyczajny)

PSB

–

Polski słownik biograficzny

PSZ

–

Polskie Siły Zbrojne

PW

–

Politechnika Warszawska

PZPR

–

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

rez.

–

rezerwy

RP

–

Rzeczpospolita Polska

SG WP

–

Sztab Generalny/Główny Wojska Polskiego

SGGW

–

Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

SGH

–

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie

SZP

–

Służba Zwycięstwu Polski

UB

–

Urząd Bezpieczeństwa

UBP

–

Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

UJ

–

Uniwersytet Jagielloński

UNRRA

–

United Nations Relief and Rehabilitation Administration (Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy)

USA

–

United States of America

UW

–

Uniwersytet Warszawski

WBH

–

Wojskowe Biuro Historyczne im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego

wł.

–

włoski

WP

–

Wojsko Polskie

WSH

–

Wyższa Szkoła Handlowa w Warszawie

WSzWoj.

–

Wyższa Szkoła Wojenna

WUBP

–

Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

ZSRS

–

Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich

ZWZ

–

Związek Walki Zbrojnej

Bibliografia

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych w Warszawie

Ambasada RP w Berlinie, sygn. 149;

Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, sygn. 4462, 4463;

Centralny Instytut Rolniczy, Akta personalne Tadeusza Brudzińskiego, sygn. 130;

Centralny Urząd Planowania, Akta personalne Tadeusza Brudzińskiego, sygn. 4397.

Archiwum Centralne Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Akta studenckie Tadeusza Brudzińskiego;

Akta studenckie Stefana Królikowskiego.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie
sygn. 0363/566, Akta rozpracowania Tadeusza Brudzińskiego;
sygn. 0208/47, Akta śledcze Zygmunta Brudzińskiego.

Archiwum Narodowego Banku Polskiego

Akta osobowe Tadeusza Brudzińskiego.

Archiwum Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie

Akta studenckie Wiktora Henocha, sygn. 5061/WSH;

Akta studenckie Tadeusza Pfeiffera, sygn. 7005/WSH;

Akta studenckie Zbigniewa Sumowskiego, sygn. 4683/WSH;

Akta studenckie Wacława Wasiutyńskiego, sygn. 4805/SGH.

Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego

Akta studenckie Tadeusza Brudzińskiego, Rp. 6946;

Akta studenckie Stanisława Kirkora, Rp 5321;

Akta studenckie Stanisława Lewickiego, Rp 50789;

Akta studenckie Władysława Nadratowskiego, Rp 758;

Akta studenckie Leonarda Rudowskiego, Rp 15675.

Wojskowe Biuro Historyczne im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego, Centralne Archiwum Wojskowe

Kolekcja Akt Personalnych, Akta personalne Tadeusza Brudzińskiego, sygn. I.481.B.12841;

Kolekcja Akt Personalnych, Arkusz Ewidencji Personalnej Tadeusza Brudzińskiego, sygn. II.56.13781;

Kolekcja Akt Personalnych, Arkusz Ewidencji Personalnej Zygmunta Brudzińskiego, sygn. II.56.13027.

Wspomnienia, dzienniki

Dreszer Zygmunt, Pionierski rejs. Dziennik podroży handlowej do portów Afryki Zachodniej, Warszawa 1936.

Hirschler Jan, Ze Lwowa do Liberii. Wspomnienia z Afryki tropikalnej, Lwów 1938.

Jankowski Stanisław „Agaton”, Z fałszywym ausweisem w prawdziwej Warszawie. Wspomnienia 1939–1946, t. 1, wyd. 3 uzup., Warszawa 1988.

Kirkor-Kiedroniowa Zofia z Grabskich, Wspomnienia. Cz. 3, lata 1920–1932 oraz wspomnienia i notatki pisane w czasie Powstania Warszawskiego, wstęp Henryk Wereszycki, oprac. Alina Szklarska-Lohmannowa, koment. Małgorzata Stolzmanowa, Alina Szklarska-Lohmannowa, Kraków–Wrocław 1989.

Makarczyk Janusz, Widziałem i słyszałem. Wspomnienia podróżnicze, Warszawa 1957.

Paszkiewicz Bohdan, Pod znakiem „Omegi”, przyg. do dr. i indeks osób Adam Gałkowski, wstęp Piotr Łossowski, Warszawa 2003.

Opracowania

Artyleria polska. Kampania francuska 1940. Materiały do księgi pamiątkowej artylerii polskiej na Zachodzie 1940–1945, red. Aleksander Blum, Londyn 1983.

Chrostowski Tadeusz, Pułkownik Aleksander Batory (1884–1982): dowódca 8 pułku artylerii lekkiej w Płocku w latach 1924–1929, „Notatki Płockie” 1989, nr 1(138), s. 29–30.

Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, t. 1–5, red. Kazimierz Dopierała, Toruń 2003–2005.

Giżycki Kamil, Wężowa Góra. Opowieści z puszczy liberyjskiej, wyd. 2, Wrocław 1975.

Guide to the Archives of the Polish Institute and Sikorski Museum, t. 1, red. Wacław Milewski, Andrzej Suchcitz, Andrzej Gorczycki, London 1985.

Jackiewicz Mieczysław, Polskie życie kulturalne w Republice Litewskiej 1919–1940, Olsztyn 1997.

Judycki Zbigniew A., Mała encyklopedia Polonii francuskiej, przedm. Janusz Gmitruk, Warszawa 2021.

Kosior Zygmunt, Bitwa pod Lagarde. Studium, red. Witold Biegański, Warszawa 1965.

Księga pamiątkowa artylerii polskiej 1914–1939, oprac. Karol Lucjan Galster, Londyn 1975.

Łyp Franciszek, Republika murzyńska Liberja. Krótki zarys monograficzny, Warszawa 1935.

Mackiewiczowa Joanna, Polacy na Litwie w latach II wojny światowej, Bydgoszcz 1996.

Makarczyk Janusz, Liberja, Liberyjczyk, Liberyjka, Warszawa 1936.

Mierzejewski Piotr, S/s ESTONIA ex KONG GUDRØD. II wojna światowa – dramat polskich uchodźców wojskowych w 1939 roku, https://graptolite.net/eesti/Estonia.html (dostęp: 11 XII 2022).

Puchalski Piotr, The Polish Mission to Liberia 1934–1938. Constructing Poland’s Colonial Identity, „The Historical Journal” 60, 2017, nr 4, s. 1071–1096.

Puchalski Piotr, Polityka kolonialna międzywojennej Polski w świetle źródeł krajowych i zagranicznych: nowe spojrzenie (1918–1945), „Res Gestae. Czasopismo Historyczne” 2018, nr 7, s. 68–121.

Rutkowski Tadeusz Paweł, Józef Polikarp Brudziński (1874–1917). „Budował w dniach zamętu i zwątpienia…”, Warszawa 2017.

Surgailis Gintautas, Uchodźcy wojenni i polscy żołnierze internowani na Litwie w czasie II wojny światowej, tłum. Ona Vaičiulytė-Romančuk, Warszawa 2013.

Szczerbina Tomasz, Liberyjska przygoda II Rzeczypospolitej, „Arcana” 2019, nr 4, s. 183–196.

Szczurowski Maciej, Artyleria Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w II wojnie światowej, Toruń 2001.

Wawer Zbigniew, Z dziejów 1 Dywizji Grenadierów, „Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska w Białymstoku” 1992, nr 6, s. 81–92.

Zarzycki Piotr, 3 Pułk Artylerii Ciężkiej im. Króla Stefana Batorego, Warszawa 1993.

Zgórniak Marian, Juliusz Gromczakiewicz (1895–1943), w: Polski słownik biograficzny, t. 8, Wrocław 1959–1960, s. 633.

Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, cz. 1, Warszawa 1992.

Spis ilustracji

1. Tadeusz Brudziński, 1921; AUW, Akta studenckie Tadeusza Brudzińskiego, Rp. 6946, bpag.

2. Tadeusz Brudziński, ok. 1925; AUW, Akta studenckie Tadeusza Brudzińskiego, Rp. 6946, bpag.

3. Tadeusz Brudziński, Liberia, ok. 1935; ze zbiorów Jana Polaczka

4. Tadeusz Brudziński, Monrovia, 1935; ze zbiorów Jana Polaczka

5. Tadeusz Brudziński, Nicea, lipiec 1940; ze zbiorów Jana Polaczka

6. Tadeusz Brudziński, ok. 1943; ze zbiorów Jana Polaczka

7. Dyplom pracy Tadeusza Brudzińskiego w UNRRA, 1947; ze zbiorów Macieja Brudzińskiego

8. Tadeusz Brudziński, 1949?, ze zbiorów Jana Polaczka

9. Tadeusz Brudziński, ok. 1952–1954; ze zbiorów Jana Polaczka

10. Alina Brudzińska z wnuczką Aliną, ok. 1927–1928; ze zbiorów Jana Polaczka

11. List Tadeusza Brudzińskiego z 23 IX 1940; ze zbiorów Tadeusza P. Rutkowskiego

12. List Tadeusza Brudzińskiego, 29 IX 1940; ze zbiorów Tadeusza P. Rutkowskiego

13. Paszport Tadeusza Brudzińskiego, 1940, s. 1–2; ze zbiorów Macieja Brudzińskiego

14. List Tadeusza Brudzińskiego, 3 V 1941; ze zbiorów Tadeusza P. Rutkowskiego

15. Kartka Aliny Brudzińskiej, 30 IV 1941; ze zbiorów Jana Polaczka

16. Alina Brudzińska, lata 30.; ze zbiorów Jana Polaczka

Indeks osób

Angerman Kazimierz

Anigstein Ludwik

Apfeltowicz

Azikiwe Nnamdi

Babecki Wincenty Jerzy

Badior Roman

Bajkowski

Barclay Edwin James

Batory Aleksander

Beaumont de płk

Benegit ppor.

Berson Jan Stanisław, ps. Jan Otmar

Białas Tadeusz

Biegański Witold

Bielecka Ryszarda

Birecki Mieczysław

Blum

Blum Aleksander

Bobrowski Czesław

Brudzińska Alina Maria Anna z d. Mierzejewska

Brudzińska Anna z d. Plewińska

Brudzińska Cecylia z d. Myślińska

Brudziński Maciej

Brudziński Feliks

Brudziński Jan Józef

Brudziński Józef Polikarp

Brudziński Tadeusz

Brudziński Wojciech Jerzy

Brudziński Zygmunt

Brudziński Zygmunt Henryk

Brzęk (Brzenk, Brenk) Antoni T.

Bulika mjr

Burczak-Abramowicz Seweryn

Burczak-Abramowiczowa Wanda z d. Brudzińska

Chodacki Marian

Chrapowicki Adam

Chrostowski Tadeusz

Ciszewski Bronisław

Czaja Mieczysław

Czerwiński Witold

Darlan François

Dreszer Rudolf

Drymmer Wiktor

Duch Bolesław Bronisław

Durski Antoni ppłk

Dziarczykowski Sławomir

Dzid zob. Brudziński Zygmunt

Dziewanowski Jan

Gałkowski Adam

Gano Stanisław

Geniusz Jan

Giedroyć Henryk

Gliński Tomasz

Gorczycki Andrzej

Grabiański Ryszard (?) kpt.

Grabski Stanisław

Grabski Władysław

Gromczakiewicz Juliusz

Haller Józef

Henoch Wiktor

Hitler Adolf

Hubert Louis-Eugène

Jachimowicz Eleonora

Jankowski Stanisław „Agaton”

Januszewicz Edward

Jeżewski A.

Joffre Joseph

Kakowski Aleksander

Kalandyk Józef

Kalina Stefan

Kaltenberg Piotr

Kamiński Jerzy

Kamiński Zygmunt

Kirkor Stanisław

Kirkor-Kiedroniowa Zofia z d. Grabska

Konopczyński Emilian

Korniłłowicz Władysław ks.

Kosior Zygmunt

Królikowski Stefan

Kühn Jan

Kulwieć Kazimierz

Laubitz Mieczysław

Leska Maria

Leska Zofia z d. Brudzińska

Leski Andrzej

Leski Władysław

Lewicki Stanisław

Lipski Józef

Łossowski Piotr

Łoza Stanisław

Łuszczewska-Olszewska Janina

Łychowski Tadeusz

Maczek Stanisław

Majski Iwan M.

Makarczyk Janusz

Małecka

Mierzejewska Sophie Emme z d. Patte

Mierzejewski Julian

Mierzejewski Piotr

Mierzyński Tadeusz

Mieszczański Zbigniew

Mikołajczyk Stanisław

Milewski Wacław

Młot-Fijałkowski Czesław

Młynarska Jadwiga z d. Radwan

Młynarski Bronisław

Mortin płk

Munek zob. Burczak-Abramowicz Seweryn

Naborzewski kpt.

Nadratowski Władysław Kajetan

Nagórski Witold

Natanson Edward

Natanson Krystyna

Nikrowicz Józef

Nowiński aspirant

Nyka Walenty

Obtułowicz Adam

Olewiński Piotr

Onacewicz Włodzimierz

Optułowicz zob. Obtułowicz Adam

Orlicz-Dreszer Gustaw

Pajdo Antoni

Pankiewicz Michał

Paprzycki Stefan

Paszkiewicz Bohdan

Pełka Jan

Pétain Philippe

Pfeiffer Tadeusz

Pilch

Piłsudski Józef

Piłsudski Rowmund

Piotrowski Edmund

Piotrowski Jacek

Pniewski Bohdan

Podoski Jan

Podoski Roman

Podoski Stanisław

Polaczek Jan

Polaczek Stanisław

Polaczkowa Alina Maria z d. Rutkowska

Połoński Sergiusz

Potocki Józef Marian

Puchalski Piotr

Racine

Raczkiewicz Władysław

Radwan Zygmunt

Radziulewicz Witold

Rathaus Rudolf

Rączkowski Stanisław

Rembieliński Jan

Rentel Kazimierz

Réquin Édouard-Jean

Rose Adam

Rose Elżbieta z d. Rutkowska

Rostafiński Józef

Rozmaryn Stefan

Różycki Jan

Rudowski Jerzy

Rudowski Leonard

Rudowski Zygmunt (junior)

Rudowski Zygmunt (senior)

Rutkowska Janina z d. Brudzińska

Rutkowski Józef Bohdan

Rutkowski Tadeusz Bohdan

Rutkowski Tadeusz Paweł

Rychłowski Zbigniew

Rzewuski Henryk

Sikorski Władysław

Skarżyński Feliks

Skrzywan Kazimierz

Sławiński Jan Adam

Słomka Jan

Sokołowski

Soplica zob. Brudziński Tadeusz

Sosnkowski Kazimierz

Suchcitz Andrzej

Sumowski Zbigniew Piotr

Syrunowicz Witold

Szaszkiewicz Antoni

Szaszkiewicz Maria Józefa z d. Potocka

Szczerbina Tomasz

Szczurowski Maciej

Szklarska-Lohmannowa Alina

Szlenkierówna Zofia

Tristani Pierre-Mathieu

Trzcińska-Kamińska Zofia

Tyszkiewicz Alfred

Tyszkiewicz Stanisław

Tyszkiewiczowie

Ujejski Kornel

Wakar Janusz

Walasek Jan

Wasiutyński Wacław

Wawer Zbigniew

Wądołkowski Jerzy

Weiss Bernard Przemysław

Wejtko Antoni

Wejtko Józef

Wejtko, żona Józefa

Wnuk Wincenty

Wojsbun Jerzy zob. Woyzbun Jerzy Stefan

Wolska Irena z d. Szwoynicka

Wolski Stanisław

Woroniecki Jan

Woyzbun Jerzy Stefan

Woźniczka chorąży

Wysłouch Franciszek

Zajdel por.

Zaleski Paweł

Załuska Jerzy (?), kpt.

Zamoyska Anna Maria z d. Radwan

Zamoyski August

Zgórniak Marian

Zieliński Bernard

Żeligowski Lucjan

Żemło Jan

Indeks nazw geograficznych

Afryka

Afryka Zachodnia

Akron

Alpy Nadmorskie departament

Amsterdam

Angola

Augan

Baccarat

Bałtyckie Morze

Barcelona

Bawaria

Belgia

Berezyna

Berlin

Beskid Niski

Bessières
białostockie woj.

Białystok

Biebrza rz.

Bliski Wschód

Brazylia

Bretania

Bruksela

Brześć Litewski

Bułgaria

Busko-Zdrój

Bute wyspa

Bydgoszcz

Bzura rz.

Charlottesville

Chicago

East Cedar Street

Lake Shore

Coëtquidan

Compiègne

Czeremoszna Wola

Dakar

Dania

Diffembach-lès-Hellimer

Dorpat

Doubs rz.

Egipt

Estonia

Etiopia

Europa

Finlandia

Flandria

Franche-Comté

Francja

Gdańsk

Gembloux

Gołdap

Goniądz

Grecja

Grodno

Grudziądz

Guer

Hawana

Heidelberg

Helsinki

Hiszpania

Holandia

Holving

Indie

Ithaca

Japonia

Jewie

Jugosławia

Jura departament

Kalifornia
kaliningradzki obwód

Kamerun

Kanada

Kansas City

Katowice

Kawęczyn

Kielce

Kłajpeda

Kobryń

Kongo Belgijskie

Kopenhaga

Kowno

Kreta

Kuba

Kutno

Lagarde

Landwarów

Laski (k. Warszawy)

Liberia

Libia

Lida

Lille

Litwa

Litwa Mała (Mniejsza, Pruska)

Lizbona

Londyn

Buckingham Palace

Buckingham Palace Road

katedra św. Pawła

Regent Street

Victoria Station

Lons-le-Saunier

Lotaryngia

Loue rz.

Lozanna

Lubeka

Ludwikowo

Luksemburg

Lunéville

Lwów

Lyon

Łotwa

Łódź

Madryt

Malmö

Marianów

Marna rz.

Marsa al-Kabir Al-

Marsylia

Maurycew

Mazury

Meurthe i Mozela departament

Mikołajew

Mława

Modlin

Mołodeczno

Monrovia

Monte Cassino

Montmédy

Mont-Saint-Michel

Morbihan departament

Mosina gm.

Moskwa

Moszczenica

Mozela rz.

Mozela departament

Nancy

New Jersey

Nicea

Niemcy

Nigeria

Nowa Wilejka
nowogródzkie woj.

Nowy Jork

Nowy Jork (stan)

Oksford

Orłowa

Osowiec

Pakistan

Palaiseau

Paryż

ul. Saint-Jacques

Perpignan

Perth

Petersburg (Piotrogród)

Piotrków Trybunalski

Piotrogród zob. Petersburg

Ploërmel

Płock

Polska

Połąga

Portugalia

Poznań
poznański pow.

Poznańskie

Praga

Prusy

Prusy Wschodnie

Pruszków

Rainville

Rembertów (ob. dzielnica Warszawy)

Réméréville-Hoéville

Ren rz.

Rennes

Rosja (Związek Sowiecki, ZSRS)

Rothesay

Rumunia

Ryga

Saary Zagłębie

Saint-Dié

Saint-Jean-d’Ormont

Saona rz.

Saulxures-sur-Moselotte

Seles

Senones

Skotniki

Sochaczew
sochaczewski pow.

Sokółka

Stanisławów

Stany Zjednoczone

Stronie Śląskie

Stryj

Suwalszczyzna

Szkocja

Sztokholm

Szwajcaria

Szwecja

Szymanów

Śląsk Cieszyński

Śląsk Górny

Śródziemne Morze

Świnoujście

Tallin

Tczew

Togo

Trenton

Plum Street

Trondheim

Tuluza

Tylża

Uberkinger

Ukraina

Vichy

Warszawa

cmentarz Powązkowski

ul. Tadeusza Czackiego

ul. Dworska

ul. Filtrowa

ul. Jasna

ul. Stanisława Moniuszki

ul. Myśliwiecka

ul. Sewerynówek (ob. Emiliana Konopczyńskiego)

Ochota

Żoliborz

Wielka Brytania

Wilejka rz.

wileńskie woj.

Wilno

ul. Žemaičių

Zwierzyniec

Włochy

Włodzimierz Wołyński

Wogezy departament

Wogezy góry

Wołyń

Wybrzeże Kości Słoniowej

Złote Wybrzeże

Żmudź

Table of Contents

Spis treści

Wstęp

Listy Tadeusza Brudzińskiego do matki jako źródło historyczne

Listy Tadeusza Brudzińskiego do matki, Aliny z Mierzejewskich Brudzińskiej

1

2

3

4

5

Aneks

1

2

3

4

Wykaz skrótów

Bibliografia

Spis ilustracji

Indeks osób

Indeks nazw geograficznych