Mniejszości i ich języki wobec kryzysu. Pakiet antystygmatyzacyjny projektu „Językowe antidotum: żywotność językowa jako sposób budowy psychicznego dobrostanu, zdrowia i zrównoważonego roz
Author: red. Bilewicz Michał, Olko Justyna
Date: 2023-03-06 00:00:00+00:00
Keywords: przeciwdziałanie dyskryminacji; dobrostan psychiczny; mniejszości etniczne; języki mniejszościowe; dyskryminacja mniejszości; ethnic minorities; minority languages; minority discrimination; preve
Description: Publikacja, będąca efektem projektu „Językowe antidotum”, analizuje wpływ doświadczanej przez mniejszości etniczne i migrantów dyskryminacji na ich zdrowie i dobrostan, korzyści płynące z zachowania rdzennych języków i silnej tożsamości etnicznej oraz skutki pandemii dla tych grup. W pracy zawarto praktyczne rekomendacje i rozwiązania mające na celu poprawę warunków funkcjonowania grup mniejszościowych w Polsce, wsparcie dla dążeń do zachowania ich języków i kultury, przeciwdziałanie dyskryminacji i stygmatyzacji oraz budowanie lepszych relacji między mniejszościami etnicznymi a grupami większ
Publisher: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

Redaktorzy naukowi: Michał Bilewicz, Justyna Olko

Recenzenci: Ewa Michna, Tomasz Wicherkiewicz

Redaktor prowadząca: Małgorzata M. Przybyszewska

Koordynatorka procesu wydawniczego po stronie WAL UW: Zuzanna Rosłaniec

Redakcja, korekty: Szymon Gruda

Projekt okładki i stron tytułowych: Anna Gogolewska

Ilustracja na okładce: Pomnik Remusa – bohatera powieści Aleksandra Majkowskiego, Wejherowo, fot. Artur Jabłoński

Studio DTP: Beata Stelęgowska. Usługi Wydawniczo-Poligraficzne

Projekt POIR.04.04.00-00-3DBF/16-00 pt. „Language as a cure: linguistic vitality as a tool for psychological well-being, health and economic sustainability” został zrealizowany w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014 – 2020 (PO IR), Oś IV: Zwiększenie potencjału naukowo-badawczego, Działanie 4.4: Zwiększanie potencjału kadrowego sektora B+R Fundacji na rzecz Nauki Polskiej współfinansowanego przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

TEAM LCURE 2016-3/28

Współpraca: Centrum Badań nad Uprzedzeniami, Wydział Psychologii UW

Publikacja na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 PL (CC BY 3.0 PL) (pełna treść wzorca dostępna pod adresem: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/legalcode).

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

ISBN 978-83-235-5782-1 (druk) ISBN 978-83-235-5790-6 (pdf online)

ISBN 978-83-235-5798-2 (epub) ISBN 978-83-235-5607-7 (mobi)

Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową, Wydział „Artes Liberalesˮ UW

ISBN 978-83-965114-5-4 (druk) ISBN 978-83-965114-6-1 (pdf online)

ISBN 978-83-965114-7-8 (epub) ISBN 978-83-965114-8-5 (mobi)

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

02-678 Warszawa, ul. Smyczkowa 5/7
e-mail: wuw@uw.edu.pl; księgarnia internetowa: www.wuw.pl

Wydanie 1, Warszawa 2022

Spis treści

Wprowadzenie

Autorzy opracowania

Kaszubi, Łemkowie, Ślązacy, Wilamowianie

Mniejszość etniczna: uwagi definicyjne

Kaszubi

Łemkowie

Ślązacy

Wilamowianie

Rewitalizacja językowa i terminy pokrewne

Dyskryminacja i prześladowania w przeszłości: trauma historyczna

Wpływ traumy historycznej na deklarowany stan zdrowia

Społeczne konsekwencje traumy historycznej

Rekomendacje, czyli jak obniżyć negatywne skutki traumy historycznej

Prześladowania i trauma historyczna w Wilamowicach

Psychologiczne konsekwencje dyskryminacji

Dyskryminacja jako doświadczenie mniejszości: badania wśród Łemków i Wilamowian

Doświadczenia kontaktu z mową nienawiści wśród Łemków i Wilamowian

Związek między odczuwaną dyskryminacją a zaufaniem społecznym w czasie epidemii COVID-19: badania Łemków, Kaszubów i Ślązaków

Wnioski i rekomendacje

Dyskryminacja Kaszubów: przejawy w życiu wspólnoty

Dyskryminacja doświadczana współcześnie (perspektywa członków społeczności): Łemkowie

Dyskryminacja Ślązaków

Jak prowadzić warsztaty antydyskryminacyjne

Stygmatyzacja związana z COVID-19: doświadczenia mniejszości

Ślązacy podczas pandemii COVID-19

Stygmatyzacja w mediach polskich

Stygmatyzacja mniejszości w czasie pandemii: wnioski i rekomendacje

Języki mniejszościowe w Polsce i ich użytkownicy:

diagnozy, wyzwania oraz strategie wsparcia i rewitalizacji

Przekaz języka i kompetencje językowe

Praktyki językowe grup mniejszościowych

Dyskryminacja na tle językowym

Korzyści z używania języka rdzennego

Wyzwania: skutki pandemii dla lokalnych języków

Możliwe strategie ochrony języków mniejszościowych: rekomendacje

Język kaszubski jako jedyny ustawowo uznany język regionalny w Polsce

Dyskryminacja użytkowników niestandardowych odmian języka polskiego

Mniejszości językowe w Polsce na rynku pracy w dobie pandemii COVID-19

Dwujęzyczność (i wielojęzyczność) osób należących do mniejszości językowych w Polsce

Korzyści z wielojęzyczności: wzrost kapitału ludzkiego i zmarnowany potencjał

Problem braku oficjalnych danych statystycznych

Utrata pracy i zmiana sposobu zarobkowania w trakcie pandemii COVID-19

Obawa o utratę pracy

Dyskryminacja przedstawicieli mniejszości etnicznych i językowych a ich sytuacja na rynku pracy

Rekomendacje

Edukacja, media i turystyka na kKaszubach: obszary, w których poszukuje się osób dwujęzycznych

Wnioski i praktyczne rekomendacje: jak lepiej wspierać mniejszości etniczne, chronić różnorodność językowo-kulturową i budować lepsze relacje z grupą większościową?

Rekomendacje w zakresie rozwiązań prawnych i systemowych

Rekomendacje w zakresie edukacji

Rekomendacje w zakresie komunikacji medialnej

* * *

Streszczenie publikacji w języku kaszubskim. Mjészëznë a jejich jãzëkji procëm krizisú

Vëbróné etnjiczné a jãzëkòvé mjészëznë v Pòlsce

Historicznô trauma

Diskrimjinacëjô na stãpjenjú wustavòdôvstva ë jimplementacëjé prava

Gôdka njezgarë a drëgjé fòrmë przemòce a diskrimjinacëjé v pùblicznim rëmje

Jãzëkòvé jideologije ë diskrimjinacëjô z prziczënë jãzëka

Rezultatë diskrimjinacëjé

Situacëjô etnjicznëch a jãzëkòvëch mjészëznóv v Pòlsce wobe pandemjijõ COVID-19

Etnjiczné a jãzëkòvé mjészëznë na rénkú robòtë v dobje pandemjijé COVID-19

Ôrtë procëmdzejanjô diskrimjinacëji ë wuprôvjanjô jé efektóv

Streszczenie publikacji w języku łemkowskim. Меншыны і іх языкы в часі кризы

Выбраны етнічны і языковы меншыны в Польщы

Історична травма

Дискримінация на рівни законодавства і імплементациі права

Язык ненависти і інчы формы насильства і дискримінациі в публичным просторі

Языковы ідеолоґіі і языкова дискримінация

Наслідства дискримінациі

Ситуация етнічных і языковых меншын в Польщы в часі пандеміі COVID-19

Способы протидіяня дискримінациі і направа єй наслідств

Streszczenie publikacji w języku śląskim. .Myńszośći a jejich godki wobec kryzysu

Uobrane etńiczne a godkowe myńszośći we Polsce

Historyczno trauma

Dyskryminacyjo na poźůmje ustawodowstwa a implymyntacyje prawa

Godka ńynawiśći i inksze formy przemocy a dyskryminacyje we publicznyj pjestrzyńi

Godkowe ideologije i dyskryminacyjo na godkowym tle

Skutki dyskryminacyje

Sytuacyjo etńicznych a godkowych myńszośći we Polsce wczos pandymije COVID-19

Spusoby proćiwdźałańo dyskryminacyji a bajstlowańo jeji skutkůw

Streszczenie publikacji w języku wilamowskim. Dy klinfelkjyn ȧn jyr śpröha ym kryzys ȧtkȧn

Oüsgykłoüty etnyśy ȧn klinśpröhfelkjyn y Pöłn

Kistiöeryśy trauma

Dyskryminȧcyj ym gyzec ȧn rȧhtimplementȧcyj

Busytryd ȧn ander öeta fur gywałt ȧn dyskryminȧcyj ym publyśa ława

Śpröhideologyja ȧn dyskryminȧcyj ym fȧld fur śpröh

Dy efekta fur dyskryminȧcyj

Dy sytuȧcyj fun etnyśa ȧn klinśpröhfelkjyn u Pöłn yr cȧjt fur wełtbetkrankyt fum COVID-19

Mytułn ȧtkȧn yr dyskryminȧcyj ȧn cym ryhta fu jyn efekta

Wprowadzenie

Justyna Olko

Mniejszości etniczne, grupy rdzenne i społeczności migrantów w szczególnym stopniu doświadczyły negatywnych skutków pandemii COVID-19. Obecny kryzys zdrowotny uwypuklił rozmaite formy systemowej dyskryminacji, marginalizacji, strukturalnych nierówności i przemocy symbolicznej. Niemały wpływ na funkcjonowanie grup mniejszościowych w ostatnim czasie wywarły również ich wcześniejsze doświadczenia, w tym prześladowania, które miały miejsce w różnych momentach ich historii i pozostawiły ślad w postaci traumy historycznej, poddanie polityce asymilacyjnej, utrata ziem, zanik tradycyjnej kultury i języka czy odmowa uznania odrębności etniczno-językowej przez państwo. Choć już wcześniej języki, którymi posługują się grupy mniejszościowe i rdzenne na całym świecie, często stawały w obliczu zagrożeń powodowanych ekspansją języków dominujących (zwykle narodowych i/lub państwowych), skutki pandemii stanowią dla nich szczególne wyzwanie. Obecny kryzys zabrał wielu spośród najstarszych członków społeczności, którzy pełnią kluczową rolę w przekazywaniu języka i wiedzy kulturowej. Choć problemy te ujawniły się w skali globalnej, a zwłaszcza na obszarach zamieszkiwanych przez wiele grup rdzennych (takich jak Amazonia i inne regiony Ameryki Łacińskiej, Indie, USA czy Australia), dotyczą one również mniejszości zamieszkałych na terytorium Polski.

W ramach projektu „Językowe antidotum” (“Language as a Cure”/LCure) od kilku lat badaliśmy zarówno wpływ doświadczanej przez mniejszości etniczne i migrantów dyskryminacji na zdrowie i dobrostan, jak i korzyści płynące z zachowania rdzennych języków oraz silnej tożsamości etnicznej. W ciągu ostatnich dwóch lat nasze prace poszerzyliśmy o badanie skutków, które wywarła na tych grupach pandemia COVID-19. Badania objęły kilka etapów oraz grup mniejszościowych w Polsce, Meksyku, Salwadorze i we Włoszech. W niniejszej publikacji prezentujemy wyniki badań i refleksje dotyczące Łemków, Kaszubów, Ślązaków i Wilamowian. Badania wśród Łemków realizowane były w latach 2018–2020, przy czym ostatni etap dotyczył już okresu pandemii. O ile badania w 2018 i 2019 roku były przeprowadzane głównie osobiście z członkami społeczności łemkowskiej (w niniejszej publikacji uwzględniamy tylko wyniki badania z 2018 roku), badanie w czasie pandemii zostało zrealizowane przez internet. Uczestnicy ankiet zamieszkiwali głównie w trzech regionach: na Czużynie, czyli w miejscach, do których po II wojnie światowej została wysiedlona ludność łemkowska (np. powiaty lubiński, zielonogórski, polkowicki, głogowski), na Łemkowynie (np. powiaty gorlicki, sanocki, nowosądecki) oraz, rzadziej, w dużych aglomeracjach miejskich (Kraków, Wrocław, Warszawa). W wypadku Kaszubów pierwsze badanie o charakterze pilotażowym przeprowadziliśmy w 2018 roku przez internet. Zaproszenie do wzięcia udziału w tej ankiecie było rozpowszechniane w kaszubskojęzycznych mediach oraz mediach społecznościowych organizacji kaszubskich, stąd w badaniu wzięło udział stosunkowo dużo osób aktywnie zaangażowanych w problematykę kaszubską. Najwięcej respondentów pochodziło z Gdańska, Gdyni, Przodkowa, Pucka, Wejherowa i Żukowa. W przypadku badania covidowego na Kaszubach w 2020 roku przeszło 95% odpowiedzi pochodzi z 10 powiatów (w kolejności od największej liczby respondentów): wejherowskiego, kartuskiego, puckiego, z Gdańska i powiatu gdańskiego, kościerskiego, z Gdyni, z powiatu chojnickiego, bytowskiego, lęborskiego, a także ze Słupska i powiatu słupskiego. Powiaty te obejmują zwarte miejsca zamieszkania ludności kaszubskiej, a także otaczające je ośrodki miejskie. Z kolei Ślązacy brali udział tylko w badaniu internetowym przeprowadzonym w czasie pandemii. Najwięcej wypełnionych ankiet spłynęło z Katowic, Rybnika i powiatu rybnickiego oraz Rudy Śląskiej. Wreszcie badania przeprowadzone w Wilamowicach objęły dwa etapy ankiety przeprowadzonej bezpośrednio i częściowo przez internet w 2018 i 2019 roku, a następnie badanie zrealizowane w czasie pandemii w roku 2020 przez internet (w niniejszej publikacji uwzględniamy tylko wyniki badania z 2018 roku). Ankietę covidową przeprowadziliśmy również w okolicy Wilamowic, koncentrując się na powiatach bielskim (w województwie śląskim) i oświęcimskim (w województwie małopolskim). Ze względu na to, że w samych Wilamowicach ankietę covidową wypełniło zaledwie kilka osób, wyniki te nie były poddawane analizie.

Nasz projekt opierał się na współpracy badaczy akademickich z przedstawicielami lokalnych społeczności, w tym rdzennymi ekspertami i aktywistami. Dlatego też zawartość tej książki łączy teksty oparte bezpośrednio na wynikach interdyscyplinarnych badań akademickich z prezentacją perspektyw i doświadczeń aktywistów zaangażowanych w rozmaite formy działań na rzecz swoich społeczności. Uważamy, że perspektywy akademickie i oddolne w sposób istotny się uzupełniają i są niezbędne dla lepszego zrozumienia szeregu zagadnień, które podejmujemy. Zależy nam, aby dane i wyniki, które uzyskaliśmy w naszych badaniach, a także refleksje członków grup posługujących się językami mniejszościowymi mogły zostać udostępnione szerszym kręgom odbiorców pozaakademickich. Dotarcie do tych odbiorców ma kluczowe znaczenie dla kształtowania bardziej przyjaznych warunków funkcjonowania grup mniejszościowych, opartych na szacunku dla ich odrębności.

Celem niniejszej książki jest także sformułowanie praktycznych rekomendacji i rozwiązań mających na celu poprawę warunków funkcjonowania grup mniejszościowych w naszym kraju, zapewnienie lepszego wsparcia dla dążeń do zachowania ich języków i kultury, przeciwdziałanie dyskryminacji i stygmatyzacji (także w komunikacji medialnej) oraz budowanie lepszych relacji między mniejszościami etnicznymi a grupami większościowymi. Dlatego nasza publikacja skierowana jest do: prawodawców i instytucji rządowych, instytucji edukacyjnych, samorządów, organizacji lokalnych, dziennikarzy, nauczycieli, studentów i aktywistów.

Autorzy opracowania[1]

MACIEJ BANDUR (MACÉJ BAŃDUR) jest skandynawistą i językoznawcą. Pracuje w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. Obecnie zajmuje się badaniami nad nowymi użytkownikami języków mniejszościowych. Ukończył studia na kierunku skandynawistyka na Uniwersytecie Gdańskim, studiował językoznawstwo na Uniwersytecie Lejdejskim. Współpracował z Uniwersytetem Warszawskim i Uniwersytetem Hokkaido. Tłumacz na język kaszubski oraz nauczyciel tego języka. Jako dziennikarz współpracował z Radiem Gdańsk, był również redaktorem naczelnym portalu internetowego „SKRA”.

MICHAŁ BILEWICZ jest psychologiem społecznym i politycznym. Pracuje na Wydziale Psychologii UW, gdzie jest kierownikiem Centrum Badań nad Uprzedzeniami. Specjalizuje się w problematyce psychologii stosunków międzygrupowych i psychologii pojednania. Obecnie zajmuje się głównie badaniami dotyczącymi mowy nienawiści, pamięci zbiorowej na terenach pokonfliktowych oraz roli poczucia kontroli osobistej w społecznym funkcjonowaniu człowieka. Był wiceprezesem Polskiego Stowarzyszenia Psychologii Społecznej oraz Komitetu Psychologii PAN, zasiadał również we władzach International Society of Political Psychology. Jest też przewodniczącym Rady Programowej fundacji Forum Dialogu. W 2021 roku był laureatem nagrody im. Nevitta Sanforda za badania z zakresu psychologii polityki.

OLENA DUĆ-FAJFER, dr hab., prof. UJ, jest literaturoznawczynią, łemkoznawczynią, historyczką sztuki, redaktorką oraz poetką. Pełni funkcę kierowniczki Katedry Literaturoznawstwa Rosyjskiego w Instytucie Filologii Wschodniosłowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Była założycielką kierunku/specjalności filologia rosyjska z językiem rusińsko-łemkowskim na Uniwersytecie Pedagogicznym w Krakowie, gdzie wykładała język, kulturę i literaturę łemkowską. W latach 2005-2014 reprezentowała Łemków w Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych. Jej zainteresowania naukowe to: literatura a etniczność, literatura mniejszości etnicznych, dyskursy mniejszościowe, relacje międzykulturowe, antropologia literatury, rewitalizacja kultur i języków zagrożonych.

BARTŁOMIEJ CHROMIK pochodzi z Kęt, jest adiunktem na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego i pracuje w Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową. Jest absolwentem Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW oraz Szkoły Głównej Handlowej na kierunku metody ilościowe w ekonomii i systemy informacyjne. Zajmuje się badaniami i rewitalizacją języka wymysiöeryś. Od kilkunastu lat prowadzi badania terenowe w ukraińskich Karpatach.

SZYMON GRUDA jest filologiem i kulturoznawcą. Pracuje w Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się problematyką kontaktu językowego i kulturowego w kolonialnym i współczesnym Meksyku. W roku 2018 obronił z wyróżnieniem pracę doktorską pt. Language and Culture Contact Phenomena in the Ayer Vocabulario Trilingüe pisaną w co-tutelle między Wydziałem „Artes Liberales” UW i Wydziałem Filologicznym Uniwersytetu w Sewilli; wcześniej ukończył filologię polską (specjalność literaturoznawczo-językoznawcza) na Wydziale Polonistyki UW.

ARTUR JABŁOŃSKI (ARTÚR JABLONSKJI) jest aktywistą kaszubskim, samorządowcem, dziennikarzem, pisarzem, nauczycielem oraz badaczem języka i tożsamości Kaszubów. Współzałożyciel radia Radio Kaszëbë oraz założyciel prywatnej dwujęzycznej szkoły podstawowej Naja Szkòła. Ukończył historię na Uniwersytecie Gdańskim, doktoryzował się z językoznawstwa na Uniwersytecie Śląskim, pracuje jako asystent na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego.

TYMOTEUSZ KRÓL (TIÖMA FUM DÖKTER) jest Wilamowianinem, etnologiem, absolwentem studiów magisterskich na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, doktorantem w Instytucie Slawistyki PAN, aktywistą na rzecz rewitalizacji języka wilamowskiego, badaczem kultury i historii Wilamowic oraz członekiem Stowarzyszenia „Wilamowianie”. Współpracuje z Centrum Zaangażowanych Badań Nad Ciągłością Kulturową. Na Wydziale „Artes Liberales” prowadzi zajęcia poświęcone Wilamowicom, w tym naukę języka wilamowskiego.

JUSTYNA MAJERSKA-SZNAJDER (JÜŚJA FUM BIÖETUŁ) jest wilamowską działaczką, aktywistką kulturową i prezeską Stowarzyszenia „Wilamowianie”. Ukończyła etnologię i antropologię kulturową oraz zarządzanie kulturą na Uniwersytecie Jagiellońskim. Obecnie kończy studia doktoranckie na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Jej praca poświęcona jest badaniom wpływu rewitalizacji kulturowej na dobrostan Wilamowian.

NATALIA MAŁECKA-NOWAK jest łemkowską aktywistką. Ukończyła Międzywydziałową Szkołę Inżynierii Biomedycznej w Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie oraz edytorstwo na Wydziale Polonistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od 2014 roku jest związana ze Stowarzyszeniem „Ruska Bursa” w Gorlicach, od 2020 w funkcji przewodniczącej zarządu. Współtworzy rusińskie media, przede wszystkim LEM.fm − pierwsze łemkowskie radio oraz portal informacyjny www.lem.fm – publikuje również m.in. w gazecie „Besida” czy „NN InfoRusyn”. Należy do redakcji słownika kontekstowego znormatywizowanego języka łemkowskiego.

JOANNA MARYNIAK jest pracowniczką Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się tematyką rewitalizacji języków mniejszościowych w Polsce i za granicą.

ANNA MAŚLANA jest absolwentką studiów doktoranckich na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, łemkoznawczynią i badaczką języka łemkowskiego. Pracuje jako redaktorka łemkowskiego radia LEM.fm i jego portalu informacyjnego, a także jako tłumaczka, korektorka, redaktorka i autorka łemkowskojęzycznych publikacji. Współpracuje z organizacjami łemkowskimi i mniejszościowymi w Polsce i za granicą, ośrodkami badawczymi zajmującymi się problematyką mniejszościową (m.in. z Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego) oraz Centralną Komisją Egzaminacyjną.

MARIA MIRUCKA jest doktorantką w Centrum Badań nad Uprzedzeniami na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. W swojej pracy naukowej zajmuje się relacjami ludzi z ich miejscem zamieszkania, polegającymi na emocjonalnym przywiązaniu oraz postrzeganiu miejsca jako własności. Bada również wpływ tych relacji na postawy wobec imigrantów.

JUSTYNA OLKO jest historyczką, socjolingwistką i etnolożką. Pracuje na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie kieruje Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową. Zajmuje się badaniem historii, kultury i języka Indian Nahua, problematyką języków mniejszościowych, różnorodnością językowo-kulturową, traumatyzacją i sprawczością grup rdzennych oraz wielojęzycznością. Jest zaangażowana w rewitalizację zagrożonych wymarciem języków mniejszości etnicznych. Dwukrotnie otrzymała grant Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych. W 2020 została laureatką konkursu Falling Walls w kategorii nauk humanistycznych i społecznych za „burzenie murów między akademią i lokalnymi społecznościami na rzecz różnorodności językowej”. W 2013 roku została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz otrzymała Burgen Fellowship Academia Europaea.

RAFAŁ RZEPKA jest Ślůnzokiem, katowiczaninem, aktywistą i animatorem kulturalnym, od 2014 roku stale zaangażowanym w działania mające na celu ochronę tożsamości śląskiej oraz jej prawne uznanie przez Rzeczpospolitą Polską. Współzałożyciel i wiceprezes Demokratycznej Unii Regionalistów Śląskich – stowarzyszenia organizującego coroczne Dyktando Języka Śląskiego oraz odpowiedzialnego za wdrożenie zajęć z edukacji regionalnej w rybnickich szkołach. Współzałożyciel kolektywu Uotwarty Ślůnsk, promującego inkluzywny obraz Śląska oraz wspierającego tematy ekologiczne i praw osób LGBT. Współinicjator pierwszej w powojennej historii Śląska samorządowej debaty przedwyborczej w całości w języku śląskim. Od 2019 roku zajmuje się monitorowaniem przejawów dyskryminacji Ślązaków w przestrzeni publicznej. Zawodowo trudni się rekrutacją i rozwojem kariery osobistej.

MAGDALENA SKRODZKA jest absolwentką Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Tytuł doktora otrzymała na podstawie badań dotyczących psychospołecznych konsekwencji i moderatorów traumy historycznej. Interesuje się problematyką tożsamości społecznej w procesie traumatyzacji wynikającej z przynależności do grupy, sposobów postrzegania wiktymizacji grupy oraz psychospołecznych trudności, z jakimi mierzą się grupy mniejszościowe i imigranckie. Aktualnie pracuje na University of Limerick.

BARTŁOMIEJ WANOT (BARTŁŮMJEJ WANOT) jest Ślązakiem, ukończył Instytut Filozofii Uniwersytetu Śląskiego. Pracuje jako korektor, ponadto pisze, przekłada na język śląski poezję, fascynuje się innymi słowiańskimi mowami, w tym mniejszościowymi. Niemalże od dzieciństwa zaangażowany w śląski aktywizm, jest założycielem kolektywu Uotwarty Ślůnsk promującego idee tolerancji i różnorodności. Współorganizator pierwszych w historii konferencji naukowych oraz debat przedwyborczych po śląsku. Trzykrotnie zwyciężył w Dyktandzie Języka Śląskiego, jest laureatem konkursu Blog Roku 2009.

MICHAŁ WYPYCH jest doktorantem w Centrum Badań nad Uprzedzeniami na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Ukończył studia z psychologii oraz filozofii na Uniwersytecie Warszawskim. Zajmuje się badaniami w obszarach psychologii stosunków międzygrupowych, języka oraz emocji. W szczególności bada efekty kontaktu z mową nienawiści zarówno dla grup mniejszościowych, jak i większościowych. Zajmuje się również badaniem roli pogardy i schadenfreude w stosunkach międzygrupowych oraz efektami troski i lęku o grupę własną na zaangażowanie na rzecz grupy własnej i postawy międzygrupowe.

KATARZYNA ZALESKA jest antropolożką kulturową. Ukończyła studia na kierunku etnologia i antropologia kulturowa na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz studia podyplomowe na kierunku przygotowanie pedagogiczne w Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi. Pracuje jako nauczycielka języka angielskiego w szkole podstawowej w Krakowie. Zajmuje się popularyzacją antropologii kulturowej wśród dzieci i młodzieży. Od 2012 roku współpracuje jako wolontariuszka przy projektach na rzecz rewitalizacji języka wilamowskiego organizowanych przez Stowarzyszenie „Wilamowianie”.

Kaszubi, Łemkowie, Ślązacy, Wilamowianie

Mniejszość etniczna: uwagi definicyjne

Olena Duć-Fajfer

Przyjęta w polskim ustawodawstwie definicja mniejszości narodowej/etnicznej[2] nie uwzględnia najistotniejszego wyznacznika przynależności do tej kategorii, którym jest – jak zgodnie twierdzą znawcy problematyki mniejszościowej – położenie wobec większości. Mniejszość bowiem o tyle jest mniejszością, o ile, nie przestając być częścią pewnej całości, zajmuje w niej pozycję podporządkowaną. Podporządkowanie oznacza brak pełnej własnowolności w decydowaniu o prawach obowiązujących całość społeczeństwa. Prawa te (czyli, w omawianym przypadku, prawa dotyczące wszystkich obywateli RP) formułowane są zgodnie z wartościami kulturowymi grupy dominującej/większościowej. W świetle tego zrozumiałe jest, że mniejszości powinny mieć odrębne prawa kulturowe wyrównujące w jakimś stopniu ich niekorzystną, w porównaniu z pozostałymi obywatelami, pozycję prawną. Mniejszości etniczne wyróżniają się bowiem odrębną kulturą i tradycją (etniczność jest to komunikowanie różnic kulturowych w relacjach pomiędzy jednostkami i grupami). Dlatego np. język polski, prawnie ukonstytuowany jako język urzędowy, nie jest dla znacznej części mniejszości językiem ojczystym. Stąd w celu wyrównania praw wszystkich obywateli członkowie mniejszości powinni mieć możliwość posługiwania się swoimi językami ojczystymi również w sferze publicznej, co podniosłoby ich status społeczny, oraz korzystać z narzędzi ich ochrony i rozwoju analogicznych do tych, które przysługują językowi dominującemu.

Tymczasem zdefiniowanie w polskich dokumentach prawnych mniejszości etnicznej jako grupy obywateli, która „jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej”, nie tylko nie jest zgodne z właściwym rozumieniem tego pojęcia, ale też tendencyjnie kierunkuje myślenie o prawach mniejszościowych. Liczebność nie definiuje mniejszości, gdyż znane są całości (państwa, społeczności), w których grupy mniej liczebne mają pozycję większościową/dominującą, np. w systemach kolonialnych czy w układzie mężczyźni – kobiety. W dodatku przy zaakcentowaniu czynnika liczebnościowego prawa mniejszościowe wydają się nie wyrównaniem nierówności wynikającej z podporządkowania, tylko przywilejem. Stąd brak praw mniejszościowych często nie jest postrzegany jako forma dyskryminacji; skoro bowiem mniejsza grupa, to i mniejsze prawa.

Szczególnie ubezwłasnowolniające dla mniejszości jest drugie spośród sześciu wskazanych w ustawie o mniejszościach kryteriów, które musi łącznie spełniać grupa obywateli polskich, by zostać uznaną za mniejszość narodową/etniczną: „w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją”. O ile inne kryteria – zgodnie z obecnie przyjętym europejskim standardem prawnym dotyczącym samookreślenia – głoszą, że mniejszość „dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji” (kryterium 3) oraz „ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę” (kryterium 4), to w tym kryterium nie przyznano samej mniejszości prawa do odczuwania i określania tej różnicy. Wskazano ją jako wyznacznik pozornie obiektywny, a faktycznie uznaniowy, gdyż o tym, czy dana różnica jest istotna, czy nie, musi ktoś zadecydować. Jak się okazuje, nie decyduje sama mniejszość, tylko politycy powołujący się na opinie różnych ekspertów.

Warto też zwrócić uwagę na pewien sposób myślenia ujawniający się w kryterium 5: „jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat”. Wskazanie na okres co najmniej stu lat (około trzech pokoleń) może przyczyniać się do pozytywnej refleksji, że mniejszości są „innym wewnętrznym”, zintegrowanym z kulturą polską i mającym swój wkład w nią. Jednocześnie odniesienie do „obecnego terytorium”, które nie istnieje przecież od stu lat, tylko od niespełna osiemdziesięciu, wskazuje na mityczne, ahistoryczne pojmowanie granic RP. Skutkuje to wieloma decyzjami sprzecznymi z mniejszościową pamięcią; wpływa też na postrzeganie mniejszości jako przybyłych do Polski z jakiegoś zewnętrznego kraju i traktowanie ich jako „gościa”, który może „wynieść się do swego kraju”, jeśli coś mu się nie podoba.

W samej definicji stosowanej w polskich dokumentach prawnych zawarte są więc sformułowania, które pomijają istotę pojęcia mniejszości i podważają pełne prawo obywateli do samookreślenia. Mogą one wpływać na brak świadomości dyskryminacji mniejszości zarówno w samych społecznościach mniejszościowych, jak i w społeczności dominującej.

Kaszubi

Maciej Bandur (Macéj Bańdur)

Kaszubi to autochtoniczna ludność zamieszkała na południowym brzegu Morza Bałtyckiego, która tradycyjnie posługuje się językiem kaszubskim (kaszëbskji jãzëk), należącym do języków zachodniosłowiańskich. Kaszubi są potomkami Słowian osiadłych na Pomorzu ok. VI w. n.e., do których w wiekach późniejszych dołączyły fale osadnictwa m.in. staropruskiego, saksońskiego, fryzyjskiego, niemieckiego i, począwszy od I połowy XX w., polskiego.

Terytorium zasiedlone przez Kaszubów było historycznie kilkukrotnie większe od obecnego. Niełatwo jest jednak wyznaczyć jego dawną zachodnią granicę. Przyjmując kryteria stricte językowe, po rozpadzie wspólnoty prasłowiańskiej język kaszubski wykazywał wczesne innowacje wspólne z językiem połabskim, używanym do I połowy XVIII wieku na terenach dzisiejszych wschodnich i północnych Niemiec. Z nim właśnie język kaszubski przejawia najbliższe pokrewieństwo; wyznaczenie ścisłej granicy między tymi językami jest jednak trudne zarówno ze względu na nieliczne poświadczenia w źródłach pisanych, jak i na płynne granice w obrębie kontinuum dialektalnego. Z pewnym marginesem błędu przyjmuje się, że język kaszubski sięgał co najmniej okolic Kołobrzegu, Łobza i Drawska Pomorskiego. Z terenami Pomorza Zachodniego wiąże się również etnonim Kaszuby/Kaszubi, który po raz pierwszy został zanotowany w bulli Grzegorza IX z 1238 r.; książę pomorski Bogusław I jest w niej tytułowany księciem Kaszub. Procesy państwowotwórcze obejmujące Kaszuby w wiekach średnich doprowadziły do ukształtowania się okresowo niepodległych księstw pomorskich pod rządami dwu miejscowych dynastii: Sobiesławiców na Pomorzu Wschodnim oraz Gryfitów na Pomorzu Zachodnim. Księstwo Wschodniopomorskie przestało istnieć w 1294 r. wraz ze śmiercią ostatniego władcy Mściwoja II, natomiast Księstwo Zachodniopomorskie zniknęło z map w roku 1637.

Państwowość pomorska miała duży wpływ nie tylko na kształtowanie się narodowej narracji kaszubskiej inteligencji kilka wieków później, lecz także na religijny krajobraz Kaszub. Przyjęcie przez książąt zachodniopomorskich protestantyzmu jako religii państwowej w 1534 r. zaowocowało pierwszymi tłumaczeniami tekstów religijnych na język kaszubski, skierowanymi do protestanckich Kaszubów z ziemi słupskiej i bytowsko-lęborskiej. Jednocześnie po drugiej stronie granicy, w Prusach Królewskich, większość Kaszubów pozostała katolikami. Wyznanie okazało się mieć znaczny wpływ na kształtowanie się tożsamości, a ostatecznie świadomości narodowej Kaszubów. Z czasem bowiem utożsamiono protestantyzm z „wiarą niemiecką”, a katolicyzm z „wiarą polską”, tak że dla wielu Kaszubów to właśnie wyznanie, a nie pochodzenie etniczne czy język, miało decydujący wpływ na samoidentyfikację. Utożsamienie katolicyzmu z polskością zaważyło na kształtowaniu się postaw narodowych i reakcji wobec kulturkampfu w XIX wieku, tworząc podatny grunt dla propolskich działaczy, agitatorów i duchownych. Inaczej wyglądała sytuacja wśród protestanckich Kaszubów zachodniopomorskich. Kaszubski etnograf Otto Knoop, pochodzący spod Słupska, pisał w XIX wieku: „My z Pomorza Tylnego nazywamy Kaszubami wyłącznie ewangelickich mieszkańców powiatu słupskiego i lęborskiego ze słowiańskim pochodzeniem; Słowian katolickich z powiatu bytowskiego i z Prus Zachodnich określamy mianem »Polaczki«, gdyż w rzeczywistości stracili już oni prawo nazywania się Kaszubami. Z biegiem czasu tak zostali spolonizowani, że nie różnią się prawie niczym od prawdziwych Polaków”[3].

Dopiero w czasach Wiosny Ludów idee panslawistyczne popchnęły rodzącą się inteligencję kaszubską do porzucenia samoidentyfikacji przez pryzmat wyznania i do oparcia definicji narodu kaszubskiego o słowiańskość i język. Twórcą kaszubskiej idei narodowej był lekarz, pisarz i etnograf Florian Ceynowa (1817–1881), a kontynuatorami jego myśli działacze kaszubscy kolejnych pokoleń, m.in. Aleksander Majkowski (1876–1938) czy, w II RP, Zrzeszińcy (zwani tak od pisma „Zrzesz Kaszëbskô”) tacy jak Jan Rompski (1913–1969), Jan Trepczyk (1907–1989) i Aleksander Labuda (1902–1981). Ci ostatni, często otwarcie krytyczni wobec rządu polskiego, w swojej działalności publicystycznej musieli mierzyć się z cenzurą, częstokroć też przypłacali ją konfiskatą nakładów pisma, a nawet aresztowaniami.

Wystąpienia Ceynowy spotkały się z krytyką ze strony działaczy nastawionych polonocentrycznie, w tym Hieronima Derdowskiego (1852–1902); z późniejszymi Zrzeszińcami polemizowali z kolei Franciszek Sędzicki (1882–1957) oraz twórcy skupieni wokół międzywojennego pisma „Klëka”. Wykształcenie się wśród inteligencji kaszubskiej podziału w kwestii przynależności narodowej doprowadziło do stworzenia dwu równoległych narracji o tożsamości i języku, które za Kożyczkowską[4] można określić jako kaszubocentryczną i polonocentryczną. Przez cały czas rodzima inteligencja musiała również konkurować o wpływ na swój lud z niemieckim i polskim systemem edukacji, z katolickim duchowieństwem, częściowo napływowym, jak też z polską i niemiecką prasą.

Po II wojnie światowej nowa rzeczywistość polityczna postawiła przed Kaszubami kolejne wyzwania. Nacjonalistyczna i uniformistyczna linia władz PRL sprowadzała Kaszubów do polskiej grupy etnograficznej ze swoim folklorem i mową, jednak nieprzychylnie odnosiła się do dążeń do językowej i kulturowej emancypacji. Nieufność władz do Kaszubów spowodowała, że dopiero w 1956 r. powstała pierwsza powojenna organizacja społeczno-kulturowa, Zrzeszenie Kaszubskie. Odbyło się to jednak przy ścisłej współpracy z władzą i nie bez udziału służb specjalnych. Aktywne w ZK starsze pokolenie Zrzeszińców było sukcesywnie marginalizowane. W 1964 r. Zrzeszenie Kaszubskie po połączeniu się ze Zrzeszeniem Kociewskim przeistoczyło się w Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, funkcjonującą do dziś najliczniejszą organizację społeczno-kulturową na Kaszubach i Pomorzu.

Powszechna dyskryminacja języka kaszubskiego w systemie edukacji w czasach PRL znacznie przyczyniła się do przerwania językowego przekazu międzypokoleniowego. Szanse na wprowadzenie kaszubszczyzny do szkół pojawiły się dopiero po 1989 r. Już w 1991 r. rozpoczęto nauczanie kaszubskiego w szkole na Głodnicy, jednak przełomowa w tym względzie była dopiero ustawa z 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, która umożliwiła finansowanie edukacji kaszubskiej z budżetu państwa. Obecnie ponad 20 tysięcy uczniów na Kaszubach uczy się kaszubskiego jako języka obcego, natomiast w dwóch prywatnych szkołach immersyjnych naucza się go jako języka ojczystego i używa jako języka wykładowego również przy nauczaniu niektórych innych przedmiotów. Od 2013 na Uniwersytecie Gdańskim istnieje kierunek etnofilologia kaszubska. Choć są to jedynie studia licencjackie, przyczyniają się one do kształcenia nowego pokolenia kaszubskich nauczycieli, dziennikarzy i pracowników instytucji kultury.

Nowe możliwości edukacyjne pomagają zdobyć kompetencje językowe nowym użytkownikom języka, którzy nie wynieśli go ze środowiska rodzinnego bądź wynieśli w stopniu niepełnym. W ostatnich dziesięcioleciach zauważalne jest także ożywienie na rynku wydawniczym, zarówno jeśli chodzi o literaturę kaszubskojęzyczną, jak i kaszubo- i pomorzoznawczą po polsku i po niemiecku. Rośnie też liczba przekładów literatury światowej na język kaszubski.

Przemiany ustrojowe doprowadziły do ożywienia się również środowisk kaszubocentrycznych, czego wyrazem było powstanie pism „Tatczëzna” i „Òdroda”. W 2011 r. powstała organizacja Kaszëbskô Jednota, która opowiada się za uznaniem Kaszubów za mniejszość etniczną i w sprawach polityki tożsamościowej stoi w opozycji do linii zarządu Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Tym samym obie narracje o tożsamości i języku, sięgające XIX wieku, wciąż są żywe i mają odzwierciedlenie w dzisiejszych postawach Kaszubów, niejednoznacznych i zróżnicowanych.

Łemkowie

Anna Maślana

Łemkowie to mniejszość etniczna zasiedlająca od czasów średniowiecza ziemie zwane Łemkowyną, to znaczy tereny Beskidu Niskiego i wschodnią część Beskidu Sądeckiego. Na ziemiach przodków, i w ścisłym związku z nimi, rozwijali oni przez wieki swoją kulturę, pielęgnowali język i kształtowali świadomość etniczną. Tradycyjnie zajmowali się głównie rolnictwem i hodowlą zwierząt, jak również rzemiosłem – produkcją wyrobów drewnianych (np. przyborów kuchennych czy gontów) i kamiennych (m.in. blatów do stołów, kamieni młyńskich i do żaren), a także wytwarzaniem mazi i dziegciu oraz drutowaniem i naprawą naczyń. Byli świadkami i uczestnikami wielu historycznych wydarzeń, jednak to te z lat 40. XX wieku zmieniły nieodwracalnie życie ich społeczności.

Po II wojnie światowej polskie komunistyczne władze wysiedliły Łemków zamieszkujących tereny powojennej Polski z ich ojczyzny. W latach 1944–1946 znaczna część ludności łemkowskiej (podaje się, że mogło to być 65–70% populacji) została przesiedlona na radziecką Ukrainę, a w 1947 r. około 30–35 tys. Łemków wysiedlono w ramach akcji „Wisła” na zachodnie i północne ziemie Polski. I choć historia Łemków bogata jest w tragiczne wydarzenia – już na początku I wojny światowej odbywały się masowe aresztowania i prześladowania członków społeczności łemkowskiej, wielu z nich zaś więziono w obozie koncentracyjnym w Talerhofie, gdzie ginęli lub tracili zdrowie w wyniku przemocy i złych warunków bytowych – to właśnie akcja „Wisła” uznawana jest za szczególnie tragiczną w skutkach. W ramach tej operacji wielu Łemków zostało uwięzionych w utworzonym po II wojnie światowej obozie pracy w Jaworznie, gdzie część z nich została zabita lub zmarła na skutek tortur fizycznych i psychicznych, niedożywienia i złych warunków higienicznych. Przetransportowani w trudnych warunkach na tzw. ziemie odzyskane Łemkowie znaleźli się w zupełnie nieznanym środowisku kulturowym, społecznym i przyrodniczym. Tylko nielicznym udało się powrócić do swojej ojczyzny.

Wysiedlenia doprowadziły do utraty dorobku życia, ziem przodków, lasów, a także do całkowitego rozproszenia Łemków, do zerwania jedności i relacji wewnątrz grupy i do osłabienia międzypokoleniowego przekazu kulturowego. Kolejne kilka dziesięcioleci to okres formalnego „nieistnienia” Łemków, kiedy byli oni narażeni na wiele form dyskryminacji, w tym na przymusową asymilację kulturową. Władze PRL uważały ich za członków narodu ukraińskiego i nie uznawały ich etnicznej odrębności. Dopiero w czasach transformacji systemowej końca lat 80. XX wieku pojawiła się znów możliwość powoływania niezależnych łemkowskich organizacji i oficjalnego podejmowania działań na rzecz zachowania i rozwoju rodzimej kultury i języka (w 1989 r. w Legnicy zarejestrowana została pierwsza po II wojnie światowej łemkowska organizacja – Stowarzyszenie Łemków).

Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2011 r. około 10 tys. obywateli polskich zadeklarowało przynależność do mniejszości łemkowskiej. Łemkowie i ich język, który zalicza się do grupy języków wschodniosłowiańskich, są obecnie chronieni kilkoma aktami prawnymi, m.in. Ustawą z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, która oficjalnie uznaje Łemków za mniejszość etniczną. Dzięki tym regulacjom prawnym możliwe jest realizowanie wielu zadań i projektów mających na celu ochronę, zachowanie i rozwój tożsamości kulturowej, takich jak działalność edukacyjna, wydawnicza, związana z upowszechnianiem i wspieraniem twórczości łemkowskich artystów, zachowaniem tożsamości i tradycji czy dokumentacją języka i kultury.

Opisane wydarzenia historyczne i ich konsekwencje znacząco wpłynęły na żywotność języka Łemków, ograniczając jego użycie i osłabiając przekaz międzypokoleniowy, dlatego dziś język ten jest klasyfikowany jako zagrożony. W ostatnich latach podejmowane były liczne działania na rzecz jego zachowania i rewitalizacji. Obecnie język łemkowski nauczany jest w szkołach jako język ojczysty dla Łemków w ramach przedmiotu dodatkowego. W latach 2001–2017, razem z literaturą, historią i kulturą Łemków, był również wykładany na Uniwersytecie Pedagogicznym w Krakowie na specjalności filologia rosyjska z językiem rusińsko-łemkowskim. Były to jedyne tego typu studia filologiczne o profilu mniejszościowym, które przygotowywały m.in. do pracy z językiem i w języku łemkowskim. Wielu absolwentów tej specjalności pracuje dziś jako nauczyciele języka łemkowskiego, badacze języka, literatury, kultury rodzimej, tłumacze czy redaktorzy publikacji i mediów łemkowskich.

W ramach działalności wydawniczej w języku łemkowskim ukazują się bądź ukazywały m.in.: dwumiesięcznik „Besida” („Бесіда”), „Rocznik Łemkowski” („Лемківскій Річник”), czasopismo naukowe „Rocznik Ruskiej Bursy” („Річник Руской Бурсы”), wydawane są tłumaczenia literatury światowej: Mały Książę (Малий Прінц) i Kubuś Puchatek (Віні Пу), publikacje dla dzieci, antologie, wspomnienia czy teksty publicystyczne. W 2019 r. ukazał się dwutomowy Kontekstualny słownik języka łemkowskiego (Контекстуальный словник лемківского языка). Stowarzyszenie „Ruska Bursa” w Gorlicach wydaje dwujęzyczną serię „Biblioteka Łemkowskiej Klasyki” („Бібліотека Лемківской Клясикы”), czyli kanon literatury łemkowskiej w oryginale i przekładzie na współczesny łemkowski. W 2018 r., w ramach działań na rzecz ochrony i promocji języka i kultury, „Ruska Bursa” wydała wspólnie z Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego Ćwiczenia do nauki języka łemkowskiego (Робочий зошыт до лемківского языка), a w 2020 r. z myślą o najmłodszych i zaczynających naukę łemkowskiego Opowiadania na każdą porę roku (Приповідкы на кажду пору рока).

Wspieraniu tożsamości kulturowej mniejszości łemkowskiej i twórczości jej przedstawicieli służą również liczne wydarzenia kulturalne, np. Łemkowska Watra na Obczyźnie organizowana w Michałowie, Spotkania Trzech Pokoleń z Kulturą Łemkowską (Przemków), Międzynarodowe Biennale Kultury Łemkowskiej/Rusińskiej (Krynica) czy Łemkowska Jesień Twórcza (różne miejscowości na terenie Łemkowyny). W Gładyszowie znajduje się Łemkowska Zagroda Edukacyjna, w której realizowane są tematyczne warsztaty tradycji i zajęcia edukacyjne dla dzieci i młodzieży. Obecność języka łemkowskiego w sferze publicznej jest jednak znikoma. Dzięki staraniom członków Stowarzyszenia Młodzieży Łemkowskiej „Czuha” w Polsce dziewięć wsi łemkowskich posiada dwujęzyczne (polsko-łemkowskie) tablice z nazwami miejscowości. Od 2011 roku istnieje radio LEM.fm, które emituje programy w języku łemkowskim, również na żywo. Początkowo dostępne było tylko w przestrzeni internetowej, obecnie nadaje także na częstotliwościach 106,6 MHz z Gorlic i 103,8 MHz z Polkowic na Dolnym Śląsku; redakcja radia prowadzi też informacyjny portal w języku łemkowskim www.lem.fm. Członkowie społeczności łemkowskiej, wśród nich również badacze języka, kultury, historii i literatury, od kilku już lat współpracują z naukowcami z Uniwersytetu Warszawskiego, biorąc udział w różnych projektach badawczych mających na celu m.in. rewitalizację zagrożonych języków, w tym łemkowskiego.

Ślązacy

Rafał Rzepka

Na pytanie, kim są Ślązacy, można udzielić kilku odpowiedzi zależnie od tego, na co chcemy zwrócić uwagę. W najprostszym ujęciu jest to określenie mieszkanek i mieszkańców Śląska – bez orzekania o ich identyfikacji narodowej lub etnicznej. Jeżeli spojrzymy na obecny podział administracyjny (oderwany od realnych uwarunkowań kulturowo-etnicznych, tj. nieuwzględniający historii regionów oraz obszaru występowania kultur lokalnych) moglibyśmy nazwać tak wszystkich mieszkańców województwa śląskiego, co częstokroć ma miejsce w ogólnopolskich przekazach medialnych. Jednak jeżeli weźmiemy pod uwagę historię ziemi śląskiej i zmieniające się w ciągu wieków uwarunkowania demograficzne, zobaczymy, że taka definicja jest fałszywa, ponieważ pomija ona kwestię samoidentyfikacji jednostki, a więc jej indywidualne poczucie tożsamości narodowej/etnicznej. Ze względu na liczne bogactwa naturalne oraz możliwość łatwego znalezienia pracy, Śląsk zawsze przyciągał do siebie ludzi z całej Europy. Częste migracje ludności pociągały za sobą znaczną różnorodność kulturową, przy czym elementy napływowych kultur, początkowo obce autochtonom, z czasem (poprzez mechanizm adaptacji) stawały się częścią krajobrazu kulturowego tej ziemi.

Rozwój miast na Śląsku doprowadził do rozwoju handlu – zwłaszcza tego odbywającego się drogą wodną. W XIV wieku Wrocław, stolica Śląska, dołączył do największej organizacji handlowej w Europie – Hanzy. Niezależność prawna księstw śląskich oraz przynależność do federacyjnej unii państw Korony św. Wacława sprawiała, że Śląsk dla wielu był atrakcyjnym miejscem do życia i rozwoju. Późniejsze wieki i tragiczna dla całej Europy wojna stuletnia nie powstrzymały napływu imigrantów, a wręcz go przyspieszyły.

Dzięki rozwojowi przemysłu i płynącym z tego tytułu dochodom Śląsk szybko stał się swego rodzaju przystanią zarówno dla osób chcących wzbogacić się na handlu lub przemyśle, jak i tych, którzy po prostu szukali pracy. Imigracji obcokrajowców na Śląsk nie przeszkodziły liczne krwawe konflikty, takie jak chociażby trzy wojny śląskie lub austriacko-pruska wojna o dominację nad Związkiem Niemieckim. Swoje miejsce – oprócz sąsiadujących ze Ślązakami Czechów, Niemców, Słowaków czy Polaków – znaleźli tu także liczni przedstawiciele społeczności żydowskiej, emigranci z pozostałych części ówczesnych Austro-Węgier i robotnicy przemysłowi z Wielkiej Brytanii. Inwestycje prowadzili tu także przemysłowcy z USA. To właśnie ta zróżnicowana struktura etniczna i bogactwo wielokulturowości dały realne podwaliny pod budowę tożsamości narodowej Ślązaków w późniejszym okresie.

Należy jednak stanowczo podkreślić, że tożsamość śląska nie została zbudowana wyłącznie na zasadzie zapożyczeń z innych kultur. Odrębność tożsamościowa Ślązaków kształtowała się już we wczesnym średniowieczu w ramach przynależności do Rzeszy Wielkomorawskiej oraz wspólnej organizacji życia społecznego plemion śląskich. Fragmenty umocnień obronnych zlokalizowanych na granicach ziem śląskich, takich jak Wały Śląskie na Dolnym Śląsku (granica śląsko-łużycka) czy Szlak Orlich Gniazd (system polskich warowni na granicy polsko-śląskiej), są bezpośrednim przykładem wspólnotowego i niezależnego (odrębnego względem sąsiadów) charakteru ziem śląskich. Niezależność księstw śląskich oraz wolnych państw stanowych na Śląsku ma swoje potwierdzenie w licznych aktach prawnych z tamtego okresu, jakie można znaleźć zarówno w śląskich, czeskich, jak i niemieckich źródłach historycznych. Niektóre z nich są unikatowe w kontekście okresu, z którego pochodzą (np. Ordynacja Ziemska Księstwa Opolsko-Raciborskiego, czyli dokument noszący znamiona i posiadający strukturę współczesnej konstytucji). Wzrost świadomości narodowej (w rozumieniu współczesnym) nastąpił, podobnie jak u innych nacji Europy Środkowej, podczas Wiosny Ludów w XIX wieku, zarówno w Austrii, jak i w Królestwie Prus. Wtedy to pojawiły się pierwsze głosy o konieczności powołania organizacji czy instytucji mającej na celu ochronę kulturowego dziedzictwa Ślązaków oraz prawa do samostanowienia i kultywowania używanego języka (a nawet kilku języków). Po zakończeniu I wojny światowej i przegranej Cesarstwa Niemieckiego w środowiskach śląskich działaczy narodowych pojawiła się idea powołania niezależnej Republiki Górnośląskiej, która swym obszarem obejmowałaby wschodnią część Śląska, znacznie bardziej zróżnicowaną kulturowo i etnicznie niż jego zachodnia – dolnośląska – część. Plany te zostały niestety zaprzepaszczone przez niezależne od Ślązaków decyzje zwycięskich mocarstw Ententy. Późniejsze wydarzenia (górnośląska wojna domowa znana w Polsce pod nazwą III powstania śląskiego, II wojna światowa oraz aneksja większości Śląska przez PRL) ostatecznie pogrzebały realną szansę Ślązaków na utworzenie własnego państwa, aż po dziś dzień.

Obecnie Ślązacy zamieszkują zarówno teren Rzeczypospolitej Polskiej, jak i Republiki Czeskiej. Według ostatniego spisu powszechnego z 2011 roku na terenie Rzeczypospolitej mieszka ok. 847 tys. obywateli deklarujących narodowość śląską. W ramach tej liczby 471 tys. obywateli deklaruje podwójną narodowość (śląska + inna), a 376 tys. wybrało narodowość śląską jako jedyną. W Republice Czeskiej liczba osób deklarujących narodowość śląską wyniosła w tym samym roku 12 tys. Oprócz unikalnej tożsamości Ślązacy posiadają także swój język (śl. ślůnsko godka), należący do grupy języków słowiańskich, a także dwa standardy zapisu alfabetem łacińskim. Obecnie językiem śląskim posługuje się ludność zamieszkująca zarówno polską, jak i czeską część Śląska. Według spisu powszechnego RP z 2011 roku językiem śląskim w kontaktach domowych posługuje się ponad 529 tysięcy obywateli Polski, z czego 126 tysięcy posługuje się wyłącznie tym językiem. Warto wspomnieć, że po 1945 roku, kiedy to prawie cały Śląsk znalazł się w granicach PRL, użycie języka śląskiego było przez długi czas zakazane w przestrzeni publicznej. Osoby mówiące po śląsku były represjonowane przez ówczesny aparat państwowy. Dotyczyło to zarówno dzieci w szkołach, jak i osób dorosłych używających śląszczyzny w kontaktach zawodowych i prywatnych. Represje te odcisnęły swe piętno na świadomości Ślązaczek i Ślązaków, ponieważ w znacznym stopniu ograniczyły one transmisję języka z pokolenia na pokolenie. Powszechnym zjawiskiem była także rezygnacja z nauczania języka śląskiego i posługiwania się nim w kontaktach z dziećmi, co miało na celu zapewnienie im lepszego startu w dorosłość oraz możliwości zdobycia lepszej edukacji. Wiele starszych osób do dziś w różny sposób okazuje strach przed używaniem języka śląskiego w przestrzeni publicznej, co sam – jako śląski aktywista – mogłem niejednokrotnie zaobserwować w rozmowach z nimi. Bardzo często można dostrzec zjawisko przechodzenia na język śląski u starszych osób w momencie rozpoczęcia konwersacji w tymże języku. Czasami ma to miejsce dopiero po kilku zdaniach wypowiedzianych w języku śląskim. Dotyczy to w zdecydowanej większości osób mieszkających w dużych ośrodkach miejskich. Na wsiach i w miasteczkach częściej w kontaktach międzyludzkich słychać język śląski.

Upadek systemu komunistycznego, a następnie transformacja ustrojowa w Polsce sprawiły, że język śląski zyskał większą przestrzeń do rozwoju. Wraz z wolnością zrzeszania się pojawiły się z czasem pierwsze organizacje postulujące ochronę tożsamości śląskiej oraz animację lokalnej kultury i rozwój języka śląskiego. Pomimo tego sytuacja języka śląskiego i tożsamości śląskiej z punktu widzenia prawa RP dalej nie jest unormowana. Środowiska aktywistów śląskich od wielu lat zabiegają o prawne uznanie języka śląskiego i tożsamości śląskiej w ramach polskiego prawodawstwa. Na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat kilkukrotnie podjęto w Sejmie próby prawnego uznania języka śląskiego za język regionalny poprzez projekty poselskie dotyczące zmiany ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych. Ponadto w 2014 roku dzięki inicjatywie środowisk aktywistów śląskich zebrano ponad 140 tyś. podpisów pod obywatelskim projektem ustawy, która wpisywałaby Ślązaków na listę mniejszości etnicznych w Polsce. Niestety wszystkie dotychczasowe projekty dotyczące prawnego uznania języka śląskiego bądź narodowości śląskiej nie przeszły pełnego procesu legislacyjnego. W tej kwestii władze konsekwentnie od 1989 roku odmawiają Ślązakom elementarnych praw w zakresie ochrony ich języka i kultury.

Współcześnie kultura śląska rozwija się przede wszystkim w górnośląskiej części Śląska. Na Dolnym Śląsku – z uwagi na następstwa II wojny światowej i masowe przesiedlenia – zdecydowanie dominuje kultura polska. Współczesne myślenie Ślązaków o Śląsku zawiera w sobie elementy pamięci o dawnym etosie życia Ślązaków skupionym wokół domu i pracy (najczęściej w przemyśle ciężkim) w zestawieniu z próbą odpowiedzi na współczesne problemy życia mieszkańców Śląska (takie jak problem czystego powietrza czy zmiana w podejściu do pracy i samego modelu gospodarczego ziemi śląskiej, podzielonej polskimi granicami administracyjnymi oraz europejskimi euroregionami). I chociaż komunizm odcisnął skutecznie swe piętno na kulturze śląskiej, to młodzi Ślązacy starają się przywrócić pamięć o dawnym, wielokulturowym Śląsku, a jednocześnie dostosować jego kulturę do wyzwań XXI wieku i ery nowoczesnych technologii. Przykładem tego może być rozwój tematycznych kanałów popularyzujących Śląsk poprzez media społecznościowe (takie jak YouTube) albo próby przekładu klasycznych dzieł literatury światowej na język śląski w formie cyfrowej (e-booki po śląsku). Śląskość dla wielu jest atrakcyjna przede wszystkim z uwagi na jej otwarty i tolerancyjny charakter, a bogactwo kulturowe, jakie oferuje Śląsk, pobudza twórców do artystycznego rozwoju, czego przykładem są prestiżowe nagrody dla pracowni architektonicznych ze Śląska albo liczne festiwale filmowe (Festiwal Kiloff, Cropp Kultowe), muzyczne (Rawa Blues Festival, Off Festival, Colours of Ostrava) czy z zakresu sztuk plastycznych (Art Naif Festiwal) i teatru (Ars Cameralis, Interpretacje). Tym samym śląskość łączy w sobie to, co lokalne z tym, co choć obce, daje możliwości rozwoju intelektualnego oraz tożsamościowego jednostki.

Wilamowianie

Tymoteusz Król (Tiöma fum Dökter)

Wilamowianie to niewielka grupa etniczna zamieszkująca miasto Wilamowice leżące na pograniczu Śląska i Małopolski, w Kotlinie Oświęcimskiej. Miejscowość ta założona została w XIII wieku przez osadników z zachodniej Europy. Przywieźli oni ze sobą swój germański język, który w Wilamowicach był podstawowym środkiem komunikacji zarówno Wilamowian, jak i mieszkających tam Polaków, Niemców i Żydów.

Wilamowianie oprócz rolnictwa zajmowali się też tkactwem. Swoje towary zaczęli sprzedawać poza Wilamowicami, wskutek czego wkrótce to handel stał się dla części z nich podstawowym źródłem dochodów. Najczęściej jeździli do Wiednia, gdzie posiadali nawet swoje sklepy i składy towarów, ale docierali też do znacznie dalej położonych miast: Londynu, Madrytu, Hamburga, Berlina, Moskwy, Jass, Budapesztu i Stambułu. Tak bardzo wzbogacili się na handlu, że w 1808 roku (kiedy Wilamowice znajdowały się w monarchii Habsburgów) wykupili się z poddaństwa. Dziesięć lat później Wilamowice otrzymały prawa miejskie. Pozwoliło to na jeszcze szybszy rozwój miejscowości, czego skutkiem było rozwarstwienie lokalnej społeczności na pięć grup. Pierwszą stanowiło kilka inteligenckich rodów o bardziej propolskiej, proaustriackiej lub proniemieckiej orientacji; drugą – wielcy gospodarze, którzy nadmiar wyprodukowanych towarów sprzedawali handlarzom; trzecią – owi handlarze; czwartą – pomniejsi gospodarze, którzy, by się utrzymać, musieli pracować u tych zamożniejszych. Ostatnią grupę stanowili służący, pochodzący w dużej części z okolicznych miejscowości.

Małżeństwa zawierane były najczęściej w obrębie wyżej opisanych grup. Zdarzało się jednak, że osoba z wielkiego gospodarstwa pobierała się z handlarzem lub przedstawicielem inteligencji. Ponieważ Wilamowianie byli bogatsi od mieszkańców okolicznych wsi, a także z powodu ich odrębnej tożsamości, nieczęsto dochodziło do małżeństw mieszanych polsko-wilamowskich. Wilamowianie w większości nie czuli się ani Polakami, ani Niemcami. Wytworzyli oni własną, specyficzną tożsamość, stojącą w opozycji i do polskości, i niemieckości. Pozwalało to na zachowanie bezstronności, zwłaszcza w czasach agresywnego ścierania się tych dwóch nacjonalizmów.

Wilamowianie przywozili ze swoich podróży różne egzotyczne towary, w tym tekstylia. Z nich powstał wilamowski strój kobiecy, który na tle innych strojów Europy odznacza się nie tylko bogactwem barw i form, lecz także niezwykle rozbudowanym systemem kompletowania zestawów ubioru na odpowiednie okazje. Istnieje na przykład kilka wariantów stroju żałobnego (o kolorystyce z przewagą bieli, różu i niebieskiego), a nawet kilka rodzajów ubioru codziennego. Stroje mężczyzn nie różniły się zbytnio od mody miejskiej – wiedeńskiej. Także w budownictwie, zwyczajach i obrzędowości rodzinnej i dorocznej, oprócz wielu cech wspólnych z kulturą Śląska i Małopolski, znaleźć można odrębności wynikające z wilamowskiej specyfiki.

Ta kolorowa wilamowska kultura widziana była zarówno przez polskich jak i niemieckich badaczy, podróżników czy aktywistów jako coś interesującego i wartego rozpropagowania. Jedni i drudzy próbowali przemycić w jej opisie elementy swoich nacjonalistycznych ideologii. Dla Niemców Wilamowice stały się więc „skansenem praniemieckości”, a dla Polaków – dowodem na to, że osadnicy germańskiego pochodzenia mogą stać się Polakami. O Wilamowicach dużo pisano, Wilamowian w strojach zapraszano już w latach 30. XX w. na różne występy na festiwalach polskich i niemieckich. Tego zachwytu nie podzielali mieszkańcy okolicznych wsi: dla ludności z polskich wiosek Wilamowianie byli Niemcami, dla niemieckich – „białymi Żydami”, niezasługującymi, z racji swojego kolorytu i działalności handlowej będącej źródłem zarobku, na miano prawdziwych Niemców.

Bardzo różnie potoczyły się losy Wilamowian w czasie drugiej wojny światowej, kiedy spotykali się oni z represjami i próbami zastraszenia. Niektórzy w 1939 roku walczyli w polskim wojsku, inni podpisali volkslistę i walczyli w Wehrmachcie, niektórzy uciekli do armii Andersa, jeszcze inni volkslisty nie podpisali i albo ukrywali się przez całą wojnę, albo zabrani zostali do obozu pracy. W 1945 roku zabroniono używania języka i stroju wilamowskiego, a Wilamowian poddano licznym prześladowaniom: wywózkom, wysiedleniom, karom cielesnym i pieniężnym, a także przemocy symbolicznej. Od lat pięćdziesiątych, mimo poluzowania zakazów, to właśnie ta ostatnia forma prześladowań odgrywała największą rolę. Podczas gdy strój odświętny, folklor muzyczny i taneczny oraz niektóre obrzędy uległy folkloryzacji i znalazły się w programie Zespołu Regionalnego „Wilamowice” oraz promowane były w mediach, te elementy kultury i tożsamości, które w większym stopniu odróżniały Wilamowian od Polaków, pozostały w cieniu aż do początków XXI wieku.

W pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku wśród przedstawicieli młodego pokolenia Wilamowian doszła do głosu potrzeba wyrażenia swojej tożsamości. Zaczęli oni dokumentować wilamowską kulturę i język, a także, z pomocą Zespołu Regionalnego „Wilamowice” i Stowarzyszenia „Wilamowianie”, zapoczątkowali działania rewitalizacyjne. Od 2013 r. trwają starania o nadanie językowi wilamowskiemu statusu języka regionalnego w Polsce. Niestety, mimo wielu pozytywnych opinii i wsparcia środowiska naukowego oraz woli mieszkańców, wymysiöeryś nadal nie ma w państwie polskim oficjalnego statusu. Dlatego miejscowi działacze skupiają się na oddolnych inicjatywach, które od 2014 wspierają badacze z Wydziału „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. W różnych formach prowadzone jest nauczanie języka wilamowskiego (w Warszawie i w Wilamowicach), co poskutkowało pojawieniem się kilkunastu nowych użytkowników; wydawane są publikacje naukowe dokumentujące różne aspekty kultury wilamowskiej i procesy jej przemian, tomiki wierszy, tłumaczenia literatury światowej (np. Małego Księcia), a także podręczniki do nauki języka. Organizowane są różne wydarzenia, konferencje, obchody Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego, a także spektakle teatralne w języku wilamowskim w wykonaniu amatorskiej grupy teatralnej „Ufa Fisa”. W działania te, choć prowadzone i inicjowane głównie przez młodzież, angażuje się również średnie i – szczególnie – starsze pokolenie. Ostatnie osoby, dla których język wilamowski był jedynym językiem domowym, mimo że mają już ponad 90 lat, odwiedzane są przez uczącą się go młodzież. To dzięki takim dobrym praktykom młodzi użytkownicy języka wilamowskiego postrzegają go jako symbol swojej tożsamości, a nie kolejny język obcy uczony w szkole. Nowa tożsamość wilamowska, otwarta na wielokulturowość i inność, korzystająca z pamięci o ośmiowiekowym dziedzictwie, jest dzisiaj możliwością, którą wybiera wielu młodych ludzi nie tylko z samego miasteczka, lecz także z okolicznych miejscowości.

REWITALIZACJA JĘZYKOWA I TERMINY POKREWNE

Joanna Maryniak

Naukowcy i aktywiści opracowali wiele różnych koncepcji dotyczących procesu utraty języka i podejść do radzenia sobie z tym problemem odpowiadających szerokiemu zakresowi sytuacji, w których społeczności językowe mogą się znaleźć.

zachowanie języka (language preservation) jest to najszerszy termin, którego dokładne znaczenie zależy od statusu zagrożonego języka i zakresu działań niezbędnych do zapewnienia mu przetrwania i ciągłości.

rewitalizacja języka (language revitalization) są to działania mające na celu zwiększenie liczby użytkowników języka w społecznościach, których najmłodsi członkowie nie posługują się tym językiem lub nie uczą się go. Celem jest odwrócenie zmiany językowej (reversing language shift[5]).

utrzymanie języka (language maintenance) może być podstawowym celem dla społeczności, które nadal używają swojego języka, ale są narażone na presję związaną z dominującym językiem / dominującymi językami oraz na czynniki powodujące wzrost zagrożenia językowego (takie jak dyskryminacja, edukacja szkolna w języku dominującym, ekonomiczna presja i trudności).

odzyskanie języka (language reclamation) jest to sytuacja, w której społeczność próbuje przywrócić do użycia język, który został utracony z powodu czynników zewnętrznych.

odrodzenie języka (language revival) jest to sytuacja, w której społeczność próbuje przywrócić język, którym już się nie mówi, i zacząć go ponownie używać.

odnowa języka (language renewal) to rodzaj rewitalizacji języka używanego tylko przez osoby, które poznały go w sposób niedoskonały; ten stan – a nie „oryginalny” stan języka – staje się punktem wyjścia odrodzenia językowego. Dyskusyjne jest, czy w takim przypadku mamy do czynienia z kontynuacją tego samego języka, czy też stworzeniem nowego.

Dyskryminacja i prześladowania w przeszłości: trauma historyczna

Magdalena Skrodzka, Justyna Olko

Grupy mniejszościowe w swojej historii często doświadczały różnych form opresji i prześladowań. Konsekwencje tragicznej historii grupy, a także pamięć o tych zdarzeniach, kształtują postawy współcześnie żyjących pokoleń i wpływają na stan zdrowia członków społeczności. Brzemię to nie jest obce współcześnie żyjącym przedstawicielom grup mniejszościowych w Polsce, w tym Łemkom, Ślązakom, Kaszubom czy Wilamowianom.

Wielowymiarowe skutki długotrwałych opresyjnych działań jednej grupy względem innej z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej lub religijnej określa się terminem trauma historyczna. Traumatyczne zdarzenia dotykające całe grupy i społeczności mogą spowodować niekorzystne objawy psychiczne i biologiczne wśród ich członków[6]. Wydarzenia takie wiążą się nie tylko z poczuciem straty po osobach, które zginęły w ich wyniku, lecz także po zniszczonych więziach wspólnotowych, utraconej ojcowiźnie czy ginącej kulturze lub języku, porzucanych z powodu strachu przed konsekwencjami ujawnienia swojej tożsamości. Co więcej, z traumą historyczną wiąże się ściśle przekaz jej skutków na kolejne pokolenia, urodzone nawet wiele lat po traumatycznych zdarzeniach. Konsekwencje psychologiczne, biologiczne oraz społeczne traumy historycznej mogą bowiem dotykać osób, które nie przeżyły bezpośrednio powodujących ją tragicznych zdarzeń[7]. W oparciu o badania przeprowadzone w naszym projekcie chcemy w niniejszym rozdziale przybliżyć doświadczenia traumy historycznej wśród Łemków i Ślązaków oraz ich konsekwencje.

Wydarzeniami o szczególnie istotnych konsekwencjach, które w największym stopniu przyczyniły się do powstania traumy historycznej wśród Łemków, były akcja „Wisła”, przeprowadzona w 1947 oraz przesiedlenia do Związku Radzieckiego. Przymusowe deportacje Łemków z tradycyjnie zajmowanych przez nich terenów oznaczały stratę nie tylko ziemi i lasów, lecz także dorobku życia oraz zerwanie więzi rodzinnych i grupowych. Ponadto w docelowym miejscu przesiedlenia Łemkowie często spotykali się z wrogim przyjęciem. Ich dyskryminacja oraz asymilacyjna polityka państwa sprawiały, że konieczne stało się ukrywanie łemkowskiej tożsamości, co w konsekwencji wiązało się z osłabieniem międzypokoleniowego przekazu języka i innych elementów dziedzictwa kulturowego.

W wypadku Ślązaków ciężko wskazać jedno wydarzenie, które byłoby głównym źródłem traumy historycznej. Jeśli chodzi o historię dwudziestowieczną, w pamięci grupy odcisnęły się trudne doświadczenia i straty poniesione w czasie I wojny światowej. Bezpośrednio potem wybuchł polsko-niemiecki konflikt o przynależność państwową Śląska, w którym odrębność etniczna i kulturowa jego mieszkańców nie była brana pod uwagę przez żadną ze stron. W czasie niemieckiej okupacji po 1939 Ślązacy na skutek identyfikacji z Niemcami byli masowo wcielani do Wehrmachtu, a ci zaangażowani w działalność polskich organizacji stali się celem prześladowań i represji. Po wojnie represje kontynuowały władze komunistycznej Polski, widzące w mieszkańcach Śląska „Niemców” i „kolaborantów niemieckich”. W efekcie prześladowań, w tym osadzenia w powojennych obozach pracy, życie straciło kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców Śląska[8], a wielu innych wyjechało do Niemiec w obawie przed dalszymi represjami. Po wojnie władze PRL negowały odrębną tożsamość Ślązaków, a język śląski był przedmiotem dyskryminacji, co wpłynęło na osłabienie przekazu międzypokoleniowego, ograniczenie użycia do sfery domowej oraz rozległą polonizację. Sytuacja niewiele zmieniła się po 1989: mimo starań Ślązaków państwo polskie do tej pory odmawia uznania ich języka, a same te starania są często osadzane przez władze państwowe w dyskursie zagrożenia politycznego związanego z postulatami autonomii Śląska.

Ankietowani byli proszeni o wskazanie, za pomocą miar adaptowanych do specyficznych doświadczeń i sytuacji poszczególnych grup[9], jak często myślą o poniesionych stratach i konsekwencjach wydarzeń traumatycznych (np. o utracie ziemi, zaniku tradycji, braku możliwości posługiwania się tradycyjnym językiem grupy). Odpowiedzi były udzielane na 6-stopniowej skali (od 0 – „nigdy” do 5 – „kilka razy dziennie”)[10]. Z wielu wymienionych pozycji testowych jedną z dwóch najczęściej wspomnianych grupowych strat w obu grupach było „kurczenie się społeczności ze względu na polonizację”[11]. Procentowy rozkład częstości myślenia o pięciu stratach grupowych o najwyższych średnich odpowiedzi przedstawiono dla Łemków na wykresie 1. (dane z roku 2018), natomiast dla Ślązaków na wykresie 2. (dane z roku 2020).

Wykres 1. Procentowy rozkład częstości myślenia o pięciu stratach grupowych o najwyższych średnich odpowiedzi wśród Łemków[12]

Wykres 2. Procentowy rozkład częstości myślenia o pięciu stratach grupowych o najwyższych średnich odpowiedzi wśród Ślązaków

Nie jest możliwe przebadanie wszystkich Łemków czy Ślązaków żyjących w Polsce; bazując na odpowiedziach kilkuset członków tych grup możemy jednak zauważyć pewne prawidłowości. O wymienionych na wykresach stratach grupowych Łemków i Ślązaków średnio połowa ankietowanych, co jest znaczącym odsetkiem, myśli przynajmniej raz w miesiącu. Częstość myślenia o danej stracie grupowej wynikającej z traumy historycznej może świadczyć o jej dotkliwości dla członków społeczności. Ponadto częstość myślenia o traumie historycznej nie była w badanych przez nas grupach związana z wiekiem[13], co może wskazywać na ciągłość jej przekazu, niezależnie od czasu, kiedy tragiczne wydarzenia miały miejsce. Jest to cenne źródło informacji zwłaszcza dla instytucji czy organizacji działających na rzecz wspierania mniejszości etnicznych. Pomiar częstości myślenia o traumie historycznej umożliwia również analizę jej konsekwencji. Myśli o stratach związanych z traumą historyczną mogą wiązać się z bezpośrednim pobudzeniem emocjonalnym, jak również mieć dalsze reperkusje zdrowotne i społeczne dla członków straumatyzowanych grup.

Wpływ traumy historycznej na deklarowany stan zdrowia

Myśli o traumie historycznej grupy, z którą się identyfikujemy, mogą wzbudzić w nas emocje, wpłynąć na nasze działania i zaburzyć codzienne funkcjonowanie. Występowanie takich symptomów zmierzyliśmy wśród przedstawicieli Łemków i Ślązaków, pytając ich, jak często odczuwają wymienione emocje (np. „Odczuwam bezradność, bezsilność”) oraz czy obserwują u siebie specyficzne zachowania, gdy myślą o wymienionych wcześniej stratach, które spowodowały traumę historyczną (np. „Unikam miejsc lub ludzi, którzy mogliby przywołać we mnie myśli o krzywdach i stratach Łemków/Ślązaków”). Uczestnicy badania udzielali odpowiedzi w skali od 0 – „nigdy” do 4 – „zawsze”[14]. Procentowy rozkład częstości reakcji na myśli o traumie historycznej o najwyższych średnich odpowiedzi przedstawiono dla Łemków na wykresie 3., natomiast dla Ślązaków na wykresie 4. Zarówno wśród Łemków, jak i Ślązaków myśli o traumie historycznej wiązały się z takimi samymi najczęściej występującymi reakcjami. W obu grupach myśli o traumie historycznej zwykle wywoływały pobudzenie emocjonalne oraz poczucie, że tragiczne zdarzenia mogą się powtórzyć.

Konsekwencje psychologiczne traumy historycznej nie ograniczają się jedynie do bezpośredniej reakcji psychologicznej na myśli o niej. W grupach doświadczonych zbiorowymi traumami częściej obserwuje się m.in. depresję czy symptomy stresu potraumatycznego wśród osób, które urodziły się wiele lat po zdarzeniach traumatycznych[15]. Jako na konsekwencje traumy historycznej wskazuje się także na wyższyodsetek samobójstw oraz uzależnień od środków psychoaktywnych niż w ogóle populacji[16]. Szereg skutków traumy historycznej przekładać może się także na zdrowie fizyczne osób nią dotkniętych, np. częstotliwość występowania cukrzycy[17] oraz chorób serca[18].

Wykres 3. Procentowy rozkład częstości reakcji na myśli o traumie historycznej o najwyższych średnich odpowiedzi wśród Łemków

Wykres 4. Procentowy rozkład częstości reakcji na myśli o traumie historycznej o najwyższych średnich odpowiedzi wśród Ślązaków

W naszym badaniu sprawdzaliśmy też, jak trauma historyczna wpływa na deklarowany ogólny stan zdrowia fizycznego oraz psychicznego Ślązaków. Respondenci i respondentki określali swój stan zdrowia w skali od 1 – „bardzo zły” do 5 – „bardzo dobry”. Badani Ślązacy wskazywali średnio na dobry stan zdrowia[19]. Do określenia stanu psychicznego osób badanych użyliśmy skali lęku uogólnionego. Osoby badane deklarowały, jak często w przeciągu ostatnich dwóch tygodni (od 1 – „wcale” do 4 – „niemal każdego dnia”) występowały u nich objawy lękowe, np. „Byłam(-em) tak niespokojna(-y), że nie mogłam(-em) usiedzieć na miejscu”. Wśród respondentów takie objawy pojawiały się średnio przez kilka dni[20]. Wyniki badania wskazują, że częstsze myślenie o traumie historycznej, a w konsekwencji wyższe objawy traumy historycznej przekładają się na deklarowane gorsze zdrowie fizyczne[21] oraz wyższe wyniki w skali lęku uogólnionego[22]. Ukazuje to, jak istotny i rozległy wpływ ma historia na codzienne życie kolejnych pokoleń członków straumatyzowanych grup.

Społeczne konsekwencje traumy historycznej

Zastanawiając się nad przekazem międzypokoleniowym traumy i jej negatywnym wpływem na zdrowie, można zadać sobie pytanie, dlaczego przekaz ten wciąż się utrzymuje. Jednym z powodów może być fakt, że pamięć o grupowej traumie ma także funkcje adaptacyjne – ma przestrzegać kolejne pokolenia przed zewnętrzną grupą lub innym czynnikiem niosącym ze sobą zagrożenie i uchronić przed ponownym doświadczeniem straty. Jedną z konsekwencji wiktymizacji grupy może być obniżone zaufanie do osób spoza jej kręgu. Jest to strategia wysoce skuteczna w czasie trwającego konfliktu, jednakże w czasie pokoju lub w sytuacji zagrożenia niezwiązanego z przynależnością do grupy może mieć ona negatywne konsekwencje, co sprawdziliśmy wśród Łemków i Ślązaków.

Zapytaliśmy osoby identyfikujące się jako Łemkini/Łemko oraz Ślązaczka/Ślązak, na ile ufają różnym polskim instytucjom i polskim sąsiadom. Odpowiedzi udzielano na 5-stopniowej skali (od 1 – „Wcale nie ufam” – do 5 – „Zdecydowanie ufam”). Uśrednione wyniki wskazują, że Łemkowie i Ślązacy umiarkowanie ufają Polakom[23]. Analiza związków pomiędzy traumą historyczną a poziomem zaufania do osób spoza grupy własnej wykazała natomiast, że w obu społecznościach częstsze myślenie o traumie historycznej prowadziło do wyższych symptomów traumy historycznej, a te z kolei wiązały się z niższym zaufaniem do Polaków[24]. Ponadto poczucie traumy historycznej oraz jej liczne konsekwencje, w tym brak zaufania, mogą ulegać nasileniu wskutek obecnie doświadczanej dyskryminacji.

Badania wskazują, że współcześnie odczuwana dyskryminacja związana z przynależnością etniczną, która w przeszłości była przyczyną przemocy wobec danej grupy, wzmacnia poczucie traumatyzacji[25]. W trzech pytaniach poprosiliśmy uczestników naszego badania o ocenienie odczuwanej dyskryminacji – np. „Zdarzyło mi się być potraktowaną niegrzecznie lub niesprawiedliwie przez to, że jestem Łemkinią/Łemkiem (Ślązaczką/Ślązakiem)”. Osoby badane udzielały odpowiedzi w skali od 1 – „Zdecydowanie się nie zgadzam” do 5 – „Zdecydowanie się zgadzam” (dokładne informacje o współczesnej dyskryminacji i jej konsekwencjach wśród badanych grup znajdują się w następnym rozdziale). Okazało się, że wśród Łemków i Ślązaków wyższe poczucie dyskryminacji doświadczanej współcześnie wiązało się z częstszym myśleniem o traumie historycznej[26] i częstszymi reakcjami psychologicznymi na traumę historyczną[27]. Co więcej, oba rodzaje dyskryminacji (historyczna i obecna), poprzez odpowiedź psychologiczną na traumę historyczną, obniżały zaufanie do Polaków[28]. Innymi słowy, w relacji między współcześnie doświadczaną dyskryminacją a poziomem zaufania do Polaków kluczową rolę odgrywa pamięć o historycznych krzywdach.

Rekomendacje, czyli jak obniżyć negatywne skutki traumy historycznej

Skoro pamięć o tragicznych zdarzeniach ma liczne negatywne konsekwencje, może należałoby o nich po prostu próbować zapomnieć? Nie jest to jednak możliwe. Przekaz wiedzy o historii grupy, w tym tej tragicznej, oraz o jej konsekwencjach, nie odbywa się jedynie poprzez bezpośrednie świadectwa osób. Rodzice chcący chronić swoje dzieci przed bolesną pamięcią mogą nie chcieć o niej opowiadać, budując tzw. konspirację milczenia[29]. Jednakże nawet jeśli o traumie nie mówi się wprost, jej przekaz następuje w sposób pośredni, na przykład poprzez zachowania członków grupy, reakcje na zachowania innych osób oraz rozmaite postawy uwarunkowane wiktymizacją (np. unikanie używania języka etnicznego). Innymi słowy, unikanie tematu bolesnych wydarzeń z przeszłości jest również formą przekazu traumy. Siłą rzeczy przekaz następuje również poprzez naukę historii oraz rozmaite formy upamiętnienia przeszłych wydarzeń. Uznanie i przepracowanie traumy przez grupę sprawców jest natomiast istotnym czynnikiem pomagającym grupie pokrzywdzonej pogodzić się z wydarzeniami z przeszłości oraz lepiej sobie radzić z ich wielowymiarowymi konsekwencjami[30]. Brak dialogu o traumatycznych doświadczeniach może również negatywnie wpływać na budowę relacji z grupami większościowymi, milczenie może bowiem zostać wykorzystane do delegitymizacji lub umniejszania roszczeń wynikających ze strat i krzywd poniesionych w przeszłości. W rezultacie jedną z konsekwencji milczenia o traumie historycznej może być poczucie wstydu i niższości wśród członków doświadczonych nią grup.

Nie ulega zatem wątpliwości, że kultywowanie pamięci o zdarzeniach historycznych jest niezbędne. Co zatem można zrobić, by przy podtrzymaniu bolesnej pamięci obniżyć jednocześnie negatywny wpływ traumatyzacji? Zgodnie z wynikami badań na temat „kuracji społecznej” (social cure) ludzie lepiej radzą sobie z dyskryminacją i deklarują wyższy dobrostan psychiczny, jeśli czują związek z członkami swojej grupy, czyli mają wysoki poziom identyfikacji grupowej[31]. Ponadto to język danej grupy może być źródłem jej pozytywnej identyfikacji[32]. Dlatego też poprosiliśmy uczestników badania o określenie, jakim językiem (od 1 – „tylko po polsku” do 7 – „tylko po łemkowsku/śląsku”) posługują się w różnych aspektach życia i kontekstach komunikacyjnych (np. w rozmowie z rodzicami, ze znajomymi, w mediach społecznościowych). Zarówno wśród Łemków[33], jak i Ślązaków[34] osoby, które częściej posługiwały się łemkowskim/śląskim, miały mniejsze objawy traumy historycznej (np. pobudzenie emocjonalne, obawy przed powtórzeniem się tragicznych zdarzeń historycznych) niż osoby, które tak samo często myślały o traumie historycznej, ale rzadziej używały języka grupy. Innymi słowy, częstsze posługiwanie się językiem łemkowskim przez Łemków oraz śląskim przez Ślązaków pozytywnie wpływa na ich dobrostan psychiczny.

Podsumowując, w grupach, które wzięły udział w naszych badaniach, istnieje międzypokoleniowy przekaz traumy. By przerwać negatywne konsekwencje zdarzeń historycznych, należałoby wyeliminować czynnik wciąż je wzmagający – dyskryminację – oraz dążyć do empatycznego uznania traumy oraz dotkliwych strat poniesionych w wyniku wydarzeń historycznych przez grupy mniejszościowe, a zarazem uznania roli, jaką w tych zdarzeniach odegrały grupy represjonujące. Wśród społeczności doświadczonych traumą historyczną warto wskazywać na korzyści wynikające z kultywowania języka mniejszościowego w różnych sferach życia (także w przestrzeni publicznej) oraz przekazywania go kolejnym pokoleniom.

PRZEŚLADOWANIA I TRAUMA HISTORYCZNA W WILAMOWICACH

Tymoteusz Król (Tiöma fum Dökter)

Status mniejszości, którą od dawna byli Wilamowianie, wiązał się z nieprzychylnością sąsiadów, nawet w tak wielokulturowym regionie, jakim były okolice tej miejscowości, mianowicie pogranicze Śląska i Małopolski. Pierwsze prześladowania, o których wiemy, miały miejsce w czasach kontrreformacji w XVII i w XVIII wieku. Wilamowianie, jako ewangelicy reformowani, byli wówczas szykanowani przez przybyłych z zewnątrz katolików. Niektórych z nich zmuszono do opuszczenia swojego miasta. W XIX wieku wykształcił się stereotyp Wilamowianina-handlarza. Zawód ten, w przeciwieństwie do pracy na roli, uznawany był na polskiej wsi za nieuczciwy. Prawdopodobnie wtedy pojawiło się określenie Wilamowian „biali Żydzi”, używane zarówno przez Polaków, jak i Niemców z okolicznych wsi.

Z powodu wysokiego prestiżu wilamowskich kupców w ośrodkach handlowych, majętności gospodarzy, a także dobrobytu panującego w miasteczku, wielu Wilamowian akty dyskryminacji nie spotykały bądź nie przejmowały, bowiem w samych Wilamowicach byli oni większością. Inaczej było, kiedy Wilamowianka bądź Wilamowianin zawierali małżeństwo z osobą pochodzącą z jednej z okolicznych wsi (co było jednak rzadkością); takie osoby często stawały się adresatami kpin i żartów. Mieszkańcy okolic, zarówno Niemcy jak i Polacy, nie podzielali więc zachwytu Wilamowicami, który przejawiali politycy i publicyści. Wśród tych ostatnich, dla tych stojących po stronie Niemiec Wilamowice stały się bowiem „osadą reliktów praniemieckości”, a dla tych po stronie Polski – dowodem na to, że mimo obcego pochodzenia, migranci mogą stać się Polakami. Sami Wilamowianie najczęściej nie angażowali się w te polityczne dyskusje. Zarówno Polacy, jak i Niemcy byli dla nich „obcymi”, w przeciwieństwie do „swoich” – Wilamowian.

Wybuch II wojny światowej i związany z nim przymus zadeklarowania narodowości niemieckiej (Volksliste) utrwalił stereotyp Wilamowianina-Niemca wśród polskich mieszkańców. Mimo pomocy, jakiej wielu Wilamowian udzieliło Polakom z okolicznych miejscowości, po wojnie rozpoczęła się fala prześladowań, oficjalnie racjonalizowana jako odwet za zbrodnie wojenne Niemców. Według Wilamowian był to jedynie pretekst, gdyż wielokrotnie zdarzało się, że wysiedlano i zamykano w obozach osoby, które przedtem odmówiły podpisania volkslisty, ukrywały się przed służbą w Wehrmachcie bądź pomagały Polakom. Głównym powodem prześladowań miała być chęć zagrabienia majątków oraz rozwijająca się od dawna niechęć i zazdrość wobec Wilamowian z powodu różnic kulturowych i majątkowych. W wyniku dzikich wysiedleń (nielegalnych nawet w świetle ówczesnego prawa) wiele wilamowskich rodzin zostało faktycznie pozbawionych dachu nad głową na dwanaście lat, mimo iż już w 1946 roku uznano prawo większości z nich do odzyskania majątku. W 1945 r. wydano zakaz używania języka wilamowskiego oraz stroju wilamowskiego, którego przestrzegania pilnowali miejscowi Polacy. Był on szczególnie dotkliwy dla dzieci, które innego języka nie znały. Zabraniano im wtedy mówić w ogóle, co prowadziło do późniejszych traum, a nawet prób samobójczych, które Wilamowianie motywują karami, jakie spotkały te dzieci. Historycy opisujący powojenne losy Wilamowian często albo pomijali problem prześladowań, tłumacząc to „niezabliźnionymi ranami”, albo stosowali strategię zrzucania odpowiedzialności za prześladowania z Polaków zamieszkujących okoliczne wsie na bliżej nieokreślonych „komunistów” lub „ówczesne władze”. Pojawiają się również subiektywne polskocentryczne, rzadziej niemieckocentryczne, teksty historyków, którzy usiłują dowieść swojej neutralności i obiektywizmu. Wszystkie one przedstawiają zupełnie inny obraz historii niż ten zapisany w pamięci zbiorowej Wilamowian i kultywowany przez ustny przekaz. Próby publicznego pokazania tej wilamowskiej perspektywy natrafiają często na opór naukowców, działaczy i polityków reprezentujących perspektywę większościową. Dowodzi to prawdziwości tezy śląskiej antropolożki Grażyny Kubicy-Heller, że „otwarte prezentowanie swojej tożsamości, która jest inna niż zakłada nasz rozmówca, bywa odbierane jak agresywna manifestacja”[35].

Psychologiczne konsekwencje dyskryminacji

Michał Bilewicz, Maria Mirucka, Magdalena Skrodzka, Michał Wypych

Dyskryminację można rozumieć jako zjawisko społeczne wynikające z potrzeby chronienia siebie i reagowania na odczuwany strach[36]. Jest ona bezpodstawnym – ponieważ wywodzącym się z niechęci i błędnych przekonań – wykluczaniem jednostek ze względu na ich przynależność do określonych grup społecznych[37]. Dyskryminacja polega więc na uznaniu przez jedną grupę, często dominującą, że osoby posiadające określone cechy (na przykład inny wygląd, płeć, wierzenia, tradycje) stanowią dla niej zagrożenie i dlatego powinny być wykluczone ze społeczeństwa (tzw. dyskryminacja bezpośrednia), lub że są one obciążeniem dla reszty społeczeństwa i nie zasługują na pełnię praw (tzw. dyskryminacja pośrednia). Liczne badania pokazują, że zjawisko dyskryminacji ma negatywny wpływ zarówno na jednostkę, jak i na społeczeństwo. Osoby, które same doświadczają wykluczenia lub napiętnowania społecznego ze względu na przynależność do określonej grupy, charakteryzują się niższym poczuciem własnej wartości oraz ogólnie niższym poziomem dobrostanu psychicznego[38]. Te natomiast, którym świadomość przynależności do dyskryminowanej grupy przekazali inni jej członkowie, rzadziej przejawiają skłonność do dewaluowania samych siebie, częściej jednak są przekonani o wrogości ze strony grupy większościowej i darzą ją mniejszym zaufaniem[39]. Reakcje na wykluczenie można więc podzielić na wrogie wobec siebie i wrogie wobec oprawcy. Biorąc natomiast pod uwagę dobrostan psychiczny człowieka, zauważyć trzeba, że doświadczenie dyskryminacji, bez względu na formę radzenia z nim sobie, wpływa negatywnie na zdrowie psychiczne. Często wiąże się ono z przeżywaniem chronicznego stresu, zaburzeniami lękowymi, depresyjnymi, a nawet objawami PTSD[40]. Stałe poczucie zagrożenia prowadzi do przekonania, że nawet przy usilnych staraniach sytuacji nie da się zmienić, co w konsekwencji staje się bezpośrednim powodem deficytów emocjonalnych[41]. Mimo to badania wykazują, że dyskryminacja w kontekście bieżących wydarzeń jest bardziej destrukcyjna niż ta trwająca przez dłuższy czas, na przykład z powodu zaszłości historycznych[42]; prawdopodobnie dzieje się tak dlatego, że w tej ostatniej okoliczności w grę wchodzi poczucie wspólnoty z pozostałymi członkami grupy dyskryminowanej i pogodzenie się z przeżywaną sytuacją. Na tej podstawie można postawić hipotezę, że pandemia COVID-19 stanowi poważne zagrożenie dla grup mniejszościowych nie tylko z przyczyn ekonomicznych, lecz także dlatego, że ich członkowie częściej spotykają się z kierowanymi w ich stronę wrogimi postawami i w większym stopniu odczuwają skutki tego rodzaju dyskryminacji. Wynikiem tego jest zwielokrotnione poczucie zagrożenia i obciążenie psychiczne, dużo poważniejsze niż u członków grupy dominującej, bo spowodowane zarówno lękiem przed wirusem SARS-CoV-2, jak i brakiem odpowiedniego wsparcia społecznego[43].

Dyskryminacja jako doświadczenie mniejszości: badania wśród Łemków i Wilamowian

W badaniu przeprowadzonym przez nas wśród Wilamowian oraz Łemków sprawdziliśmy konsekwencje doświadczania dyskryminacji ze względu na pochodzenie[44]. Aby oszacować poczucie dyskryminacji wynikającej z wilamowskich lub łemkowskich korzeni, osoby badane odpowiadały na trzy pytania (treść pytań i procentowy rozkład odpowiedzi dla Wilamowian przedstawia wykres 5., dla Łemków – wykres 6.)[45]. Odpowiedzi udzielano w skali od 1 – „Zdecydowanie się nie zgadzam” do 5 – „Zdecydowanie się zgadzam”.

Wykres 5. Procentowy rozkład odpowiedzi na pytania dotyczące poczucia dyskryminacji wśród Wilamowian

Dyskryminacji ze względu na pochodzenie etniczne doświadczyło około 17% badanych Wilamowian oraz około 26% badanych Łemków (średnia odpowiedzi od „Trudno powiedzieć” do „Zdecydowanie się zgadzam” na trzy pytania). Jednakże można podejrzewać, że odsetek doświadczeń dyskryminacyjnych jest większy nie tylko wśród wszystkich członków badanych grup, ale nawet wśród ankietowanych. Część ankiet przeprowadzały bowiem osoby niepochodzące z danej grupy, co mogło mieć wpływ na odpowiedzi badanych. Ponadto osoby badane wyrażały, w trakcie badania i po jego zakończeniu, nieufność co do wykorzystania zebranych danych. Obniżone zaufanie jest jedną z konsekwencji doświadczonej dyskryminacji.

Wykres 6. Procentowy rozkład odpowiedzi na pytania dotyczące poczucia dyskryminacji wśród Łemków

W obu grupach zapytano respondentki i respondentów, na ile ufają różnym polskim instytucjom i polskim sąsiadom (od 1 – „Wcale nie ufam” do 5 – „Zdecydowanie ufam”). Średnio zarówno Wilamowianie, jak i Łemkowie umiarkowanie ufali Polakom i polskim instytucjom[46]. Jednakże wraz ze wzrostem odczuwanej dyskryminacji poziom zaufania do Polaków spadał[47]. Odczuwana dyskryminacja miała także negatywny wpływ na poczucie siły grupy wśród Wilamowian[48]. Im więcej doświadczyli oni dyskryminacji, tym bardziej byli skłonni wierzyć, na przykład, że to Polacy będą mieli silniejszą pozycję w regionie za dwadzieścia lat[49]. Ponadto, odczuwana dyskryminacja miała również związek z obrazem siebie oraz stanem psychicznym reprezentantów badanych grup.

Zapytaliśmy osoby badane o ich poczucie własnej wartości (np. „Uważam, że jestem osobą wartościową przynajmniej w takim samym stopniu co inni”)[50]. Okazało się, że wraz ze wzrostem doświadczeń dyskryminacyjnych ze względu na wilamowskie korzenie spada poczucie własnej wartości ankietowanych[51]. Odczuwana dyskryminacja miała przełożenie także na zakres objawów depresyjnych wśród Wilamowian. Badani proszeni byli o określenie, jak często w ostatnich dwóch tygodniach dokuczały im takie problemy, jak np. uczucie smutku, przygnębienia lub beznadziejności (od 1 – „wcale” do 4 – „niemal codziennie”)[52]. Rezultaty badania wśród Wilamowian wskazują, że wyższy poziom deklarowanej dyskryminacji związany jest z częstszymi objawami depresyjnymi[53]. Wśród Łemków odczuwana dyskryminacja miała istotne znaczenie dla ich dobrostanu psychicznego, to znaczy ogólnego poczucia zadowolenia z życia, mierzonego stwierdzeniami takimi jak: „Gdybym mogła/mógł jeszcze raz przeżyć swoje życie, prawie niczego bym nie zmieniła/zmienił” (od 1 – „Zdecydowanie się nie zgadzam” do 5 – „Zdecydowanie się zgadzam”)[54]. Im wyższy poziom dyskryminacji ze względu na pochodzenie deklarowali respondenci łemkowscy, tym niższy był ich dobrostan psychiczny[55].

Doświadczenia kontaktu z mową nienawiści wśród Łemków i Wilamowian

Czym jest mowa nienawiści?

Zgodnie z definicją zaproponowaną przez Radę Europy mowa nienawiści to „wypowiedzi, które szerzą, propagują czy usprawiedliwiają nienawiść rasową, ksenofobię, antysemityzm oraz inne formy nienawiści bazujące na nietolerancji”[56]. Rozprzestrzenianie się mowy nienawiści może prowadzić do wzrostu dyskryminacji i uprzedzeń wobec jej ofiar[57] oraz może być doświadczane jako krzywdzące i odbijać się na zdrowiu osób będących celem nienawistnych wypowiedzi[58].

Aby zbadać, jak często Wilamowianie oraz Łemkowie spotykają się z wymierzoną w nich mową nienawiści, osobom biorącym udział w badaniu pokazaliśmy trzy wypowiedzi, które zostały uznane przez organizacje lokalne i aktywistów za przykłady mowy nienawiści skierowanej przeciw ich grupom. Zapytaliśmy, jak często mają oni kontakt z podobnymi stwierdzeniami, oraz w jakich miejscach się z nimi spotykają.

Częstość i miejsca kontaktu z mową nienawiści wśród Łemków i Wilamowian

31% Łemków oraz 33% Wilamowian deklarowało, że nigdy nie spotykają się ze skierowaną przeciw nim mową nienawiści. Z kolei 13% Łemków oraz 2% Wilamowian deklaruje, że jest często lub bardzo często celem mowy nienawiści. W obu grupach większość osób biorących udział w badaniu zadeklarowała, że spotyka się, nawet jeśli sporadycznie, ze skierowaną przeciw sobie mową nienawiści.

Tabela 1. Częstość kontaktu z mową nienawiści wśród Łemków i Wilamowian

nigdy

rzadko

czasami

często

bardzo często

Łemkowie

31,3%

35,7%

20,2%

7,7%

5,1%

Wilamowianie

33%

51,4%

13,8%

0,9%

0,9%

Najwięcej Łemków (49%) deklarowało, że spotyka się z mową nienawiści w internecie; ponadto zdarza się to w przestrzeni publicznej (16%), w rozmowach ze znajomymi (15%) oraz w innych sytuacjach (25%). Najrzadziej deklarowano kontakt z mową nienawiści w radiu (2%) oraz w prasie (4%). Z kolei wśród Wilamowian najwięcej osób stwierdziło, że miało kontakt z mową nienawiści w trakcie rozmów ze znajomymi (32%), w przestrzeni publicznej (19%) oraz w innych sytuacjach (19%). Najrzadziej z mową nienawiści Wilamowianie spotykają się w radiu (1%) oraz prasie (1%).

Tabela 2. Miejsca kontaktu z mową nienawiści. Tabela przedstawia procent respondentów, którzy zadeklarowali kontakt z mową nienawiści w danej przestrzeni. Procenty nie sumują się do 100, ponieważ pytanie miało charakter wielokrotnego wyboru – każda osoba mogła zaznaczyć więcej niż jedną odpowiedź

Łemkowie

Wilamowianie

telewizja

5%

2,9%

radio

2%

0,6%

prasa

4%

1,2%

internet

49%

6,9%

w przestrzeni publicznej

16,4%

19,1%

na ulicy

10,7%

9,8%

w trakcie rozmów ze znajomymi (np. w pracy, w szkole)

14,8%

32,4%

w innych sytuacjach

24,8%

18,5%

Można zauważyć, że Łemkowie i Wilamowianie częściej spotykają się z mową nienawiści w przestrzeniach, które trudniej moderować, a zasady wypowiadania się w nich są mniej uregulowane (np. internet, przestrzeń publiczna, rozmowy ze znajomymi), natomiast stosunkowo mało osób badanych deklarowało kontakt z mową nienawiści w przestrzeniach, które podlegają silniejszej regulacji (telewizja, radio, prasa).

Mowa nienawiści a zdrowie i dobrostan

Częsty kontakt z mową nienawiści może odbijać się na zdrowiu osób, które są na nią wystawione. Badania wskazują, że rozprzestrzenianie się mowy nienawiści jest związane ze społecznym wykluczeniem[59] oraz liczbą samobójstw popełnianych przez ofiary nienawistnych wypowiedzi[60]. Częste spotykanie się z mową nienawiści może również wywoływać poczucie lęku u ofiar oraz negatywnie odbijać się na ich samoocenie[61].

Zarówno wśród Wilamowian, jak i Łemków kontakt z mową nienawiści wiązał się z gorszym zdrowiem psychicznym, nawet po uwzględnieniu innych form dyskryminacji, jakich doświadczają osoby z grup mniejszościowych, tj. niezależnie od tego, czy dana osoba doświadczyła innych form dyskryminacji czy też nie. Im częściej Wilamowianie spotykali się z mową nienawiści, tym silniejsze były u nich objawy depresji oraz tym gorszy nastrój.

Tabela 3. Wpływ mowy nienawiści na zdrowie psychiczne i nastrój wśród Wilamowian

objawy depresji

negatywny nastrój

kontakt z mową nienawiści

0,43***

0,36***

doświadczenia dyskryminacji

0,29***

0,24**

R 2

0,19***

0,13***

Z kolei w przypadku Łemków częstsza ekspozycja na mowę nienawiści była związana z gorszym nastrojem.

Wyniki te korespondują z wcześniejszymi badaniami Laury Leets, która wskazała, że bycie ofiarą mowy nienawiści może negatywnie odbijać się na zdrowiu psychicznym[62]. Początkowo osoby doświadczające mowy nienawiści mogą reagować gniewem, strachem i podatnością na zranienie. Z czasem kontakt z mową nienawiści może wpłynąć na postawy wobec grupy większościowej. Ofiary mowy nienawiści próbują również radzić sobie z tym doświadczeniem na przykład przez zmianę swoich zachowań. Ukrywanie swojej tożsamości, na przykład przez powstrzymywanie się od używania języka rdzennego w niektórych przestrzeniach, może być sposobem na poradzenie sobie z doświadczeniem mowy nienawiści oraz uniknięcie dalszej dyskryminacji.

Tabela 4. Wpływ mowy nienawiści na zdrowie psychiczne i nastrój wśród Łemków

negatywny nastrój

kontakt z mową nienawiści

0,14**

doświadczenia dyskryminacji

0,15**

R 2

0,03*

Związek między odczuwaną dyskryminacją a zaufaniem społecznym w czasie epidemii COVID-19: badania Łemków, Kaszubów i Ślązaków

W naszych badaniach zmierzyliśmy raportowane doświadczenia dyskryminacji, również w czasie pandemii COVID-19, wśród kilku mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce (Kaszubi, Łemkowie, Ślązacy)[63]. Sprawdziliśmy też związek między częstością doświadczania dyskryminacji a zaufaniem społecznym. Osoby biorące udział w badaniu wskazywały, w jakim stopniu ufają policji, rządowi, lekarzom, pracownikom sanepidu oraz ministrowi zdrowia (1 – „Wcale nie ufam”, 5 – „Zdecydowanie ufam”). Analiz tych nie przeprowadziliśmy na mniejszości wilamowskiej z powodu zbyt małej liczebności próby.

Spośród badanych grup największy odsetek osób badanych deklarujących doświadczanie dyskryminacji zaobserwowano wśród Ślązaków. 44% Ślązaków czuje się ocenianych na podstawie stereotypów i opinii o Ślązakach jako grupie, 38% Ślązaków zdarzyło się być potraktowanym niegrzecznie lub niesprawiedliwie ze względu na swoją tożsamość, a 29% czuje się dyskryminowanych.

Wykres 7. Skala dyskryminacji w populacji Ślązaków. Rozkłady odpowiedzi z agregacją odpowiedzi pozytywnych (4–5 w skali pięciopunktowej, gdzie 4 oznacza „Raczej się zgadzam”, a 5 „Zdecydowanie się zgadzam”) oraz negatywnych (1–2 w skali pięciopunktowej, gdzie 1 oznacza „Zdecydowanie się nie zgadzam”, a 2 „Raczej się nie zgadzam”)

12% Kaszubów, którzy wzięli udział w badaniu, czuje się ocenianych na podstawie stereotypów, zaś 19% deklaruje, że zostało potraktowane niegrzecznie lub niesprawiedliwie przez to, że są Kaszubami. Najwięcej, bo 20% Kaszubów, czuje się dyskryminowanych.

Wykres 8. Skala dyskryminacji w populacji Kaszubów. Rozkłady odpowiedzi z agregacją odpowiedzi pozytywnych (4–5 w skali pięciopunktowej, gdzie 4 oznacza „Raczej się zgadzam”, a 5 „Zdecydowanie się zgadzam”) oraz negatywnych (1–2 w skali pięciopunktowej, gdzie 1 oznacza „Zdecydowanie się nie zgadzam”, a 2 „Raczej się nie zgadzam”)

Spośród badanych grup Łemkowie deklarowali najmniejsze natężenie dyskryminacji. 18% z nich czuje się ocenianych na podstawie stereotypów, 23% spotkało się z niesprawiedliwym lub niegrzecznym traktowaniem przez to, że są Łemkami, a 7% czuje się dyskryminowanych ze względu na łemkowską tożsamość.

Wykres 9. Skala dyskryminacji w populacji Łemków. Rozkłady odpowiedzi z agregacją odpowiedzi pozytywnych (4–5 w skali pięciopunktowej, gdzie 4 oznaczało „Raczej się zgadzam” a 5 „Zdecydowanie się zgadzam”) oraz negatywnych (1–2 w skali pięciopunktowej, gdzie 1 oznaczało „Zdecydowanie się nie zgadzam” a 2 „Raczej się nie zgadzam”)

Wykres 10. Siła korelacji doświadczania dyskryminacji z zaufaniem społecznym wśród Kaszubów i Ślązaków. Na wykresie przedstawiono tylko korelacje istotne statystycznie. Negatywne korelacje wskazują, że im wyższy poziom dyskryminacji, tym niższe zaufanie (* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001)

Wśród Łemków nie zauważono istotnych statystycznie korelacji między postrzeganą dyskryminacją a zaufaniem społecznym w czasie pandemii (choć może to być związane z niewielką liczebnością próby). Bycie osobą doświadczającą dyskryminacji wiązało się wśród Kaszubów i Ślązaków z niższym zaufaniem do policji, sanepidu i ministra zdrowia. W przypadku Ślązaków im częstsze były doświadczenia dyskryminacji wśród osób badanych, tym niższe było ich zaufanie również do rządu i lekarzy.

Wnioski i rekomendacje

Grupy mniejszościowe żyjące w Polsce spotykają się nieraz z dyskryminacją na tle etnicznym. Dyskryminacja ta czasem ma charakter werbalny; przyjmuje formę pogardliwych komentarzy, etykietek słownych i innych przejawów mowy nienawiści. Ma ona poważny wpływ na dobrostan psychiczny – zarówno jej werbalne, jak i niewerbalne formy powiązane są z negatywnym nastrojem i depresją. To powoduje, że osoby narażone na kontakt z mową nienawiści czy dyskryminację mogą później znacznie gorzej doświadczać wszystkich kryzysów psychicznych związanych z epidemią koronawirusa czy izolacją społeczną w okresie epidemii.

Doświadczenia dyskryminacji są też powiązane ze spadkiem zaufania społecznego. Wiele wcześniejszych badań porównawczych (por. Bilewicz i Liu, 2020) wskazywało, że przeszła wiktymizacja zmniejsza znacząco zaufanie do instytucji – zarówno lokalnych, jak i ogólnokrajowych. W obecnych badaniach przeprowadzonych w czasie epidemii COVID-19 potwierdziliśmy, że osoby, które doświadczyły wcześniej dyskryminacji, w mniejszym stopniu gotowe są zaufać instytucjom publicznym (m.in. sanepidowi, ministrowi zdrowia czy policji). To w efekcie może zagrażać procesowi skutecznej komunikacji zachowań prozdrowotnych w grupach mniejszościowych.

Ważnym wynikiem przeprowadzonych badań jest również to, że najwyższe poziomy doświadczanej dyskryminacji raportowali Ślązacy – a zatem grupa zamieszkująca tereny przedstawiane w mediach jako epicentrum wirusa COVID-19. Wynika z tego ważna wskazówka dla przyszłych działań. W komunikowaniu na temat COVID-19 nie należy koncentrować się na konkretnych miejscach jako powiązanych z chorobą, gdyż nie tylko może to ograniczyć wyczulenie mieszkańców pozostałej części kraju na możliwość zarażenia się wirusem, lecz również może wpłynąć negatywnie na funkcjonowanie i zdrowie psychiczne mieszkańców regionów stygmatyzowanych.

Mowa nienawiści i dyskryminacja to częste doświadczenie członków mniejszości etnicznych żyjących w Polsce. Wskazują na to zarówno wyniki badań, jak i obserwacje żyjących w Polsce Ślązaków, Łemków, Wilamowian czy Kaszubów.

Dlatego szczególnie ważne jest uwzględnienie negatywnego wpływu tych doświadczeń na zdrowie. Mowa nienawiści oddziałuje na dobrostan i zdrowie psychiczne niezależnie od tego, czy ktoś spotyka się z innymi formami dyskryminacji, czy nie. Ofiary mowy nienawiści mogą również radzić z nią sobie poprzez zmianę zachowania tak, by nie ujawniać swojej tożsamości i w ten sposób uniknąć dalszego wystawienia na nienawistne wypowiedzi.

Moderacja treści polegająca np. na usuwaniu w mediach społecznościowych wypowiedzi, które łamią regulamin, może ograniczać rozprzestrzenianie się mowy nienawiści. Różne kraje wprowadziły również regulacje dotyczące tego problemu. W polskim kodeksie karnym są to artykuły 256 i 257 (warto zaznaczyć, że w tych artykułach wciąż nie ma zapisów zakazujących mowy nienawiści skierowanej przeciwko osobom o określonej orientacji seksualnej lub tożsamości płciowej). Nie zawsze jednak regulacje wprowadzane przez państwa, serwisy społecznościowe czy inne instytucje są skutecznym sposobem przeciwdziałania jej. Moderowanie treści można obchodzić przez stosowanie bardziej pośrednich form wypowiedzi, a wiele przestępstw z nienawiści nie jest w ogóle zgłaszanych. Inne sposoby przeciwdziałania mowie nienawiści, których skuteczność została wstępnie potwierdzona w badaniach, polegają na wytwarzaniu odpowiednich norm społecznych (poczucia, że jest ona zła i nie jest czymś powszechnym) oraz wzbudzaniu empatii wobec jej ofiar.

DYSKRYMINACJA KASZUBÓW: PRZEJAWY W ŻYCIU WSPÓLNOTY

Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji)

Sytuacje, w których Kaszubi, ze względu na swoje pochodzenie etniczne, narodowość i odmienny język, traktowani są mniej korzystnie, niż zostałby potraktowany inny człowiek w porównywalnej sytuacji, są dla nich samych wstydliwe w życiu codziennym, czasem wzmacniają istniejącą traumę wynikającą z doświadczeń historycznych naszej wspólnoty (ta wskazywana w badaniach to przede wszystkim trauma związana z karceniem w szkole za używanie języka kaszubskiego oraz z obawą o własny rozwój i awans społeczno-zawodowy, które w okresie PRL nierzadko były Kaszubom utrudniane) i dlatego bywają wypierane. Zdarzenia takie nie są przez ich uczestników nazywane dyskryminacją. Budzą raczej poczucie winy, szczególnie u tych osób, które świadomość własnej odrębności starają się głęboko ukryć i chcą udowodnić sobie i pozostałym uczestnikom takiego zajścia, że ich przynależność do narodu polskiego nie podlega dyskusji.

W innych sytuacjach tym, co każe osobom dyskryminowanym godzić się na sytuację dyskryminacji, jest strach przed nieznalezieniem bądź utratą pracy. Tego typu zdarzeń doświadczyło lub obawiało się doświadczyć prawie 10% Kaszubów badanych w ramach projektu LCure. Sam niedawno uczestniczyłem w zdarzeniu, które te obawy potwierdziło. W jednym ze sklepów branży spożywczej w Pucku zorientowałem się, że ekspedientki dobrze mówią po kaszubsku. Wszystkim nam sprawiało dużą radość plotkowanie i robienie zakupów w naszym ojczystym języku. Nie jest to już powszechne na Kaszubach. Zdarzyło się to raz, drugi i trzeci, ale najwidoczniej komuś to przeszkadzało. Właścicielowi, który kiedyś był świadkiem naszych pogwarek? Uprzedzonemu klientowi? Koleżance z pracy, która nie pochodziła „stąd”? Tego się nie dowiem. Dość powiedzieć, że przy kolejnych wizytach w sklepie na moje próby rozmowy po kaszubsku panie ekspedientki zareagowały uciekaniem wzrokiem, a jedna z nich nawet wyjściem na zaplecze. Prawdopodobnie za mówienie po kaszubsku w miejscu pracy zostały skarcone i zagrożono im konsekwencjami.

Kobiety z tego sklepu będą milczały, tak jak milczy wiele osób niepotrafiących się obronić. Wykształcenie, profesja, wiek czy stopień etnicznej identyfikacji nie mają tu znaczenia. Można bowiem być zaangażowanym działaczem którejś z organizacji pozarządowych na Kaszubach, a jednocześnie wypierać doświadczenie dyskryminacji; nie są to przypadki odosobnione. Jest na szczęście coraz więcej młodych aktywistów, którzy głośno mówią o krzywdach, jakich doznają z przyczyny przynależności do wspólnoty kaszubskiej. Na facebookowej grupie „Jakô mdze Kaszëbskô”[64] zapytałem więc: „Jakie są dzisiaj najczęstsze przejawy dyskryminacji Kaszubów?”. Udzielono mi 80 odpowiedzi, w których wskazane zostały przypadki dyskryminacji Kaszubów. Przykłady te można podzielić na trzy kategorie:

- mowa nienawiści, a więc wypowiedzi w przestrzeni publicznej oraz w internecie, które szerzą, propagują i usprawiedliwiają ksenofobię oraz inne formy nietolerancji, podważające zasady demokratyczne i różnorodność kulturową;

- dyskryminacja przez organy władzy publicznej, które nie realizują zasady zawartej w artykule 6, pkt 2.1. ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, która mówi, że są one zobowiązane „podejmować odpowiednie środki w celu popierania pełnej i rzeczywistej równości w sferze życia ekonomicznego, społecznego, politycznego i kulturalnego pomiędzy osobami należącymi do mniejszości a osobami należącymi do większości”;

- dyskryminacja przez państwo polskie, które nie uznaje Kaszubów za mniejszość etniczną (narodową), a językowi kaszubskiemu (mniejszościowemu) przyznało jedynie status języka regionalnego.

Liczba zgłaszanych przykładów „hejtu” jest ogromna. Od wciąż popularnych zdań typu: „Kaszuba trzeba tępić jak siekierę” lub „Kaszub to nie człowiek, śledź to nie ryba”, poprzez użycia określenia „Kaszub” jako synonimu bumelanta, pijaka i złodzieja, odmawianie Kaszubom prawa do poczucia odrębności etniczno-narodowej, po słynną już wypowiedź wojewody pomorskiego Dariusza Drelicha w przemówieniu z 11 listopada 2017 r., opublikowanym następnie na stronie Urzędu Wojewódzkiego, w którym polityk użył następujących słów: „Warto zwłaszcza dziś przypominać każdemu z Polaków, a w szczególności każdemu z obywateli Pomorza, również temu, który nazywa siebie »przedstawicielem mniejszości etnicznej i regionalistą«, że to terytorium nieraz było przedmiotem knowań skierowanych przeciwko jedności państwa polskiego i wobec tego naszym obowiązkiem jest utrzymywanie tutaj stałej pewności własnej przynależności narodowej”[65].

Dyskryminacja przez organy władzy publicznej oraz instytucje takie jak np. banki, ma bardzo różnorodny charakter. Chcąc podać przykłady, należy zacząć od nierealizowania podstawowych praw człowieka, takich jak prawo do posługiwania się językiem ojczystym, co dotyczy całego systemu szkolnictwa (w którym język kaszubski jest przedmiotem „dla chętnych”), mediów publicznych i całej przestrzeni publicznej. Następnie należy wskazać na takie przejawy dyskryminacji, jak nieprzygotowanie ogólnodostępnych systemów informatycznych w Polsce do stosowania przez osoby używające kaszubskiej pisowni swoich imion i nazwisk. W efekcie osoby te nie mogą np. realizować przelewów bankowych, mieć personalnego profilu zaufanego na platformie ePUAP; nie przyjmuje ich też system rejestracji na szczepienia przeciwko COVID-19. Również ankieta internetowa Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2021 nie była przygotowana na stosowanie kaszubskich znaków diakrytycznych, co zmieniono dopiero po interwencji Fundacji Kaszuby. W tym punkcie, jako przykład dyskryminacji przez samorząd jako organ władzy publicznej, można jeszcze przywołać organizowany przez samorząd województwa pomorskiego konkurs na stypendia dla twórców kultury. Zdaniem ubiegających się o stypendia twórców kaszubskich większość ich wniosków jest w tym konkursie odrzucana, ponieważ do zespołów oceniających wnioski nie powołuje się ekspertów, którzy znają język kaszubski i specyfikę kultury kaszubskiej.

Kaszubskie organizacje społeczne nie mówią jednym głosem. Różnorodność kaszubskich polityk tożsamościowych przejawia się w istnieniu narracji polonocentrycznej i kaszubocentrycznej, których początek sięga XIX wieku. Niezadowoleni z obecnego statusu prawnego kaszubocentrycy uważają, że państwo polskie wykorzystuje dla własnych celów spór między tymi Kaszubami, którzy nazywanie własnej grupy odrębnym narodem mają za niezgodne z ich samoidentyfikacją oraz tymi, którzy stanowczo deklarują własną narodową odrębność. Ponieważ dotyczy to kultury Kaszubów i naszego społeczno-politycznego statusu, niektóre nieostre – zdaniem kaszubocentryków – pojęcia zastosowane w ustawie o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, takie jak „język regionalny” zamiast „język kaszubski” oraz „społeczność posługująca się językiem regionalnym” zamiast „Kaszubi”, są również przejawem dyskryminacji.

DYSKRYMINACJA DOŚWIADCZANA WSPÓŁCZEŚNIE

(PERSPEKTYWA CZŁONKÓW SPOŁECZNOŚCI): ŁEMKOWIE

Anna Maślana, Olena Duć-Fajfer

Zgodnie z art. 6, rozdz. 1. ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym zabroniona jest dyskryminacja wynikająca z przynależności do grupy mniejszościowej. Dalsza część artykułu stanowi, że odpowiednie organy mają obowiązek „popierania pełnej i rzeczywistej równości w sferze życia ekonomicznego, społecznego, politycznego i kulturalnego pomiędzy osobami należącymi do mniejszości a osobami należącymi do większości”, a także „ochrony osób, które są obiektem dyskryminacji, wrogości lub przemocy, będących skutkiem ich przynależności do mniejszości” i „umacniania dialogu międzykulturowego”.

Pomimo obowiązywania tej regulacji prawnej, przedstawiciele mniejszości łemkowskiej doświadczali i nadal doświadczają dyskryminacji na tle przynależności etnicznej. Przybiera ona różne formy i pojawia się praktycznie we wszystkich sferach życia Łemków.

Pierwszy poziom dyskryminacji wyznaczają już same zapisy ustawowe. Uzależnienie w ustawie niektórych praw językowych mniejszości (prawo do używania języka łemkowskiego jako pomocniczego w gminach) od bardzo wysokiego, bo dwudziestoprocentowego, udziału mniejszości w liczbie mieszkańców gminy jest dla Łemków dyskryminujące. Faktem dobrze znanym ustawodawcy jest bowiem całkowity brak możliwości skorzystania z tego prawa przez Łemków, rozproszonych po całym kraju w konsekwencji wysiedleń. Drugim zapisem, który mocno ogranicza prawa językowe Łemków, jest ten określający zasady nauczania języków mniejszościowych jako ojczystych; nie reguluje on bowiem kwestii kształcenia nauczycieli tych języków. W przypadku języka łemkowskiego oznacza to brak możliwości profesjonalnego nauczania, gdyż nie ma jednostki uczelnianej kształcącej nauczycieli tego języka.

Dyskryminacja ma też miejsce na poziomie implementacji prawa. Ustawa jasno określa warunki, które musi spełniać grupa społeczna, by móc ją oficjalnie uznać – jak w przypadku Łemków – za mniejszość etniczną. A jednak, mimo 15 lat istnienia tego aktu prawnego, w którym mniejszość etniczną definiuje się jako grupę obywateli polskich, która „nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie”, Łemkowie nadal uznawani są przez niektóre urzędy i instytucje państwowe za członków narodu ukraińskiego. Nie tylko narusza to prawa jednostkowe (prawo do samookreślenia się), lecz także wpływa na destrukcję kultury łemkowskiej i asymilację do kultury większościowej. Co więcej, choć formalnie Łemkowie i ich dziedzictwo są prawnie chronieni, to w rzeczywistości nie jest możliwe korzystanie z tej ochrony. Łemkowie nie mają możliwości prowadzenia w pełni profesjonalnej działalności, która miałaby na celu ochronę, zachowanie i rozwój łemkowskiej tożsamości kulturowej, ponieważ nie posiadają do tego narzędzi. Brak jest systemowego wsparcia działań edukacyjnych i kulturowych, tak ważnych w przypadku osłabienia przekazu międzypokoleniowego, spowodowanego wymuszonym rozproszeniem Łemków i procesami asymilacyjnymi. Brak jest systemowych rozwiązań w kwestii majątków, które zostały odebrane Łemkom, i szkód, które nie zostały zrekompensowane. Brak także stanowczych reakcji i pomocy ze strony państwa w sprawie sytuacji dyskryminacyjnych, aktów agresji czy nietolerancji względem członków mniejszości łemkowskiej, co również uznać można za swego rodzaju dyskryminację. Instytucje i urzędy państwowe odmawiają też Łemkom prawa do zachowania i utrwalania wspólnotowej pamięci historycznej w postaci upamiętnień ważnych dla wspólnoty wydarzeń czy postaci. Przykładem jest tu brak zgody Instytutu Pamięci Narodowej na postawienie tablicy upamiętniającej wiec społeczności łemkowskiej, który odbył się w 1918 r. w miejscowości Florynka. Sto lat po tym historycznym wydarzeniu Łemkowie ufundowali tablicę, lecz do tej pory nie mogą jej postawić w miejscu, w którym odbył się wiec.

Do jawnych ataków o charakterze dyskryminacyjnym wymierzonych przeciw Łemkom dochodzi często w przestrzeni publicznej, wspólnej dla społeczności mniejszościowej i dominującej. Wiele razy niszczone były dwujęzyczne (polsko-łemkowskie) tablice z nazwami miejscowości, które tradycyjnie zamieszkiwali Łemkowie. Do takich aktów dochodziło już m.in. w Bielance, Gładyszowie czy Regietowie. W niektórych przypadkach zamalowywano łemkowską część oznakowania, w innych całkowicie ściągano czy wyrywano tablice – znaki istnienia Łemków i ich odrębności etnicznej. Przedstawiciele mniejszości łemkowskiej doświadczają także przemocy werbalnej w środkach transportu publicznego; można tu podać przykład agresywnego zachowania wobec osób, którym – gdy w autobusie jadącym z Gorlic do Uścia Gorlickiego rozmawiały między sobą po łemkowsku – zwrócono uwagę, że są w Polsce i należy tu mówić po polsku. Takie negatywne doświadczenia związane z używaniem języka mniejszości wśród przedstawicieli grupy dominującej prowadzić mogą do zmiany praktyki językowej, np. do zaprzestania mówienia w języku ojczystym w środowisku innym niż domowe. Członkowie mniejszości łemkowskiej narażani są na przykre, obraźliwe, wynikające z uprzedzeń na tle etnicznym opinie i komentarze, które publikowane są również w internecie – np. na portalach społecznościowych lub pod artykułami dotyczącymi Łemków, ich kultury czy języka. Za przykład niech posłużą dwa komentarze: pierwszy został znaleziony na jednym z internetowych portali pod artykułem o dwujęzycznych tablicach z nazwami miejscowości: „siedzieć cicho na dupie i uczyć sie polskiego, a nie robić szum – jesteście mniejszością i macie sie podporządkować większości,a jak sie nie podoba to wyjazd. Tak więc proszę o spokój Łemole” (pisownia oryginalna). Pochodzi on z 2008 roku i nadal można go znaleźć w sieci. Drugi komentarz pochodzi z 2020 roku i umieszczony został w serwisie społecznościowym pod postem, który dotyczył rocznicy wiecu delegatów wsi łemkowskich w miejscowości Florynka i listu otwartego do IPN z prośbą o zmianę stanowiska w kwestii upamiętnienia miejsca wiecu: „Zamieszkiwali na polskiej ziemi to dlaczego mordowali Polaków i współpracowali zbandami UPA nie umieli żyć wspólnie z nami więc są sami winni tej akcji w 1947 roku Otrzymali dużo lepsze warunki życia Jak im źle to niech jadą do ruskich” (pisownia oryginalna). Wyrażanie takich opinii i publikowanie podobnych treści ma na celu naruszenie godności przedstawicieli mniejszości, zastraszenie, wywołanie poczucia upokorzenia, zagrożenia i gorszości. Podobne komentarze i dyskryminacyjne teksty odnaleźć można także poza internetem. Za przykład może posłużyć ręcznie wykonana i rozpowszechniana w czasie wyborów wójta gminy Uście Gorlickie w 2014 r. ulotka z rysunkiem szubienicy i napisem „Bądź patriotą! Powieś sobie Łemka”, odnoszącymi się do jednej z osób kandydujących w tych wyborach, która była narodowości łemkowskiej.

Sytuacje dyskryminacyjne obejmują również sferę zawodową. Znane są przypadki nierównego traktowanie w procesie zatrudnienia czy w miejscu pracy. Pewną młodą osobę posądzono o kradzież w miejscu pracy tylko dlatego – według jej opinii – że pochodzi z rodziny polsko-łemkowskiej. Ze względu na przynależność etniczną odmawiano też Łemkom przyjęcia na konkretne stanowiska pracy lub nawet nie brano ich kandydatur pod uwagę, mimo wyższych niż u konkurentów kwalifikacji, doświadczenia zawodowego czy osiągnięć. Z gorszym traktowaniem, wyśmiewaniem pochodzenia i ojczystego języka przedstawiciele mniejszości łemkowskiej spotykają się także w miejscach nauki. Kilka lat temu na krzywdzące zachowanie ze strony nauczycieli narażona została uczennica, która zdecydowała się uczyć języka łemkowskiego. Nauczanie tego języka, jako języka mniejszości etnicznej, odbywa się w polskim systemie szkolnym w ramach przedmiotu dodatkowego; dziewczynie zarzucono, że oszukuje, ponieważ ocena z języka łemkowskiego została uwzględniona w średniej, a – w odczuciu pracowników tej szkoły – przedmiot ten nie jest tak istotny jak inne i łatwiej jest uzyskać z niego lepszą ocenę. To przejaw dyskryminacji nie tylko języka mniejszości, którego wartość i prestiż ulegają w ten sposób obniżeniu, lecz także całej grupy, dla której język ów jest jednym z najważniejszych wyznaczników tożsamości.

Doświadczana obecnie przez Łemków dyskryminacja może prowadzić do pojawienia się uczucia strachu przed ujawnieniem swojego pochodzenia etnicznego, może też wywoływać negatywne postawy względem własnego języka, lęk przed posługiwaniem się nim publicznie lub, co gorsza, mówieniem w nim w ogóle oraz uczucie nieufności w stosunku do innych.

DYSKRYMINACJA ŚLĄZAKÓW

Rafał Rzepka

Na samym wstępie chciałbym zaznaczyć, że w pierwszych latach mojego świadomego życia – tj. na tym etapie rozwoju psychofizycznego, kiedy ukonstytuowały się kompleks „ego” (w rozumieniu jungowskim) i samoświadomość – nie miałem tożsamości śląskiej. Wykrystalizowała się ona dopiero w wieku dojrzewania – między gimnazjum a liceum. Jest to istotne w kontekście dalszego opisu moich doświadczeń z dyskryminacją Ślązaków.

Mój kontakt ze śląskością we wczesnym okresie życia ograniczał się do przebywania z moją babcią, dla której językowa mieszanka polsko-śląska była czymś absolutnie normalnym. Dopiero w wieku dojrzewania dostrzegłem, że naturalne przełączanie się między polskim a śląskim przychodzi mi niemal automatycznie; dotyczyło to jednak wyłącznie kontaktów z nią, ponieważ w domu mówiliśmy po polsku. Tak samo było zresztą w szkole podstawowej, gdzie uczono mnie „nienagannej”, „czystej” polszczyzny. Jest to istotne, ponieważ z tego okresu pamiętam postaci dwójki moich kolegów z klasy, Mateusza i Pawła, którzy mieli bardzo silny śląski akcent, a między sobą porozumiewali się – tak jak w domu – po śląsku. Zapadli mi oni w pamięć ze względu na padające na lekcjach języka polskiego i na przerwach uwagi nauczycielki pod kątem ich zachowania, między innymi często formułowane polecenia, by zwracali się oni do nauczycieli po polsku – „jak należy”. Wtedy nie zdawałem sobie w ogóle sprawy, że jestem świadkiem językowej dyskryminacji. Sama śląszczyzna wydawała mi się wtedy czymś niecodziennym, jakąś taką mieszanką polsko-niemiecką, którą z jakiegoś powodu posługuje się część dzieci. Co ciekawe – pamiętam, że dotyczyło to głównie dzieci z rodzin gorzej sytuowanych finansowo bądź z tzw. „problemami”.

W gimnazjum przywiązywałem dużą wagę do historii jako przedmiotu – lubiłem ją. Zawsze byłem ciekaw tego, jak dawniej żyli ludzie. Z uwagi na to zainteresowanie i za namową nauczycieli brałem udział w licznych konkursach historycznych, także tych z wiedzy o regionie. Zacząłem pogłębiać swoją wiedzę, a wraz z nią rozumienie dziejów ziemi, na której mieszkam. Był to właśnie ten moment, kiedy rzeczywistość „przestała mi się spinać”. Moment, w którym:

- tzw. „gwara śląska” przestała kojarzyć mi się wyłącznie z dziewczynkami i chłopczykami ubranymi w ludowe stroje na szkolnych akademiach,

- przestałem utożsamiać Śląsk ze sztucznym województwem śląskim i postrzegać go jako krainę wyniszczoną przez przemysł kopalniany,

- tzw. „powstania śląskie” przestały być dla mnie „narodowowyzwoleńczym ruchem powrotu do macierzy” i uświadomiłem sobie, że historia ziemi, na której żyję, nie zaczęła się w XX wieku.

Innymi słowy – dostrzegłem, że przez cały okres obowiązkowej edukacji żyłem w informacyjnej bańce, budowanej przez państwowy system szkolnictwa. Bańce pełnej mitów, niedopowiedzeń, sfałszowanych danych, ukrywanych faktów i przemilczanych historii. Nazywam ten okres między rokiem 2008 a 2010 moim „wybudzeniem się”. Wtedy zacząłem dostrzegać w dyskursie publicznym rzeczy, które kiedyś mi umykały. Zrozumiałem m.in. sprawę „dziadka z Wehrmachtu”, o którym w 2005 mówiła cała Polska, a który rykoszetem uderzył w Ślązaków jako tych „gorszych”, „niepewnych”. Potem była „zakamuflowana opcja niemiecka” w raporcie Prawa i Sprawiedliwości z 2011 roku: „śląskość jest po prostu pewnym sposobem odcięcia się od polskości i przypuszczalnie przyjęciem po prostu zakamuflowanej opcji niemieckiej”. Wtedy także zacząłem to wszystko notować: wyrok Sądu Najwyższego z 2013 roku w sprawie Stowarzyszenia Osób Narodowości Śląskiej z argumentacją, że „takiego narodu nie ma”; spalenie śląskiej flagi narodowej 11 listopada w 2016 roku; rok 2017 i zakaz mówienia po śląsku w jednej ze śląskich przychodni medycznych; rok 2018 i dewastację śląskojęzycznych witaczy na granicy Siemianowic Śląskich.

Rok 2019 był prawdziwym festiwalem antyśląskich ekscesów. Nielegalne odwołanie dyrektora Muzeum Śląskiego za obiektywną historycznie wystawę, wyrzucenie z TVP realizatora za napis: „Eurovision – Gliwice – Silesia 2019” zamiast „Eurovision – Gliwice – Poland 2019”, uchwalenie budżetu w wysokości 40 milionów złotych na propagandową wystawę „Panteon Górnośląski”, rozwiązanie Regionalnego Instytutu Kultury i powołanie w jego miejsce politycznego Instytutu Myśli Polskiej czy wreszcie przeznaczenie znacznej sumy publicznych pieniędzy na „pociąg powstańczy” gloryfikujący górnośląską wojnę domową.

A potem życie społeczne zamarło, bo zaczęła się pandemia. Jednak nawet lockdown i globalne zagrożenie nie powstrzymały polskich polityczek i polityków od przypomnienia nam, Ślązakom, że jesteśmy dla Polski problemem. I tak w maju i czerwcu staliśmy się ogólnopolskim tematem numer jeden i przedmiotem „hejtu”, „grillowania” czy wyładowywania ogólnospołecznej frustracji wynikającej z wprowadzenia nieprzemyślanych obostrzeń i zasad. Od sugestii internetowych „trolli”, aby Śląsk „zbombardować” po użyte przez ówczesnego ministra porównanie „Śląsk jak Lombardia” – „hejt” zebrał żniwo w postaci zdewastowanych tablic dwujęzycznych czy też masowego odmawiania rezerwacji hotelowych turystom ze Śląska. Dochodziło nawet do sytuacji, w których Ślązaków traktowano niemal jak trędowatych: 2 czerwca jedna z posłanek Prawa i Sprawiedliwości w ostentacyjny sposób założyła maseczkę w trakcie przemowy opozycyjnej posłanki Moniki Rosy ze Śląska. Podkreślić tu należy, że nie sądzę, by te negatywne postawy wobec Ślązaków były motywowane oddolnie lub odzwierciedlały wprost stosunek do nich grupy większościowej. Wydarzenia te potwierdzają raczej, że animozje śląsko-polskie są inspirowane i wzmacniane przez politykę centralną i związane z nią (w przypadku pandemii raczej niezaplanowane) działania, z jednej strony odzwierciedlające długofalową strategię asymilacji Ślązaków, z drugiej zaś podkreślające ich nacechowaną pejoratywnie odrębność, co w efekcie prowadzi do konfliktów na tle etnicznym i tożsamościowym. My, na Śląsku, zmagamy się z efektami tej polityki od lat – niemal na co dzień. Niestety, bez gruntownej, trwałej i daleko posuniętej zmiany społecznej nastawionej na budowę świadomego i otwartego społeczeństwa obywatelskiego, nie widzę w przyszłości możliwości poprawy sytuacji zarówno Ślązaków, jak i Polaków.

JAK PROWADZIĆ WARSZTATY ANTYDYSKRYMINACYJNE

Katarzyna Zaleska, Justyna Majerska-Sznajder

Po zapoznaniu się z częścią teoretyczną dotyczącą dyskryminacji oraz perspektywą wewnętrzną przedstawicieli mniejszości etnicznych otrzymujesz pakiet inspiracji do opracowania warsztatów antydyskryminacyjnych. Zajęcia są kierowane do dzieci w wieku szkolnym (10–15 lat) należących do grup większościowych. Działania te mogą być przeprowadzone w ciągu roku szkolnego na godzinach wychowawczych, spotkaniach kółek i grup zainteresowań itp.

Cel warsztatów

- zapoznanie się z różnorodnością etniczną Polski;

- wprowadzenie pojęcia dyskryminacji oraz wyróżnienie jej typów;

- uświadomienie mechanizmu prowadzącego do zachowań dyskryminacyjnych;

- wywołanie emocjonalnej reakcji na sytuację wykluczenia;

- podjęcie próby wypracowania indywidualnych metod przeciwdziałania dyskryminacji w życiu codziennym dla poszczególnych grup mniejszościowych.

Czas trwania: 90 minut (w bloku lub z podziałem na zajęcia 45-minutowe).

Proponowane metody

Z uwagi na to, że warsztaty są skierowane do dzieci nienależących do mniejszości etnicznych, składają się z dwóch części. Pierwsza ma na celu przekazanie informacji na temat poszczególnych grup etnicznych. To, czy będą to podstawowe informacje dotyczące wszystkich mniejszości etnicznych w Polsce, czy tylko jednej, należy dostosować do potrzeb grupy uczestników, ich wieku, poziomu wiedzy ogólnej oraz innych warunków indywidualnych. Jeśli istnieje taka potrzeba, należy też utrwalić wiedzę dotyczącą definicji i rodzajów dyskryminacji. Odradzamy metody podawcze typu: pogadanka, prezentacja lub wykład, z których nauczyciele korzystają najczęściej, i które są rutynowym elementem podobnych działań. Proponujemy, aby tekst zawierający podstawowe informacje o konkretnej grupie lub grupach mniejszościowych podzielić na tyle części, ilu jest uczestników zajęć i opatrzyć go instrukcją, w którym momencie dana osoba ma odczytać go na głos. Można wprowadzić elementy ruchowe (np. „Gdy padnie słowo »rewitalizacja«, wstań i odczytaj pierwszy akapit”). Powyższa technika pozwala skupić uwagę na zadaniu i powoduje, że wszyscy uczestnicy są zaangażowani do końca i wysłuchują wszystkich informacji.

Druga część warsztatów składa się z trzech zadań pozwalających na doświadczenie mechanizmu dyskryminacji w kontrolowanych warunkach.

Zadanie ze zbiorami

Na kartkach uczniowie rysują cztery kształty, w które wpisują dowolną liczbą określeń. Pierwszy kształt symbolizuje grupy zainteresowań, z którymi utożsamia się dziecko, np. tiktoker, fan powieści fantasy, fanka K-popu, humanista itp. Kolejny kształt symbolizuje grupy, do których należy ze względu na cechy przyrodzone, np. bruneci, kobiety, słabowidzący, wysocy, leworęczni itp. Trzeci kształt to grupy podzielające dane wartości, np. ceniący przyjaźń czy wartości rodzinne, tolerancyjni, esteci itp. Ostatni kształt dotyczy kwestii tożsamościowych: Polacy, Europejczycy, Ślązacy – można poruszyć tu kwestie wyznania.Kiedy rysunki są gotowe, osoba prowadząca warsztaty zbiera prace i odczytuje przykłady. Uczestnicy, którzy utożsamiają się z daną grupą, wstają.

Ewaluacja może przebiec następująco: osoba prowadząca zadaje pytania, np.: „Jak się czuliście, gdy staliście sami, a jak, kiedy stali prawie wszyscy?” „Czy odkryliście w czasie tego ćwiczenia, że nie pomyśleliście o różnych grupach, do których należycie?” „Dlaczego, mimo że nazwy danych grup znalazły się na kartkach, nie wszyscy, którzy je napisali, wstali?”

Zadanie należy zakończyć podsumowaniem dotyczącym poczucia wstydu, dopasowywania się do większości, konfliktów na tle różnic zaczynających się od poziomu zainteresowań, poprzez kwestie przyrodzone oraz przekonania, na tożsamości kończąc.

Zadanie z fałszywymi danymi

Osoba prowadząca zajęcia prosi uczestników, aby podrapali się po policzku. Gdy grupa spełni prośbę, zapisuje na tablicy, ile osób podrapało policzek prawy, a ile lewy, i rozpoczyna dyskusję na temat tego, czy ta różnica ma jakieś znaczenie. Następnie odczytuje sfabrykowany przez siebie raport z wynikami najnowszych badań „amerykańskich psychologów”, z którego wynika, że osoby, które podrapały policzek (i tu pada strona, której wynik na tablicy jest mniejszy), mają tendencje do popadania w nałogi, są mniej odpowiedzialne, częściej tracą kontrolę nad emocjami, popadają w konflikty, co wpływa na ich ścieżki zawodowej kariery, gdyż trudniej przychodzi im awansować i utrzymać się na stanowisku. Raport należy zmodyfikować, dostosowując do wieku i rozwoju emocjonalnego dzieci. Następnie należy przeprowadzić rozmowę dotyczącą odczuć względem tych wyników. Po wszystkim trzeba wyjaśnić, że to nieprawda i badania zostały wymyślone.

Ewaluacja ma podkreślić, że celem tego zadania było uświadomienie działania mechanizmu dyskryminacji, oraz łatwości, z jaką niektórzy wierzą w informacje podawane z pozycji eksperta, które niejednokrotnie wzmacniają zachowania klasyfikowane jako dyskryminacja pośrednia i bezpośrednia.

To dobry moment na przeprowadzenie tzw. „burzy mózgów” mającej na celu próbę wypracowania metod walki z dyskryminacją. Punktem wyjściowym stają się przykłady grup mniejszościowych, które pojawiły się w trakcie zadania.

Burza mózgów metodą „warstwową”

W tej wersji dzielimy grupę na zespoły. Każda z osób otrzymuje wcześniej przygotowaną tabelę z trzema kolumnami i wpisuje trzy pomysły na rozwiązanie problemu – każdy w osobnej kolumnie. Nie powinny to być tylko zdawkowe hasła, a raczej krótkie zdania. Później kartka trafia do osoby po lewej stronie, która ma za zadanie dopisać w kolejnych wierszach nowe pomysły lub ulepszyć pomysły sąsiada. Kartki obiegają zespół, dopóki nie wrócą do pierwotnych właścicieli.

Zadanie wzmacniające grupę

Osoba prowadząca warsztaty prosi uczestników, by stanęli obok siebie trzymając się za ręce. Ich zadaniem jest utrzymanie łańcucha z rąk. Następnie osoba prowadząca odczytuje z kart pracy z zadania nr 1 nazwy grup, z którymi utożsamiają się uczestnicy i wydaje komendy: „Krok w tył, przód, w lewo, prawo”. W którymś momencie łańcuch będzie pękał lub zostanie przerwany. Następuje rozmowa o tym, czy utrzymanie łańcucha było warte tych wysiłków i czy wpływało na komfort wykonywania następnych poleceń; jej celem jest poruszenie kwestii indywidualizmu i wsparcia grupy.

Stygmatyzacja związana z COVID-19: doświadczenia mniejszości

Michał Bilewicz

Stygmatyzacja społeczna związana z COVID-19 stała się w ostatnim czasie tematem wielu prac i analiz badaczy społecznych. Samo zjawisko jest też przedmiotem troski Światowej Organizacji Zdrowia, która definiuje to zjawisko jako stygmatyzację „powstałą na skutek negatywnych skojarzeń łączących osoby lub grupy osób posiadających wspólne cechy charakterystyczne z konkretną chorobą”. W opracowanym przez Światową Organizację Zdrowia informatorze czytamy dalej: „Obecna epidemia COVID-19 wywołała stygmatyzację społeczną oraz zachowania dyskryminujące wobec osób o określonym pochodzeniu etnicznym, a także tych, które postrzegane są jako osoby, które mogły mieć kontakt z wirusem”[66].

Stygmatyzacja związana z epidemią COVID-19 została zaobserwowana praktycznie na całym świecie – w Indiach, Meksyku i Egipcie wskazywano na stygmatyzację pracowników ochrony zdrowia oraz ich otoczenia[67], w Egipcie stwierdzono ponadto uprzedzenia wobec osób pochodzących z Azji i członków mniejszości religijnych[68], zaś w Stanach Zjednoczonych zauważono liczne praktyki stygmatyzujące mniejszość chińską i innych mieszkańców Azji Wschodniej[69].

Zjawisko stygmatyzacji społecznej związanej z COVID-19 w szczególny sposób uderza w mniejszości, nie tylko te, które w odbiorze społecznym były związane z samą epidemią. Wiele badań dotyczących stresu patogenowego wskazuje, że w sytuacji zagrożenia wirusami, bakteriami czy pasożytami wzrasta poziom uprzedzeń wśród grup większościowych[70]. Narażenie na patogeny wzmaga poziom autorytaryzmu oraz witalizmu moralnego (wizji świata jako walki dobra ze złem), które przekładają się na niższy poziom tolerancji wobec mniejszości oraz osób postrzeganych jako zagrożenie dla spoistości narodowej[71].

Również w Polsce w czasie epidemii COVID-19 media wielokrotnie donosiły o atakach na osoby pochodzące z Azji Wschodniej (np. szeroko omawiana napaść na Wietnamkę w Łukowie[72]), z ogromną niechęcią spotykali się też Ślązacy[73]. Stowarzyszenie „Nigdy Więcej” opracowało wręcz „Brunatną Księgę” czasu epidemii, w której zaprezentowano długą listę aktów dyskryminacji i przemocy etnicznej na tle COVID-19 w Polsce, której ofiarą padali m.in. Indonezyjczycy, Chińczycy, Żydzi, Ukraińcy, Romowie, Włosi i osoby nieheteroseksualne.

W ramach projektu LCure postanowiliśmy zbadać skalę doświadczenia stygmatyzacji związanej z COVID-19 wśród kilku mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce (Ślązacy, Łemkowie, Kaszubi, Wilamowianie), jak również możliwe psychiczne i behawioralne konsekwencje takiej stygmatyzacji. W szczególności chcieliśmy zbadać, w jakim stopniu doświadczenie stygmatyzacji w czasie epidemii COVID-19 może przekładać się na pogorszenie stanu zdrowia psychicznego (m.in. na obniżenie dobrostanu psychicznego, reakcje lękowe), jak również na dezadaptacyjne reakcje w czasie samej pandemii (np. zachowania tezauryzatorskie, polegające na nadmiernym gromadzeniu towarów, i eksploatatywne, polegające na wykorzystywaniu obostrzeń związanych z zagrożeniem epidemicznym zamiast racjonalnego stosowania się do nich, powielanie teorii spiskowych). Liczne badania wskazują bowiem, że doświadczenie wiktymizacji (bycie ofiarą przemocy i prześladowań) przekłada się na spadek zaufania, który z kolei może owocować dezadaptacyjnymi zachowaniami w czasie zagrożenia epidemicznego oraz zwiększoną wiarą w teorie spiskowe[74].

Jako wskaźniki stygmatyzacji związanej z COVID-19 przyjęliśmy:

- kontakt z komentarzami sugerującymi, że dana grupa odpowiada za rozpowszechnianie się koronawirusa,

- doświadczenie gorszego traktowania w czasie epidemii oraz

- doświadczenie bycia traktowanym jako zagrożenie.

Analiz nie przeprowadziliśmy na mniejszości wilamowskiej z powodu zbyt mało licznej próby w badaniu.

Rozkłady odpowiedzi sugerują, że poziom stygmatyzacji związanej z COVID-19 znacząco różnił się pomiędzy badanymi grupami. O ile w wypadku Łemków stygmatyzacja była wyjątkowo rzadka (1% badanych wskazywało na doświadczenia dyskryminacji związanej z epidemią, a mniej niż 5% spośród badanych Łemków wskazywało, że czuli się w czasie epidemii traktowani jak zagrożenie), to nieco wyższe poziomy stygmatyzacji zaobserwowano wśród Kaszubów, a znacznie wyższe u Ślązaków.

Wykres 11. Skala stygmatyzacji ze względu na COVID-19 wśród Łemków. Rozkłady odpowiedzi z agregacją odpowiedzi pozytywnych (4–7 w skali siedmiopunktowej, gdzie 7 oznaczało „zdecydowanie się zgadzam”) oraz negatywnych (1–3 w skali siedmiopunktowej, gdzie 1 oznaczało „zdecydowanie się nie zgadzam”)

Wśród badanych przez nas Kaszubów 5% deklarowało, że spotkało się z komentarzami sugerującymi, że Kaszubi są odpowiedzialni za rozprzestrzenianie się koronawirusa. Podobny odsetek doświadczył niesprawiedliwego traktowania w czasie epidemii. Prawie 6% badanych Kaszubów odnosiło w czasie epidemii wrażenie, że większość etniczna traktuje ich jako zagrożenie.

Wykres 12. Skala stygmatyzacji ze względu na COVID-19 wśród Kaszubów. Rozkłady odpowiedzi z agregacją odpowiedzi pozytywnych (4–7 w skali siedmiopunktowej, gdzie 7 oznaczało „zdecydowanie się zgadzam”) oraz negatywnych (1–3 w skali siedmiopunktowej, gdzie 1 oznaczało „zdecydowanie się nie zgadzam”)

Najsilniejszy poziom stygmatyzacji na tle COVID-19 zaobserwowaliśmy w wypadku Ślązaków. Może to być związane z faktem, że wiosną 2020 Śląsk zmagał się z falą zachorowań, a w mediach szeroko rozpisywano się o zakażeniach w śląskich kopalniach. Z komentarzami sugerującymi odpowiedzialność Ślązaków za epidemię spotkało się 64% badanych przez nas Ślązaków, 68% czuło się traktowanych jako zagrożenie, a 44% narzekało na zachowania dyskryminujące ze strony polskiej większości.

Wykres 13. Skala stygmatyzacji ze względu na COVID-19 wśród Ślązaków. Rozkłady odpowiedzi z agregacją odpowiedzi pozytywnych (4–7 w skali siedmiopunktowej, gdzie 7 oznaczało „zdecydowanie się zgadzam”) oraz negatywnych (1–3 w skali siedmiopunktowej, gdzie 1 oznaczało „zdecydowanie się nie zgadzam”)

Następnie postanowiliśmy sprawdzić następstwa stygmatyzacji ze względu na COVID-19. W tym celu przeprowadziliśmy serię wielokrotnych analiz regresji, w których kontrolowaliśmy wcześniejsze doświadczenia dyskryminacji (mierzone podskalą dyskryminacji ze skali Acculturation Stress Inventory). Zmienna ta była wprowadzana w pierwszym kroku analizy regresji, a w drugim kroku dodaliśmy doświadczenie specyficznej stygmatyzacji ze względu na COVID-19. Dzięki temu mogliśmy sprawdzić, na ile sytuacja epidemii koronawirusa powodowała pogorszenie stanu psychicznego i dezadaptacyjne zachowania w czasie epidemii, niezależnie od wcześniejszych doświadczeń dyskryminacji. Analizy tego typu przeprowadziliśmy na badanych z mniejszości śląskiej oraz kaszubskiej. Wynika to z faktu, że – jak zauważono powyżej – doświadczenia stygmatyzacji ze względu na COVID-19 wśród Łemków były zbyt rzadkie, by wprowadzić je do modelu jako zmienną wyjaśniającą; liczba ankiet pozyskanych wśród Wilamowian nie była z kolei wystarczająco liczna do przeprowadzenia analizy statystycznej.

Tabela 5. Wpływ stygmatyzacji ze względu na COVID-19 na zachowania oraz przekonania dotyczące epidemii i na miary zdrowia psychicznego w próbie Kaszubów. Wyniki dla drugiego kroku analizy regresji wielokrotnej (przy kontroli statycznej wcześniejszych doświadczeń dyskryminacji)

dobrostan psychiczny

teorie spiskowe na temat COVID

zachowania tezauryzatorskie

zachowania eksploatatywne

zespół lęku uogólnionego

wcześniejsze doświadczenia dyskryminacji

–0,04

0,04

0,14**

0,04

0,07

stygmatyzacja związana z COVID-19

–0,14**

0,17**

0,15**

0,15***

0,15***

R^2

0,02***

0,03***

0,06***

0,03***

0,04***

Analizy regresji przeprowadzone na próbie Kaszubów wykazały, że stygmatyzacja ze względu na COVID-19 istotnie obniża dobrostan psychiczny Kaszubów oraz prowadzi do wzrostu reakcji lękowych w czasie epidemii (mierzonych skalą GAD, czyli zespołu lęku uogólnionego). W badaniach społeczności kaszubskiej zauważyliśmy też, że badani, którzy doświadczyli stygmatyzacji ze względu na COVID-19, częściej przyznawali się do zachowań dezadaptacyjnych w czasie epidemii (np. nadmiernego gromadzenia żywności i podstawowych produktów czy wykorzystywania zasad izolacji społecznej do realizacji własnych celów). Są to zachowania lękowe typowe w czasie epidemii, powiązane z nieufnością do regulacji proponowanych przez władze i instytucje publiczne. Poza tym osoby doświadczające w większym stopniu stygmatyzacji ze względu na COVID-19 częściej wyznają teorie spiskowe na temat koronawirusa, traktujące go np. jako narzędzie walki politycznej służące do zdobycia władzy nad światem. Nie stwierdziliśmy istotnych statystycznie związków stygmatyzacji ze względu na COVID-19 z racjonalnymi zachowaniami ochronnymi w czasie epidemii.

Tabela 6. Wpływ stygmatyzacji ze względu na COVID-19 na zachowania oraz przekonania dotyczące epidemii i na miary zdrowia psychicznego w próbie Ślązaków. Wyniki dla drugiego kroku analizy regresji wielokrotnej (przy kontroli statycznej wcześniejszych doświadczeń dyskryminacji)

zachowania ochronne

zachowania tezauryzatorskie

zespół lęku uogólnionego

wcześniejsze doświadczenia dyskryminacji

–0,04

0,03

0,11*

stygmatyzacja związana z COVID-19

0,14**

0,12*

0,08

R^2

0,01**

0,02**

0,03***

W wypadku Ślązaków zauważyliśmy, że o ile doświadczenie stygmatyzacji ze względu na COVID-19 nie przekłada się na pogorszenie dobrostanu czy wzrost lęku, to stygmatyzacja ma po części podobne jak u Kaszubów konsekwencje dla działań wobec epidemii. Osoby doświadczające stygmatyzacji częściej deklarowały zachowania tezauryzatorskie (nadmierne gromadzenie produktów w związku z epidemią). Z drugiej strony doświadczenie stygmatyzacji przekładało się też na częstsze zachowania ochronne (noszenie masek, dystans społeczny itp.). W wypadku Ślązaków doświadczenia dyskryminacji prowadziły więc do zróżnicowanych zachowań związanych z epidemią COVID-19, zarówno tych adaptacyjnych, jak i dezadaptacyjnych.

ŚLĄZACY PODCZAS PANDEMII COVID-19

Bartłomiej Wanot (Bartłůmjej Wanot)

Choć zabrzmi to dziwnie, powiedzieć można, że pandemia koronawirusa otworzyła Ślązakom mnóstwo nowych możliwości. Przeniesienie niemal całej ludzkiej aktywności w świat cyfrowy sprawiło, że również Ślązacy w bardziej zorganizowany sposób zaczęli działać w internecie. Zaowocowało to kilkoma debatami online (np. na temat spuścizny po Kazimierzu Kutzu), inauguracją śląskojęzycznego teleturnieju „Co? Kaj? Kej?” czy zwiększoną aktywnością w edytowaniu śląskiej Wikipedii.

Nie oznacza to jednak, że wszystko rysowało się w jasnych barwach. Bardzo dotkliwym dla Ślązaków ograniczeniem związanym z pandemią było zamknięcie granic. Mieszkańcy południa Górnego Śląska, od stu lat sztucznie rozdzielonego granicą państwową na Olzie, wciąż podtrzymują kontakty osobiste, rodzinne, biznesowe czy zawodowe, a uniemożliwienie im wyjazdu do pracy, znajomych czy na zakupy – które to wyjazdy od wstąpienia Polski i Republiki Czeskiej do strefy Schengen były prostą oczywistością – dla wielu stało się szokiem.

Ponadto już na początku pandemii, kiedy z powodu masowych testów przesiewowych organizowanych w kopalniach województwo śląskie konsekwentnie pozostawało „liderem” pod względem liczby wykrytych zakażeń, przez Polskę przelała się fala antyśląskiego „hejtu”. Część internetowych komentatorów wyrażała swoją niechęć wobec ludności Śląska: „Wszystko przez pierdolonych węglojadów”, „Śląskość to nienormalność”, część próbowała wyjaśnić zjawisko, odwołując się do stereotypów: „Hanysy, jak wiadomo, nie lubią myć rąk (...), dlatego hanyski Śląsk choruje, a pobliskie wyższe kulturowo i cywilizacyjnie Zagłębie ma znikomą ilość przypadków”, niektórzy zaś proponowali rozwiązania problemu: „Zamknąć Śląsk do cholery!!!” lub bardziej radykalne: „A nie prościej byłoby ich zbombardować?”, „Otoczyć ich murem, czołgi na ulice i pilnować, żeby żaden hanys nie uciekł”.

„Hejt” dotyczył nie tylko internetu; w realnym świecie odnotowano przypadki odmowy świadczenia usług (np. zakwaterowania w miejscowościach wypoczynkowych) osobom ze śląskim akcentem czy z tablicami rejestracyjnymi z województwa śląskiego, zdarzały się również przypadki przebijania opon „śląskim” samochodom.

Sytuacja pandemiczna bardzo mocno zachwiała naturalnymi kanałami komunikacji w języku śląskim. Zauważalna jest na przykład tendencja do używania śląszczyzny w mowie, ale unikania jej w piśmie (ze względu na brak pełnej kodyfikacji czy niższy status), przez co bardzo często młodzi ludzie, chociaż na lekcjach, na których korzystali z polskojęzycznych podręczników, częściej używali języka urzędowego, na przerwach rozmawiali ze sobą po śląsku. Przejście na nauczanie zdalne zniszczyło moment międzylekcyjnej przerwy jako okazji do rozmów, a uczniowie, zmuszeni do rozmów przede wszystkim przez pisemne komunikatory internetowe, nie przełączali się na kod śląski. Tym bardziej zanikły kontakty podwórkowe jako naturalne środowisko komunikacji w lokalnym języku.

Kompletnie zniknęło wiele tradycji i rytuałów, które łączyły lokalne społeczności, zwłaszcza ich starszych członków. Nie umawiano się na wspólne szkubańy pjyrzo, nie grano w piwiarniach w skata. Piłkarskie stadiony, które często (np. w Chorzowie) były nieformalnymi ośrodkami krzewienia śląskiej odrębności, zostały zamknięte.

STYGMATYZACJA W MEDIACH POLSKICH

Szymon Gruda, Joanna Maryniak

Liczne przykłady dyskryminacyjnych i przemocowych wypowiedzi i zachowań wobec członków mniejszości etnicznych w pierwszych miesiącach epidemii COVID-19 w Polsce zarejestrowali członkowie i członkinie Stowarzyszenia „Nigdy Więcej” w publikacji Wirus nienawiści: „Brunatna Księga” czasu epidemii (Warszawa 2020). W tym czasie w artykułach prasowych i wypowiedziach medialnych powtarzały się wypowiedzi łączące z zagrożeniem epidemiologicznym osoby pochodzące z Azji Wschodniej (mimo faktu, że wirus SARS-CoV-2 był już wówczas od pewnego czasu obecny w Europie). Wśród powtarzających się wątków wymienić można przywoływanie stereotypów dotyczących tradycji kulinarnych krajów regionu (w szczególności mitu, jakoby źródłem pierwszego zakażenia nowym koronawirusem miała być potrawa z nietoperza), jak również teorie spiskowe dotyczące rzekomego sztucznego charakteru wirusa, mającego jakoby być bronią biologiczną opracowaną na zlecenie rządu ChRL-D. Wypowiedzi te, przekładające się na realne akty dyskryminacji i przemocy, pojawiały się nawet w mediach tzw. „głównego nurtu”, nie stroniła od nich również część polityków i urzędników państwowych.

W mniejszym nasileniu obecne były, przede wszystkim w telewizji publicznej, wypowiedzi insynuujące związek między sytuacją epidemiologiczną w krajach Europy Południowej, w Niemczech i w Szwecji a obecnością uchodźców i migrantów z krajów Bliskiego Wschodu. Niewielki zasięg, w dużej mierze ograniczony do mediów o profilu skrajnie prawicowym, miały wypowiedzi łączące zagrożenie epidemiczne z Żydami – szczególnie w kontekście różnorodnych teorii spiskowych – oraz osobami LGBT+.

W okresie od maja do sierpnia 2020 r. relacje medialne były zdominowane przez doniesienia o ogniskach zakażeń na terenie województwa śląskiego. Nie brakowało wówczas rzetelnych informacji zwracających uwagę na gęstość zaludnienia, obecność wielkich zakładów przemysłowych i – zwłaszcza – na skoncentrowanie testów na grupach osób o podwyższonym ryzyku zakażenia jako na przyczyny większej liczby potwierdzonych przypadków COVID-19 w tym regionie. Zdarzały się jednak również narracje o charakterze stygmatyzującym, m.in. nieprawdziwe doniesienia o rządowych planach zamknięcia granic województwa; także w tekstach o ogólnie wyważonym charakterze pojawiały się potencjalnie stygmatyzujące sformułowania, np. głoszące, że „Śląsk jest odpowiedzialny” za znaczny odsetek zachorowań, albo że pandemia w Polsce kończyłaby się, „gdyby nie Śląsk”. Sporadycznie przytaczano też wypowiedzi osób publicznych obarczające winą za sytuację epidemiologiczną w regionie lokalną kulturę i stereotypowe cechy Ślązaków, m.in. kulturę spotkań towarzyskich czy rzekome nieprzestrzeganie zasad higieny. Również w tym przypadku dochodziło do aktów dyskryminacji, a nawet przemocy – przede wszystkim słownej przemocy w komentarzach w serwisach społecznościowych i informacyjnych – wobec górników, Ślązaków i mieszkańców województwa śląskiego w ogóle.

Obok wymienionych powyżej trendów sporadycznie pojawiały się w artykułach prasowych sformułowania potencjalnie stygmatyzujące wobec innych grup mniejszościowych. Na przykład w lipcu 2020 roku jeden z największych polskich portali internetowych zamieścił artykuł dotyczący uratowania przez maltańską straż przybrzeżną 94 uchodźców z krajów Afryki; artykuł opatrzony został niefortunnym tytułem: „Uchodźcy dostali się do Europy. Większość ma koronawirusa”.

STYGMATYZACJA MNIEJSZOŚCI W CZASIE PANDEMII:

WNIOSKI I REKOMENDACJE

Michał Bilewicz, Szymon Gruda, Joanna Maryniak

W czasie kryzysu epidemicznego niektóre spośród polskich mniejszości narodowych doświadczyły stygmatyzacji ze względu na COVID-19, zaś u innych doświadczenia takie były niezwykle rzadkie. W wypadku Kaszubów – oraz częściowo w wypadku Ślązaków – zauważyliśmy poważne negatywne konsekwencje u osób doświadczających stygmatyzacji w związku z COVID-19, choć w wypadku Kaszubów doświadczenia takie były stosunkowo rzadkie. Osoby doświadczające stygmatyzacji częściej reagowały na epidemię w sposób paniczny (np. gromadząc produkty żywnościowe, co mogło zagrozić łańcuchom dostaw), częściej wierzyły w teorie spiskowe dotyczące koronawirusa; czasem doświadczenia takie odbijały się też na ich dobrostanie. Warto tu dodać, że zbliżone konsekwencje zaobserwowaliśmy również badając ludność rdzenną w Meksyku – tam również stygmatyzacja ze względu na COVID-19 prowadziła do obniżenia dobrostanu, pogorszenia zdrowia psychicznego i zachowań dezadaptacyjnych. Przeciwdziałanie stygmatyzacji ze względu na COVID-19 jest zatem warunkiem dobrego funkcjonowania grup mniejszościowych w czasie epidemii.

Ograniczenie stygmatyzacji związanej z chorobami nie jest trudne – wystarczy skuteczna komunikacja, zarówno na poziomie państwa (instrukcje dla urzędników i służb zajmujących się ograniczaniem skali epidemii), jak i na poziomie mediów (poradniki typu „stylebook” dla prasy czy mediów elektronicznych, określające sposób pisania o kwestiach etniczności i o problemach zdrowia publicznego). W regionach zamieszkiwanych przez duże skupiska mniejszości etnicznych czy narodowych warto uwrażliwić nauczycieli pracujących z młodzieżą. W pracy z uczniami powinni oni podkreślać, że epidemia ma charakter uniwersalny, a żadna z konkretnych grup mniejszościowych nie jest bardziej narażona na zakażenie się chorobą, a tym bardziej nie ma większych zdolności do jej transmisji. W ten sposób skala stygmatyzacji związanej z chorobą może zostać znacząco ograniczona.

W sytuacji kryzysu epidemiologicznego rzetelne informowanie społeczeństwa o zagrożeniach zdrowia jest kluczową rolą mediów. Sytuacje kryzysowe często prowadzą do wzrostu ksenofobicznych postaw i zachowań; konieczne jest więc zwracanie szczególnej uwagi na to, by nie podsycać takich nastrojów. W podobnych okolicznościach wyjątkowo ważne jest niepowielanie stereotypów dotyczących grup mniejszościowych oraz niestosowanie sformułowań mogących powodować zarówno poczucie krzywdy wśród członków tych grup, jak i stygmatyzację czy nieufność ze strony większości.

Członkowie grupy większościowej mogą nie zdawać sobie sprawy, że używane przez nich sformułowania często wpisują się w istniejące, choć czasem nieświadome, uprzedzenia i wzmacniają je; dlatego w przypadku dziennikarzy nieodzowne jest zapoznanie się z problematyką dotyczącą danej mniejszości i form stygmatyzacji, z którymi się ona spotyka. Należy szczególnie zalecić stosowanie preferowanych przez członków grupy mniejszościowej nazw własnych, ich pisowni (w języku polskim dużą literą w przypadku grup samoidentyfikujących się jako narodowości) lub transliteracji, unikanie określeń obarczonych negatywnymi konotacjami, przestarzałych czy nieprecyzyjnych, rozpoznanie wewnętrznych rozróżnień i podgrup. Dobrym źródłem takiej wiedzy są teksty publikowane w mediach tradycyjnych i społecznościowych przez samych członków mniejszości.

Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia do określenia patogenów i wywoływanych przez nie chorób należy używać neutralnego nazewnictwa. Nie należy określać ich za pomocą odniesienia do krajów czy regionów, w których po raz pierwszy zostały zidentyfikowane, ponieważ prowadzić to może do stygmatyzacji mieszkańców i osób pochodzących z tych obszarów. Inne dotyczące wypowiedzi medialnych rekomendacje tej samej organizacji zwracają uwagę na unikanie określeń uprzedmiotawiających osoby chorujące (takich jak „przypadki” czy „ofiary”) albo konotujących je jako zagrożenie („nosiciele”, „osoby podejrzane o bycie zarażonymi”, „przenoszące” czy „zarażające”). Instrukcje dla mediów powinny podkreślać zalecenie, by chorób epidemicznych o zasięgu globalnym nie wiązać z konkretnymi regionami. Zamiast „choroba chińska”, „wirus z Wuhan”, „wirus z Azji” lepiej używać właściwych określeń danej choroby, takich jak „koronawirus SARS-CoV-2”, „zespół ciężkiego ostrego zespołu oddechowego”, „choroba COVID-19”. Choć zalecenia te nie dotyczą wyłącznie członków mniejszości, ich przestrzeganie jest w tym przypadku szczególnie ważne ze względu na wyjątkowe narażenie na stygmatyzację i wtórną wiktymizację grup mniejszościowych, często szczególnie narażonych na zdrowotne, społeczne i ekonomiczne skutki zagrożeń epidemiologicznych.

Języki mniejszościowe w Polsce i ich użytkownicy:

diagnozy, wyzwania oraz strategie wsparcia i rewitalizacji

Justyna Olko, Joanna Maryniak, Magdalena Skrodzka, Bartłomiej Chromik

Wbrew rozpowszechnionym wyobrażeniom Polska nie jest krajem jednorodnym językowo i to nie tylko z powodu obecności migrantów. Obecnie na terytorium naszego kraju używa się co najmniej 17 rdzennych języków i odmian językowych, choć w stosunku do stanu sprzed II wojny światowej ta liczba skurczyła się o ponad połowę[75]. Po roku 1945 w reżimie komunistycznym użytkownicy języków lokalnych stali się w dużej mierze „niewidzialni” (a raczej: niesłyszalni) i zostali poddani długotrwałej polityce asymilacyjnej. Mimo zmian w polityce językowej po 1989 roku nadal nie wszystkie języki mniejszościowe używane na terytorium naszego kraju są oficjalnie uznane przez państwo. Kluczowym aktem prawnym w tym zakresie jest Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym[76].

W odróżnieniu od dziewięciu mniejszości narodowych (białoruskiej, czeskiej, litewskiej, niemieckiej, ormiańskiej, rosyjskiej, słowackiej, ukraińskiej i żydowskiej), ustawa definiuje mniejszości etniczne jako grupy, które nie utożsamiają się z innym współczesnym narodem zorganizowanym we własnym państwie. Status mniejszości etnicznych uzyskały w tym akcie prawnym mniejszości: karaimska, łemkowska, romska i tatarska. Wedle ustawy mniejszość etniczna „w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją” (a więc język jest tylko opcjonalnym kryterium) i „dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji”. Jednym z kryteriów jest również fakt zamieszkiwania „obecnego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat”. Taki sposób definiowania statusu „mniejszości”, narzucony odgórnie przez państwo, powoduje, że grupy etniczne chcące ubiegać się o oficjalny status muszą wykazać, że spełniają warunki wyszczególnione w ustawie. Ich własne kryteria wyodrębniania grupy i przynależności do niej oraz specyficzne aspekty tożsamości nie są natomiast w tym procesie w ogóle brane pod uwagę.

O ile język nie jest absolutnie kluczowy dla wyodrębnienia mniejszości etnicznych, o tyle zawarta w ustawie definicja języka regionalnego zasługuje na uwagę. Otóż jest to język „tradycyjnie używany na terytorium danego państwa przez jego obywateli, którzy stanowią grupę liczebnie mniejszą od reszty ludności tego państwa” oraz „różni się od oficjalnego języka tego państwa; nie obejmuje to ani dialektów oficjalnego języka państwa, ani języków migrantów”. Problem polega na tym, że nie istnieją naukowe, ścisłe kryteria odróżniania „języka” i „dialektu”. Ustawodawcy nie uwzględnili faktu, że z socjolingwistycznego punktu widzenia język urzędowy jest jedynie „dialektem”, który został uprzywilejowany i uznany za „język standardowy”, czasem w efekcie dodatkowo i w sposób sztuczny wprowadzanej standaryzacji. W bardzo prosty sposób problem rozróżniania „języków” i „dialektów” ujął dekady temu Max Weinreich: A szprach iz a dialekt mit an armej un flot („Język jest dialektem z armią i flotą”). W praktyce są to więc często decyzje czysto polityczne. Na przykład na Bałkanach, po rozpadzie Jugosławii, nowopowstałe państwa zaczęły rozwijać własne języki standardowe. Względna jest też kwestia bezwzględnego rozróżnienia germańskich języków Skandynawii. Choć literackie odmiany duńskiego, szwedzkiego i norweskiego są wzajemnie zrozumiałe, to uznaje się je powszechnie za osobne języki[77]. Wobec takiego braku kryteriów lingwistycznych decydujących o uznaniu danej mowy za język lub dialekt ważny głos powinna mieć sama społeczność używająca danego języka.

Ideologia dzieląca kontinua językowe na „języki” i „dialekty” jest oczywiście bardzo rozpowszechniona – tak dalece, że właśnie te argumenty wykorzystano w lutym 2021 roku w projekcie stanowiska rządu opiniującego negatywnie zmiany w ustawie o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym mające na celu nadanie „etnolektowi śląskiemu statusu języka regionalnego”[78]. Autorzy tegoż tekstu w sposób sztywny i anachroniczny zdefiniowali pojęcia „języka”, „dialektu” i „gwary”; oparli się przy tym na wydanych książkowo skryptach uniwersyteckich – głównie na książce Wstęp do językoznawstwa[79], która jest zapisem wykładów dla pierwszego roku polonistyki UW z lat 1999–2001 – ignorując istnienie licznych publikacji naukowych wskazujących na potrzebę zupełnie innego spojrzenia na dialektologię i języki lokalne. W efekcie stanowisko rządu kwestionuje istnienie „odrębnego języka śląskiego” i uznaje go wyłącznie za dialekt języka polskiego.

Dodatkowo stanowisko to przestrzega przed uznaniem języka śląskiego za język regionalny, twierdząc, że może to „spowodować podobne oczekiwania u przedstawicieli innych grup regionalnych, chcących pielęgnować swoje lokalne »języki« (gwary, dialekty), np. mieszkańców Wilamowic. Objęcie jednego z dialektów języka polskiego ochroną wynikającą z przepisów ustawy o mniejszościach może implikować u użytkowników tych dialektów, chcących pielęgnować swoją »mowę«, mnożenie się żądań o objęcie dialektu przepisami tej ustawy. Uznawanie istnienia kolejnych dialektów jako języków regionalnych mogłoby w rezultacie doprowadzić do paradoksalnej sytuacji, w której społeczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej składałoby się wyłącznie z osób posługujących się odrębnymi językami regionalnymi bez istnienia narodowego języka ogólnego”. Twierdzenia te roztaczają niebezpieczną i szkodliwą wizję „zagrożenia” dla narodowej większości, jakie miałyby jakoby stanowić mniejszości i ich języki. Myślenie tego rodzaju legło u podstaw ideologii nacjonalistycznych i może być źródłem dyskryminacji i prześladowań mniejszości.

Kwestię rozróżnienia „języka” i „dialektu” poruszyliśmy także w naszych badaniach. W ankietach pytaliśmy uczestników z poszczególnych grup etnicznych, a także członków grupy większościowej, tj. identyfikujących się wyłącznie jako Polacy, o to czy uważają dany język mniejszościowy za „język” czy za „dialekt”. W wypadku osób identyfikujących się jako Ślązacy[80] tylko 36% zgodziło się ze stwierdzeniem, że śląski to język, a aż 51% uznało go właśnie za dialekt (13% nie miało zdania). W grupie Polaków mieszkających na Śląsku i nieidentyfikujących się jako Ślązacy aż 76% uważało śląski za dialekt/gwarę. Dla porównania tylko niespełna 22% respondentów łemkowskich oraz zaledwie 7% kaszubskich uważało swój język za dialekt. Wbrew stanowisku rządu wątpliwości odnośnie do tego, czy wymysiöeryś jest językiem czy dialektem, nie ma większość Wilamowian[81]: aż 69% nie zgadza się ze stwierdzeniem, że wilamowski to dialekt lub gwara, choć 10% nie ma jasnego zdania w tej kwestii (dane z badania przeprowadzonego w 2018 roku). Zupełnie inaczej wypadają opinie mieszkańców regionu podbeskidzkiego mieszkających poza Wilamowicami (2020 r.)[82]: aż 53% uznało wilamowski za dialekt/gwarę, a przeciwne takiemu twierdzeniu było zaledwie 21%.

W świetle wspomnianej ustawy i na podstawie wyszczególnionych w niej kryteriów status języka regionalnego uzyskał dotąd tylko język kaszubski, którym według spisu powszechnego z 2011 r. posługuje się 108 140 ludzi. Jakiekolwiek próby uznania innych języków lokalnych za języki regionalne rozbijają się dotąd – przynajmniej oficjalnie – właśnie o kryterium bycia „dialektem”. Dotyczy to wilamowskiego[83], uznanego przez niektórych ekspertów za „dialekt języka niemieckiego”, oraz śląskiego, nad którym ciąży domniemany status „dialektu” języka polskiego. Warto zauważyć, że w trakcie spisu powszechnego z 2011 r. śląski zadeklarowało jako język komunikacji aż 529 377 osób, a więc znacznie więcej niż użytkowników języków uznanych przez państwo mniejszości narodowych i etnicznych, w tym niemieckiego (96 461), białoruskiego (26 448), romskiego (14 468) czy łemkowskiego (4454)[84].

Wykres 14. Postrzeganie statusu odmiany językowej jako języka/dialektu

Oficjalne uznanie języka mniejszości niewątpliwie wpływa na jego lepsze postrzeganie oraz na podzielanie bardziej pozytywnych postaw językowych związanych z użyciem (bądź nieużywaniem) określonego języka. Ze szkodliwym poglądem klasyfikującym lokalne języki i warianty języków jako „dialekty”, a nie jako pełnowartościowe „języki”, zmagają się użytkownicy języków mniejszościowych na całym świecie. Zwykle ta klasyfikacja przychodzi z zewnątrz i ulega przyswojeniu przez członków społeczności. Często nie potrafią oni powiedzieć, na czym polega różnica między „dialektem” a „językiem” (czasem jako kryterium podają, że język ma formę pisaną, a dialekt nie, albo że język jest „czysty”, a dialekt „zanieczyszczony” zapożyczeniami), ale uważają, że ich „dialekt” jest „gorszy”. Dlatego zdarza się, że wstydzą się swojego języka i wychowują dzieci w języku dominującym/narodowym, nawet jeśli nie jest on ich pierwszym językiem lub nawet kiedy nie są w nim całkiem biegli. Straty emocjonalne i poznawcze, które towarzyszą temu procesowi socjalizacji dzieci w „obcym” języku, są trudne do oszacowania.

Obecność tego anachronicznego, pseudonaukowego kryterium w obowiązującym prawie, które powinno chronić grupy mniejszościowe zamieszkujące na terytorium naszego kraju, jest istotną przeszkodą w uznaniu praw użytkowników języków lokalnych oraz w zapewnieniu im bardziej skutecznych form ochrony i rozwoju. Ponadto użycie zawartych w ustawie z 2005 r. definicji mniejszości sprawia, że nie wszyscy dyskryminowani ze względów etnicznych w Polsce objęci są rozporządzeniami broniącymi przed dyskryminacją na tle etniczno-językowym. Uznanie języka ma więc nie tylko wymiar symboliczny, choć ten ostatni jest oczywiście istotny dla zmiany negatywnych ideologii i postaw językowych, lecz także ułatwia – również pod względem prawnym i finansowym – konkretne działania i możliwości edukacyjne. Przykładem tej prawidłowości są Kaszuby, gdzie po 2005 r. wzrósł zarówno prestiż i widzialność języka, jak i związane z nim aktywności na polu edukacji, kultury, mediów itd.

Co więcej, aktualne prawo nie tylko bardzo ogranicza mniejszościom językowym możliwości starań o uznanie ich języków, lecz także, w wypadku uznanych już mniejszości etnicznych – możliwość zapewnienia widoczności i publicznego oznakowania przestrzeni, w której żyją. Zgodnie ze wspomnianą ustawą z 2005 roku samorządy gminne mogą wprowadzić język mniejszości jako język pomocniczy stosowany w kontaktach z organami gminy, pod warunkiem jednak, że osoby z mniejszości stanowią co najmniej 20% mieszkańców gminy (w przypadku Kaszubów – co najmniej 20% mieszkańców deklaruje posługiwanie się kaszubskim, mającym status języka regionalnego). O ile na przykład na Kaszubach jest 19 gmin dwujęzycznych, o tyle w wypadku niektórych mniejszości spełnienie tego kryterium jest bardzo trudne. W takiej sytuacji są na przykład Łemkowie; przed przesiedleniami na Ukrainę i wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach akcji „Wisła” w 1947 roku stanowili oni zdecydowaną większość mieszkańców wsi w Beskidzie Niskim i części Beskidu Sądeckiego. Jednak tylko nieliczni zdołali powrócić na swoje tradycyjne terytorium; obecnie stanowią oni mniejszość wobec ludności polskiej, która zajęła ich ziemie. Nawet w gminie Uście Gorlickie, która jest największym skupiskiem Łemków w Polsce, stanowią oni – według spisu powszechnego z 2011 r. – 12,5% mieszkańców; ustawa nie pozwala więc na wprowadzenie tam łemkowskiego jako języka pomocniczego. Na mocy ustawy udało się jedynie wprowadzić dwujęzyczne tablice z nazwami dziewięciu wsi. Obecność języków mniejszościowych w krajobrazie językowym jest dla ich użytkowników niezwykle ważna zarówno pod względem symbolicznym, jak i psychologicznym. Mimo że na tablicach nazwy w języku mniejszościowym jedynie towarzyszą nazwom w języku państwowym, a nie zastępują ich, to jednak są one często przedmiotem aktów wandalizmu motywowanego wrogością na tle etnicznym i językowym. Wydaje się, że pandemia nasiliła te zachowania, czego przykładem może być zniszczenie dwujęzycznej tablicy na granicy Wilamowic (ustawionej w ramach lokalnej, oddolnej inicjatywy) wiosną 2020 roku (il. 1).

Ilustracja 1. Witacz na granicy Wilamowic. Fot. Grzegorz Majerski

W dalszych częściach tego rozdziału omówimy różne aspekty językowego funkcjonowania wybranych grup mniejszościowych, które wzięły udział w badaniach w ramach naszego projektu w latach 2018–2020.

Przekaz języka i kompetencje językowe

Jednym z największych wyzwań dla użytkowników języków mniejszościowych w Polsce jest zapewnienie ich przekazu kolejnym pokoleniom oraz bezpiecznych, stabilnych przestrzeni ich używania. Na skutek wielu dziesięcioleci polityki asymilacyjnej, presji ze strony języka dominującego/narodowego, wydarzeń historycznych (w tym np. wysiedleń i prześladowań etnicznych w czasie II wojnie światowej i po niej), a także szeroko rozumianej „modernizacji”, najbardziej typowy sposób przekazu języka – z rodziców na dzieci – został poważnie osłabiony. Potwierdzają to badania zrealizowane w ramach naszego projektu. W ankiecie internetowej przeprowadzonej wśród Kaszubów w 2018 roku 51% respondentów wskazało, że nauczyło się kaszubskiego od matki, a 53% od ojca, jednak aż 70% wskazało na dziadków lub innych członków rodziny (respondenci mieli możliwość wybrania więcej niż jednego źródła nauki języka). Uczenie się języka od dziadków jest częstym mechanizmem, obserwowanym na całym świecie w społecznościach używających języków zagrożonych wymarciem. Aż 45% respondentów kaszubskich podało również przyjaciół jako źródło nauki języka, natomiast tylko 19% wskazało na szkołę. Wyraźnie wskazuje to na wyzwania związane z przekazem języka, a zarazem na stosunkowo nieznaczną rolę edukacji szkolnej w przeciwdziałaniu temu zjawisku.

Wykres 15. Sposoby nauczenia się języka kaszubskiego wśród respondentów badania z 2018 r.

Innym zagadnieniem wiążącym się z poważnymi wyzwaniami dla mniejszości etnicznych posługujących się językami, które są w różnym stopniu zagrożone, jest stopień znajomości języka przez poszczególnych członków społeczności. Może on różnić się znacząco między pokoleniami, co bardzo utrudnia przekazywanie czynnych kompetencji językowych. Powodem takiej sytuacji może być przerwany lub osłabiony przekaz w domu, różny wiek, w którym członkowie grupy nabywają znajomości języka czy niepełna socjalizacja w języku mniejszościowym, w tym np. ograniczone kompetencje albo kompetencje obejmujące tylko pewne funkcje lub domeny użycia. Sytuację tę odzwierciedla szerokie spektrum sprawności językowej użytkowników kaszubskiego. Większość to rdzenni użytkownicy w starszym i średnim wieku, którzy nauczyli się kaszubskiego w domu i rzadko posługują się formą pisaną. Liczna grupa osób w średnim wieku i młodych ma pewne kompetencje językowe nabyte poprzez kontakt z innymi członkami rodziny (zwłaszcza z dziadkami i rodzicami), sąsiadami lub znajomymi, ale ma ograniczoną zdolność do aktywnego użycia języka, a czasem jedynie jego bierną znajomość. Osobną grupą są dzieci, osoby młode i w średnim wieku, które nie nauczyły się kaszubskiego w domu, lecz w szkole, i mają różny zakres umiejętności w zakresie mówienia, czytania i pisania. Wreszcie istnieją grupy aktywistów i entuzjastów w różnym wieku, którzy podjęli decyzję o aktywnym używaniu kaszubskiego w różnych obszarach życia; ich kompetencje językowe również mogą się bardzo różnić.

Praktyki językowe grup mniejszościowych

Zróżnicowanie kompetencji językowych ma ogromny wpływ na sposób i częstość używania języków mniejszościowych. Wybór języka w danej sytuacji komunikacyjnej zależy też od tego, w jakim języku lub w jakich językach dana osoba była wychowywana, jaki język zna i preferuje jej otoczenie (w tym członkowie rodziny) oraz jakiego języka używa się powszechnie w danym kontekście, na przykład w urzędzie czy w pracy. Przykładowo aż 29% Kaszubów przyznało, że często lub bardzo często unika mówienia po kaszubsku z innymi Kaszubami w obawie, że nie mówi dostatecznie dobrze; 31% robi to rzadko lub czasami. Aby sprawdzić, jak wygląda komunikacja w różnych aspektach życia, w naszym badaniu zadaliśmy pytanie o użycie języka mniejszości oraz języka polskiego różnym grupom: w 2018 roku Kaszubom i Łemkom, w 2020 także Ślązakom. Poniższe analizy dotyczą jedynie osób, które zadeklarowały daną identyfikację etniczną – niezależnie od tego, czy deklarowały także inne.

Uczestnicy badania odpowiadali na pytanie „W jakich sytuacjach posługuje się Pani/Pan językiem polskim, a w jakich kaszubskim/łemkowskim/śląskim?”. Odpowiedzi udzielano na 7-stopniowej skali, gdzie 1 oznaczało „tylko po polsku”, a 7 „tylko po kaszubsku/łemkowsku/śląsku”[85]. Przestrzenie komunikacyjne możliwe do wyboru dotyczyły przede wszystkim życia codziennego: komunikacji z członkami rodziny (rodzice, dziadkowie, dzieci, małżonek/partner), osobami z bliskiego kręgu społecznego (przyjaciele/znajomi, sąsiedzi, media społecznościowe) oraz sytuacji specyficznych dla każdej grupy. Poniżej przedstawiamy pełne odpowiedzi wspólne dla wszystkich grup[86]:

Tabela 7. Średnie użycie języków polskiego i mniejszościowego w rożnych domenach życia w skali 1–7, gdzie 1 oznacza wyłączne użycie polskiego, a 7 – wyłącznie języka mniejszościowego w badaniu z roku 2018. Różnice międzygrupowe podane są w przypisach. Dodatkowa wizualizacja w wykresie 16

Kaszubi (2018)

Łemkowie (2018)

dziadkowie [87]

4,12

6,32

rodzice [88]

3,57

5,92

dzieci [89]

2,82

5,01

przyjaciele/znajomi [90]

2,90

4,02

sąsiedzi [91]

2,74

2,80

internet lub media społecznościowe [92]

2,53

3,38

Tabela 8. Średnie użycie języków polskiego i mniejszościowego w rożnych domenach życia w skali 1–7, gdzie 1 oznacza wyłączne użycie polskiego, a 7 – wyłącznie języka mniejszościowego w badaniu z roku 2020. Różnice międzygrupowe podane są w przypisach. Dodatkowa wizualizacja w wykresie 17

Kaszubi (2020)

Łemkowie (2020)

Ślązacy (2020)

dziadkowie [93]

3,36

5,39

4,79

rodzice [94]

2,76

4,54

4,35

dzieci [95]

2,23

3,55

3,83

małżonek/partner [96]

2,2

3,41

3,86

przyjaciele/znajomi [97]

2,5

3,07

3,96

sąsiedzi [98]

2,42

2,23

3,74

internet lub media społecznościowe [99]

1,8

2,68

2,6

Wytłuszczonym drukiem w obu tabelach zaznaczone są odpowiedzi wskazujące, że w danej przestrzeni komunikacyjnej język mniejszościowy jest średnio używany częściej niż język polski (wartość powyżej 4). Wyniki zaprezentowane w tabelach 7. i 8. uwidaczniają trzy ważne kwestie. Po pierwsze, wedle danych uzyskanych od respondentów w obu badaniach największą żywotność etnolingwistyczną spośród języków mniejszościowych obecnych w naszym badaniu wykazuje (nieuznawany oficjalnie!) język śląski; w każdej domenie życia poza internetem jest używany przez naszych respondentów średnio równie często jak język polski. Następne w kolejności są: łemkowski (używany w sferze społecznej rzadziej od polskiego, ale w strefie rodzinnej częściej bądź na równi z polskim) oraz kaszubski (używany generalnie rzadziej od polskiego). Po drugie, widać wyraźny podział na sferę rodzinną, w której użycie języków mniejszościowych utrzymuje się silniej, i sferę dalszych kontaktów społecznych, gdzie użycie języków mniejszościowych jest relatywnie niewielkie. Po trzecie, powyższe wyniki tworzą obraz zerwania międzypokoleniowego przekazu języka: najczęstszymi rozmówcami w języku mniejszościowym są dziadkowie, a następnie rodzice. Z dziećmi zaś rozmawia się częściej po polsku[100].

Różnice w odpowiedziach respondentów kaszubskich w 2018 i 2020 roku wynikają z tego, że wcześniejsza ankieta była propagowana i rozprowadzana przez media kaszubskie; w badaniu wzięło więc udział dużo osób aktywnie zaangażowanych we wspieranie języka i kultury kaszubskiej i/lub bezpośrednio interesujących się kwestiami kaszubskimi. Badanie z 2020 roku było natomiast reklamowane na Facebooku, a reklamy trafiały do ogółu osób zamieszkałych na Kaszubach, można więc domniemywać, że profil uczestników był bardziej reprezentatywny dla populacji kaszubskiej. Podobnie w wypadku Łemków badanie w 2018 prowadzone było głównie indywidualnie w domach członków społeczności, a w 2020 roku przez internet.

Prawidłowości te są również bardzo widoczne w rozkładzie procentowym. Wśród Kaszubów, którzy wzięli udział w badaniu w 2018 r., aż 44% zadeklarowało, że z dziadkami częściej rozmawia po kaszubsku niż po polsku, w porównaniu do zaledwie 28% w wypadku rozmowy z rodzicami. W osobnym pytaniu o język komunikacji z rodzicami 30% uczestników badania zadeklarowało, że rozmawia z ojcem po kaszubsku, 47% po polsku, zaś 23% w obu językach. 26% rozmawiało z matką po kaszubsku, 49% po polsku, a 25% w obu językach. Zaledwie 13% używało kaszubskiego do komunikacji z dziećmi. Pokazuje to rosnącą lukę w międzypokoleniowym przekazie języka kaszubskiego. Jeśli chodzi o wybrane domeny publiczne, aż 93% uczestników badania zadeklarowało wyłączne użycie polskiego w urzędach, a 95% w służbie zdrowia.

Wykres 16. Domeny użycia języków polskiego i mniejszościowego w badaniu panelowym Łemków i Kaszubów w 2018 roku

Wykres 17. Domeny użycia języków polskiego i mniejszościowego w badaniu panelowym Łemków, Kaszubów i Ślązaków w 2020 roku

Często deklarowanym przez respondentów kaszubskich zachowaniem jest unikanie mówienia po kaszubsku w obecności Polaków w pracy, środkach komunikacji publicznej oraz w przestrzeni publicznej (w 2018 roku 40% i 31% badanych przyznało, że w tych sytuacjach unika mówienia po kaszubsku „często” i „bardzo często”). Wśród Łemków częste lub bardzo częste unikanie mówienia po łemkowsku w obecności Polaków w pracy lub na imprezie zadeklarowało 28% respondentów w 2018 roku, a tyle samo przyznało, że robi to „czasem” lub „rzadko”. Niektóre zachowania językowe ukazują, a zarazem utrwalają, zwiększającą się lukę międzypokoleniową w użyciu języka. Aż 19% badanych na Kaszubach zadeklarowało, że często lub bardzo często nie potrafi się przemóc, aby mówić po kaszubsku do swoich dzieci, a 31% robi to „czasem” lub „rzadko”; 25% często lub bardzo często mówi po kaszubsku do starszych, ale wśród rówieśników przechodzi na polski (42% zadeklarowało, że robi to „czasami”). Zarazem jednak członkowie grup mniejszościowych odczuwają duży niepokój i niepewność związane z przetrwaniem ich języków. Aż 72% Łemków, 74% Kaszubów (wyniki z 2018 roku) i 81% Ślązaków (wyniki z 2020 roku) martwi się o ich przyszłość. W wypadku Wilamowian liczba ta jest zdecydowanie mniejsza – 45% (wyniki z 2018 roku) – na co mogą mieć wpływ prowadzone w ostatnich latach działania na rzecz rewitalizacji języka wilamowskiego, w których efekcie niewielka i zaawansowana wiekiem społeczność użytkowników powiększyła się o stosunkowo liczne grono młodych osób.

Wykres 18. Deklarowany strach o przyszłość języka mniejszościowego – wyniki dot. kaszubskiego, łemkowskiego i wilamowskiego z 2018 roku, wyniki dot. śląskiego z 2020 roku

Dyskryminacja na tle językowym

Ogromnym obciążeniem i wyzwaniem, z którym mierzą się członkowie mniejszości, jest dyskryminacja na tle etnicznym. Często pretekstem do zachowań dyskryminacyjnych czy wręcz przemocowych jest użycie języka mniejszościowego. Niestety, obecność dyskryminacji na tle etnicznym jest często negowana, a jeszcze częściej niedostrzegana bądź nieuświadamiana. Choć z zachowaniami tego rodzaju można najczęściej spotkać się wśród przedstawicieli społeczeństwa dominującego, zdarzają się także przypadki dyskryminacji w obrębie samej mniejszości. Zachowania tego typu mogą być przejawiane na przykład przez osoby, które manifestują swoją przynależność do grupy większościowej i negują pewne aspekty odrębności grupy, z której pochodzą. Z kolei osoby dyskryminowane czasem nie uświadamiają sobie aktów dyskryminacji, wypierają je bądź negują, gdyż są one zbyt bolesne – także z powodu wcześniej doświadczonej traumy własnej lub przodków.

Taką sytuację zaobserwowaliśmy w czasie badania w 2018 roku wśród Łemków, którzy często zaprzeczali temu, jakoby byli obiektem dyskryminacji z powodu przynależności etnicznej lub używania języka łemkowskiego. Zaledwie 10% zadeklarowało, że w przeszłości miało to miejsce często lub bardzo często (29% – czasem). Jednak w pogłębionych wywiadach, prowadzonych przez członków ich własnej społeczności, wiele z tych osób zaczynało mówić o bolesnych doświadczeniach, zarówno o traumie związanej z wysiedleniami w trakcie akcji „Wisła”, jak i dyskryminacji oraz przemocy doświadczanej wiele lat po tych wydarzeniach i obecnie. Wśród Kaszubów, którzy wzięli udział w badaniu w 2018 roku, aż 30% doświadczyło częstego lub bardzo częstego wyśmiewania z powodu używania kaszubskiego w przeszłości; obecnie spotyka się z tym często lub bardzo często 24% osób, a aż 50% – czasem lub rzadko.

W wypadku Wilamowian aż 26% doświadczyło w przeszłości częstego lub bardzo częstego wyśmiewania lub krytycznych uwag z powodu mówienia po wilamowsku, a 44% doświadczyło tego czasami. „Obecnie” zadeklarowało to odpowiednio 12% i 37% osób, a więc, choć postrzegana dyskryminacja na tle językowym zmniejszyła się, nadal jest ona obecna.

Wykres 19. Doświadczenia bycia wyśmiewanym z powodu języka lub pochodzenia wśród Kaszubów i Wilamowian (2018 r.)

Częstym zachowaniem dyskryminacyjnym są różne formy zniechęcania do używania języka mniejszościowego. W badaniu przeprowadzonym w 2020 roku 8% respondentów łemkowskich zadeklarowało, że w dzieciństwie nauczyciele zniechęcali ich do mówienia po łemkowsku często lub bardzo często, a 22% – czasami bądź rzadko. 33% ankietowanych zadeklarowało, że nauczyciele lub inne osoby zniechęcały ich rodziców do mówienia do nich po łemkowsku, a 32% – że obecnie spotyka się w rozmaitych instytucjach ze zniechęcaniem do używania języka łemkowskiego.

Wykres 20. Dyskryminacja językowa deklarowana przez Łemków (2020 r.)

Ślązacy, których język nadal pozostaje negowany i nieuznawany przez państwo, doświadczyli i doświadczają tego zjawiska na jeszcze większą skalę. Aż 75% słyszało w dzieciństwie ze strony nauczycieli, że mówienie po śląsku jest niewłaściwe (w tym 45% często i bardzo często), 39% doświadczyło zniechęcania do mówienia w tym języku przez rodziców (w tym 14% często i bardzo często). Przeszło 2/3 ankietowanych deklarowało ponadto, że gdyby byli dziećmi, ich rodzice zniechęcani byli do mówienia do nich po śląsku. Aż 79% Ślązaków uważa, że istnieją obecnie w naszym kraju instytucje, które twierdzą, że nie należy mówić po śląsku. Wszystko to obrazuje skalę postrzeganej dyskryminacji ze względu na używanie języka śląskiego.

W naszych badaniach przyjrzeliśmy się dogłębnie wpływowi zniechęcania do użycia języka na praktyki językowe wśród Kaszubów, którzy wzięli udział w badaniu w 2018 roku. Należy jednak podkreślić, że z uwagi na sposób pozyskiwania respondentów, wyniki te nie są reprezentatywne dla całej populacji osób identyfikujących się etnicznie jako Kaszubi lub mieszkających na Kaszubach. Jako że link do ankiety był rozprowadzany w mediach społecznościowych przez organizacje i media kaszubskie, w badaniu dominowały osoby zainteresowane językiem i kulturą kaszubską oraz identyfikujące się z tą grupą. Spośród respondentów 62% przyznało, że było bezpośrednio zniechęcanych przez nauczycieli do używania języka kaszubskiego (36% zadeklarowało, że działo się to często lub bardzo często). W odniesieniu do obecnej sytuacji 70% było przekonanych, że niektóre instytucje nadal twierdzą, że nie należy mówić po kaszubsku.

Wykres 21. Dyskryminacja językowa deklarowana przez Ślązaków (2020 r.)

Wykres 22. Dyskryminacja językowa postrzegana przez respondentów kaszubskich (2018 r.)

Osoby, które zadeklarowały, że doświadczyły więcej zniechęcania, deklarowały zarazem częstsze użycie języka kaszubskiego w różnych aspektach życia obecnie, a jednocześnie doświadczały więcej pozytywnych emocji związanych z mówieniem po kaszubsku. Wynik ten pozostawał istotny statystycznie także po uwzględnieniu różnic w kompetencjach językowych respondentów. Efekt ten można opisać i zobrazować następująco: im bardziej uczestnicy badania byli zniechęcani do używania kaszubskiego, tym więcej pozytywnych emocji odczuwali mówiąc tym językiem[101]. Z kolei im więcej odczuwali pozytywnych emocji, tym częściej używali języka:

Wykres 23. Zależność między zniechęcaniem do używania kaszubskiego, odczuwaniem pozytywnych emocji związanych z mówieniem po kaszubsku i częstością użycia języka

Zależność ta pokazuje, że Kaszubi biorący udział w naszym badaniu, mimo doświadczanego zniechęcania – i na przekór dyskryminacji – wybrali drogę aktywnych użytkowników swojego języka; istotne jest przy tym, że rozwinęli z nim pozytywną więź emocjonalną. Sądzimy, że duży wpływ na ten proces miało ich zaangażowanie w rozmaite formy aktywizmu związanego z tożsamością kaszubską, które pomogło im przezwyciężyć dyskryminację, przekuć trudne doświadczenia w determinację etniczną i odrzucić ideologię większościową promującą wyłączne użycie języka polskiego oraz deprecjonującą język kaszubski. Biorąc jednak pod uwagę profil respondentów – osób z silną tożsamością kaszubską oraz, przynajmniej w części, świadomie zaangażowanych w rozmaite formy aktywizmu – trudno uogólnić ten wniosek na szerszą populację Kaszubów. Nasze badanie sugeruje, że wspieranie świadomości etnicznej oraz udział w rozmaitych „społecznościach praktyki” i kręgach aktywistycznych to ważne i skuteczne mechanizmy dla wspierania użytkowników języków mniejszościowych oraz ich aktywnych postaw językowych. Zarazem jednak należy mieć na uwadze, że w wypadku osób mniej świadomych czy zaangażowanych etnicznie zniechęcanie i inne formy dyskryminacji językowej mogą mieć zupełnie odmienny efekt, co obserwujemy w zdecydowanej większości społeczności posługujących się zagrożonymi językami na całym świecie. Dla takich osób, niepewnych swoich umiejętności językowych lub obawiających się odrzucenia lub nieprzychylnych reakcji związanych z językiem mniejszościowym, wszelkie formy dyskryminacji (nawet te z pozoru bardziej „subtelne” czy zamaskowane) to często kropla, która przelewa czarę goryczy, zniechęcając ich do użycia danego języka.

Korzyści z używania języka rdzennego

Wyniki badań naukowych prowadzonych w różnych regionach świata wskazują, że zachowanie języków rdzennych pozytywnie wpływa na funkcjonowanie społeczne oraz zdrowie i dobrostan członków społeczności mniejszościowych. W wypadku rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej wykazano na przykład, że aktywne użycie języka rdzennego skutecznie obniża częstość samobójstw popełnianych wśród młodzieży w rezerwatach oraz ryzyko zachorowania na cukrzycę i inne choroby[102]. Z kolei dzieci kształcone przynajmniej osiem lat w swoim własnym języku mają lepsze wyniki, także w szkołach średnich i wyższych, niż ich rówieśnicy zmuszeni do nauki w języku dominującym, innym niż ten używany w domu[103]. Dzieci dwujęzyczne mają większy potencjał kognitywny widoczny na przykład w większej zdolności do przełączania się między zadaniami[104]. Dwujęzyczność ma również pozytywny wpływ na osoby starsze, gdyż może wiązać się z opóźnieniem pojawiania się symptomów demencji[105]. Także w naszych badaniach udało się potwierdzić, że członkowie społeczności Nahua zamieszkujący cztery różne regiony Meksyku, którzy częściej używają języka nahuatl w komunikacji z członkami rodziny, mają wyższy poziom dobrostanu. Co istotne, efekt ten jest silniejszy w wypadku społeczności, w których utrata języka i asymilacja do kultury dominującej jest najbardziej zaawansowana, nawet jeśli poziom dobrostanu tych osób jest z kolei niższy niż w regionach bardziej tradycyjnych, gdzie język rdzenny zachował się w większym stopniu.

Wykres 24. Zależność między częstością użycia języka łemkowskiego, odczuwaniem pozytywnych emocji związanych z tym językiem i dobrostanem psychicznym użytkowników

Jeśli chodzi o pozytywną rolę języka w społecznościach mniejszościowych zamieszkujących na terenie Polski, prace naszego projektu wykazały, że częstsze posługiwanie się językiem łemkowskim wiąże się z wyższym dobrostanem psychicznym[106] wśród Łemków. Im więcej osoby badane rozmawiały w języku łemkowskim lub posługiwały się nim w internecie, tym więcej odczuwały pozytywnych emocji związanych z mówieniem po łemkowsku[107], a w konsekwencji deklarowały wyższy dobrostan psychiczny[108]. Częstsze posługiwanie się językiem łemkowskim wiązało się także z rzadszymi objawami traumy historycznej (więcej informacji o traumie historycznej i jej związku z posługiwaniem się językiem łemkowskim znajduje się w podrozdziale „Rekomendacje, czyli jak obniżyć negatywne skutki traumy historycznej”). Efekt ten udało się potwierdzić również w kontekście posługiwania się językiem łemkowskim w domu, z członkami rodziny. Im więcej uczestnicy badania rozmawiali po łemkowsku z rodziną, tym więcej pozytywnych emocji związanych z językiem odczuwali[109]. Natomiast im więcej doświadczali negatywnych emocji, tym rzadziej posługiwali się językiem łemkowskim w kręgu rodzinnym[110]. Częstsze mówienie po łemkowsku wiązało się z wyższym dobrostanem psychicznym[111]. Wyniki tych badań pokazują ogromne znaczenie, jakie ma wymiar emocjonalny używania języka.

Wykres 25. Zależność między częstością użycia języka łemkowskiego w gronie rodzinnym, odczuwaniem pozytywnych emocji związanych z tym językiem i dobrostanem psychicznym użytkowników

Wyzwania: skutki pandemii dla lokalnych języków

Choć dokładne skutki pandemii dla języków mniejszościowych (w tym szczególnie dla języków zagrożonych wymarciem) są wciąż trudne do oszacowania, nie ulega wątpliwości, że są one i będą dotkliwe oraz rozległe. Pandemia COVID-19 zabrała i nadal zabiera wiele osób z najstarszego pokolenia, które w tych społecznościach są kluczowymi przekazicielami wiedzy językowej i kulturowej. Wobec przerwanego lub osłabionego przekazu języka to od dziadków uczą się często języka najmłodsze pokolenia; to z pokoleniem dziadków członkowie tych społeczności najwięcej też rozmawiają w rodzimym języku. Są to niepowetowane straty dla grup mniejszościowych. Dalsze działania muszą uwzględnić zwiększającą się, także z tego powodu, lukę w przekazie języka i lepiej dostosować aktualne strategie socjalizacji w językach zagrożonych do krótko- i długofalowych negatywnych skutków pandemii. Do tych ostatnich należy również zaliczyć efekty rozmaitych form stygmatyzacji, których w czasie pandemii doświadczyli i doświadczają członkowie grup mniejszościowych. Doświadczenia te mogą obniżać samoidentyfikację etniczną i modyfikować postawy językowe (na przykład stygmatyzowani członkowie danej grupy mogą w większym niż dotychczas stopniu unikać używania języka mniejszości). Negatywny wpływ na zachowanie języków mniejszościowych ma również długotrwałe zawieszenie aktywności kulturalnych i rozmaitych form aktywizmu, które wzmacniają przekaz języka oraz poczucie więzi wewnątrzgrupowych wpływające na etnolingwistyczną żywotność danej grupy. Takie aktywności pomagają też budować kompetencje językowe oraz praktyki językowe, zwłaszcza w wypadku osób, które nie mogą używać swojego języka w domu czy w pracy. Przeniesienie części tych aktywności do internetu z pewnością nie zastępuje wcześniejszych sposobów wspierania języków mniejszościowych i może nieść ze sobą długofalowe negatywne skutki dla ich użytkowników. Wreszcie, negatywny wpływ na społeczności językowe (a przez to i na zachowanie ich języków) mają również skutki ekonomiczne pandemii pogarszające materialne warunki życia ich członków.

Możliwe strategie ochrony języków mniejszościowych: rekomendacje

Aktualna sytuacja języków mniejszościowych w Polsce wymaga wdrożenia bardziej skutecznych strategii, które pozwolą na ich zachowanie oraz efektywne przeciwdziałanie rosnącej luce w przekazie międzypokoleniowym, jak również innym skutkom dyskryminacji etnicznej, negatywnych ideologii językowych i relatywnie niskiej wartości ekonomicznej tych języków na rynku pracy. W oparciu o wyniki naszych badań oraz dotychczasowe doświadczenia we współpracy ze społecznościami mniejszościowymi w Polsce i na świecie proponujemy komplementarne strategie łączące działania odgórne i oddolne. Ich optymalne połączenie stworzy najlepsze szanse na przetrwanie języków zagrożonych wymarciem oraz wspieranie pozytywnych form identyfikacji i dobrostanu psychicznego członków mniejszości etnicznych i narodowych.

Strategie odgórne

- Modyfikacja anachronicznych kryteriów oficjalnego uznania języków mniejszościowych w drodze nowelizacji ustawy oraz kryteriów dla gmin z pomocniczym językiem mniejszościowym.

- Oficjalne uznanie i uruchomienie wsparcia dla nieuznawanych dotychczas języków mniejszościowych w Polsce, w tym w pierwszej kolejności dla śląskiego i wilamowskiego.

- Uruchomienie programów immersyjnego nauczania języków mniejszościowych na poziomie przedszkola, szkoły podstawowej, średniej i wyższej.

- Wspieranie mediów w językach mniejszościowych oraz przygotowania i dystrybucji materiałów edukacyjnych.

- Wsparcie profesjonalnych form kształcenia nauczycieli języków mniejszościowych.

- Organizacja kampanii medialnych i edukacyjnych zwiększających wiedzę społeczeństwa na temat różnorodności językowo-kulturowej oraz promujących pozytywne postawy względem grup mniejszościowych.

- Konkretne formy promowania widoczności języków mniejszościowych (tablice, oznakowanie, dwujęzyczne napisy w komunikacji, urzędach, sklepach, na stronach samorządów, stronach w domenie gov.pl itd.).

- Wsparcie dla funkcjonowania i tworzenia przestrzeni użycia języków mniejszościowych na rynku pracy.

- Wspieranie powszechnej wielojęzyczności w społeczeństwie.

Strategie oddolne

- Wspieranie pozytywnych ideologii i postaw językowych we wszystkich grupach wiekowych, ale ze szczególnym uwzględnieniem rodziców dzieci w wieku poniżej 18 lat (w tym upowszechnianie wiedzy o korzyściach poznawczych i zdrowotnych wynikających z dwu- i wielojęzyczności); organizacja warsztatów i wydarzeń lokalnych związanych z tego rodzaju działaniami.

- Wspieranie i organizowanie form przekazu języka w domu i poza domem, w tym poza szkołą.

- Organizacja lokalnych grup aktywistów, w tym np. grup łączących naukę i użycie języka z działalnością artystyczną, kulturalną czy aktywnościami sportowymi.

- Różne formy aktywizacji młodzieży z grup mniejszościowych, w tym szczególnie wspieranie aktywności, które budują i wzmacniają emocjonalne więzi z językiem rdzennym.

- Organizacja stałego wsparcia psychologicznego dla członków grup mniejszościowych, którzy doświadczyli różnych form stygmatyzacji, dyskryminacji i traumy historycznej.

- Tworzenie nowych przestrzeni używania języków mniejszościowych i zwiększanie ich „słyszalnej obecności”.

- Budowa mniejszościowego „krajobrazu językowego”.

- Zwiększanie obecności i widzialności języków mniejszościowych w mediach społecznościowych i tradycyjnych.

- Udział członków społeczności w opracowywaniu programów nauczania szkolnego dla języków mniejszościowych.

- Tworzenie miejsc pracy, w których używać się będzie języków mniejszościowych, oraz zachęcanie usługodawców do wprowadzania możliwości korzystania z tych języków (np. w sklepach, kawiarniach, restauracjach, punktach usługowych).

JĘZYK KASZUBSKI JAKO JEDYNY USTAWOWO UZNANY JĘZYK REGIONALNY W POLSCE

Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji)

Należy przyznać, że część środowisk kaszubskich, w tym Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, będące najliczniejszą organizacją pozarządową działającą na rzecz Kaszubów, uznaje kompromis osiągnięty w ustawie o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Ustawa, która nadaje językowi kaszubskiemu status języka regionalnego, nie obejmuje ochroną Kaszubów jako mniejszości etnicznej (nazywani jesteśmy w niej „społecznością posługującą się językiem regionalnym”). To rozwiązanie nie jest akceptowane przez powstałą w 2011 r. Kaszëbską Jednotę oraz przez szeroko rozumiane środowisko związane ideowo z tą organizacją. Zdaniem tej części wspólnoty kaszubskiej, która uważa Kaszubów za odrębny naród, przyjęte przez państwo polskie rozwiązania – tylko pozornie chroniące tożsamość Kaszubów i wspierające jej rozwój – są w rzeczywistości dyskryminujące. Dotyczy to już samego faktu, że najwyższe organy władzy państwa nie chcą uznać zasadności postulatu nadania Kaszubom statusu mniejszości etnicznej (narodowej). A do tego dochodzi jeszcze owo nieszczęsne określenie „język regionalny”. Dlaczego nieszczęsne?

W polszczyźnie funkcjonują dwa semantycznie różne pojęcia „język regionalny”: prawne, wprowadzone w obieg ustawą o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym z 2005 r. i drugie, językoznawcze, wprowadzone w użycie przez Zenona Klemensiewicza w latach 50. XX wieku. Pojęcia te reprezentują odmienne systemy wiedzy o języku. Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych (na której wzorowali się autorzy ustawy o mniejszościach w Polsce) nie definiuje wprost terminu „język regionalny”; zwykle termin ten jest wymieniany jednocześnie z terminem „języki mniejszości”. Przyjmuje się, że pojęcie „języków mniejszościowych” oraz „języków regionalnych” odnosi się wyłącznie do języków autochtonicznych, tzn. takich, którymi ich użytkownicy posługują się w swych naturalnych środowiskach od dłuższego czasu do teraz[112]. Twórcy polskiej ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym na tej podstawie zdefiniowali „język regionalny” (tylko język kaszubski ma ten status) jako język, który jest tradycyjnie używany na określonym terytorium w obrębie jakiegoś państwa przez tych jego obywateli, którzy tworzą grupę mniejszą liczebnie od pozostałej części ludności, i nie jest ani dialektem języka państwowego, ani językiem imigrantów. Inne rozumienie pojęcia „język regionalny” funkcjonuje od lat 50. XX wieku w polonistyce – tutaj pojęcie to stosuje się do opisu gwar języka polskiego.

Ten problem pojęciowy i klasyfikacyjny wydaje się znaczący dla społecznego procesu kształtowania świadomości językowej zarówno Kaszubów, jak i Polaków. Warto tu powołać się na trafną wypowiedź Mirosławy Sagan-Bielawy „[pojęcia »język regionalny«] nie stosowano w wypadku polskiej rzeczywistości językowej w odniesieniu do kodu mającego być z założenia czymś odmiennym niż język polski i jego odmiany (gwarowe, regionalne)”[113]. Używanie tego pojęcia grozi umniejszeniem prestiżu języka kaszubskiego w świadomości nie tylko Polaków, lecz także, i przede wszystkim, samych jego użytkowników – Kaszubów; jest więc czynnikiem dyskryminującym i dezintegrującym wspólnotę kaszubską[114].

DYSKRYMINACJA UŻYTKOWNIKÓW NIESTANDARDOWYCH

ODMIAN JĘZYKA POLSKIEGO

Bartłomiej Chromik

Ze względu na uwarunkowania historyczne, kulturowe, społeczne i prawne nie daje się łatwo porównywać sytuacji przedstawicieli mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce z jednej strony, a członków grupy większościowej z drugiej. Jednak część obserwacji dotyczących pierwszej grupy można rozszerzyć również na tych użytkowników języka polskiego, którzy nie posługują się jego standardową odmianą.

Do takiego stwierdzenia upoważnia analiza odpowiedzi na pytanie o to, czy mówienie po polsku ze śląskim, góralskim bądź wilamowskim akcentem pomaga czy przeszkadza w znalezieniu pracy lub zamienieniu ją na lepszą. Samo pojęcie akcentu nie zostało zdefiniowane w badaniu, co pozostawiło uczestnikom badania przestrzeń interpretacyjną. Wspomniane pytanie zadano mieszkańcom powiatów bielskiego i oświęcimskiego. Osoby zamieszkałe na tym terenie mają, ze względu na lokalną sytuację socjolingwistyczną, możliwość konktaktu z osobami mówiącymi po polsku ze śląskim lub góralskim akcentem.

Wykres 26. Procentowy rozkład oceny wpływu mówienia z różnymi akcentami na pozycję mówiącego na rynku pracy

Na terenie powiatu bielskiego położone są również Wilamowice; ze względu jednak na małą liczbę ludności miasteczka oraz na daleko posuniętą językową asymilację jego mieszkańców, która zaszła w ostatnich dekadach, można wyrazić podejrzenie graniczące z pewnością, że mieszkańcy miejscowości niesąsiadujących bezpośrednio z Wilamowicami nie będą w stanie rozpoznać osoby mówiącej z wilamowskim akcentem.

Zauważmy, że mimo powyższych zastrzeżeń, różnice w rozkładzie odpowiedzi na pytania o poszczególne akcenty są niewielkie. Oznacza to, iż w rzeczywistości dla ankietowanych istotny był nie tyle fakt mówienia z konkretnym akcentem, ale sam mówienia z akcentem innym, niż ten uznawany za standardowy. Zjawisko to było przy tym przez znaczną część ankietowanych waloryzowane negatywnie. Na poziomie ogólnopolskim tezę o złym postrzeganiu mówienia z akcentem potwierdzają badania Karoliny Hansen[115], według których 54% badanych uważała, że „osoba mówiąca w sposób typowy dla mieszkańców wsi, pracując np. w banku, powinna pozbyć się tego sposobu mówienia”. Problem dyskryminacji ze względu na język do pewnego stopnia może więc dotykać również rodzimych użytkowników języka polskiego. Jego konsekwencją są ogromne straty w kapitale ludzkim, które ze względu na trwający kryzys demograficzny są szczególnie dotkliwe.

Mniejszości językowe w Polsce na rynku pracy w dobie pandemii COVID-19

Bartłomiej Chromik

Dwujęzyczność (i wielojęzyczność) osób należących do mniejszości językowych w Polsce

Według danych pochodzących ze spisu powszechnego przeprowadzonego w 2011 roku w Polsce żyje 948,5 tysiąca osób, które posługują się w domu językiem innym niż polski. Zdecydowana większość z nich, bo aż 772 tysiące, używa zarówno języka (lub języków) innego niż polski, jak i polskiego. Wyłącznie językiem innym niż polski posługuje się w domu 176,5 tysiąca osób, co stanowi zaledwie 0,46% populacji kraju. Najliczniejszą grupę stanowią wśród nich użytkownicy języka śląskiego (126,5 tysiąca), niemieckiego (9,7 tysiąca) oraz ukraińskiego (4,5 tysiąca)[116]. Ze względu na konieczność utrzymywania kontaktów społecznych poza środowiskiem domowym i rodzinnym również te osoby w przeważającej większości znają język polski, a zatem są przynajmniej dwujęzyczne. Twierdzenie to znajduje odzwierciedlenie w badaniach przeprowadzonych w ramach naszego projektu wśród przedstawicieli społeczności wilamowskiej, łemkowskiej i kaszubskiej w 2018 roku. Praktycznie wszyscy respondenci zadeklarowali dobrą lub bardzo dobrą znajomość języka polskiego.

Brak znajomości języka polskiego nie stanowi więc dla przedstawicieli mniejszości językowych bariery ograniczającej możliwości na rynku pracy. Znajomość dodatkowego języka stanowi za to ważny element zwiększający ich kapitał ludzki. Obecność języka mniejszościowego na określonym terenie może przyczynić się również do tego, że przynajmniej niektórzy z członków grup większościowych poznają język mniejszościowy.

Wykres 27. Odsetek badanych deklarujących dobrą lub bardzo dobrą znajomość języka polskiego w poszczególnych grupach mniejszościowych

Korzyści z wielojęzyczności: wzrost kapitału ludzkiego i zmarnowany potencjał

Przez kapitał ludzki ekonomiści rozumieją zasób kompetencji, wiedzy, zdrowia i zaangażowania ucieleśniony w każdym człowieku oraz w grupie, np. przedsiębiorstwie lub w społeczeństwie[117]. Liczne badania naukowe wskazują, że wielojęzyczność pozytywnie wpływa na elementy, które tworzą kapitał ludzki. Osoby dwu- i wielojęzyczne nie tylko szybciej uczą się kolejnych języków[118], ale i lepiej radzą sobie z łagodzeniem konfliktów i wielozadaniowością[119], a nawet rzadziej i w późniejszym wieku cierpią z powodu choroby Alzheimera[120]. Osoby wielojęzyczne mają więc potencjał bycia lepszymi pracownikami, nawet jeżeli języki, którymi się posługują, nie mają wielu użytkowników

Niestety, w wielu krajach – w tym, jak się wydaje, w Polsce – potencjał ten jest niedostrzegany, a w konsekwencji często marnowany. Świadczyć mogą o tym odpowiedzi udzielane na pytania o korzyści ze znajomości języka wilamowskiego na rynku pracy, które zostały zadane w trakcie badania przeprowadzonego w 2020 r. mieszkańcom powiatu bielskiego, w którego obrębie położone są Wilamowice, oraz sąsiedniego powiatu oświęcimskiego. Zdaniem około 90%, a więc zdecydowanej większości, ankietowanych znajomość języka wilamowskiego ani nie poprawia, ani nie pogarsza ich pozycji na rynku pracy.

Wykres 28. Procentowy rozkład częstości oceny przydatności znajomości języka wilamowskiego na rynku pracy wśród mieszkańców powiatów bielskiego i oświęcimskiego

W rzeczywistości użytkownicy języków mniejszościowych, a nawet ci członkowie grupy większościowej, których mowa w jakiś sposób odbiega od standardu językowego, często spotykają się z trudnościami na rynku pracy, które przekładają się na ich sytuację ekonomiczną. Niektóre z tych problemów nasiliły się w czasie pandemii.

Problem braku oficjalnych danych statystycznych

Użycie stwierdzenia „jak się wydaje” na początku poprzedniej sekcji może wydawać się niezgodne z naukowym charakterem niniejszego tekstu. Nie wynika ono jednak z braku dociekliwości autora, lecz z faktu, że praktycznie nie prowadzono dotąd w Polsce badań nad sytuacją mniejszości językowych na rynku pracy. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest brak oficjalnych danych statystycznych, których można użyć w opracowaniach naukowych. W okresie PRL całkowity brak zainteresowania oficjalnych organów statystycznych problematyką mniejszości etnicznych i językowych wynikał między innymi z konsekwencji przyjęcia tezy o jednorodności etnicznej państwa polskiego[121]. Wydaje się, że skąpość i schematyczność danych po 1989 r. wynika z faktu, iż kwestia mniejszości traktowana jest przez decydentów jako mało istotna. Dość powiedzieć, że jedyne dostępne publicznie oficjalne dane na temat sytuacji mniejszości na rynku pracy znajdują się w cyklicznie przygotowywanych przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji raportach dotyczących sytuacji mniejszości narodowych i etnicznych oraz języka regionalnego w Rzeczypospolitej Polskiej. Począwszy od czwartego raportu z 2013 roku aż po szósty raport z roku 2019 podawano tam takie same dane o aktywności na rynku pracy, które pochodziły ze Spisu Powszechnego z 2011 roku[122]. Pomijając już nieaktualność tych danych, należy zwrócić również uwagę na fakt, że w dokumentach tych nie podawano metodologii, na której podstawie obliczano stopę bezrobocia w poszczególnych grupach mniejszościowych i w całej Polsce. Ten ostatni wskaźnik, który powinien stanowić punkt odniesienia, różni się znacząco od wartości stopy bezrobocia podawanej zarówno przez GUS, jak i Eurostat. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest również brak opracowań naukowych na temat sytuacji ekonomicznej poszczególnych mniejszości w Polsce. Nieliczne publikacje, które powstały do tej pory[123], poświęcone są społecznościom niemieckiej i romskiej. Ze względu na specyfikę tych dwóch mniejszości raporty te nie są reprezentatywne dla wszystkich społeczności mniejszościowych, choć uwypuklają one problemy na rynku pracy, z którymi muszą mierzyć się przedstawiciele mniejszości językowych; zarazem pokazują one pozytywny wpływ, jaki obecność tych mniejszości może wywierać na lokalny rynek pracy.

Brak rzetelnych oficjalnych danych statystycznych znacząco utrudnia prowadzenie badań nad wpływem innych wymiarów dyskryminacji na sytuację przedstawicieli mniejszości językowych na rynku pracy, a przez to maskuje istnienie problemu. Stanowi również naruszenie zasady zawartej w artykule 6, pkt 2.1. ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, która mówi, że „organy władzy publicznej są zobowiązane podejmować odpowiednie środki w celu popierania pełnej i rzeczywistej równości w sferze życia ekonomicznego, społecznego, politycznego i kulturalnego pomiędzy osobami należącymi do mniejszości a osobami należącymi do większości”.

Ze względu na brak oficjalnych danych statystycznych w dalszej części rozdziału posługiwać będę się przede wszystkim danymi zebranymi w ramach projektu.

Utrata pracy i zmiana sposobu zarobkowania w trakcie pandemii COVID-19

Pandemia COVID-19 wywarła ogromny wpływ na rynek pracy. Zmusiła ona władze lokalne i państwowe oraz instytucje ponadnarodowe do zaoferowania pomocy branżom, które w jej wyniku ucierpiały najmocniej. Mimo to poziom bezrobocia rejestrowanego między marcem 2020 a marcem 2021 wzrósł w Polsce z 5,4% do 6,4%[124]. Dane te nie pokazują jednak całego obrazu rynku pracy. W wyniku pandemii wiele osób zostało zmuszonych do poszukiwania nowego miejsca pracy lub wręcz zmiany branży. Problem ten dotyczył również licznych przedstawicieli mniejszości językowych z terenu Polski.

Wykres 29. Procentowy rozkład częstości odpowiedzi na pytanie o konieczność zmiany sposobu zarobkowania spowodowanego pandemią COVID-19 wśród przedstawicieli wybranych grup mniejszościowych

Twierdząco na pytanie „Czy pandemia koronawirusa zmusiła Panią do zmiany sposobu zarobkowania?” najczęściej odpowiadali Kaszubi. Wobec braku oficjalnych danych statystycznych można jedynie postawić hipotezę, że sytuacja ta wynika przynajmniej częściowo z roli, jaką na obszarze zamieszkanym przez Kaszubów odgrywa turystyka. Przez dużą część 2020 r., w którym prowadzone były badania, ruch turystyczny został ze względów epidemicznych ograniczony, a okresowo niemal zupełnie wstrzymany.

Również wśród Kaszubów zaobserwowaliśmy najwyższy odsetek osób, które doświadczyły utraty pracy w związku z trwającą pandemią. Z sytuacją taką zmierzyć musiał się co dziesiąty badany.

Wykres 30. Procentowy rozkład częstości odpowiedzi na pytanie o utratę pracy spowodowaną pandemią COVID-19 wśród przedstawicieli wybranych grup mniejszościowych

Obawa o utratę pracy

Utrata zatrudnienia przez innych przedstawicieli społeczności może wpłynąć na percepcję zagrożenia własnego miejsca pracy. Aby zmierzyć jej poziom, poprosiliśmy uczestników ankiety o ustosunkowanie się do trzech twierdzeń, które posłużyły do utworzenia skali:

- Czuję się niepewnie, jeżeli chodzi o przyszłość mojej pracy.

- W niedługiej przyszłości mogę stracić moją pracę.

- Obawiam się, że z powodu pandemii obniżą się moje zarobki.

Odpowiedzi udzielano na pięciostopniowej skali (od 1 – „Zdecydowanie się nie zgadzam”, do 5 – „Zdecydowanie się zgadzam”). Pytania te zadane były wszystkim uczestnikom badania; ze względu na charakter pytań prezentujemy jednak tylko wyniki uzyskane od osób aktywnych zawodowo[125].

Przeprowadzone badanie wykazało, że 26% Łemków czuje się niepewnie, jeśli chodzi o przyszłość swojej pracy (suma odpowiedzi „Raczej się zgadzam” i „Zdecydowanie się zgadzam”). Co dziesiąty z przedstawicieli tej społeczności (10%) uważa, że w niedalekiej przyszłości może stracić pracę. Aż 40% ankietowanych wyraziło obawę o obniżenie wynagrodzenia.

Wykres 31. Skala obaw o pracę wśród czynnych zawodowo Łemków

Spośród badanych grup najniższe obawy związane z rynkiem pracy zaobserwowano u Kaszubów[126]. Z pierwszym stwierdzeniem zgodziło się 25% respondentów. 14% badanych osób obawiało się rychłej utraty pracy, a 34% ankietowanych – zmniejszenia zarobków.

Wykres 32. Skala obaw o pracę wśród czynnych zawodowo Kaszubów

Na przeciwnym biegunie tej skali znaleźli się Ślązacy. Ponad jedna trzecia z nich (36%) nie czuje się pewnie, jeśli chodzi o przyszłość swojego zatrudnienia. Za bezpośrednio zagrożonych utratą pracy uważa się 20% ankietowanych, natomiast aż 44% z nich obawia się utraty zarobków spowodowanej pandemią.

Wykres 33. Skala obaw o pracę wśród czynnych zawodowo Ślązaków

Dyskryminacja przedstawicieli mniejszości etnicznych i językowych a ich sytuacja na rynku pracy

Zestawienie wyników przedstawionych w dwóch poprzednich sekcjach może zaskakiwać, a nawet wydać się paradoksalne. Chociaż spośród badanych społeczności to Kaszubi najczęściej odczuwali ekonomiczne skutki pandemii COVID-19, takie jak utrata pracy lub konieczność zmiany sposobu zarobkowania, to jednocześnie wśród przedstawicieli tej społeczności poziom obaw związanych z sytuacją na rynku pracy okazał się najniższy. Wskaźnik ten najwyższe wartości przyjmował zaś u Ślązaków.

Wydaje się, że jednym z czynników mogących mieć związek z opisanym stanem rzeczy jest deklarowany poziom dyskryminacji członków poszczególnych społeczności[127]. Kwestia dyskryminacji od lat znajduje się w polu zainteresowania ekonomistów. Pionierami badań nad ekonomicznymi aspektami dyskryminacji są laureaci Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla Gary Becker, Kenneth Arrow i Edmund S. Phelps. Pierwszy z wymienionych badaczy stworzył pojęcie „upodobanie do dyskryminacji” określające niechęć, a czasem nienawiść, do członków pewnej grupy. Z kolei Edmund S. Phelps jest autorem pojęcia dyskryminacji statystycznej, które polega na tym, że osoba oceniana jest przez pracodawcę nie ze względu na swoje własne cechy, lecz na charakterystykę grupy, do której przynależy (podstawą do jej wyróżnienia może być płeć, pochodzenie etniczne lub używany język)[128]. Z punktu widzenia podmiotu stosującego dyskryminację statystyczną taka strategia może wydawać się racjonalna; wiążą się z nią jednak ogromne koszty społeczne i przez to w wielu krajach jej stosowanie jest prawnie ograniczone. Te koszty społeczne ponoszone są przede wszystkim przez członków dyskryminowanych grup, którzy tracą motywację do tego, by zdobywać kompetencje i inwestować w siebie, gdyż wiedzą, że charakterystyka ich grupy, a nie osobiste przymioty, może okazać się decydująca w przypadku poszukiwania pracy. W długim okresie sytuacja taka może prowadzić do rzeczywistego pogorszenia się parametrów opisujących kapitał ludzki w grupie mniejszościowej, a w konsekwencji umocnić stereotyp stanowiący podstawę dyskryminacji statystycznej. Dyskryminacja statystyczna może więc mieć charakter samospełniającej się przepowiedni. Co istotne, skala mierząca dyskryminację użyta w przeprowadzonym badaniu zawierała zarówno elementy, które odnosiły się do upodobania do dyskryminacji, jak i do dyskryminacji statystycznej.

Prowadzone przez nas badania wykazały, że zarówno w przypadku Kaszubów[129], jak i Ślązaków[130] zachodzi istotny statystycznie związek pomiędzy deklarowanym poziomem doświadczanej dyskryminacji, a obawami związanymi z sytuacją na rynku pracy, przy czym jest on najsilniejszy w przypadku Ślązaków. Podobnego związku nie zaobserwowaliśmy natomiast wśród Łemków[131]. Warto zaznaczyć, że – jak pokazano w rozdziale Psychologiczne konsekwencje dyskryminacji – w grupie tej poziom deklarowanej dyskryminacji był najniższy[132]. Wśród Ślązaków dał się również zauważyć związek pomiędzy obawami o sytuację na rynku pracy a stygmatyzacją ze względu na COVID-19[133]. Podobnej relacji nie zauważyliśmy u Łemków[134] i Kaszubów[135], co nie dziwi w kontekście danych przytoczonych w rozdziale „Stygmatyzacja ze względu na COVID-19: doświadczenia mniejszości”: problem ten miał dla tych społeczności marginalne znaczenie.

Z powyższych danych można wysnuć wniosek, że jeśli dyskryminacja lub stygmatyzacja w grupie mniejszościowej jest zauważana i deklarowana, to osoby nią dotknięte wyrażają większe obawy o swoją sytuację na rynku pracy. Obserwacja ta w połączeniu z treściami zawartymi chociażby w cytowanej klasycznej literaturze ekonomicznej pozwala na postawienie hipotezy, że czynniki takie jak dyskryminacja i stygmatyzacja mogą powodować wzrost obaw o sytuację na rynku pracy[136].

Badania ekonomiczne pokazują, że dyskryminacja na rynku pracy wiąże się nie tylko z wieloaspektowymi niedogodnościami dla dotkniętego nią pracownika, ale i wyższymi kosztami dla dyskryminującego pracodawcy[137]. Rozwijając tę myśl, Kenneth Arrow stwierdził, że w perspektywie długookresowej, w warunkach wolnej konkurencji jedynie przedsiębiorstwa, które nie stosują dyskryminacji bądź stosują ją w najmniejszym stopniu, są w stanie przetrwać na rynku[138]. Konkluzję mówiącą o szkodliwości dyskryminacji na rynku pracy można przenieść również na poziom gospodarek poszczególnych państw. Dyskryminacja mniejszości językowych w Polsce w ostatecznym rozrachunku okazuje się więc szkodliwa także dla grupy większościowej.

Rekomendacje

- Prowadzenie rzetelnych statystyk dotyczących sytuacji mniejszości narodowych, etnicznych i językowych, zgodnie z rekomendacjami ONZ[139].

- Zwiększenie dostępności informacji o korzyściach, w tym ekonomicznych, płynących z wielojęzyczności.

- Edukacja pracodawców pod kątem zachowań dyskryminacyjnych i ich ekonomicznych konsekwencji.

- Przyjęcie prawodawstwa skutecznie utrudniającego stosowanie dyskryminacji statystycznej.

EDUKACJA, MEDIA I TURYSTYKA NA KASZUBACH:

OBSZARY, W KTÓRYCH POSZUKUJE SIĘ OSÓB DWUJĘZYCZNYCH

Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji)

Z badań prowadzonych w ramach projektu „Językowe antidotum” wśród przedstawicieli społeczności wilamowskiej, łemkowskiej i kaszubskiej wiadomo, że zdecydowana większość (97-99%) osób tworzących te społeczności zna język polski. Z kolei znajomość drugiego języka, w tym przypadku mniejszościowego, choć z pewnością zwiększa poziom kapitału ludzkiego tych osób, to w doświadczeniu wielu z nich nie zwiększa liczby ofert pracy, a w niektórych przypadkach może być przyczyną dyskryminacji.

Taka sytuacja nie musi być jednak regułą, co pokazuje przykład języka kaszubskiego i jego użytkowników. Realia regionalnego rynku pracy w województwie pomorskim, gdzie Kaszubi stanowią według jednych źródeł około 10% populacji, zaś według innych ponad 25% (zależy to od tego, czy wziąć pod uwagę wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2011 r., czy też wyniki badań socjologów i geografów), sprzyjają zatrudnianiu osób dwujęzycznych. Wyróżnić można co najmniej trzy obszary, w których występuje zapotrzebowanie na ludzi znających język kaszubski: edukacja kaszubska, media regionalne i turystyka.

Od lat poszukiwani są nauczyciele języka kaszubskiego. Liczba dzieci i młodzieży uczących się go rosła szybko od 2005 roku (w styczniu tego roku weszły w życie rozwiązania ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym) by dojść do poziomu 20 tys. w roku 2020[140]. Nauka odbywa się w 399 szkołach (według danych MEN za rok szkolny 2019/2020) – od Helu na północy województwa po Czersk na południu oraz od Gdańska na wschodzie po Słupsk na zachodzie[141]. Choć wymaga to jeszcze dłuższych i szerzej zakrojonych badań, udało się ustalić, że w ciągu 15 lat około 1200 nauczycieli zdobyło prawo do nauczania języka kaszubskiego (ukończyło studia podyplomowe na Uniwersytecie Gdańskim i w Akademii Pomorskiej w Słupsku bądź zdało egzamin przed komisją językową Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego), z czego blisko 700 pracuje w zawodzie. Doświadczenie dnia codziennego pokazuje, że to wciąż zbyt mało.

Rozwój mediów, szczególnie elektronicznych, sprawił, że również w tej przestrzeni powstało zapotrzebowanie na osoby znające język kaszubski i posługujące się nim na co dzień. Z początkiem lat 90. XX wieku pracowników z takimi kompetencjami zatrudniać zaczęły regionalne rozgłośnie publiczne Polskiego Radia i Telewizji Polskiej w Gdańsku. Od połowy pierwszej dekady XXI wieku dołączyły do nich rozgłośnie i telewizje komercyjne, takie jak Radio Kaszëbë, z milionem potencjalnych słuchaczy, czy też istniejąca w latach 2010–2012 satelitarna CSBTV nadająca swój program po kaszubsku i po polsku na obszarze połowy Europy. Przykładem jest również kablowa Twoja Telewizja Morska i Radio Norda o zasięgu obejmującym powiaty wejherowski i pucki. Nieco mniejsze zapotrzebowanie na kaszubskojęzycznych dziennikarzy wykazywały lokalne i regionalne gazety z „Dziennikiem Bałtyckim” i „Pomeranią” na czele. W sumie zatrudnienie w sektorze mediów znalazło w ciągu minionych 30 lat kilkadziesiąt osób. W dobie rozwijających się kanałów komunikacji i mediów społecznościowych w internecie coraz więcej ludzi prowadzi po kaszubsku profesjonalne blogi i portale.

Istotnym działem gospodarki na Kaszubach jest turystyka. Przedsiębiorcy turystyczni coraz częściej rozumieją, że język kaszubski i kultura Kaszubów – obok morza, jezior i lasów – mogą przyciągać i budzić ciekawość gości. Znajomością języka kaszubskiego muszą wykazać się już nie tylko osoby zatrudnione w pomorskich muzeach, lecz także pracownicy działów promocji hoteli, a nawet obsługa restauracji i sprzedawcy pamiątek. Ponieważ jednak praca w tym sektorze charakteryzuje się sezonowością i – jak przekonaliśmy się szczególnie w czasie pandemii – jest podatna na duże wahania rynku, trudno jest ocenić liczbę zatrudnionych w turystyce osób dwujęzycznych.

Wnioski i praktyczne rekomendacje: jak lepiej wspierać mniejszości etniczne, chronić różnorodność językowo-kulturową i budować lepsze relacje z grupą większościową?

Justyna Olko, Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji), Anna Maślana, Joanna Maryniak, Bartłomiej Wanot (Bartłůmjej Wanot), Rafał Rzepka, Maciej Bandur (Macéj Bańdur), Tymoteusz Król (Tiöma fum Dökter), Olena Duć-Fajfer, Natalia Małecka-Nowak

Badania w ramach naszego projektu, prowadzone między 2018 a 2021 rokiem w ścisłej współpracy z przedstawicielami społeczności lokalnych i z organizacjami mniejszościowymi, pokazały rozmaite aspekty funkcjonowania wybranych mniejszości etnicznych w naszym kraju. Z jednej strony ujawniły skalę i formy ich dyskryminacji, stygmatyzacji oraz traumatyzacji historycznej wraz z ich wielowymiarowymi skutkami. Dyskryminacja i różne rodzaje przemocy względem mniejszości przybierają zarówno bezpośrednie, jak i bardziej pośrednie czy mniej widoczne formy. Te ostatnie obejmują przemoc symboliczną, w tym zawartą w rozmaitych ideologiach i postawach społeczeństwa większościowego i instytucji państwowych (jak np. dyskurs na temat dialektów i gwar), stosowanie względem mniejszości kryteriów większościowych czy utrwalanie „niewidzialności” grup mniejszościowych. Te formy przemocy są widoczne na płaszczyźnie prawnej, społeczno-politycznej, edukacyjnej i ekonomicznej. Z drugiej zaś strony nasze badania wykazały ochronny, pozytywny wpływ używania języków mniejszościowych na dobrostan i zdrowie lokalnych społeczności, w tym w szczególności na lepsze radzenia sobie ze skutkami traumy i dyskryminacji. Ostatni etap badań, zrealizowany w czasie pandemii, pozwolił lepiej poznać i zrozumieć skutki, które wywarła ona na Kaszubach, Łemkach, Ślązakach, Wilamowianach i mieszkańcach Podbeskidzia. W oparciu o te wyniki proponujemy szereg praktycznych rekomendacji i strategii, które w naszej opinii pomogą skuteczniej chronić mniejszości i polepszyć ich funkcjonowanie, a zarazem pozwolą na budowanie lepszych relacji między nimi a grupą większościową, co leży w ścisłym interesie społeczeństwa i państwa polskiego. Część rekomendacji została już sformułowana w rozdziałach tematycznych tej książki, tu zaś prezentujemy te, które dotyczą rozwiązań prawnych i systemowych, edukacyjnych oraz medialnych.

Rekomendacje w zakresie rozwiązań prawnych i systemowych

- Państwo powinno objąć opieką prawną i oficjalnie uznać dotychczas nieuznane grupy od lat zabiegające o uwzględnienie w ustawie (Ślązacy, Wilamowianie) oraz pozostać otwarte na postulaty innych grup i społeczności dążących do ochrony własnej odrębności i dziedzictwa językowo-kulturowego.

- Należy zweryfikować i zmodyfikować dotychczasowe, odgórne i oparte na anachronicznym i pseudonaukowym rozróżnieniu między językiem a dialektem, kryteria uznawania statusu mniejszości i używanych przez nie języków. Debaty na temat statusu języka nie mają podstaw naukowych – ich charakter jest polityczny, a nie językoznawczy. Przy decydowaniu o przyznaniu statusu języka mniejszościowego należy skupić się na kryterium woli i tożsamości jego użytkowników. Zwracamy też uwagę na ambiwalentność pojęcia „języka regionalnego” oraz problem jego używania w oderwaniu od uznania odrębnego statusu grupy (w przypadku Kaszubów), a więc w oderwaniu od ochrony innych aspektów jej odrębności (historii, kultury, tożsamości etnicznej). Języki mniejszościowe nie mogą dobrze funkcjonować w oderwaniu od szerzej rozumianej kultury, tradycji, praktyk i tożsamości, które powinny być objęte wsparciem i ochroną państwa.

- Należy stworzyć bardziej szczegółowe i kompletne regulacje prawne ułatwiające funkcjonowania społeczności mniejszościowych oraz mechanizmy egzekwowania praw mniejszości; chodzi w szczególności o bardziej skuteczne narzędzia ochrony przed dyskryminacją i stygmatyzacją opierające się na ustawowym zdefiniowaniu rozmaitych form i aspektów dyskryminacji i stygmatyzacji.

- Zgodne z przyjętymi przez Polskę międzynarodowymi zobowiązaniami rozwiązania prawne powinny zapewniać pełne kształcenie w językach mniejszościowych, a nie jedynie wspierać model kształcenia oparty na obecności języka mniejszościowego jako fakultatywnego przedmiotu nauczanego jak język obcy (szczegółowe postulaty edukacyjne podane są poniżej). Zapewnić należy również nauczanie w językach mniejszościowych na wszystkich poziomach edukacji: od wczesnodziecięcej po akademicką.

- Aktualne rozwiązania prawne chronią jednostkowe prawa osób należących do mniejszości, ale w niewielkim stopniu pozwalają na skuteczną ochronę dziedzictwa językowo-kulturowego. Państwo powinno programowo wspierać rewitalizację językowo-kulturową grup mniejszościowych wszędzie tam, gdzie jest na to zapotrzebowanie, wspierając oddolne działania społeczności, które dążą do zachowania bądź poprawy kondycji swojego języka.

- Konieczne jest powołanie własnych instytucji kultur mniejszościowych, które kształtowałyby strategie ochrony dziedzictwa i rozwoju tych społeczności. Takie instytucje powinny być niezależne od państwa i obsadzane przez mniejszości, ale finansowane przez państwo. Zajmowałyby się one także współpracą z organami państwowymi, np. w zakresie przygotowania materiałów informacyjnych w kontekście spisu powszechnego, opiniowania zawartości materiałów edukacyjnych itp.

- Należy prowadzić regularne badania (w tym statystyczne) monitorujące zmiany socjolingwistyczne, społeczno-kulturowe, ekonomiczne i demograficzne w grupach mniejszościowych z użyciem spójnej i ciągłej metodologii. Zadanie to należy powierzyć konkretnej specjalistycznej instytucji, która otrzyma ze strony państwa wsparcie w zakresie tej działalności.

Rekomendacje w zakresie edukacji

- Należy zbudować i skutecznie wdrożyć na poziomie ogólnopolskim model edukacji społeczeństwa w zakresie rzetelnej wiedzy o mniejszościach i dyskryminacji mniejszości.

- W ramach edukacji regionalnej i mniejszościowej należy zapewnić autonomię nauczycieli i znieść ograniczenia wynikające z podstawy programowej i nadzoru kuratorium.

- Państwo powinno zapewnić edukację mniejszościową na każdym szczeblu nauczania, od przedszkoli po uniwersyteckie filologie mniejszościowe.

- Należy wypracować osobne narzędzia ewaluacji edukacji mniejszościowej, co jest szczególnie ważne dla szkół działających w modelu immersyjnym, w których podstawą nauczania jest język mniejszościowy lub regionalny.

- Należy wypracować inne parametry kształcenia mniejszościowego, w tym zwłaszcza inne parametry liczbowe, niż te obowiązujące dla kierunków większościowych na uczelniach wyższych.

- Należy zwiększyć formalne znaczenie egzaminu maturalnego z języka mniejszościowego.

- Należy gruntownie ulepszyć model kształcenia nauczycieli mniejszościowych w ramach przeznaczonych specjalnie dla nich kierunków studiów. Zakres kształcenia powinien obejmować również podstawową wiedzę z zakresu geografii i historii lokalnej uwzględniającą perspektywę mniejszościową. Treści nauczania na poszczególnych przedmiotach powinny być spójne, wzajemnie się uzupełniać, pozwalać studentom na zgłębianie różnych perspektyw, w tym lokalnej (mniejszościowej, regionalnej), i wzbogacać ich rozumienie świata wychodzące poza paradygmat ogólnopolski. W szczególności należy stworzyć centrum kształcenia i komunikacji nauczycieli mniejszościowych, dostarczające niezbędnych narzędzi i wiedzy oraz efektywnie wspierające samokształcenie nauczycieli w zakresie metodologii nauczania mniejszościowego.

- Model nauczania języków mniejszościowych jako języków obcych powinien zostać całkowicie zmieniony (także w wypadku dzieci, które nie miały okazji nauczyć się języka rdzennego w domu). Języki mniejszościowe powinny być nauczane jako ojczyste, z adekwatnym zwiększeniem roli nauczania immersyjnego.

- W programach nauczania mniejszościowego należy zwiększyć rolę ekspertów z grup mniejszościowych, którzy powinni być stałymi konsultantami w procesie kształtowania polityki edukacyjnej.

- Należy wprowadzić ogólnopolską strategię promowania wielojęzyczności.

Rekomendacje w zakresie komunikacji medialnej

- Państwo powinno wywiązywać się z obowiązku finansowania tworzenia i emisji programów o mniejszościach i w językach mniejszości.

- Państwo powinno bardziej skutecznie i kompleksowo wspierać funkcjonowanie mediów lokalnych i tworzenie programów i audycji w językach mniejszościowych, co wynika z powziętych zobowiązań prawnych (np. Europejskiej karty języków mniejszościowych lub regionalnych).

- Należy podjąć skuteczne i szeroko zakrojone działania w zakresie języka i terminologii odnoszących się do mniejszości stosowanych w mediach ogólnopaństwowych. Treści emitowane w nich obecnie często noszą znamiona przemocy symbolicznej wynikającej z używania dyskryminującego słownictwa oraz przedstawiania grup mniejszościowych przez pryzmat stereotypów. Zmiana świadomości dziennikarzy wymaga edukacji, wyspecjalizowanych szkoleń oraz wypracowania i promowania dobrych praktyk w zakresie komunikacji medialnej. Aktywną rolę w tym procesie powinny odgrywać organizacje mniejszościowe, a państwo i jego odpowiednie organy powinny zapewnić patronat i wsparcie.

- Postulujemy utworzenie centrum zajmującego się monitorowaniem zjawisk związanych z dyskryminacją mniejszości w mediach oraz ujawnianiem konkretnych przykładów stygmatyzacji i naruszeń praw grup mniejszościowych.

Streszczenie publikacji w języku kaszubskim.

Mjészëznë a jejich jãzëkji procëm krizisú

Szymon Gruda, Maciej Bandur (Macéj Bańdur), Artur Jabłoński (Artúr Jablonskji)

Etnjiczné mjészëznë, autochtonné grëpë a spòla mjigrantóv na całim svjece wosoblëvje mòcno majõ dosvjôdczoné rezultatóv krizisú zdrovjô, jakji je sparłãczoni z pandemjijõ COVID-19. Ten pòdsztrichnõł rozmajité formë sistemòvé diskrimjinacëjé, marginalizacëjé, sztrukturalnëch njeróvnosci a simbòliczné przemòce, co tëch przitomnosc je rezultatã tak historicznëch vëdarzenjóv, jak téż dzisdnjové pòlitikji. Pandemjijô COVID-19 mô téż svój vpłiv na dobã mjészëznovëch jãzëkóv, m.dr. zabjérajõcë klúczevëch dlô jich vëbëcô tëch nôstarszich brëkòvnjikóv. Vëmjonovóné tôkle sã tikajõ téż etnjicznëch mjészëznóv a jimjigranckjich spòlóv v Pòlsce.

V tú tim teksce, chtëren je skrócenjim pùblikacëjé Mjészëznë a jejich jãzëkji procëm krizisú. Antistigmatizacijni paket projektú „Jãzëkòvé antidotum: jãzëkòvô vjitalnosc jakò ôrt bùdacëjé psichicznégò dobrostanú, zdrovjô a zbalansovónégò rozvjicô”, më wobgadëjemë të nôvażnjészé rezultatë naszé pòdszëkbë situacëjé jãzëkòvëch a etnjicznëch mjészëznóv v Pòlsce v perspektivje egzistérëjõcëch pòdszëkbóv mjészëznové problematikji. Apart më dôvómë bôczenjé na rezultatë vpłëvù dzisdnjové pandemjijé COVID-19 na etnjiczné a jãzëkòvé mjészëznë, a téż na mjészëznové jãzëkji.

Vëbróné etnjiczné a jãzëkòvé mjészëznë v Pòlsce

Mjimò rozkòscérzonëch przedstavjenjóv Pòlskô nje je krajã etnjiczno ë jãzëkòvò jednakjim, ë to njé blós przez przitomnosc mjigrantóv: na jé teritorium je v wużivkú nômjé 17 rodnëch jãzëkóv ë jãzëkòvëch variantóv. To je lëczba kòl dva raze mjészô jak v II RP, co je rezultatã tragicznëch vëdarzenjóv II svjatové wojnë ë asimjilacijné pòlitikji PRL. Mjimò zmjanóv v jãzëkòvi pòlitice pò 1989 rokù dërch blós kjile mjészëznovëch jãzëkóv wużivónëch na teritorium naszégò państva sõ wofjicialno wuznóné. Nasza pòdszëkba v Pòlsce wobjima sztërë grëpë – Lemkóv, Kaszëbóv, Szlõzôkóv ë Vëlemòvjón – jednak przënômjé dzél vërozmjenjóv, chtërnë sõ jé efektã, je mòżno wodnjesc do drëgjich mjészëznóv. Njiżé më przedstôvjómë bazové jinfòrmacëje wo pòdszëkónëch karnach ë jejich dzisdnjovi dobje.

Kaszëbji njeprzestónje mjeszkajõ na zemjach svòjich przódkóv, chòcô wob staleca geografjiczni rúm kaszëbskjégò jãzëka dosc tëlé sã zredukòvôł. Historëjô Kaszëbóv je naznaczonô bënovëmi pòdzélami: mjedzë katolëkami a lëtrami, a wod 19. stalecô téż mjedzë pòlonocentrikami – jakji pòstulëjõ słëchanjé pòlskjémù nôrodovi – a kaszëbòcentrikami, co trzimajõ Kaszëbóv za apartni nôród; ta slédnô debata je żëvô mjedzë Kaszëbami do dzisô. Vëdarzenja 20. stalecô, wosoblëvje pòlonizacijnô pòlitika pòlskjich vładzóv pò 1945 rokù, doprovadzëłë do wosłabjenjô kaszëbskjégò pòczëcô ë przervanjô v dzélú przekazú jãzëka z generacëjé na generacëjõ. Dopjérze kaszëbskji jãzëk, chtëren mô wofjicialni sztatus rejonalnégò jãzëka, je wuczoni v szkòłach na Pòmòrzim jakò cëzi jãzëk, a blós ve dvúch privatnëch szkòłach jimersijnëch – jakò wotczësti jãzëk.

Lemkòvje sõ etnjicznõ mjészëznõ, co wod strzédnëch stalecóv mjeszkô na zemjach zvónëch Lemkòvjiznõ, to znaczi na terenach Njiskjégò Beskidú ë óstovim dzélú Sõdeckjégò Beskidú. Pò drëgji svjatovi wojnje pòlskjé kòmùnisticzné vładze vësedlëłë vjikszosc Lemkóv na radzeckõ Wukrajinã ë tzv. „woddostóné zemje”. Vësedlenja doprovadzëłë do całovnégò roznëkanjô Lemkóv, do zervanjô jednotë ë relacij v grëpje a do wosłabjenjô mjedzëgeneracijnégò kùlturnégò przekazú; wob nôslédné dekadë do pògłãbjenjô tëch tôklóv sã przëczënjiła asimjilacijnô pòlitika PRL. Dopjérze pò sistemòvi transfòrmacëji bëło mòżno robjic dlô wotrzimanjô a revjitalizacëjé lemkòvskjé kùlturë, np. pùblikòvac pjismjona a knigji v lemkòvskjim jãzëkú, provadzëc radio abò worganizovac kùlturné festivale. Dzisôdnja lemkòvskji jãzëk je wuczoni v szkòłach jakò dodôvkòvi przibjór; v latach 2001-2017 fùnkcionérovôł téż na Pedagògicznim Wuniversitece v Krakòvje kjerënk sztudióv rúskô fjilologijô z rúsińskò-lemkòvskjim jãzëkã. Jednak dërch lemkòvskji jãzëk je prakticzno njeprzitomni v pùblicznim rëmje, a Lemkòvje dosvjôdczajõ przejavóv diskrimjinacëjé a simbòliczné przemòce.

Szlõzôcë sõ bez vãtpjenjô tim nôvjikszim mjészëznovim karnã v Pòlsce: v 2011 r. szlõskõ nôrodnosc deklarovałë 847 tës. wobëvatelóv RP (a nódto 12 tës. wobëvatelóv Czeskjé Repùblikji). Kòl pół mëliona wobëvatelóv RP wużivô doma szlõskjégò jãzëka, v tim 126 tës. – jedúrno jegò. Tak jak v przipôdkú drëgjich mjészëznovëch grëp, wużivanjé szlõskjégò jãzëka bëło wucõżoné v PRL, ten dostôł vjikszi rúm do rozvjicô pò sistemòvi transfòrmacëji. Mjimò tegò situacëjô te nôvjikszégò v Pòlsce mjészëznovégò jãzëka dërch je czësto njewunormòvónô, a Szlõzôcë nji majõ wofjicialno sztatusú etnjiczné mjészëznë.

Dëcht v drëgõ stronã, kjéj jidze wo lëczbë, to vëzdrzi kòle Vëlemòvjón – etnjicznégò karna, jakjé mjeszkô v mjesce Vëlemòvjice (vël. Wymysoü, pòl. Wilamowice) na pògrańczim Szlõska a Môłopòlskjé, wugrúńtovónim v 13. stalecim przez wosadnjikóv ze zôpadné Europë. Jinaczé jak szlõskji, kaszëbskji ë lemkòvskji – vëlemòvskji jãzëk nje słëchô słovjańskjim jãzëkóm, ale germańskjim. Różni wod lëdztva v wokòlëci, róvno pòlskjégò jak njemjeckjégò, jãzëkã, zvëkami ë rzemjãsłã (v pjerszi rédze to bëłë tkactvò a hańdel), Vëlemòvjanovje vësztôłcëlë vłôsnõ samòjidentifjikacëjõ. Wosoblëvje dramaticznô bëła do Vëlemòvjón drëgô svjatovô wojna, co v ti bjôdkòvalë ë ve Wehrmachce, ë v Andersovi armeji, a drëdzë sã tacëlë abò trôfjalë do arbejtslôgróv przez njepòdpjisanjé Volkslistë. Pò 1945 rokù pòlskjé kòmùnisticzné vładze zakôzałë wużivanjô jãzëka ë vëlemòvskjégò stroju, a samëch Vëlemòvjón przesladovelë vëvôżanjami, vësedlenjami, celesnëmi a pjenjãżnëmi sztrôfami, a téż simbòlicznõ przemòcõ. Przez tak dramaticzné przesladovanja njevjelgjé mjészëznë vëlemòvskji jãzëk sã nalôz krótkò vëmjarcô, wod jakjégò retô jen młodô generacëjô vëlemòvskjich aktivjistóv. Tak jak szlõskji jãzëk, vëlemòvskji nji mô v RP pravno wuregùlovónégò sztatusú, a próbë mjenjenjô tegò sã pòtikajõ z njechãcõ pòlitikóv.

Mjészëznové spòla v Pòlsce, wokróm dosvjôdczanjô tôklóv a vëzvanjóv, chtërnë sõ pòspólné do mjeszkańcóv kraju, pòtikajõ sã téż z trúdnoscami, jakjé sõ rezultatã jejich mjészëznovégò sztatusú, drãgjé historëjé ë czãsto negativnégò nastavjenjô vjikszosce spòla. Në dosvjôdczenja, dôvné a dzisdnjové, majõ negativni vpłiv na psichiczni dobrostón nôleżnjikóv mjészëznë. Të zmjészajõ téż spòlevé zavjerzenjé ë provadzõ do marnotracenjô lëdzkjégò kapjitałú nôleżnjikóv mjészëznë, na czim traci spòle jakò całosc.

Historicznô trauma

Tragiczné vëdarzenja v historëji jednégò spòla, takjé jak wopresijné dzejanja bútnové grëpë mòtivòvóné nôrodnim, etnjicznim abò religijnim czënnjikã, mògõ bëc prziczënõ dłúgò-dérëjõcëch rezultatóv ë vpłëvac na nastavjenjé ë zdrovjé nôleżnjikóv spòla navetka wob vjele lat pò nëch vëdarzenjach. To zjavjiszcze sã zvje historicznô trauma. Jegò charakteristicznõ znankõ je przekôz na nôslédné generacëje: tak psichòlogiczné, biologiczné a spòlevé kònsekvencëje historiczné traumë tikajõ lëdzi, co sami nji majõ przeżëté vëdarzenjóv, chtërnë sõ jich prziczënõ.

Mjedzëgeneracijni przekôz historiczné traumë nje je czims, co je mòżno prosto przekjidnõc. Zanôleżno wod dobë, zachòvanja ë nastavjenja mòtivòvóné pamjãcõ wo historiczni traumje mògõ mjec charakter dezadaptacijni ë adaptacijni, np. mògõ przestrzegac nôslédné generacëjé przed czënnjikami, chtërnë njesõ zagrôżbã, ë chronjic przed nôslédnim dosvjôdczenjim stratë. Nódto navetka kjéj vëstãpùjõ próbë chronjenjô dzeci przed bòlesnõ pamjãcõ przez njerozpòvjôdanjé wo nji (tzv. kònspjiracëjô môłczenjô), przekôz historiczné traumë vëstãpùje na pòstrzédni ôrt, na przikłôd przez zachòvanja nôleżnjikóv karna, reakcëje na zachòvanja drëgjich lëdzi ë vszelejakjé nastavjenja wuvarënkòvóné vjiktimjizacëjõ (np. vëstrzéganjé sã wużivanjô etnjicznégò jãzëka). Przekôz vëstãpùje téż przez wuczbã historëjé ë rozmajité fòrmë wupamjãtnjenjô zeszłëch vëdarzenjóv.

V historëji etnjicznëch mjészëznóv v Pòlsce nje felovało tragicznëch vëdarzenjóv, jakjé wostavjiłë pò se szlach v pòstacëji historiczné traumë. Z pòdszëkbë provadzoné wod robòtnjikóv LCure vëchòdzi, że przez pòłova anketovónëch Lemkóv a Szlõzôkóv, nje zdrzõcë na vjek, przënômjé rôz v mjesõcú mëslała wo grëpòvëch stratach zdrzeszonëch z historicznëmi vëdarzenjami; në mësle bùdzõ v njich emòcionalné pòdskacenjé ë pòczëcé, że tragiczné vëdarzenja mògõ sã pòvtórzëc. Z pòdszëkbë przeprovadzoné mjedzë Szlõzôkami vëchôdô téż, że czãscészé mëszlenjé wo historiczni traumje sã przekłôdô na deklarovóné gòrszé fjiziczné zdrovjé ë vëższé rezultatë v skali woglovégò njewubëtkù.

Diskrimjinacëjô na stãpjenjú wustavòdôvstva ë jimplementacëjé prava

Chòcô pò sistemòvi transfòrmacëji demòkraticznô RP v dzélú wodeszła wod asimjilacijné pòlitikji z czasóv PRL, dzisôdnjové wustavòdôvstvò je wuznóné wod vjele mjészëznovëch aktivjistóv ë drëgjich nôleżnjikóv mjészëznóv za njé dosc chronjõcé jich prava. Klúczevim pravnim aktã je Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, jakji wuznôvô dzevjińc nôrodnëch mjészëznóv, sztërë etnjiczné mjészëznë ë nadôvô kaszëbskjémù jãzëkòvi sztatus „rejonalnégò jãzëka”. Vedle te wustavù, cobë dostac sztatus mjészëznë etnjiczné karno mùszi dokazac, że spôłnjô z górë pòstavjoné varënkji; na jich vłôsné pòczëcé apartnosce ë samòjidentifjikacëjõ v tim całim procesú njijak sã nje dôvô bôczenjô. Téż jãzëkòvé kriteria wopjisóné v wustavje rodzõ vãtplëvòtë z lingvjisticzné perspektivë. Kònsekvencëjõ te je m. dr. njemòżnosc, mjimò lat próbòvanjô, dostanjô sztatusú etnjiczné mjészëznë przez Szlõzôkóv – tã nôvjikszõ v RP grëpã brëkòvnjikóv jãzëka jinszégò jak pòlskji – a téż Vëlemòvjanóv. Jednak téż dlô grëp, jakjé vedle wustavù wostałë wofjicialno wuznóné, njejednë jegò zapjise majõ abò mògõ mjec diskrimjinëjõci charakter.

Zôpjise wustavù wo nôrodnëch a etnjicznëch mjészëznach ë wo rejonalnim jãzëkú njé vjedno sõ pasovno realizovóné, czegò rezultatami sõ np. felënk mòżnosce zbrëkòvanjô rozmajitëch fòrmóv chronjenjô jãzëka ë pòczëcô, felënk sistemòvëch rozdrzeszenjóv v spravje majõtkóv zabrónëch nôleżnjikóm mjészëznóv pò wojnje ë drëgjich zrobjonëch jim majõtkòvëch szkòdóv, felënk mòżnotë wużivanjô v wofjicialnëch situacëjach pasovnégò pjisënkù mjón a nôzvësk v mjészëznovëch jãzëkach abò téż felënk stanovjité reakcëjé ë pòmòce wod państva v spravje diskrimjinacijnëch situacij abò aktóv agresëjé czë njetolerancëjé procëm nôleżnjikóv mjészëznë.

Gôdka njezgarë a drëgjé fòrmë przemòce a diskrimjinacëjé v pùblicznim rëmje

Nôleżnjicë etnjicznëch a jãzëkòvëch mjészëznóv v Pòlsce dosvjôdczajõ téż diskrimjinacëjé a przemòce v codnjovim żëcim. Do atakóv na mjészëznë dochôdô czasã v pùblicznim rëmje. Vjele razi dochôdało na przikłôd do każenjô dvajãzëkòvëch tôfel a „vjitôczóv” z mjonami vsi ë mjast, np. pòlskò-lemkòvskjé v Bjelance (pòl. Bielanka), Gładiszovje (pòl. Gładyszów) abò Regetovje (pòl. Regietów), pòlskò-szlõskjé ve Szlõskjich Semjanovjicach (pòl. Siemianowice Śląskie) ë pòlskò-vëlemòvskjé ve Vëlemòvjicach.

Nõ fòrmõ przemòce z prziczënë pòchôdanjô, co z tõ nôczãszczé majõ do wuczinkù przedstôvcovje etnjicznëch mjészëznóv, je gôdka njezgarë. Blós 31% pòdszëkónëch Lemkóv ë 33% Vëlemòvjón zadeklarovalë, że njigdë nji mjelë do wuczinkù ze skjerovónõ na njich gôdkõ njezgarë; drëdzë sã z njõ pòtikajõ przënômjé téj-séj, a 13% pòdszëkónëch sõ célã gôdkji njezgarë czãsto, 2% barzo czãsto. V przipôdkú Lemkóv rëmã, v jakjim nôczãszczé sã pòtikajõ z gôdkõ njezgarë je jinterneta (49%), nódto v pùblicznim rëmje (16%) ë v gôdkach ze znajemnëmi (15%). Kòl Vëlemòvjón nôvjicé lëdzi dosvjôdczëlë gôdkji njezgarë gôdajõcë ze znajemnëmi (33%) ë v pùblicznim rëmje (19%). Dosc rzôdkò woba dva spòla pòtikajõ gôdkã njezgarë v radio ë v prasi, to znaczi v rëmach, chtërnë sõ mòcnjé regùlovóné.

Mjészëzna, chtërna wosoblëvje czãsto dosvjôdczô gôdkji njezgarë ë drëgjich fòrmóv diskrimjinacëjé v pùblicznim diskùrsú to Szlõzôcë. Je mòżno tú nadkjidnõc nazvanjé Szlõzôkóv „zakamùflovónõ njemjeckõ wopcëjõ” v rapòrce Prava i Spravjedlëvòtë z 2011 rokù, vërok Nôvëższégò Sõdú z rokù 2013 v spravje Ferejnú Wosób Szlõskjé Nôrodnosce, co v tim to dô argùmentacëjõ, że „takjégò nôrodú nji ma”, spôlenjé szlõskjé nôrodné fanë 11. novembra 2016 rokù, zakôz gôdanjô pò-szlõskú v jedni wod szlõskjich medicznëch przëchòdnjóv v 2017 rokú, njelegalné wodwołanjé derektora Szlõskjégò Mùzeum za historiczno wobjektivni vëstôvk, zwolnjenjé z TVP realizatora za nôdpjis „Eurovision – Gliwice – Silesia 2019”, wuchvôlenjé bùdżetú 40 mln złotëch na propagandovi vëstôvk „Panteon Górnośląski”, rozdrzeszenjé Rejonalnégò Jinstitutú Kùlturë ë pòwołanjé v jegò plac pòliticznégò Jinstitutú Pòlskjé Mësle abò przeznaczenjé zachtné sëmë pùblicznëch pjenjãdzi na „jinsurekcijnõ banã”, jakô glorifjikòva górnoszlõskõ domôcõ wojnã.

Jãzëkòvé jideologije ë diskrimjinacëjô z prziczënë jãzëka

Wużëcé mjészëznovégò jãzëka czãsto sã stôvô pretekstã do diskrimjinacijnëch abò navetka przemòcovëch zachòvanjóv, nôczãszczé wod przedstôvcóv domjinëjõcégò spòla, ale téż np. lëdzi, chtërni manifestëjõ, że słëchajõ vjikszoscovi grëpje ë negùjõ njejednë aspektë apartnosce grëpë, z jakjé sztamùjõ. Ti, chtërni dosvjôdczajõ diskrimjinacëjé czasã nji majõ jé pòczëcô, vëpjérajõ jã abò negùjõ – téż z prziczënë rëchlé dosvjôdczoné traumë vłôsné abò przódkóv. Takõ situacëjõ më zmerkalë v pòdszëkbje v 2018 rokú mjizë Lemkami, chtërni czãsto przéczelë temù, że bë mjelë bëc wobjektã diskrimjinacëjé z prziczënë svòjé etnjicznosce abò wużivanjô lemkòvskjégò jãzëka (jedúrno 10% zadeklarovalë, że v zeszłosci to sã dzejało czãsto abò barzo czãsto). Jednak v pògłãbjonëch vëvjadach, provadzonëch wod nôleżnjikóv jich vłôsnégò spòla, vjele tëch lëdzi zaczinãlë gadac wo traumje, diskrimjinacëji ë przemòci dosvjôdczónëch przódë lat ë dzisôdnja. Kòl pòdszëkónëch Kaszëbóv jaż 30% dosvjôdczëlë czãstëch abò baro czãstëch vëszczërgóv z prziczënë wużivanjô kaszëbskjégò v zeszłosci; dzisôdnja czãsto abò baro czãsto pòtikajõ sã z tim 24% lëdzi. Vëszczérzanjô abò kriticznëch wuvôgóv z prziczënë gôdanjô pò-vëlemòvskú czãsto abò barzo czãsto majõ dosvjôdczoné v zeszłosci jaż 26% Vëlemòvjón, a dzisôdnja – 12% ë 39% lëdzi. Tak je vjidzec, że chòcô pòstrzégónô diskrimjinacëjô z prziczënë jãzëka sã mô zmjészoné, ta dërch je przitomnô.

Czãstim diskrimjinacijnim zachòvanjim sõ rozmajité fòrmë znjechãcanjô do wużivanjô mjészëznovégò jãzëka. V pòdszëkbje przeprovadzoni v 2020 rokú 30% lemkòvskjich respondentóv zadeklarovalë, że v dzecnëch latach szkólni jich znjechãcalë do gôdanjô pò-lemkòvskú, 34% – że jich starszi bëlë znjechãcóni do gôdanjô pò-lemkòvskú do svòjich dzeci, a 33% zadeklarovalë, że dosvjôdczajõ takjégò znjechãcanjô dzisôdnja. Szlõzôcë, jakjich jãzëk dërch je negòvóni ë njewuznóni wod państva, ti majõ dosvjôdczoné ë dosvjôdczajõ te na jesz vjikszõ skalã: 69% wod szkólnëch a 39% wod starszich. Jaż 79% Szlõzôkóv wuvôżajõ, że to dô dopjérze v naszim krajú jinstitucëje, chtërnë cvjerdzõ, że bë nji mjelë pò-szlõskú gadac. 62% pòdszëkónëch Kaszëbóv przësvjôdczëlë, że bëlë znjechãcivóni do wużivanjô kaszëbskjégò jãzëka przez szkólnëch, a 70% scvjerdzëlë, że njejednë jinstitucëje dërch sõ dbë, że bë nji mjelë pò-kaszëbskú gadac. Je trzeba jednak pòdsztrichnõc, że v tim slédnim przipôdkú rezultatë nje sõ reprezentativné dlô całé pòpùlacëjé lëdzi, jakji sã etnjiczno jindentifjikùjõ jakò Kaszëbji abò mjeszkajõ na Kaszëbach, bò v pòdszëkbje domjinovałë wosobë zajinteresovóné jãzëkã a kaszëbskõ kùlturõ ë jidentifjikùjõcé sã z tõ grëpõ.

Diskrimjinacëjô z prziczënë jãzëka je rezultatã m. dr. rozkòscérzonëch v pòlskjim spòlú jãzëkòvëch jideologij. To sã tikô np. rozapartnjenjô mjedzë „jãzëkã” a „dialektã” – no drëgjé pòjmjenjé mô v codnjovim wużivkú cãżkjé do sprecizovanjô znaczenjé, le różné wod brëkòvónégò v lingvjisticznim diskùrsú ë jednoznaczno pejorativné. Je vôrt tú nadkjidnõc, że vedle naszich pòdszëkbóv za jãzëk trzimajõ svòjã gôdkã v zachtni vjikszosci njé blós nôleżnjicë wofjicialno wuznónëch mjészëznóv: kaszëbskjé (86%) ë lemkòvskjé (67%), le téż brëkòvnjicë njechronjonégò wofjicialno vëlemòvskjégò (69%). Brëkòvnjicë szlõskjé gôdkji trzimajõ jã za jãzëk vjele czãszczé (36%) jak Pòlôszë mjeszkajõci na Szlõskú (14%); za „dialekt/gwarã” trzimajõ jã 76% Pòlôchóv mjeszkajõcëch na Szlõskú ë 51% Szlõzôkóv.

Zdrzenjé na rodni jãzëk jakò „gòrszi” abò „njefùlvôrtni”, chtërno je rezultatã njeżëcznëch mù jãzëkòvëch jideologij ë dosvjôdczenjô diskrimjinacëjé, czãsto provadzi do te, że jegò brëkòvnjicë sã gò sromajõ ë chòvjõ dzecë v domjinëjõcim/nôrodnim jãzëkú, navetka kjéj ten nje je jich pjerszim jãzëkã abò nje sõ v njim czësto sprôvni. Na jindivjidualnim stãpjenjú emòcionalné a pòznavczé stratë, chtërnë tovarzõ temù procesovi socializacëjé dzeci v „cëzim” jãzëkú, sõ cãżkjé do wobtaksovanjô. Na stãpjenjú spòla to sã przëczënjô do dalszégò wosłabjenjô mjedzëgeneracijnégò przekazú jãzëka, ve vjele przipôdkach jú mòcno nadkjidłégò przez vjele dekôd asimjilacijné pòlitikji, presëjé domjinëjõcégò/nôrodnégò jãzëka ë historicznëch vëdarzenjóv (v tim np. vësedlenjóv a etnjicznëch przesladovanjóv v 2. svjatovi wojnje ë pò nji). V jinternetovi ankece przeprovadzoni kòl Kaszëbóv v 2018 rokú 51% respòndentóv vskôzelë, że sã wuczëlë kaszëbskjégò wod nënkji, 53% wod wojca, doch jaż 71% vskôzelë na starëszkóv abò jinszich nôleżnjikóv famjilëjé (respòndencë mjelë mòżnosc vëbrac vjicé jak jednã wodpòvjesc). Jaż 45% kaszëbskjich respòndentóv pòdelë téż drëchóv jakò zdrzódło wuczbë jãzëka, a blós 19% vskôzelë na szkòłã.

Przez wosłabjenjé mjedzëgeneracijnégò przekazú stãpjénj znajemnotë jãzëka kòl apartnëch nôleżnjikóv spòla móże zacht sã różnjic, co mòcno wucãżivô dalszé przekazovanjé aktivnëch jãzëkòvëch kòmpetencij. Tã situacëjõ woddôvô szërokjé spektrum jãzëkòvégò trimù brëkòvnjikóv kaszëbskjégò, tipiczné dlô brëkòvnjikóv mjészëznovëch jãzëkóv: wod brëkòvnjikóv starszich ë v strzédnëch latach, chtërni sã majõ nawuczoné gadac pò-kaszëbskú doma, le rzôdkò wużivajõ pjisónõ fòrmã (ta nôvjikszô grëpa), do lëdzi v strzédnëch latach ë młodëch z jakjimis jãzëkòvëmi kòmpetencëjami, ale wograńczonim trimje do aktivnégò wużëcô jãzëka, a czasã znajõci jen blós pasivno. Apartnëmi karnami sõ dzecë, młodi ë v strzédnëch latach, chtërni nji majõ sã nawuczoné kaszëbskjégò doma, le v szkòle, ë aktivjiscë a lúbjéńcovje jãzëka v rozmajitëch latach, chtërni pòstanovjilë aktivno wużëvac jãzëka na różnëch njivach żëcô; jich jãzëkòvé kòmpetencëje téż sã mògõ barzo apartnjic.

Różné jãzëkòvé kòmpetencëje – wokróm te, v jakjim jãzëkú abò jãzëkach wosoba bëła chòvónô, jakji jãzëk znajõ ë preferëjõ lëdze vkół njé, a téż jakjégò jãzëka sã przevażnje wużivô v tim kònteksce – majõ téż vpłiv na ôrt ë czãstotã wużivanjô mjészëznovëch jãzëkóv; np. jaż 59% pòdszëkónëch przez nas Kaszëbóv przësvjôdczëlë, że sã vëstrzégajõ gôdanjô pò-kaszëbskú z drëgjimi Kaszëbami przez strach, że nje gôdajõ dosc dobrze. Z naszich pòdszëkbóv provadzonëch kòl Kaszëbóv, Lemkóv a Szlõzôkóv vëchôdô, że v wużëcim mjészëznovëch jãzëkóv vërazno je vjidzec pòdzél na famjilijnõ sferã, v jakji no sã wotrzimùje mòcnjé, ë sferã dalszich spòlevëch łõczbóv, gdze vërazno spadô. Vëchôdô z njich téż wobrôz zervanjô mjedzëgeneracijnégò przekazú jãzëka: tëmi nôczãscészëmi rozmóvcami v mjészëznovim jãzëkú sõ starëszkòvje, pòtemù starszi, a z dzecami czãszczé je gôdóné pò-pòlskú. Je vôrt tú téż dac bôczenjé na to, że tã nôvjikszõ lingvjisticznõ vjitalnosc mjedzë mjészëznovëmi jãzëkami v naszi pòdszëkbje vëkazëje (wofjicialno njewuznóni!) szlõskji jãzëk: v kòżdi domenje żëcô wokróm jinternetë je wużivóni przez naszich respòndentóv strzédno dëcht tak czãsto jak pòlskji.

Timczasã pòdszëkbë provadzoné v rozmajitëch rejonach svjata vskazëjõ, że wotrzimanjé rodnëch jãzëkóv mô pòzitivni vpłiv na spòlevé fùnkcionérovanjé, a téż zdrovjé ë dobrostón nôleżnjikóv mjészëznovégò spòla. Dvajãzëkòvòsc mô vpłiv téż na lepszé rezultatë v wuczbje ë v całosci vjikszi kògnitivni pòtencial kòl dzeci ë na wopòzdzenjé pòjavjenjô sã simptomóv demencëjé kòl starszich lëdzi. Kjéj jidze wo pòzitivnõ rolã jãzëka v mjészëznovëch spòlach, chtërnë mjeszkajõ na terenje Pòlskji, nasze pòdszëkbë (provadzoné kòl Lemkóv) vëkôzałë, że czãscészé wużivanjé rodnégò jãzëka je sparłãczoné z vëższim wodczëcim pòzitivnëch emòcij z njim zvjõzónëch, a v rezultace – vëższim psichicznim dobrostanã ë rzadszëmi wobjavami historiczné traumë; nen efekt sã dało pòcvjerdzëc téż v kònteksce wużivanjô lemkòvskjégò jãzëka doma, z nôleżnjikami famjilëjé. To pòkazëje vjelgjé znaczenjé, jakjé mô emòcionalni aspekt wużivanjô jãzëka.

Je tú vôrt nadkjidnõc, że chòcô situacëjô przedstôvcóv nôrodnëch a etnjicznëch mjészëznóv v Pòlsce je jinszô jak situacëjô vjikszoscové grëpë, to nje woznôczô, że ti slédni nje dosvjôdczajõ diskrimjinacëjé z prziczënë jãzëka. Pòvszechné v Pòlsce negativné wobtaksovanjé vszelerjaknëch różnjic wod normativné pòlszczëznë woznôczô, że téż lëdze, co tëch jãzëk przejôvjô rejonalné pòznakji vimòvë, gramatikji abò leksikji sõ vëstavjoni na negativné reakcëje.

Rezultatë diskrimjinacëjé

Zjavjiszcze diskrimjinacëjé mô negativni vpłiv tak na jindivjidualnégò człovjeka, jak na spòle. Lëdze, chtërni sami dosvjôdczajõ spòlevé jizolacëjé abò spòlevégò naznaczenjô z prziczënë słëchanjô jakjis grëpje, ti sã charakterizëjõ njiższim pòczëcim vłôsné vôrtnotë ë v całosci njiższim stãpjenjã psichicznégò dobrostanú. A ti, chtërnim pòczëcé słëchanjô diskrimjinovóni grëpje przekôzalë jé drëgji nôleżnjicë, rzadzé przejôvjajõ njizkõ samòvôrtnotã, czãscé ale sõ dokònóni, że vjikszoscovô grëpa je jim njedrësznô ë mjé ji zavjerzajõ. Dosvjôdczenjé diskrimjinacëjé czãsto sã parłãczi téż z przeżivanjim chronjicznégò sztresú, lëkòvëmi ë depresijnëmi zabùrzenjami, a navetka z PTSD. Njeprzestóné pòczëcé zagrôżbë provadzi do dokònanjô, że té dobë nje je mòżno mjenjic, co provadzi do emòcionalnëch defjicitóv.

V wopjarcim wo deklaracëje przedstôvcóv lemkòvskjé a vëlemòvskjé mjészëznë zebróné wobe pòdszëkbã provadzonõ dlô projektú LCure je mòżno scvjerdzëc, że diskrimjinacëjõ z prziczënë etnjicznégò pòchôdanjô dosvjôdczëlë k. 17% pòdszëkónëch Vëlemòvjón a k. 26% pòdszëkónëch Lemkóv – në lëczbë mògõ bëc jednak zanjiżoné temù, że dzél anket przeprovadzëłë wosobë njesztamùjõcé z tëch grëpóv, a anketovóni przejôvjalë, wobe pòdszëkbã ë pò jé zakùńczenjim, njezavjérzenjé procëm wużëcô zebrónëch pòdôvkóv. Je vôrt téż dac bôczenjé na to, że njiższé zavjérzenjé je jednõ tëch kònsekvencij dôsvjôdczanjô diskrimjinacëjé; kòl anketovónëch Lemkóv ë Vëlemòvjón vjikszosc zadeklarova, że strzédno zavjérzô Pòlôchóm a pòlskjim jinstitucëjóm; razã z roscenjim stãpjenja wodczëté diskrimjinacëjé stãpjénj zavjérzenjô Pòlôchóm spadôł.

Pòdszëkbë pòkazëjõ, że diskrimjinacëjô v kònteksce aktualnëch vëdarzenjóv je destrukcijnjészô jak ta dúrëjõcô dłëgszi czas, na przikłôd z prziczënë historicznëch zdarzenjóv. Diskrimjinacëjô dosvjôdczónô dzisôdnja przez nôleżnjikóv grëpë z historicznõ traumõ zmòcnjô jednak téż pòczëcé traumatizacëjé. Kòl pòdszëkónëch Lemkóv a Szlõzôkóv vëższé pòczëcé diskrimjinacëjé dosvjôdczóné dzisôdnja sã parłãczëło z czãstszim mëszlenjim wo historiczni traumje ë z czãscészëmi psichòlogicznëmi reakcëjami na historicznõ traumã; tak historicznô diskrimjinacëjô, jak téż dzisdnjovô sã parłãczõ z njiższim zavjérzenjim do Pòlôchóv.

Vëższô wodczëtô diskrimjinacëjô je téż skòrelovónô z jinszëmi zjavjiszczami, jakji majõ negativni vpłiv na jindivjidualnégò człovjeka ë na spòle. Kòl pòdszëkónëch Vëlemòvjón vëższi stãpjénj wodczëté diskrimjinacëjé sã parłãcził z njiższim pòczëcim mòce grëpë, njiższim pòczëcim vłôsné vôrtnosce ë czãscészim vëstãpòvanjim depresijnëch wobjavóv. Kòl Lemkóv diskrimjinacëjô z prziczënë pòchôdanjô mja znaczõci negativni vpłiv na jich psichiczni dobrostón, tzn. całovné pòczëcé spòkójnosce z żëcim.

Szlachùjõco jak dosvjôdczenjé diskrimjinacëjé, czãsti kòntakt z gôdkõ njezgarë móże sã wodbjijac na zdrovjim lëdzi, chtërni sõ na njã vëstavjoni. Tak kòl Vëlemòvjón, jak téż Lemkóv kòntakt z gôdkõ njezgarë sã parłãcził z gòrszim psichicznim zdrovjim, navetka pò skòntrolovanjim wo jinszé fòrmë przemòce, co z tëmi sã pòtikajõ lëdze z mjészëznovëch grëp. V przipôdkú wobùch grëp czãscészi kòntakt z gôdkõ njezgarë sã parłãczi z gòrszim samòpòczëcim; nódto kòl Vëlemòvjón sã parłãczi téż z mòcnjészëmi wobjavami depresëjé.

Situacëjô etnjicznëch a jãzëkòvëch mjészëznóv v Pòlsce wobe pandemjijõ COVID-19

Chòcô pandemjijô COVID-19 vpłënã ë vpłivô na nôleżnjikóv vnetka vszëtkjich etnjicznëch grëp svjata ë mô vësokji traumatizëjõci pòtencial ë na jindivjidualnim stãpjenjú, ë spòlevim, dlô nôleżnjikóv mjészëznovëch grëp njese dodôvkòvé zagrôżbë. Tú je trzeba vëmjonovac vpłiv pandemjijé – tak bezpòstrzédni jak smjerc nôleżnjikóv spòla, jak téż vpłiv efektóv vprovadzenjô njewomjijnëch mëtlóv wochronë – na vjitalnosc mjészëznovëch jãzëkóv, chtërnë sõ klúczevim elementã samòjidentifjikacëjé mjészëznovëch grëp ë spòlevé rezultatë v pòstacëji wobservòvónégò v czasú krizisú pùblicznégò zdrovjô zmòcnjenjô ksenofòbjicznégò nastavjenjô vjikszoscové grëpë.

Vpłiv pandemjijé COVID-19 na vjitalnosc mjészëznovëch jãzëkóv

Pandemjijô COVID-19 mô zabróné ë dërch zabjérô vjele lëdzi z té nôstarszé generacëjé, chtërni v mjészëznovëch spòlach sõ klúczovëmi przekôzcami jãzëkòvé a kùlturové vjedzbë. Negativni vpłiv na wotrzimanjé mjészëznovëch jãzëkóv mô téż dłúgò-dúrëjõcé zatrzimanjé rozmajitëch fòrmóv kùlturné aktivnosce, jakô zmòcnjivô przekôz jãzëka ë pòczëcé bënë-grëpòvé łõczbë, a téż pòmôgô bùdovac jãzëkòvé kòmpetencëje. Znaczõcõ zagrôżbõ, jakõ mô przënjosłé mjészëznovim jãzëkóm pandemjijô COVID-19, je wograńczenjé njefòrmalnëch mjedzëlëdzkjich kòntaktóv, jakjé sõ jednim wod tëch nôvażnjészich rëmóv wużëcô tëch jãzëkóv.

Przenjesenjé dzéla tëch aktivnosci do jinternetë gvësno nje zastãpùje rëchlészich ôrtóv pòdsztëcovanjô mjészëznovëch jãzëkóv ë móże njesc dłúgò-dúrëjõcé negativné efektë dlô jich brëkòvnjikóv. Na wostatk téż ekònomjiczné a spòlevé kònsekvencëje pandemjijé majõ negativni vpłiv na mjészëznové spòle, a przéz to téż na wotrzimanjé jich jãzëkóv.

Diskrimjinacëjô v czasú pandemjijé

Vjele pòdszëkbóv, jakjé sã tikajõ patogenovégò sztresú, vskazëjõ, że v dobje epidemjiczné zagrôżbë rosce stãpjénj aversëjé kòl vjikszoscovëch grëp. Vëstavjenjé na patogenë zvjikszô stãpjénj autoritarismù ë móralnégò vjitalismù (vjizëjé svjata jakò pòla bjôdkji dobra ze złã), co sã przekłôdô na njiższi stãpjénj tolerancëjé procëm mjészëznóv ë lëdzi pòstrzégónëch jakò zagrôżba dlô nôrodné mònolitovòsce.

Dzisdnjovô pandemjijô COVID-19 je prziczënõ zmòcnjenjô ksenofòbjicznëch nastavjenjóv ë aktóv stigmatizacëjé. No zjavjiszcze je wobservòvóné tak richtich na całim svjece: na przikłôd v Jindiach, Meksikú ë Ejipce bëła scvjerdzonô stigmatizacëjô prôcovnjikóv wochronë zdrovjô ë jich strzodovjiszcza, v Ejipce nódto bëła scvjerdzonô aversëjô procëm lëdzi pòchôdajõcëch z Azié ë nôleżnjikóv religijnëch mjészëznóv, a v Sztécach bëłë zawobservòvóné mnogjé praktikji stigmatizëjõcé chińskõ mjészëznã ë drëgjich mjeszkańcóv Pòrénkòvé Azié. Téż v Pòlsce v czasú epidemjijé COVID-19 dochôdało do atakóv na lëdzi pòchôdajõcëch z Pòrénkòvé Azié (np. atak na Vjetnamkã v Łúkòvje), z vjelgõ njechãcõ sã pòtikalë téż Szlõzôcë. Vedle vëdôvkù „Brunatna księga” czasu epidemii ferejnú „Nigdy więcej” wofjarami aktóv diskrimjinacëjé z prziczënë COVID-19 v Pòlsce bëlë m. dr. Jindonezijczicë, Chińczicë, Żëdzë, Wukrajińce, Romòvje, Jitalczicë ë njeheteroseksualni.

Nasza pòdszëkba vëkôza znaczõco zróżnjicovóné stãpjenje stigmatizacëjé sparłãczoné z COVID-19 kòl etnjicznëch mjészëznóv v Pòlsce. Kjéj v przipôdkú Lemkóv stigmatizacëjô bëła baro rzôdkô (1% pòdszëkónëch vskazovôł na dosvjôdczenja diskrimjinacëjé sparłãczoné z epidemjijõ, a blós 4% vskazovałë, że sã czëlë wob epidemjijõ trzimóni za zagrôżbã), to përznã vëższé stãpjenje stigmatizacëjé bëłë wobservòvóné kòl Kaszëbóv, a vjele vëższé kòl Szlõzôkóv. To slédné móże bëc sparłãczoné z faktã, że na zimkú 2020 Szlõsk bjôdkòvôł z vałõ zachòrovanjóv, a v mediach szërok bëło pjisóné wo zakażenjach ve szlõskjich kòpalnjach. Z kòmantérami sugerëjõcëmi wodpòvjedzalnotã Szlõzôkóv za epidemjijõ sã pòtkalë przez 63% pòdszëkónëch, 68% sã czëlë traktovóni jak zagrôżba, a 44% sã pòtkalë z diskrimjinëjõcëmi zachòvanjami wod pòlskjé vjikszosce.

Z wosoblëvje zmòcnjonõ gôdkõ njezgarë Szlõzôcë sã pòtkalë v majú ë svjãtojańskjim 2020 rokù, kjéj v szlõskjim województvje bëła wodnótérovónô ta nôvjikszô na terenje Pòlskji lëczba zachòrovanjóv na COVID-19. Do aktóv słovné przemòce procëm Szlõzôkóv dochôdało v pjerszi rédze v jinternece. Të mjałë téż przełożenjé na nastavjenja vërażivóné búten virtualnégò rëmù, jak spòmnjóné devastacëje pòlskò-szlõskjich tôfel abò wodmôvjanjé hotelovëch rezervacij letnjikóm ze Szlõska. Je vôrt tú nadkjidnõc, że wo ten czas medialné relacëje bëłë zdomjinovóné novjinami wo wognjiszczach zakażenjóv na terenje szlõskjégò województva, v jakjich, kòle rzetelnëch jinfòrmacij, pòjôvjałë sã téż narracëje abò sfòrmùłovanja wo stigmatizëjõcim charakterze, m. dr. njeprôvdzëvé vjadła wo rzõdovëch planach zamknjenjô grańc województva, scvjerdzenja, że „Szlõsk je wodpòvjedzalni” za vësokji procent zachòrovanjóv abò, że pandemjijô v Pòlsce bë sã kùńczëła „kjéjbë njé Szlõsk”. Téj-séj przëwołivalë téż vëpòvjesce pùblicznëch lëdzi wobvjinjajõcé za epidemjologicznõ dobã v rejonje lokalnõ kùlturã ë stereotipòvé pòznakji Szlõzôkóv, m. dr. kùlturã tovarzëskjich pòtkanjóv abò eszczisz njekjerovanjé sã za regùlama higenë.

V naszich pòdszëkbach më mómë zmjerzoné téż dosvjôdczenja diskrimjinacëjé v czasú pandemjijé COVID-19 kòl Kaszëbóv, Lemkóv ë Szlõzôkóv. Mjedzë pòdszëkónëmi grëpami ten nôvjikszi procent lëdzi dosvjôdczajõcëch diskrimjinacëjé béł zawobservòvóni kòl Szlõzôkóv, z jakjich 43% sã czëjõ taksovóni na bazi stereotipóv ë nôdbë wo Szlõzôkach jakò grëpje, 38% sã zdarzëło bëc pòtraktovónim njeżëcznje abò njespravjedlëvje z prziczënë samòjidentifjikacëjé, a 29% sã czëjõ diskrimjinovóni. Kòl Kaszëbóv 12% bjerzõcëch wudzél v pòdszëkbje sã czëjõ taksovóni na bazi stereotipóv, 19% sã zdarzëło bëc pòtraktovónim njeżëcznje abò njespravjedlëvje temù, że sõ Kaszëbami, a 20% sã czëjõ diskrimjinovóni. To nômjészé namòcnjenjé diskrimjinacëjé mjedzë pòdszëkónëmi grëpami deklarovalë Lemkòvje, dlô jakjich në lëczbë vënoszõ pòsobjicõ 18%, 23% ë 7%. Dosvjôdczenjé diskrimjinacëjé sã parłãczëło z njiższim zavjérzenjim do szandaróv, sanepjidú ë ministra zdrovjô kòle Kaszëbóv ë Szlõzôkóv, a v przipôdkú tëch drëgjich – téż do rzõdú ë dochtoróv. Mjedzë Lemkami nje bëło zawobservòvóné znaczõcé statisticzno kòrelacëje mjidzë pòstrzégónõ diskrimjinacëjõ a spòlevim zavjérzenjim; móże to ale bëc rezultatã njevjelgjé lëczebnosce próbë.

Szlachùjõco jak jinszé fòrmë diskrimjinacëjé stigmatizacëjô z prziczënë COVID-19 sã parłãczi z vjele negativnëmi efektami dlô dobrostanú lëdzi, jakji jã dosvjôdczajõ, provadzi m. dr. do zvjikszonëch lëkòvëch reakcij (mjerzonëch skalõ woglovégò lëkòvégò zabùrzenjô), ë dlô spòla jakò całosce. V pòdszëkbach kaszëbskjégò spòla më zmerkalë, że pòdszëkóni, chtërni dosvjôdczëlë stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19, czãscé sã przëznôvalë do dezadaptacijnëch zachòvanjóv wobe pandemjijõ (np. nadmjarovégò gromadzenjô żëvjiznë ë bazovëch produktóv czë brëkòvanjô regùl spòlevé jizolacëjé do realizacëjé vłôsnëch célóv). To sõ tipòvé lëkòvé zachòvanja v czasú epidemjijé, parłãczoné z  njezavjérzenjim regùlacëjóm vprovadzonim przez vładzã ë pùbliczné jinstitucëje. Nódto lëdze dosvjôdczajõci ve vjikszim stãpjenjú stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 czãscé vëznôvajõ kònspjiracijné teorëje wo kòrónavjirësú. Më nji mómë ale scvjerdzoné znaczõcé statisticzno łõczbë stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 z racionalnëmi wochronnëmi zachòvanjami.

V przipôdkú Szlõzôkóv nasze pòdszëkbë pòkôzałë, że kjéj dosvjôdczenjé stigmatizacëjé z prziczënë COVID-19 sã nje przekłôdô na pògòrszenjé dobrostanú czë vjikszégò lëkù, to stigmatizacëjô mô szlachùjõcé jak kòl Kaszëbóv kònsekvencëje dlô aktivnosci v reakcëji na pandemjijõ, takjich jak tezaurizatorskjé zachòvanja (nadmjarové gromadzenjé produktóv z prziczënë epidemjijé). Pò drëgjémù dosvjôdczenjé stigmatizacëjé sã przekłôdało téż na njejednë zachòvanja wo adaptacijnim charakterze, takjé jak noszenjé larvóv abò trzimanjé spòlevégò distansú.

Róvno v przipôdkú Kaszëbóv, jak téż Szlõzôkóv to dô znaczõcõ statisticzno łõczbã mjedzë deklarovónim stãpjenjã dosvjôdczoné diskrimjinacëjé, a njewubëtkã zdrzeszonim z situacëjõ na rénkú robòtë, a ta je nômòcnjészô kòl Szlõzôkóv; szlachùjõcé łõczbë më nji mómë dozdrzóné kòle Lemkóv. V przipôdkú Szlõzôkóv dała sã téż zmerkac łõczba mjedzë stigmatizacëjõ z prziczënë COVID-19 a lëkã wo situacëjõ na rénkú robòtë.

Bazëjõcë na tëch wobservacëjach je mòżno pòstavjic hipòtezã, że pandemjijô COVID-19 je pòvôżnõ zagrôżbõ dlô mjészëznovëch grëp njé blós z ekònomjicznëch prziczënóv, le téż temù, że v przipôdkú krizisú jich nôleżnjicë czãscé sã pòtikajõ z kjerovónim v svòjã stronã njedrësznim nastavjenjim ë ve vjikszim stãpjenjú czëjõ rezultatë takjé diskrimjinacëjé. Rezultatã je zvjikszoné pòczëcé zagrôżbë ë psichiczni balaszt, vjele pòvażnjészi jak kòl nôleżnjikóv domjinëjõcé grëpë, bò mô za prziczënã ë strach przed vjirësã SARS-CoV-2, ë felënk pasovnégò spòlevégò pòdsztëcovanjô.

Etnjiczné a jãzëkòvé mjészëznë na rénkú robòtë v dobje pandemjijé COVID-19

Pòdszëkbë situacëjé etnjicznëch a jãzëkòvëch mjészëznóv na rénkú robòtë tak richtich nje sõ v Pòlsce provadzoné, nji ma téż wofjicialnëch statisticznëch pòdôvkóv, na jakjich bë móg nã pòdszëkbã woprzéc. Kònsekvencëjõ ne stanú je téż felënk wuczałëch woprôcovanjóv na témã ekònomjiczné dobë mjészëznóv v Pòlsce. Vëjimkã sõ pòjedinczé prôce wo njemjeckji a romskji mjészëznje; chòcô të nje sõ reprezentativné dlô vszëtkjich mjészëznovëch spòlóv, pòkazëjõ ë tôkle na rénkú robòtë, co z tëmi mùszõ so radzëc jich przedstôvcovje, ë pòzitivni vpłiv, jakji jich przitomnosc móże mjec na lokalni rénk robòtë.

Timczasã vjelejãzëkòvòsc pòzitivno vpłivô na lëdzkji kapjital, rozmjóni jakò czerpjiszcze kòmpetencij, vjedzbë, zdrovjô a zaangażovanjô przejavjoni v kòżdim człovjekú ë grëpje. Dva- ë vjelojãzëkòvi lëdze njé blós chùdzé sã wuczõ nôslédnëch jãzëkóv, ale téż lepjé so radzõ z łagòdzenjim kònfliktóv a vjelezadanjovòscõ, a navetka rzadzé ë v pòzdnjészich latach cerzpjõ na chòrosc Alzheimera. Tak vjelejãzëkòvi majõ pòtencial bëcô lepszëmi prôcovnjikami, navetka jeżlë jãzëkji, chtërnëmi gôdajõ, nji majõ vjele brëkòvnjikóv.

Szkòda, ale ve vjele krajach – v tim, jak sã zdaje, v Pòlsce – nen pòtencial je njedozdrzóni ë marnotraconi. Np. v pòdszëkbje przeprovadzoni v 2020 r. v bjelskjim a wosvjãcimskjim krézú kòle 90% anketovónëch scvjerdzëlë, że vedle jich dbë znajemòsc vëlemòvskjégò jãzëka anjé nje pòlepszô, anjé nje pògôrszô pòzicëjé na rénkú robòtë. Spòlevô aversëjô ë diskrimjinacëjõ sprôvjajõ navetka, że brëkòvnjicë mjészëznovëch jãzëkóv mògõ sã pòtikac z dodôvkòvëmi trúdnoscami na rénkú robòtë. Je vôrt téż dac bôczenjé, że dlô przedstôvcóv etnjicznëch mjészëznóv felënk znajemòsce pòlskjégò nje je tôklã, bò takjé zjavjiszcze vnetka nje egzistérëje. Kòl anketovónëch przez nas lëdzi 98% Kaszëbóv, 97% Lemkóv ë 99% Vëlemòvjón zadeklarovalë dobrõ abò barzo dobrõ znajemòsc pòlskjégò.

Pandemjijô COVID-19 mja vjelgji vpłiv na rénk robòtë, téż v Pòlsce – chòc roscenjé rejistrovónégò bezrobòcô bëło njevjelgjé, to vprovadzenjé mëtlóv bezpjekù pòtrzébnëch dlô retanjô lëdzkjégò żëcô spravjiło np., że vjele lëdzi bëlë zmùszoni szëkac za novim môlã robòtë abò mjenjac branżã. Ten trobel tikôł téż mnogjich przedstôvcóv etnjicznëch a jãzëkòvëch mjészëznóv z terenú Pòlskji. Vedle naszich pòdszëkbóv stracenjé robòtë ë pòtrzeba mjenjenjô ôrtú zarôbjanjô z prziczënë pandemjijé tikô v pjerszi rédze Kaszëbóv (10% ë 21% anketovónëch) – przez felënk wofjicialnëch statisticznëch pòdôvkóv je mòżno blós pòstavjic hipòtezã, że na situacëjô je przënômjé v dzélú rezultatã role, jakõ na zamjeszkónim wod Kaszëbóv terenje mô turistika. Wob zachtni sztëk 2020 r., v jakjim bëłë provadzoné pòdszëkbë, turistni rúch béł wograńczoni przez epjidemjijõ, a czasovò vnetka czësto strzimóni. Co cekavé, njegvësnota przińdzotë môlú robòtë ë strach przed stracenjim robòtë abò wobnjiżenjim zôróbkù vëstãpòvałë kòl pòdszëkónëch Kaszëbóv nôrzadzé, a nôczãscé – kòl Szlõzôkóv.

Ôrtë procëmdzejanjô diskrimjinacëji ë wuprôvjanjô jé efektóv

Aktualnô doba mjészëznovëch jãzëkóv v Pòlsce vëmôgô efektivnjészich sztrategij, jakjé dozwolõ na jich wotrzimanjé ë na efektivné procëmdzejanjé przervje v mjedzëgeneracijnim przekazú, jak téż jinszim rezultatóm etnjiczné diskrimjinacëjé, negativnëch jãzëkòvëch jideologij ë relativno njiskjé ekònomjiczno vôrtnosce nëch jãzëkóv na rénkú robòtë. V wopjarcim wo rezultatë naszich pòdszëkbóv ë donëchczasové dosvjôdczenja ve vespółrobòce z mjészëznovëmi spòlami v Pòlsce ë na svjece më bédëjemë kòmplementarné sztrategije parłãczõcé wodgórné a woddólné dzejanja. Jich woptimalné sparłãczenjé stvòrzi nôlepszé szanse na vëbëcé jãzëkóv zagrożonëch vëmjarcim ë pòdsztëcovanjé pòzitivnëch fòrmóv jidentifjikacëjé ë psichicznégò dobrostanú nôleżnjikóv etnjicznëch ë nôrodnëch mjészëznóv.

Zmjészanjé negativnëch rezultatóv historiczné traumë

Mjedzë czënnjikami, jakjé mògõ vpłënõc na zmjészenjé negativnëch rezultatóv historiczné traumë, je trzeba vëmjonovac wuznanjé ë przeprôcovanjé traumë przez grëpã przëczińcóv ë pòdjimnjãcé dialogù na jé témã v pùbliczni sferze. Timczasã môłczenjé wo traumaticznëch dosvjôdczenjach móże bëc vëzvëskóné do delegitimjizacëjé abò pòmjészanjô żõdanjóv vëchôdajõcëch ze strat ë krzivd doznónëch v zeszłoce, a v rezultace provadzëc do zvjikszenjô pòczëcô sromòtë ë njiższosce kòl grëp dosvjôdczajõcëch traumë. Pòdszëkbë przeprovadzoné v projekce LCure (kòl Lemkóv a Szlõzôkóv) pòkazëjõ téż, że vëższi stãpjénj grëpòvé jidentifjikacëjé nôleżnjikóv mjészëznë ë czãscészé wużivanjé rodnégò jãzëka vpłivajõ na lepszé radzenjé so z diskrimjinacëjõ, wobnjiżenjé wobjavóv historiczné traumë ë vëższi psichiczni dobrostón.

Procëmdzejanjé diskrimjinacëji – wodgórné sztrategije

Samò wustavòdôvstvò wobrzészajõcé v RP, jak téż jimplementacëjô jegò zôpjisóv sã charakterizëjõ seriõ mankamantóv, jakjé przeszkôdzajõ v pasovnim dopôłnjenjim wobrzészkóv państva co do chronjenjô vszëtkjich mjeszkańcóv przed diskrimjinacëjõ. Mjenjenjé te stanú vëmôgô wodgórnëch dzejanjóv v legislacijnim charakterze, v tim mòdifjikacij v drodze novelizacëjé wustavù anachronjicznëch kriterióv wofjicialnégò wuznanjô mjészëznovëch jãzëkóv, jak téż kriterióv dlô gmjin z pòmòcevim mjészëznovim jãzëkã. Pòtrzébné je téż dorazú nadanjé wofjicialnégò sztatusú njewuznónim mjészëznovim jãzëkóm (takjim jak szlõskji ë vëlemòvskji).

Cobë wochrona mjészëznovëch grëp ë jãzëkóv przez pòlskjé państvò nje bëła wograńczonô do deklarativné sferë, je pòtrzébné pòdjimnjenjé dzejanjóv v célú promòvanjô vjelejãzëkòvòsce v spòlú, wobjimajõcëch m. dr. woprôcovanjé programóv jimersijnégò wuczenjô jãzëkóv na vszëtkjich stãpjenjach edukacëjé (v tim przedszkòlnim ë akademjickjim) ë profesionalnëch fòrmóv sztôłcenjô szkólnëch mjészëznovëch jãzëkóv. Mùszi téż zadbac wo przitomnosc mjészëznovëch jãzëkóv v mediach (v tim v pjerszi rédze przez pòdsztëcovanjé mjészëznovëch medióv ë worganizérovanjé medialnëch a edukacijnëch kampanjij zvjikszajõcëch vjedzbã spòla na témã jãzëkòvó-kùlturné bòkadosce ë promùjõcëch pòzitivné nastavjenjé do mjészëznovëch grëp) i v pùblicznim rëmje, ë fjizicznim, ë virtualnim (tôfle, céchë, dvajãzëkòvé nôdpjise v kòmùnikacëji, wurzãdach, krómach, na stronach samòrzõdóv, stronach v domenje gov.pl ëtd.) ë pòdsztëcovanjé fùnkcionérovanjô ë tvòrzenjô rëmù wużëcô mjészëznovëch jãzëkóv na rénkú robòtë.

Procëmdzejanjé diskrimjinacëji – woddólné sztrategije

V dzejanjim procëm diskrimjinacëjé nôleżnjikóv etnjicznëch ë jãzëkòvëch je pòtrzébné nje blós zaangażovanjé państva, le téż dzejanja wobëvatelskjégò spòla. Wosoblëvje vôżné je tú pòdsztëcovanjé pòzitivnëch jideologij ë jãzëkòvëch nastavjenjóv ve vszëtkjich vjekòvëch grëpach, a wosoblëvje kòl dzeci ë młodëch, a téż starszich (v tim rozkòscérzanjé vjedzbë wo zvëskach pòznavczëch ë zdrovòtnëch vëchôdajõcëch z dva- ë vjelejãzëkòvòsce), jak téż pòdsztëcovanjé a woganizérovanjé fòrmóv przekazú jãzëka doma ë búten, v tim téż búten szkòłë.

Mjedzë pòtrzébnëmi dzejanjami skjerovónëmi do samëch nôleżnjikóv etnjicznëch mjészëznóv je mòżno vëmjonovac worganizacëjõ lokalnëch grëp aktivjistóv, v tim np. grëp parłãczõcëch wuczbã ë wużëcé jãzëka z aktivnoscõ artisticznõ, kùlturnõ abò spòrtovëmi aktivnoscami, rozmajité fòrmë aktivjizacëjé młodëch, v tim wosoblëvje pòdsztëcovanjé dzejanjóv, jakjé bùdëjõ ë zmòcnjivajõ emòcionalnõ łõczbã z rodnim jãzëkã. Wudzél nôleżnjikóv mjészëznë je njewomjijni v woprôcovanjim programóv szkòłové wuczbë dlô mjészëznovëch jãzëkóv. Przez psichòlogiczné efektë historiczné traumë, stigmatizacëjé ë diskrimjinacëjé njewomjinô je téż worganizacëjô stałégò psichòlogicznégò vspjarcégò dlô nôleżnjikóv mjészëznovëch grëp, chtërni majõ dosvjôdczoné nëch zjavjiszcz.

Vôżné je téż pòdjimanjé dzejanjóv majõcëch na célú zvjikszenjé przitomnosce mjészëznovëch jãzëkóv v mediach (spòlevëch ë tradicijnëch) ë v pùblicznim rëmje – bùdacëjô mjészëznovégò „jãzëkòvégò landszaftú”, tvòrzenjé novëch rëmóv wużëcô mjészëznovëch jãzëkóv ë zvjikszanjé jich „czëté przitomnosce”, na wostatk – tvòrzenjé môlóv robòtë, v jakjich mdõ wużivóné mjészëznové jãzëkji, ë zachãcanjé wusłëgòdôvcóv do vprovôdzanjô mòżnosci wużivanjô tëch jãzëkóv (np. v krómach, kafejkach, restoracëjach, wusłëgòvëch pùnktach).

Dzejanjé procëm gôdce njezgarë

Jednõ wod fòrmóv dzejanjô procëm gôdce njezgarë je mòderacëjô zamkłosci, jakô pòlégô np. na kasovanjim v spòlevëch mediach vëpòvjesci, co łómjõ regùlamjin. Różné kraje, v tim Pòlskô, majõ téż vprovadzoné pravné regùlacëje tikajõcé ne tôklú. Njé vjedno jednak regùlacëje vprovadzoné przez państva abò jinszé jintitucëje sõ efektivnim mëtlã dzejanjô procëm gôdce njezgarë: mòderovanjé zamkłosci je mòżno womjinõc przez wużivanjé barżé pòstrzédnëch fòrmóv vëpòvjesce, a vjele przespravóv z njezgarë v calosci nje sõ meldovóné. Jinszé ôrtë dzejanjô procëm gôdce njezgarë, jakjich efektivnosc bëła vstãpno pòcvjerdzonô v pòdszëkbach, pòlégajõ na vëtvôrzanjim pasovnëch spòlevëch normóv (pòczëcô, że ta je złô ë nje je czims pòvszednim) ë bùdzenjim empatie procëm lëdzi jé dosvjôdczajõcëch. Sztôłtovanjé takjich normóv ë nastavjenjô móże słëżëc np. provadzenjémù pasovnëch antidiskrimjinacijnëch varkòvnjóv v szkòłach abò na bútenszkòłovëch zajmach.

Dzejanjé procëm stigmatizacëji v czasú pandemjijé

Wograńczenjé stigmatizacëjé sparłãczoné z chòroscami nje je cãżkjé – signje efektivnô kòmùnikacëjô, tak na państvòvim stãpjenjú (jinsztrukcëje do wurzãdnjikóv ë słúżb zajimajõcëch sã wograńczenjim skale epidemjijé), jak na medialnim stãpjenjú. V przipôdkú medióv mùszi zadbac wo pòvstanjé pòradnjikóv na ôrt „stylebookóv” dlô presë ë elektronjicznëch medióv, jakjé wopjisëjõ ôrt pjisanjô wo spravach etnjicznosce ë pùblicznégò zdrovjô; zalecenja na ten ôrt mô sfòrmùłovóné np. Svjatovô Worganizacëjô Zdrovjô. V rejonach zamjeszkónëch przez zachtné nagromadzenja etnjicznëch abò nôrodnëch mjészëznóv je vôrt téż wuvrazlëvjic szkólnëch prôcëjõcëch z młodëmi, cobë pòdsztrichòvalë, że epidemjijô mô wuniversalni charakter, a nôleżnjicë mjészëznë nje sõ barżé vëstavjoni na zakażenjé sã chòroscõ, a tim barżé nji majõ vjikszégò pòtencialú do jé transmjisëjé.

Streszczenie publikacji w języku łemkowskim.

Меншыны і іх языкы в часі кризы

Szymon Gruda, Anna Maślana

Етнічны меншыны, корінны групы і соспільности міґрантів на цілым світі в особливій мірі досвідчыли наслідств здравотной кризы звязаной з пандемійом COVID-19. Вказала она розмаіты формы системовой дискримінациі, марґіналізациі, структуральных нерівности і символічного насильства, присутніст якых єст наслідством так історичных подій, як і днешньой політыкы. Пандемія COVID-19 мала і значуче влияня на ситуацию меншыновых языків, м.ін. забераючы вельох спосеред барз важных для іх перетырваня найстаршых хоснувателів. Вымінены проблемы односят ся і до етнічных меншын і іміґрантскых соспільности в Польщы.

В сесым тексті, будучым обшырным скорочыньом публикациі Меншыны і іх языкы в часі кризы. Антистиґматызацийный пакєт проєкту «Языковый антидот: языкова жывотніст як нарядя будуваня психічного добростану, здравля і постійного розвитку», представляме найважнійшы результаты нашых досліджынь над ситуацийом языковых і етнічных меншын в Польщы на фоні істнуючых досліджынь над меншыновом проблематыком. Окрему увагу присвячаме наслідствам теперішньой пандеміі COVID-19 для етнічных і языковых меншын і для меншыновых языків. В послідній части тексту пропонуєме тіж приміры діянь, што мают на ціли поправити ситуацию тых груп.

Выбраны етнічны і языковы меншыны в Польщы

Проти пошыреній опініі Польща не єст етнічні і языково єднородном державом, і то не лем з причыны присутности міґрантів: на єй териториі хоснуваных єст што найменше 17 корінных языків і языковых одмін. Єст то чысло близко двараз менше як в ІІ Польскій Республиці, што єст наслідством так траґічных подій ІІ світовой войны, як і асиміляцийной політыкы Польской Народной Республикы. Хоц по 1989 р. в языковій політыці явили ся зміны, фурт не вшыткы меншыновы языкы хоснуваны на обшыри нашой державы сут офіцийні узнаны. Нашы досліджыня в Польщы ведены были серед штырьох груп – Кашебів, Лемків, Шлезаків і Вілямівян – єднак што найменше част ідучых з них спостережынь однести можна до інчых меншын. Ниже представляме основны інформациі на тему досліджаных груп і іх днешньой ситуациі.

Кашебы неперерывно прожывают на землях своіх предків, хоц в ході історичных подій ґеоґрафічна обшыр кашебского языка была значно зредукувана. Істория Кашебів назначена єст внутрішніма поділами: медже католиками а євангеликами, а од ХІХ ст. і медже польоноцентриками, якы постулюют приналежніст до польской нациі, і кашебоцентриками, якы принимают Кашебів як окремый нарід; тот послідній спір тырват внутрі кашебской меншыны до днес. Подіі ХХ ст., особливо польонізацийна політыка польскых власти по 1945 р., довели до ослабліня кашебской достоменности і частичного перерваня меджепоколіньового переказу языка. Днес кашебскій язык, што має офіцийный статус реґіонального языка, вченый єст в школах на Помори і як чужый язык, і – в двох приватных іммерсийных школах – як рідный язык.

Лемкы то етнічна меншына, яка од середніх віків заселят землі званы Лемковином, што обнимают обшыр Низкого Бескіду і східню част Сандецкого Бескіду. По ІІ світовій войні більшіст лемківского населіня была переселена польскыма комуністычныма властями на радяньску Украіну і выселена на понімецкы землі повоєнной Польщы. Тоты подіі довели до цілковитого розсіяня Лемків, зорваня єдности і реляций внутрі групы і до ослабліня культурового переказу; в дальшых декадах поглубліня тых проблемів спричынила асиміляцийна політыка Польской Народной Республикы. Аж по системовій трансформациі можливе было підняти офіцийны зорґанізуваны діяня маючы на ціли охорону і ревіталізацию лемківской культуры, такы як публикация часописів і книжок в лемківскым языку, діяльніст радия ци орґанізация культуральных фестівалів. Днес лемківского языка вчыт ся в школах в рамах додаткового предмету; в роках 2001–2017 фунґувала і на Педаґоґічным Університеті в Кракові специялізация росийска філолоґія з русиньско-лемківскым языком. Лемківскій язык єст єднак практычно неприсутный в публичній сфері, а Лемкы стрічают ся з проявами дискримінациі і символічным насильством.

Шлезакы без сомнівів сут найчысленнійшом меншыновом групом в Польщы: в 2011 р. шлезску національніст деклярувало около 847 тис. громадян Польщы (і дальшых 12 тис. громадян Чешской Республикы). Близко піл милийона громадян Польщы хоснує дома шлезскій язык, з чого 126 тис. хоснує лем шлезскій. Подібні як в примірі інчых меншыновых груп, хоснуваня шлезского языка было утруднене в Польскій Народній Республиці, а більшый простір до розвитку зыскал він по системовій трансформациі. Ситуация того найбільшого в Польщы меншынового языка єст єднако фурт неуреґулювана, а Шлезакы не мают офіцийного статусу етнічной меншыны.

По другій страні, як іде о чысленніст, сут Вілямівяне – етнічна група жыюча в місті Вілямовиці на пограничу Шлеска і Малопольщы, што были основаны в ХІІІ ст. осадниками з західньой Европы. В одріжніню од шлезского, кашебского і лемківского вілямівскій язык не приналежыт родині славяньскых, але ґерманьскых языків. Одріжняючы ся од околичного населіня, так польского, як і німецкого, языком, традициями і занятями (были то основно ткацтво і гандель), Вілямівяне розвинули свою ідентычніст. Особливо драматычна для Вілямівян была ІІ світова война, в якій воювали они так в Вермахті, як і в арміі Андерса, інчы вкрывали ся або были вязнены в лаґрах працы з причыны одмовы підписаня Фолькслисты. По 1945 р. польскы комуністычны власти заборонили хоснувати язык і вілямівскє облечыня, а самых Вілямівян переслідували: депортували іх, выселяли, тілесно і фінансово карали, зазнали они тіж символічного насильства. В наслідстві так драматычных переслідувань невеликой прецін меншыны вілямівскій язык нашол ся перед лицьом загыбніня, од якого уж в ХХІ ст. ратує го молоде поколіня вілямівскых діячів. Подібні як шлезскій язык, вілямівскій не має в Польщы уреґулюваного статусу, а пробы зміны того стану стрічают ся з опором політыків.

Меншыновы групы в Польщы, окрем досвідчаня проблемів і вызвань спільных для жытелів державы, стрічают ся тіж з трудностями, што выходят з іх меншынового статусу, нелегкой істориі і часто неґатывного підходу більшости соспільства. Такій досвід, так тот давный, як і тот днешній, неґатывно влият на психічный добростан членів меншын. Обнижат він тіж социяльне довіря і веде до марнуваня людского капіталу членів меншын, што приносит страту для цілого соспільства.

Історична травма

Траґічны подіі в істориі буд-якого соспільства, такы як опресийны діяня зовнішньой групы мотывуваны національном, етнічном або реліґійном приналежністю, можут спричыняти долготырвалы наслідства і влияти на поставы і здоровля членів соспільства аж і вельо років по тых подіях. Явиско такє окрислят ся терміном історична травма. Його характеристычном приметом єст переказ на дальшы ґенерациі: психолоґічны, біолоґічны і социяльны консеквенциі історичной травмы влияют на люди, якы самы не пережыли спричыняючых іх подій.

Меджепоколіньове передаваня історичной травмы не єст чымси, што мож просто перервати. Залежно од обставин, поведіня і поставы мотывуваны памятю о історичній травмі можут мати так дезадаптацийный, як і адаптацийный характер, примірно можут остерігати дальшы ґенерациі перед факторами, што несут загорозу, і хоронити перед повторным пережываньом втраты. Што більше, аж і мимо проб хороніня діти перед болістном памятю через неоповіданя о ній (тзв. конспірация молчаня), передаваня історичной травмы одбыват ся в посередній спосіб, примірно через ведіня ся членів групы, реакциі на поведіня інчых осіб або розмаіты поставы спричынены віктимізацийом (нп. униканя хоснуваня етнічного языка). Передаваня проходит і через вчыня істориі і ріжны формы упамятніня минулых подій.

Істория етнічных меншын в Польщы богата была в траґічны подіі, якы лишыли слід в формі історичной травмы. З досліджынь проведеных працівниками проєкту LCure («Языковый антидот…») выходит, же більше як половина анкєтуваных Лемків і Шлезаків, незалежно од віку, што найменше раз в місяци думала о груповых втратах звязаных з історичныма подіями; тоты думкы выкликуют в них емоцийне побуджыня і почутя, же траґічны подіі можут ся повторити. З досліджынь проведеных серед Шлезаків выходит тіж, же частійше думаня о історичній травмі перекладат ся на декляруване гірше фізычне здоровля і на высшы результаты на скали тырвожного розстроіня.

Дискримінация на рівни законодавства і імплементациі права

Хоц по системовій трансформациі демократычна Польща по части одышла од політыкы асиміляциі з часів Польской Народной Республикы, істнуюче законодавство узнаване єст вельома меншыновыма діячами і інчыма членами меншын як недостаточно хороняче іх права. Сутьовым правным актом в тій обшыри єст Устава з дня 6 січня 2005 р. о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку, яка узнає девят національных меншын і штыри етнічны меншыны і надає кашебскому языкови статус «реґіонального языка». Згідні з тым законом, жебы отримати статус меншыны, етнічна група, яка ся о него старат, мусит вказати, же сполнят окрислены вымогы, встановлены згоры; іх власне почутя окремости і достоменности не єст нияк в тым процесі бране до увагы. Так само языковы критериі зазначены в уставі выкликуют сомнівы з языкознавчого пункту пізріня. Консеквенцийом того єст м.ін. брак можливости, мимо років старань, отримати статус етнічной меншыны Шлезаками – найчысленнійшом в Польщы групом хоснувателів языка інчого як польскій – а тіж Вілямівянами. Єднак і для груп, якы в світлі закону были офіцийні узнаны, даякы його записы мают або можут мати дискримінацийный характер.

Записы уставы о національных і етнічных меншынах і о реґіональным языку не все тіж мож ввести в жытя в задоваляючый спосіб, што спричынят примірно брак можливости корыстати з ріжных форм охороны языка і достоменности, брак системовых розвязань в квестиі маєтків одобраных членам меншын в повоєнных часах і інчых зазнаных нима кривд, брак можливости хоснувати, в офіцийных ситуациях, правильный правопис імен і назвиск в меншыновых языках ци вкінци брак рішучых реакций і брак помочы зо страны державы в справі дискримінацийных ситуаций ци актів аґресиі або нетолеранциі взглядом членів меншын.

Язык ненависти і інчы формы насильства і дискримінациі в публичным просторі

Члены етнічных і языковых меншын в Польщы стрічают ся тіж з дискримінацийом і насильством в штоденным жытю. Атакы проти меншынам одбывают ся часто в публичным просторі. Вельо разів нищены были двоязычны таблиці і «витачы» з назвами місцевости, нп. в Білянці, Ґладышові ци Реґєтові (польско-лемківскы), в Сємяновицях Шлезскых (польско-шлезскы) і в Вілямовицях (польско-вілямівскы).

Формом насильства зо взгляду на походжыня, з яком найчастійше стрічают ся представникы етнічных меншын, єст язык ненависти. Лем 31% анкєтуваных Лемків і 33% Вілямівян деклярувало, же николи не стрічат ся з направленым проти ним языком ненависти; решта стрічат ся з ним што найменше од часу до часу, а одповідньо 13% і 2% єст цілю языка ненависти часто або барз часто. В примірі Лемків простором, в якым найчастійше стрічают ся з языком ненависти, єст інтернет (49%), окрем того в публичным просторі (16%) і бесідах зо знаємыма (15%). Серед Вілямівян найбільше осіб мало контакт з языком ненависти в часі бесід зо знаємыма (32%) і в публичных місцях (19%). Односно рідко обі групы стрічают ся з языком ненависти в радию і в пресі, значыт в просторах, якы сут більше реґулюваны.

Меншыном, яка особливо часто стрічат ся в языком ненависти і інчыма формами дискримінациі в публичным дискурсі, сут Шлезакы. Можна ту спомнути на названя Шлезаків «закамуфлюваном німецком опцийом» в рапорті Права і Справедливости з 2011 р., вырок Найвысшого Суду з 2013 р. в справі Стоваришыня Осіб Шлезской Національности з арґументацийом, же «такого народу неє», спаліня шлезской національной фаны 11 листопада 2016 р., заборону бесідувати по шлезскы в єдным зо шлезскых медичных закладів помочы в 2017 р., нелеґальне одкликаня директора Шлезского Музею за обєктывну історично выставу, вышмаріня з TVP реалізатора за напис «Eurovision – Gliwice – Silesia 2019», схваліня буджету в высокости 40 млн злотых на пропаґандову выставу «Выжньошлезскій Пантеон», розвязаня Реґіонального Інституту Культуры і покликаня в його місце політычного Інституту Польской Думкы ци вкінци переданя великой сумы державных грошів на «повстаньскій потяг», што прославлят выжньошлезску громадяньску войну.

Языковы ідеолоґіі і языкова дискримінация

Хоснуваня меншынового языка єст часто претекстом до дискримінацийного ци аж і насильного поведіня, найчастійше зо страны представників домінуючого соспільства, але і примірно осіб, якы маніфестуют свою приналежніст до векшыновой групы і неґуют даякы аспекты окремости групы, з якой походят. Тоты, што зазнают дискримінациі, часом си єй не усвідамляют, не допущают до себе або неґуют – тіж з причыны скорше зазнаной травмы свойой або предків. Таку ситуацию обсервували сме в часі досліджыня в 2018 р. серед Лемків, якы часто перечыли тому, же были обєктом дискримінациі з причыны етнічной приналежности або хоснуваня лемківского языка (лем 10% деклярувало, же в минулым так было часто або барз часто). Єднако в поглубленых інтервю, веденых членами іх групы, вельо з тых осіб зачынало бесідувати о травмі, дискримінациі і насильстві, якых зазнали в минулым і зазнают днес. Серед баданых Кашебів аж 30% зазнало частого або барз частого знущаня з причыны хоснуваня кашебского в минулым; днес стрічат ся з тым часто або барз часто 24% осіб. Знущаня або критычных уваг з причыны бесідуваня по вілямівскы часто або барз часто зазнало в минулым аж 26% Вілямівян, тепер – 12%. Видно, же хоц постерігана языкова дискримінация ся зменшыла, то фурт єст она присутна.

Ріжны формы знеохочаня хоснувати меншыновый язык сут частым дискримінацийным поведіньом. В досліджыню проведеным в 2020 р. 30% лемківскых респондентів деклярувало, же в дітиньстві учытелі знеохочали іх бесідувати по лемківскы, 34% – же іх родиче были знеохочаны бесідувати по лемківскы до своіх діти, а 33% деклярувало, же стрічат ся з подібным знеохочаньом тепер. Шлезакы, язык якых фурт єст неґуваный і неузнаваный державом, зазнали і зазнают того явиска в іщы більшій мірі: 69% зо стороны учытелів і 39% – родичів. Аж 79% Шлезаків подає, же істнуют тепер в нашій державі інституциі, якы підтримуют, же не повинно ся бесідувати по шлезскы. Серед баданых Кашебів 62% признало, же были знеохочаны хоснувати кашебскій язык учытелями, а 70% высловило переконаня, же даякы інституциі фурт підтримуют, же не повинно ся бесідувати по кашебскы. Треба єднак підкрислити, же в тым посліднім примірі результаты не сут репрезентатывны для цілой популяциі тых, якы ся ідентыфікуют етнічно як Кашебы або якы прожывают на Кашебах, в досліджыню домінували бо особы заінтересуваны кашебскым языком і культуром і ідентыфікуючы ся з том групом.

Языкова дискримінация єст результатом м.ін. пошыреных в польскым соспільстві языковых ідеолоґій. Односит ся тото примірно до розріжніня медже «языком» і «диялектом» – посліднє понятя має в штоденным хоснуваню значыня тяжкє до спрецизуваня, але інче од хоснуваного в языкознавчым дискурсі і єднозначно пейоратывне. Вартат зазначыти, што згідно з нашыма досліджынями «языком» вважают свою бесіду в більшости не лем члены офіцийно узнаных меншын: кашебской (86%) і лемківской (67%), але і хоснувателі вілямівского (69%), якій не єст під офіцийном охороном. Хоснувателі шлезского языка узнают го за іх язык частійше (36%) як Полякы жыючы на Шлеску (14%); за «диялект/говірку» має го 76% Поляків жыючых на Шлеску і 51% Шлезаків.

Приниманя рідного языка як «гіршого» ци «неполноцінного», што єст результатом несприятливых языковых ідеолоґій і досвіду дискримінациі, веде часто до того, же його хоснувателі ганьблят ся го і выховуют діти в домінуючым языку, аж і кєд не єст він іх першым языком або кєд не знают го барз добрі. На індивідуальным рівни – емоцийны і коґнітывны втраты, што товаришат тому процесови социялізациі діти в «чужым» языку, тяжко порахувати. На рівни соспільства прикладат ся тото до дальшого ослабліня меджепоколіньового переказу языка, в вельох примірах значно пошкодженого тырваючом десяткы років асиміляцийном політыком, пресийом зо стороны домінуючого/державного языка і історичныма подіями (в тым нп. выселінями і етнічныма переслідуванями в часі ІІ світовой войны і по ній). В інтернетовій анкєті проведеній серед Кашебів в 2018 р. 51% респондентів вказало, же навчыло ся кашебского од матери, а 53% од вітця, єднак аж 71% вказало діда і бабу або інчых членів родины (респонденты мали можливіст выбрати більше як єдну одповід). Аж 45% кашебскых респондентів подало тіж приятелів як джерело наукы языка, лем 19% вказало на школу.

В наслідстві ослабліня меджепоколіньового переказу рівен знаня языка поєдныма членами соспільства може ся дост ріжнити, што робит барз трудным дальше передавати актывны языковы компетенциі. Ситуацию тоту оддзеркалят шырокій спектр языковых знань хоснувателів кашебского, тыповый для хоснувателів меншыновых языків: од хоснувателів в старшым і середнім віку, якы ся навчыли бесідувати по кашебскы дома, але рідко хоснуют писану форму (найбарже чысленна група), по тых в середнім віку і молодых з даякыма языковыма компетенциями, але ограниченом можливістю актывно хоснувати язык, а часом знаючы го лем пасивно. Окремыма групами сут діти, молоды люде і особы в середнім віку, якы ся не навчыли кашебского дома, але в школі, і актывісты і ентузиясты в ріжным віку, якы підняли рішыня актывно хоснувати кашебскій в ріжных сферах жытя; іх языковы компетенциі можут тіж ся барз ріжнити.

Зріжницюваня языковых компетенций – при тым, в якым языку або якых языках дана особа была выховувана, якій язык знає і преферує середовиско, а тіж якій язык хоснує ся переважно в даным контексті – має влияня на спосіб і частоту хоснуваня меншыновых языків; примірно аж 59% баданых нами Кашебів признало, же не бесідує по кашебскы з інчыма Кашебами, боят ся бо они, же не бесідуют дост добрі. З нашых досліджынь проведеных серед Кашебів, Лемків і Шлезаків выходит, же в хоснуваню меншыновых языків видно ясный поділ на родинну сферу, в якій утримує ся оно сильнійше, і сферу дальшых социяльных контактів, де явно ся зменшат. Вказуют они тіж образ зорваня меджепоколіньового переказу языка: найчастійшыма бесідуючыма в меншыновым языку сут дідо і баба, а дальше родиче, з дітми бесідує ся частійше по польскы. Вартат ту тіж підкрислити, же найбільшу лінґвістычну жывотніст спосеред меншыновых языків присутных в нашым досліджыню выказує (офіцийно неузнаваный) шлезскій язык: в каждій домені жытя поза інтернетом єст він хоснуваный нашыма респондентами переважно так само часто як польскій язык.

Тымчасом досліджыня ведены в ріжных реґіонах світа вказуют, же сохраніня корінных языків позитывно влият на социяльне фунґуваня, а тіж здоровля і добростан членів меншыновых соспільности. Двоязычніст влият і на ліпшы результаты во вчыню і загально більшый коґнітывный потенциял в діти а тіж на опізніня в явліню ся симптомів деменциі в старшых люди. Як іде о позитывну ролю языка в меншыновых соспільствах прожываючых на териториі Польщы, нашы досліджыня (ведены серед Лемків) вказали, же частійше хоснуваня рідного языка повязане єст з высшым одчуваньом позитывных емоций звязаных з ним, а в консеквенциі – высшым психічным добростаном і рідшыма симптомами історичной травмы; результат тот повело ся потвердити тіж в контексті хоснуваня лемківского языка дома, з членами родины. То свідчыт о великым значыню, якє має емоцийный вымір хоснуваня языка.

Вартат ту спомнути, же хоц ситуация представників національных і етнічных меншын в Польщы єст інча як ситуация членів векшыновой групы, то не означат тото, же тоты послідні не стрічают ся з языковом дискримінацийом. Пошырена в Польщы неґатывна оціна вшелеякых приниманых одхылінь од норматывного польского языка означат, же і тоты, язык якых выявлят реґіональны особливости вымовы, ґраматыкы ци лексикы, наражены сут на неґатывны реакциі.

Наслідства дискримінациі

Явиско дискримінациі має неґатывне влияня так на єдиницю, як і соспільство. Тоты, котры самы зазнают социяльного выключыня або стиґматызациі з причыны приналежности до окрисленой групы, характеризуют ся низшом самооціном і загально низшым рівньом психічного добростану. А тоты, котрым свідоміст приналежности до дискримінуваной групы передали інчы єй члены, рідше выявляют низку самооціну, частійше єднак переконаны сут о ворожости зо стороны векшыновой групы і менше ій довіряют. Досвід дискримінациі часто повязаный єст тіж з пережываньом хронічного стресу, тырвожныма і депресийныма розстроінями, а аж і з посттравматычным стресовым розстроіньом. Постійне почутя загорожыня веде до переконаня, же ситуациі не мож змінити, што стає ся причыном емоцийных дефіцитів.

На основі декляраций представників лемківской і вілямівской меншын, якы были зобраны в часі досліджынь веденых в рамах проєкту LCure, мож констатувати, што дискримінациі з причыны етнічного походжыня зазнало близко 17% баданых Вілямівян і близко 26% Лемків – тоты чысла можут єднак быти занижены тіж з причыны, же част анкєт вели особы, якы не походят з даной групы, а анкєтуваны комунікували, в часі досліджыня і по його закінчыню, брак довіря в однесіню до выкорыстаня зобраных даных. Вартат ту зазначыти, же обнижене довіря єст єдном з консеквенций досвіду дискримінациі; серед анкєтуваных Лемків і Вілямівян більшіст деклярувала, же в даякій мірі довірят Полякам і польскым інституциям; разом зо збільшаньом ся одчуваной дискримінациі рівен довіря до Поляків ся зменшал.

Досліджыня вказуют, же дискримінация в контексті актуальных подій єст барже деструкцийна як тота тырваюча должшый час, примірно з причыны історичных подій. Дискримінация зазнавана сучасні членами обтяженой історичном травмом групы зміцнят єднак тіж почутя травматызациі. Серед баданых Лемків і Шлезаків высше почутя дискримінациі зазнаваной днес вязало ся з частійшым думаньом о історичній травмі і з частійшыма психолоґічныма реакциями на історичну травму; так історична, як і днешня дискримінация повязаны сут з низшым довірьом до Поляків.

Высша одчувана дискримінация єст тіж скорелювана з шором інчых явиск нехосенных так в індивідуальным, як і социяльным вымірі. Серед баданых Вілямівян высшый рівен одчуваной дискримінациі вязал ся з низшым почутьом силы групы, низшом самооціном і частійшым явліньом ся депресийных симптомів. Серед Лемків дискримінация з причыны походжыня мала сутьове неґатывне влияня на іх психічный добростан, тзн. загальне почутя задоволіня з жытя.

Подібні як досвід дискримінациі, частый контакт з языком ненависти може влинути на здравля тых, якы ся з ним стрічают. Так серед Вілямівян, як і Лемків контакт з языком ненависти вязал ся з гіршым психічным здоровльом, аж і по сконтролюваню інчых форм насильства, з якыма ся стрічают особы з меншыновых груп. В примірі обох груп частійшый контакт з языком ненависти звязаный єст з гіршым настройом; што більше, серед Вілямівян вяже ся так само з сильнійшыма симптомами депресиі.

Ситуация етнічных і языковых меншын в Польщы в часі пандеміі COVID-19

Хоц пандемія COVID-19 влинула і влият на членів такой вшыткых етнічных груп світа і має сильный травматызуючый потенциял так на індивідуальным, як і социяльным рівни, для членів меншыновых груп несе она додатковы загорожыня. Серед них вымінити треба влияня пандеміі – так безпосереднє в роді смерти членів соспільности, як і влияня ефектів введіня необхідных охоронных середків – на жывотніст меншыновых языків, будучых сутьовым елементом достоменности меншыновых груп, і социяльны наслідства в роді обсервуваной в часі кризы публичного здоровля інтенсивности ксенофобічных постав серед векшыновой групы.

Влияня пандеміі COVID-19 на жывотніст меншыновых языків

Пандемія COVID-19 забрала і надале заберат вельох з найстаршого поколіня, котры в меншыновых соспільствах сут сутьовыма особами, якы передают языкове і культурове знаня. Неґатывне влияня на сохраніня меншыновых языків має тіж долготырвале завішыня розмаітых форм культуровой діяльности, што зміцняют переказ языка і почутя звязку в групі, а тіж допомагают будувати языковы компетенциі. Великом загорозом, яку пандемія COVID-19 принесла меншыновым языкам, єст ограничыня неформальных меджелюдскых контактів (нп. медже дітми на перервах в школі ци на товарискых стрічах в групі сусідів ци приятелів), што сут єдным з найважнійшых просторів хоснуваня тых языків.

Перенесіня части тых актывности до інтернету певністю не заступує попередніх способів підтримуваня меншыновых языків і може нести долготырвалы неґатывны наслідства для іх хоснувателів. Вкінци тіж економічны і социяльны консеквенциі пандеміі мают неґатывне влияня на меншыновы соспільства, а тым самым і на сохраніня іх языків.

Дискримінация в часі пандеміі

Вельо досліджынь односячых ся до патоґенового стресу вказує, же в ситуациі епідемічного загорожыня збільшат ся рівен упереджынь серед векшыновых груп. Наражыня на патоґены збільшат рівен авторитаризму і морального віталізму (візиі світа як поля борбы добра зо злом), што спричынят низшый рівен толеранциі взглядом меншын і осіб приниманых як загорожыня для національной єдности.

Днешня пандемія COVID-19 спричынила насиліня ксенофобічных постав і актів стиґматызациі. Явиско тото было обсервуване практычно на цілым світі: напримір в Індиі, Мексику і Єгыпті вказували на стиґматызацию працівників охороны здоровля і люди з іх середовиска, в Єгыпті ствердили тіж упереджыня взглядом осіб походячых з Азиі і членів реліґійных меншын, в Зъєднаных Штатах Америкы обсервували чысленны практыкы стиґматызуючы кытайску меншыну і інчых жытелів Східньой Азиі. Тіж і в Польщы в часі пандеміі COVID-19 атакуваны были особы походячы зо Східньой Азиі (нп. напад на Вєтнамку в Лукові), Шлезакы тіж стрічали ся з великом неприхыльністю. За «Брунатном книжком» часу епідеміі выданом Стоваришыньом «Николи Більше» жертвами атаків етнічной дискримінациі на основі COVID-19 в Польщы были м.ін. Індонезийці, Кытайці, Жыды, Украінці, Ромы, Італиянці і негетеросексуальны особы.

Нашы досліджыня вказали значучо ріжны рівні стиґматызациі звязаной з COVID-19 серед етнічных меншын в Польщы. О кілько в примірі Лемків стиґматызация была барз рідка (1% баданых вказувал на досвід дискримінациі звязаной з епідемійом, а менше як 5% Лемків подало, же чули ся в часі епідеміі трактуваны як загорожыня), то кус высшы рівні стиґматызациі обсервували сме в Кашебів, а о вельо высшы серед Шлезаків. Тото посліднє може быти звязане з фактом, же ярю 2020 р. Шлеск борол ся з фальом захворінь, а в медиях інформували о заражынях в шлезскых копальнях. З коментарями суґеруючыма одповідальніст Шлезаків за епідемію стрітило ся більше як 64% баданых нами Шлезаків, 68% чуло ся трактуваных як загорожыня, а 44% нарікало на дискримінуюче поведіня зо стороны польской векшыны.

З особливо інтенсивным языком ненависти проти собі стрітили ся Шлезакы в маю і червци 2020 р., коли то в шлезскым воєвідстві однотували найвысше на обшыри Польщы чысло потвердженых захворінь на COVID-19. До актів словного насильства взглядом Шлезаків доходило предо вшыткым в інтернеті. Мали тіж они переложыня на поставы выражаны поза віртуальным простором, як спомнены девастациі польско-шлезскых таблиц ци одмова готельовых резерваций туристам зо Шлеска. Вартат ту спомнути, же в тым часі медияльны реляциі здомінуваны были комунікатами о огнисках заражынь на териториі шлезского воєвідства, в якых, при провіреных інформациях, были тіж наррациі ци фразы стиґматызуючого характеру, м.ін. неправдивы інформациі о урядовых плянах закрыти границі воєвідства, тверджыня, же «Шлеск єст одповідальный» за значучый одсоток хворых, або же пандемія кінчыла бы ся в Польщы, «якбы не Шлеск». Часом цитували тіж выповіди публичных осіб, што обвиняли за епідемійолоґічну ситуацию в реґіоні локальну культуру і стереотыповы приметы Шлезаків, м.ін. культуру товарискых стріч ци выдумане недотримуваня правил гіґєны.

В нашых досліджынях зміряли сме тіж досвід дискримінациі в часі пандеміі COVID-19 серед Кашебів, Лемків і Шлезаків. Спосеред досліджаных груп найбільшый одсоток баданых, што зазнали дискримінациі, обсервували сме серед Шлезаків, з якых 44% чує ся оціняных на основі стереотыпів і опіній о Шлезаках як групі, 38% подало, же нечестно або несправедливі іх потрактували з причыны іх достоменности, а 29% чує ся дискримінуваных. 12% Кашебів беручых участ в досліджыню чує ся оціняных на основі стереотыпів, 19% деклярує, же іх потрактували нечестно або несправедливі з причыны того, же сут Кашебами, а 20% чує ся дискримінуваных. Найменшу інтенсивніст дискримінациі спосеред баданых груп деклярували Лемкы, для якых чысла тоты представляют ся одповідньо 18%, 23% і 7%. Досвід дискримінациі вязал ся з низшым довірьом до поліциі, санепіду і міністра здоровля серед Кашебів і Шлезаків, а в примірі тых послідніх – тіж до уряду і лікарів. Серед Лемків не обсервували сме важных статистычно кореляций медже постеріганом дискримінацийом а социяльным довірьом; може то єднак выходити з невеликой чысленности пробы.

Подібні як інчы формы дискримінациі, стиґматызация з причыны COVID-19 вяже ся з чысленныма неґатывныма наслідствами для добростану осіб, якы ю зазнали, ведучы м.ін. до збільшыня ся тырвожных реакций (што ся іх мірят скальом ґенералізуваного тырвожного розстроіня), і для соспільства як цілости. В досліджынях кашебского соспільства обсервували сме, же баданы, якы зазнали стиґматызациі з причыны COVID-19, частійше признавали ся до дезадаптацийного поведіня в часі пандеміі (нп. надмірного громаджыня ідла і основных продуктів ци хоснуваня принципів социяльной ізоляциі до реалізациі своіх ціли). Єст то тырвожне ведіня ся тыпове в часі пандеміі, повязане з браком довіря до реґуляций, якы вводят власти і публичны інституциі. Окрем того тоты, што в більшій ступени зазнают стиґматызациі з причыны COVID-19, частійше дотримуют теорий змовы на тему коронавіруса. Не нашли сме статистычно важных звязків стиґматызациі з причыны COVID-19 з раціональным охоронным поведіньом.

В примірі Шлезаків нашы досліджыня вказали, же о кілько досвід стиґматызациі з причыны COVID-19 не перекладат ся на погіршыня добростану ци збільшыня ся тырвогы, то стиґматызация має подібны як в Кашебів консеквенциі для діянь в часі пандеміі, такых як тезавризаторскє поведіня (надмірне громаджыня продуктів в звязку з епідемійом). З другой стороны досвід стиґматызациі перекладал ся тіж на поведіня адаптацийного характеру, примірно ношыня масочок ци триманя социяльного дистансу.

Так в примірі Кашебів, як і Шлезаків істнує важный статистычно звязок медже декляруваным рівньом зазнаваной дискримінациі а страхом звязаным з ситуацийом на рынку працы, при чым єст він найсильнішый в Шлезаків; подібного звязку серед Лемків, в якых рівен декляруваной дискримінациі был найнизшый, не обсервували сме. В примірі Шлезаків дал ся тіж обсервувати звязок медже стиґматызацийом з причыны COVID-19 а страхом повязаным з ситуацийом на рынку працы.

На основі тых обсерваций можна дати гіпотезу, же пандемія COVID-19 становит серіозне загорожыня для меншыновых груп не лем з економічных причын, але тіж зато, же в ситуациі кризы іх члены частійше стрічают ся з направленыма на них ворожыма поставами і в більшій мірі одчувают наслідства того тыпу дискримінациі. Результатом того єст збільшене почутя загорожыня і психічне обтяжыня, на вельо серіознійше як в членів домінуючой групы, спричынене бо так страхом перед вірусом SARS-CoV-2, як і браком одповідньой социяльной підпоры.

Етнічны і языковы меншыны на рынку працы в часі пандеміі COVID-19

Досліджыня над ситуацийом етнічных і языковых меншын на рынку працы практычно не сут в Польщы ведены, брак тіж офіцийных статистычных даных, на якых можна бы тоты досліджыня основати. Консеквенцийом того єст тіж брак науковых опрацувань на тему економічной ситуациі поєдных меншын в Польщы. Вынятком сут окремы роботы односячы ся до німецкой і ромской меншын; хоц не сут они репрезентатывны для вшыткых меншыновых соспільств, вказуют так проблемы на рынку працы, з якыма мусят си радити іх представникы, як і позитывне влияня, якє іх присутніст може мати на локальный рынок працы.

Тымчасом вельоязычніст влият позитывно на людскій капітал, пониманый як ресурс компетенций, знань і заанґажуваня поміщеный в каждым чловеку і групі. Дво- і вельоязычны особы не лем скорше вчат ся дальшых языків, але і ліпше си радят з лагоджыньом конфліктів і мультітаскінґом, а аж і рідше і в пізнійшым віку страдают на хвороту Альцгеймера. Вельоязычны особы мают потенциял быти ліпшыма працівниками, аж і коли языкы, якы хоснуют, не мают вельох хоснувателів.

На жаль, в вельох державах – в тым, як ся здає, в Польщы – потенциял тот єст недостеріганый і марнуваный. Примірно в часі досліджынь проведеных в 2020 р. в бєльскым і освєнцімскым повітах около 90% анкєтуваных подало, же в іх опініі знаня вілямівского ни не поправлят, ни не погіршат позициі на рынку працы. Присутніст социяльных упереджынь і дискримінациі спричынят і, же хоснувателі меншыновых языків можут стрічати ся з додатковыма трудностями на рынку працы. Вартат ту підкрислити, же для представників етнічных меншын не єст перешкодом на рынку працы брак знаня польского, зато же такє явиско практычно не істнує. Серед анкєтуваных нами осіб 98% Кашебів, 97% Лемків і 99% Вілямівян деклярувало добре або барз добре знаня польского.

Пандемія COVID-19 влинула в великій мірі на рынок працы, тіж в Польщы – хоц збільшыня ся реґіструваной безробітности было невеликє, то введіня середків безпекы необхідных для ратуваня людского жытя спричынило примірно, же вельо осіб было примушеных глядати нове місце роботы або аж і змінити бранжу. Тот проблем односил ся тіж до чысленных представників етнічных і языковых меншын з териториі Польщы. Згідно з нашыма досліджынями, втрата працы і конечніст змінити спосіб зарабляня з причыны пандеміі односит ся предо вшыткым до Кашебів (одповідньо 10% і 21% анкєтуваных) – в звязку з браком офіцийных статистычных даных можна лем дати гіпотезу, же ситуация тота выходит хоц по части з ролі, яку на обшыри, на якій прожывают Кашебы, одгрыват туристыка. Протягом великой части 2020 р., в якым ведены были досліджыня, туристычный рух был з епідемічных причын ограниченый, а часово аж і цілком стриманый. Што інтересуюче, непевніст што до будучого місця роботы і страх перед втратом роботы або обнижыньом заробків были серед досліджаных нами Кашебів найрідшы, найчастійше являли ся они серед Шлезаків.

Способы протидіяня дискримінациі і направа єй наслідств

Актуальна ситуация меншыновых языків в Польщы вымагат введіня барже ефектывных стратеґій, якы дозволят на іх сохраніня і на успішне протидіяня збільшаючій ся перерві в меджепоколіньовым переказі, як тіж інчым наслідствам етнічной дискримінациі, неґатывных языковых ідеолоґій і релятывно низкій економічній вартости тых языків на рынку працы. На основі результатів нашых досліджынь і дотеперішнього досвіду во спілпраці з меншыновыма соспільностями в Польщы і на світі пропонуєме комплементарны стратеґіі, што єднают вшыткы діяня (тоты, што ідут згоры, і тоты незалежны). Іх оптимальне получыня створит найліпшы шансы на перетырваня загороженых языків і підтримуваня позитывных форм ідентыфікациі і психічного добростану членів етнічных і національных меншын.

Зменшыня неґатывных наслідств історичной травмы

Серед факторів, якы можут влинути на зменшыня неґатывных наслідств історичной травмы, вымінити мож узнаня і переробліня травмы групом винных і ініциюваня диялоґу на єй тему в публичній сфері. Тымчасом молчаня о травматычным досвіді може быти выкорыстане до делеґітимізациі або мінімізациі претенсий, што выходят з зазнаных в минулым страт і кривд, а в результаті може вести до збільшыня ся почутя ганьбы і меншецінности серед зазнаючых травму груп. Досліджыня проведены в рамах проєкту LCure (серед Лемків і Шлезаків) показуют тіж, же высшый рівен груповой ідентыфікациі членів меншын і частійше хоснуваня рідного языка влияют на ліпше раджыня си з дискримінацийом, обнижыня симптомів історичной травмы і высшый психічный добростан.

Протидіяня дискримінациі – стратеґіі, што ідут згоры

Так законодавство обовязуюче в Польщы, як і імплементация його записів характеризуют ся шором недостатків, што вадят державі в належный спосіб выконувати свій обовязок хоронити вшыткых жытелів перед дискримінацийом. Зміна такого стану вымагат діянь, што ідут згоры, діянь з леґісляцийным характером, в тым модифікациі на дорозі новелізациі уставы анахронічных критерий для офіцийного узнаня меншыновых языків, як тіж критерий для ґмін з помічным меншыновым языком. Необхідне єст тіж як найскорше надати офіцийный статус дотепер неузнаным меншыновым языкам (такым як шлезскій ци вілямівскій).

Жебы охорона меншыновых груп і языків польском державом не ограничала ся до декляратывной сферы, необхідне єст підняти діяня, што мают на ціли промоцию вельоязычности в соспільстві, обнимаючы м.ін. опрацуваня проґрамів іммерсийного вчыня языків на вшыткых рівнях едукациі (в тым предшкільным і академіцкым) і професийных форм вчыня учытелів меншыновых языків. Треба тіж забезпечыти присутніст меншыновых языків в медиях (в тым предо вшыткым дорогом підпоры меншыновых медий і орґанізуваня медияльных і едукацийных кампаній пошырюючых знаня соспільства на тему языково-культуровой ріжнородности і промуючых позитывны поставы взглядом меншыновых груп) і в публичным просторі, так фізычным, як і віртуальным (таблиці, ознакуваня, двоязычны написы в комунікациі, урядах, склепах, на сайтах самоурядів, сайтах в домені gov.pl ітд.), а тіж підтримку для фунґуваня і творіня просторів хоснуваня меншыновых языків на рынку працы.

Протидіяня дискримінациі – незалежны стратеґіі

В протидіяню дискримінациі членів етнічных і языковых меншын необхідне єст не лем заанґажуваня державы, але тіж діяня в рамах громадяньского соспільства. Особливо важне єст ту підтримуваня позитывных ідеолоґій і языковых постав во вшыткых віковых групах, з особливым акцентом на діти, молодіж і родичів (в тым пошырюваня знань о познавчых і здравотных корыстях, якы выходят з дво- і вельоязычности), як тіж підтримуваня і орґанізуваня форм переказу языка в хыжы і поза ньом, в тым тіж поза школом.

Серед потрібных діянь направленых на самых членів етнічных соспільности вымінити можна орґанізацию локальных груп актывістів, в тым примірно груп, што єднают вчыня і хоснуваня языка з артистычном, культуральном діяльністю ци спортовыма актывностями, ріжны формы актывізациі молодежы, в тым особливо підтримуваня діянь, што будуют і зміцняют емоцийны звязкы з корінным языком. Участ членів меншын єст необхідна в опрацовуваню проґрамів шкільного вчыня для меншыновых языків. З увагы на психолоґічны наслідства історичной травмы, стиґматызациі і дискримінациі конечна єст тіж орґанізация постійной психолоґічной підпоры для членів меншыновых груп, якы зазнали тых явиск.

Важне єст тіж піднимати діяня, што мают на ціли збільшыти присутніст меншыновых языків в медиях (социяльных і традицийных) і в публичным просторі – будова меншынового «языкового краєвиду», творіня новых просторів хоснуваня меншыновых языків і збільшаня ся іх «чутной присутности», вкінци – творіня місц роботы, в якых хоснувало ся буде меншыновы языкы, і заохочаня услугодавців вводити можливіст хоснувати тоты языкы (нп. в склепах, кавярнях, реставрациях, пунктах услуг).

Протидіяня языкови ненависти

Єдном з форм протидіяня языкови ненависти єст модерация змісту, основа якой в тым, жебы примірно усувати в социяльных медиях выповіди, якы не сут згідны з реґуляміном. Ріжны державы, в тым Польща, ввели тіж правны реґуляциі, што ся односят до того проблему. Не все єднако реґуляциі вводжены державами ци інчыма інституциями сут ефектывным способом протидіяня языкови ненависти: модеруваня змісту мож обыйти через хоснуваня барже посередніх форм выповіди, а вельо злочынів з ненависти нияк не зголошуют. Інчы способы протидіяня языкови ненависти, ефектывніст якых была вступні потверджена в досліджынях, выходят з творіня одповідніх социяльных норм (почутя, же єст він чымси злым і не єст обычный) і выкликуваня емпатиі взглядом осіб, якы го зазнают. Творіню такых норм і постав служыти може примірно ведіня одповідніх антидискримінацийных варштатів в школах або на позашкільных занятях.

Протидіяня стиґматызациі в добі пандеміі

Ограничыня стиґматызациі звязаной з хворотами не єст тяжкє – старчыт ефектывна комунікация, так на рівни державы (інструкциі для урядників і служб, што ся занимают ограничаньом скалі епідеміі), як і на рівни медий. В примірі тых послідніх треба задбати, жебы возникли порадникы тыпу «stylebook» для пресы ци електронічных медий, што окрисляют спосіб писаня о квестиях етнічности і о проблемах публичного здоровля; того рода рекомендациі створила нп. Світова Орґанізация Охороны Здоровля. В реґіонах, в якых прожывают великы групы етнічных ци національных меншын, вартат тіж інформувати ци влияти на вражливіст учытелів працуючых з молодежом, жебы підкрисляли, же епідемія має універсальный характер, а члены меншын не сут барже схыльны заразити ся хворотом, а тым барже не мают більшых можливости єй трансмітувати.

Streszczenie publikacji w języku śląskim.

Myńszośći a jejich godki wobec kryzysu

Szymon Gruda, Bartłomiej Wanot (Bartłůmjej Wanot)

Etńiczne myńszośći, rdzynne grupy i społecznośći migrantůw na cołkim śwjeće we uosobliwym stopńu dośwjadczůły skutkůw zdrowotnego kryzysu swjůnzanego ze pandymijům COVID-19. Uwypuklůł uůn roztůmajte formy systymowyj dyskryminacyje, marginalizacyje, sztrukturalnych ńyrůwnośći i symbolicznyj przemocy, kerych uobecność je rezultatym i historycznych wydarzyń, i aktualnyj politiki. Pandymijo COVID-19 mjała tyż festelny wpływ na sytuacyjo myńszośćowych godkůw, ntp. zabrała jim moc nojstarszych używaczůw, wożnych dlo jejich przetrwańo. Umjyńůne problymy tykajům śe tyż etńicznych myńszośći a imigranckich społecznośći we Polsce.

We danym tekśće, co je uobszyrnym streszczyńym publikacyje «Myńszośći a jejich godki wobec kryzysu. Antystygmatyzacyjny paket projektu ‘Godkowe antidotum: żywotność godki jak spusůb budowy psychicznego dobrosztandu, zdrowjo a zbalansowanego rozwoju’», piszymy uo nojwożńyjszych rezultatach naszych podszukowań nad sytuacyjům godkowych i etńicznych myńszośći we Polsce na tle podszukowań nad myńszośćowům problymatikům. Uosobliwy pozůr dowůmy na skutki wywarte uod pandymije COVID-19 na etńicznych i godkowych myńszośćach a na myńszośćowych godkach. We uostatńij tajli tekstu dowůmy forszlagi podyjmowanych uod wjyrchu a uod spodku dźałań, co majům za cyl polepszyć sytuacyjo tych grup.

Uobrane etńiczne a godkowe myńszośći we Polsce

Wbryw tymu, co zauobycz śe forszteluje, Polska to ńyma jednorodne pod etńicznym a godkowym wzglyndym państwo, i to ńy yno skirz uobecnośći migrantůw – na jeji teryńe używo śe ńy myńij jak 17 rdzynnych godkůw i godkowych uodmjanůw. Ta nůmera je dwa razy myńszo, ańiżeli we II RP, co je rezultatym tragicznych wydarzyń II śwjatowyj wojny, jak tyż asymilacyjnyj politiki PRL. Po smjanach we godkowyj politice uod 1989. roku sztyjc yno ńykere ze myńszośćowych godkůw używanych na teryńe naszego państwa sům uoficjalńy uznowane. Nasze podszukowańa bůły kludzůne pojstrzůd sztyrech grup – Łymkůw, Kaszubůw, Ślůnzokůw a Wilymowjanůw, nale aby ńykere spostrzeżyńa, co ś ńich płynům, idźe uodńyś do inkszych myńszośći. Ńiżyj przedstawjůmy podstawowe informacyje na tymat podszukowanych grup i jejich teroźnyj sytuacyje.

Łymki to je etńiczno myńszość, co uod strzedńich wjekůw půmjyszkuje na terynach mjanowanych Łymkowynům, kere uobyjmujům Ńiski Beskid a schodńo tajla Sůndeckigo Beskidu. Po II śwjatowyj wojńe wjynkszość łymkowskij ludnośći bůła prześedlůno uod polskich kůmuńistycznych władzůw do sowjeckij Ukrajiny abo na tmj. uodzyskane źymje. Te wydarzyńy dokludźůło do ful rozproszyńo Łymkůw, serwańo jednośći i relacyjůw wnůntrz grupy, a tyż do uosłabjyńo kulturowego przekazu; we nastympnych dekadach do pogłymbjyńo tych problymůw prziczyńůła śe asymilacyjno politika PRL. Dźepjyro po ustrojowyj transformacyji możebne stało śe podjyńće dźałań, co mjały za cyl uchowańy i rewitalizacyjo łymkowskij kultury, takich jak publikacyjo cajtůngůw i kśůnżkůw po łymkowsku, fůngowańy radyja abo uorgańizacyjo kulturalnych festiwalůw. Terozki łymkowsko godka je nauczano we szkołach jak ekstra przedmjot; we latach 2001–2017 fůngowoł tyż na Pedagogicznym Uńiwersyteće we Krakowje kerůnek sztudyje «rusko filologijo ze ruśińsko-łymkowskům godkům». Sztyjc ale łymkowsko godka uostowo praktisz ńyuobecno we publicznyj sferze, a Łymki trefjajům śe ze przejawami dyskryminacyje a symbolicznům przemocům.

Inakszyj wyglůndo sytuacyjo uod Kaszubůw, co durch zamjyszkujům źymje uod swojich uojcůw, choća skirz historycznych wydarzyń geograficzny zaśyng kaszubskij godki bůł fest zredukowany. Historyjo Kaszubůw naznaczůno je tyż wnůntrznym tajlowańym: mjyndzy katolikami a wańelikami, a uod XIX storoczo tyż mjyndzy polůnocyntrykami – co postulowali przinoleżność do polskij nacyje – a kaszubocyntrykami, co widźeli Kaszubůw jak uosobno nacyjo; tyn uostatńi spůr trwo we kaszubskij społecznośći do dźiśo. Wydarzyńa XX storoczo, przede wszyjskim polůńizacyjno politika polskich władzůw po 1945. roku, dokludźůły do uosłabjyńo kaszubskij tůżsamośći i czyńśćowego przerwańo mjyndzygyneracyjnego przekazu godki. Terozki kaszubsko godka, co mo uoficjalny sztatus regjůnalnyj godki, je nauczano we szkołach na Půmorzu jak uobco godka, a we dwůch priwatnych immersyjnych szkołach – tyż jak rodńo godka.

Ślůnzoki sům na zicher nojwjynkszům myńszośćowům grupům we Polsce: we 2011. roku ślůnsko norodowość deklarowało 847 tauz. uobywatelůw RP (a dalsze 12 tauz. to uobywatele Czeskij Republiki). Kole půł milijůna uobywatelůw RP posuguje śe důma ślůnskům godkům, z czego 126 tauz. – yno ńům. Tak jak przi inkszych myńszośćowych grupach, używańy ślůnskij godki bůło utrudńůne we PRL, a wjynkszo pjestrzyń do rozwoju dostała uůna po ustrojowyj transformacyji. Zůwizů ale sytuacyjo tyj nojwjynkszyj myńszośćowyj godki uostowo we Polsce ganc ńyunormowano, a Ślůnzoki ńy majům uoficjalnego sztatusu etńicznyj myńszośći.

Na proćiwnym bjeguńe pod wzglyndym liczebnośći znojdujům śe Wilymowjany – etńiczno grupa, co půmjyszkuje we mjeśće Wilymowice wele grańice Ślůnska a Małopolski, zołożůnym we XIII storoczu uod uosadńikůw ze zachodńij Ojropy. Inakszyj jak ślůnsko, kaszubsko i łymkowsko, wilymowsko godka ńy przinoleży do grupy słowjańskich godkůw, jyno germańskich. Wilymowjany, co uodrůżńali śe uod uokolicznyj polskij a mjymjeckij ludnośći godkům, tradycyjami a zajyńćami (bůły to przede wszyjskim tkoctwo a handel), wytworzili włośno tůżsamość. Uosobliwje dramatyczno dlo Wilymowjanůw uokozała śe II śwjatowo wojna, wczos keryj bjyli śe we Wehrmachće, jak tyż we armiji uod Andersa, a ńykerzi ukrywali śe abo byli wrażowańi do lagrůw skirz ńyzgody na szrajbńyńće Volkslisty. Po 1945. roku polske kůmuńistyczne władze zabrůńůły wilymowskij godki a uoblyczki, a na samych Wilymowjůnůw prziszły roztůmajte prześladowańa: wywůzki, wyśedlyńa, ćelesne a financowe sztrofy, a tyż symboliczno przemoc. Skirz tak dramatycznych prześladowańůw tyj malyńkij myńszośći wilymowsko godka znodła śe na skraju wymarćo, uod kerego we XXI storoczu zaczło ja retować mode pokolyńy dźałaczůw. Tak jak ślůnsko godka, wilymowsko ńy mo we RP uregulowanego sztatusu, a průby smjany tego sztandu trefjajům na uodpora politikerůw.

Myńszośćowe społecznośći we Polsce, uokrům dośwjodczanych problymůw i wyzwań, co sům spůlne dlo mjyszkańcůw państwa, trefjajům śe ze trudnośćami, co wyńikajům ze jejich myńszośćowego sztatusu, ńylekij historyje, a czynsto negatywnego podyńśćo wjynkszośći społeczyństwa. Te szprymy – tak downe, jak i teroźne – wywjyrajům negatywny wpływ na psychiczny dobrosztand człůnkůw myńszośći. Uobńiżajům tyż uůne społeczno dufność i kludzům do tracyńo ludzkigo kapitału człůnkůw myńszośći, co przinośi strata społeczyństwu jak cołkośći.

Historyczno trauma

Tragiczne wydarzyńa we historyji jakijśi społecznośći, take jak uopresyjne dźałańa ze strůny zewnyntrznyj grupy motywowane norodowům, etńicznům abo religijnům przinoleżnośćům, mogům powodować dugotrwałe skutki a wpływać na postawy i zdrowje człůnkůw tyj społecznośći nawet moc lot po tych wydarzyńach. Te zjawisko je mjanowane ausdrukym historyczno trauma. Jeji charakterystycznům cechům je przekoz na dalsze gyneracyje, beztůż psychologiczne, bjologiczne a społeczne kůnsekwyncyje historycznyj traumy tykajům ludźi, co same ńy przeżůły tych wydarzyń, kere ja spowodowały.

Mjyndzypokolyńowy przekoz historycznyj traumy to ńyma cośi, co idźe ańfachowo sztopnůńć. We zależnośći uod uokolicznośći, zachowańa a postawy motywowane pamjyńćům uo historycznyj traumje mogům mjeć charakter tak dezaptacyjny, jak i adaptacyjny, ntp. mogům uostrzegać dalsze pokolyńa przed faktorami, co ńesům zagrożyńy, i chrůńić tym kńifym przed nastympnymi szprymami straty. Uokrům tego nawet mimo průb chrůńyńo bajtli przed bolawům pamjyńćům bez ńygodańy uů ńij (tmj. smołwa milczyńo), przekoz historycznyj traumy nastympuje we postrzedńi spusůb, do przikładu bez zachowańa człůnkůw grupy, reakcyje na zachowańa inkszych uosůb a roztůmajte postawy uwarůnkowane wiktymizacyjům (ntp. poćepowańy etńicznyj godki). Przekoz nastympuje tyż bez nauka historyje a roztůmajte formy upamjyntńyńo przeszłych wydarzyń.

Historyjo etńicznych myńszośći we Polsce zno moc tragicznych zdarzyń, co uostawjůły ślad – historyczno trauma. Ze badań kludzůnych uod pracowńikůw projektu LCure wyńiko, iże wjyncyj jak połowa anketowanych Łymkůw i Ślůnzokůw, ganc egal w jakim wjeku, aby roz za mjeśůnc myśli uo grupowych stratach swjůnzanych ze historycznymi wydarzyńami. Te myśli wywołujům u ńich ymocjůnalne pobudzyńy i gyfil, iże te tragiczne zdarzyńa mogům śe powtůrzić. Ze badań kludzůnych pojstrzůd Ślůnzokůw wyńiko tyż, iże czynste myśli uo historycznyj traumje przekłodajům śe na deklarowane gorsze fizyczne zdrowje i na wyższe wyńiki na skali uogůlnego lynku.

Dyskryminacyjo na poźůmje ustawodowstwa a implymyntacyje prawa

Choćoż po ustrojowyj transformacyji dymokratyczno RP trocha uodeszła uod politiki asymilacyje ze czasůw PRL, aktualno legislacyjo je uod mocy myńszośćowych dźałaczůw widźano za tako, co ńy dojś chrůńi jejich prawa. Nojwożńyjszym prawnym aktym w tym zakreśe je Zakůn z dńa 6. styczńa 2005. r. uo norodowych i etńicznych myńszośćach a uo regjůnalnyj godce, co uzdowo dźewjyńć norodowych i sztyry etńiczne myńszośći a nadowo kaszubskij godce sztatus «regjůnalnyj godki». Coby podug tego zakůnu uotrzimać sztatus myńszośći, etńiczno grupa, co śe uo taki sztatus ubjygo, muśi wykozać, iże społńo naćepane z wjyrchu warůnki; na jejich włośne poczuće uodrymbnośći i tůżsamośći ganc ńy dowo śe w tym proceśe pozůr. Godkowe kryteryja wypisane we ustawje tyż budzům wůnty ze půnktu widzyńo godkoznowstwa. Kůnsekwyncyjům tego je ntp. brak możebnośći, mimo lot průb, uzyskańo sztatusu etńicznyj myńszośći dlo Ślůnzokůw – nojwjynkszyj we RP grupy używaczůw godki inkszyj jak polsko – a tyż Wilymowjanůw. Tyż ale dlo grup, co we zakůńe bůły ofyn uznane, ńykere zopisy majům abo mogům mjeć rysy dyskryminacyje.

Zopisy zakůnu uo norodowych i etńicznych myńszośćach a uo regjůnalnyj godce ńy zowdy sům realizowane we spusůb, co zadowolo same myńszośći, co skutkuje ntp. brakym możebnośći korzistańo ze ńykerych formůw uochrůny godki i tůżsamośći, systymowych rozwjůnzań we kwestyji statkůw uodebranych człůnkům myńszośći we powojynnych czasach a inkszych půńeśůnych materjalnych szkůd, brakym możebnośći używańo we uoficjalnych sytuacyjach korekt zopisu mjanůw we myńszośćowych godkach abo yntlich brakym stanowczych reakcyjůw i půmocy ze strůny państwa we sprawje dyskryminacyjnych sytuacyjůw abo aktůw agresyje i ńytolerancyje wzglyndym człůnkůw myńszośći.

Godka ńynawiśći i inksze formy przemocy a dyskryminacyje we publicznyj pjestrzyńi

Człůnki etńiczych i godkowych myńszośći we Polsce trefjajům śe tyż ze dyskryminacyjům a przemocům we kożdodźynnym żyću. Do atakůw skerowanych na myńszośći dochodźi ńyroz we publicznyj pjestrzyńi. Moc razy do przikładu zamalowowano bůło dwugodkowe tabulki i «witocze» ze mjanami mjejscowośći, do przikładu we Bjelance, Gładyszowje, Regetowje (polsko-łymkowske), Śymjanowicach (polsko-ślůnske) abo Wilymowicach (polsko-wilymowske).

Formům przemocy skuli pochodzyńo, z kerům nojczyńśćij stykajům śe przedstawićele etńicznych myńszośći, je godka ńynawiśći. Yno 31% podszukowanych Łymkůw i 33% Wilymowjanůw deklarowało, iże ganc ńy trefjo śe ze skerowanům proćiw śebje godkům ńynawiśći; reszta trefjo śe ś ńům aby roz za czas, a 13% i 2% je jeji cylym czynsto abo fest czynsto. Dlo Łymkůw pjestrzyńům, w keryj nojczyńśćij idźe trefić godka ńynawiśći, je internec (49%), uokrům tego zdorzo śe uůna we publicznyj pjestrzyńi (16%) a kůntaktach ze kamratami (15%). Pojstrzůd Wilymowjanůw nojwjyncyj uosůb mjało kůntakt ze godkům ńynawiśći wczos godki z kamratami (33%) a we publicznyj pjestrzyńi. Stosůnkowo rzodko uobje społecznośći stykajům śe z godkům ńynawiśći bez radyjo a cajtůngi, to je we strzodkach, co podlygajům śylńyjszyj regulacyje.

Myńszośćům, co uosobliwje czynsto styko śe ze godkům ńynawiśći a inkszymi formami dyskryminacyje we publicznym dyskurśe, sům Ślůnzoki. Spůmńeć sam idźe smjanowańy Ślůnzokůw «przidekowanům mjymjeckům uopcyjům» we raporće partyje Prawo i Sprawiedliwość ze 2011. roku, wyrok Nojwyższego Gerichtu ze 2013. roku we sprawje Stowarziszyńo Uosůb Norodowośći Ślůnskij, co zawjyro argumyntacyjo, iże «takij nacyje ńyma», shajcyńy ślůnskij fany 11. listopada 2016. roku, zakoz godańo po ślůnsku we jednyj ze ślůnskich przichodńůw we 2017., ńylegalne uodwołańy dyrechtora Ślůnskigo Muzyja za uobjektywno historyczno wystawa, wyćepańy ze TVP realizatora za napis «Eurovision – Gliwice – Silesia 2019», ukwolyńy bydżetu we wysokośći 40 mln złotych na propagandowo wystawa «Panteon Górnośląski», likwidacyjo Regjůnalnego Insztitutu Kultury a stworzyńy w jego plac Insztitutu Myśli Polskij abo yntlich udańy srogij sumy publicznego geldu na «powstańczy cug», co glorifikowoł gůrnoślůnsko důmowo wojna.

Godkowe ideologije i dyskryminacyjo na godkowym tle

Używańy myńszośćowyj godki czynsto stowo śe pretekstym do dyskryminacyjnych aji przemocowych zachowań, nojczyńśćij ze strůny przedstawićelůw społeczyństwa, co důminuje, nale tyż do przikładu uosůb, kere mańifestujům swoja przinoleżność do wjynkszośćowyj grupy i negujům ńykere aspekta uodrymbnośći tyj grupy, z keryj pochodzům. Uosoby, co dośwjodczajům dyskryminacyje, czynsto jij śe ńy uśwjedůmjajům, wypjyrajům ja abo negujům – tyż skirz wczaśńij dośwjadczůnyj traumy: włośńyj abo uod swojich uojcůw. Tako sytuacyjo uwidźeli’chmy wczos podszukowańo we 2018. roku pojstrzůd Łymkůw, co czynsto zaprzeczali tymu, iże byli uobjektym dyskryminacyje skuli etńicznyj przinoleżnośći abo używańo łymkowskij godki (yno 10% zadeklarowało, iże we przeszłośći mjało to plac czynsto abo fest czynsto). We pogłymbjůnych ale wywjadach, kludzůnych uod człůnkůw jejich włośnyj społecznośći, moc z tych uosůb zaczynało godać uo traumje, dyskryminacyji a przemocy dośwjodczanych dowńij i terozki. Pojstrzůd podszukowanych Kaszubůw aże 30% dośwjadczůło czynstego abo fest czynstego uobśmjywańo skuli używańo kaszubskij godki w przeszłośći; terozki trefjo śe z tym czynsto abo fest czynsto 24% uosůb. Uobśmjywańo abo kritiki skirz godańo po wilymowsku czynsto abo fest czynsto dośwjadczůło w przeszłośći aże 26% Wilymowjanůw, terozki zaś – 12%. Widać je, iże choća postrzegano dyskryminacyjo na godkowym tle śe zmyńszůła, durch je uobecno.

Czynstym dyskryminacyjnym zachowańym sům roztůmajte formy sńychyncańo do używańo myńszośćowyj godki. We podszukowańach kludzůnych we 2020. roku 30% łymkowskich respůndyntůw deklarowało, iże za bajtla bůło sńychyncanych uod rechtorůw do godańo po łymkowsku, 34% – iże jejich uojce byli sńychyncańi do godańo po łymkowsku do swojich bajtli, a 33% zadeklarowało, iże trefjo śe z takim sńychyncańym dźiśo. Ślůnzoki, kerych godka państwo durch neguje i jij ńy uznowo, dośwjadczyli i dośwjodczajům tego zjawiska na jeszcze wjynkszo skala: 69% ze strůny rechtorůw i 39% ze strůny uojcůw. Aże 79% Ślůnzokůw mjarkuje, iże w naszym państwje istńyjům dźiśo insztitucyje, kere twjyrdzům, że ńy winno śe godać po ślůnsku. Pojstrzůd podszukowanych Kaszubůw 62% prziznało, iże byli sńychyncańi do godańo po kaszubsku uod rechtorůw, a 70% pedźało, co ńykere instytucyje sztyjc twjyrdzům, iże ńy winno śe godać po kaszubsku. Trza ale przi tym podkryślić, iże w tym uostatńim przipadku rezultaty ńy sům reprezyntatywne dlo cołkij populacyje uosůb, co idyntifikujům śe jak etńiczne Kaszuby abo mjyszkajům na Kaszubach, skirz tego co we anketach důminowały uosoby zainteresowane kaszubskům godkům i kulturům a take, co idyntifikujům śe z tům grupům.

Dyskryminacyjo na godkowym tle wyńiko ntp. ze rozpowszechńůnych we polskim społeczyństwje godkowych ideologijůw. Tyko śe to ntp. rozrůżńyńo mjyndzy «godkům» a «djalektym» – te druge słowo mo we potocznym użyću ćynżke do sprecyzowańo znaczyńy, nale inksze uod stosowanego we godkoznawczym dyskurśe a direkt pejoratywne. Werći śe sam dać pozůr na to, iże podug naszych badań za «godka» majům swůj godkowy kod we znacznyj wjynkszośći ńy yno człůnki ofyn uznanyj kaszubskij (86%) a łymkowskij (67%) myńszośći. Ludźe, co rzůndzům po ślůnsku, uznowajům swůj kod za godka moc czyńśćij (36%), ańiżeli Poloki, co půmjyszkujům na Ślůnsku (14%); za «djalekt/gwara» mo go 76% Polokůw, co půmjyszkujům na Ślůnsku, i 51% Ślůnzokůw.

Widzyńy rodńij godki jak «gorszyj» abo «ńy zatela wertyj», kere je rezultatym ńyprzichylnych jij godkowych ideologijůw a szprymůw dyskryminacyje, kludźi czynsto do tego, iże jeji używaczůw je za ńa gańba a chowajům swojich dźecek we důminujůncyj/norodowyj godce, nawet jeźli to ńyma jejich pjyrszo godka abo nawet kej ńy znajům jij perfekt. Na indiwidualnym poźůmje – ymocjůnalne i poznowcze straty, kere towarziszům tymi procesowi socjalizacyje we «cudzyj» godce, sům ćynżke do uoszacowańo. Na poźůmje społecznośći przikłodo śe to do delszego uosłabjyńo mjyndzypokolyńowego przekazu godki, w mocy przipadkůw fest już naruszůnego skirz dekadůw asymilacyjnyj politiki, presyje ze strůny důminujůncyj/norodowyj godki i historycznych wydarzyń (w tym ntp. wyśedlyń a etńicznych prześladowań wczos II śwjatowyj wojny i pů ńij). We internecowyj ankeće kludzůnyj pojstrzůd Kaszubůw we 2018. roku 51% respůndyntůw uodpedźało, iże nauczůło śe kaszubskij godki uod muter, a 53% uod fatra, nale 71% skozało na starzikůw abo inkszych człůnkůw familije (respůndynty můgli uobrać wjyncyj jak jedna uodpowjydź). Aże 45% kaszubskich respůndyntůw podało tyż kamratůw jak zdrzůdło nauki godki, a yno 19% podało szkoła.

Skirz uosłabjyńo mjyndzypokolyńowego przekazu stopjyń znajůmośći godki u poszczegůlnych człůnkůw społecznośći może śe fest růżńić, skuli czego ćynżyj je dalij przekazować czynne godkowe kůmpetyncyje. Ta sytuacyjo pokazuje szyroke spektrum godkowyj grajfki ludźi, co godajům po kaszubsku, co tyż je tipisz dlo używaczůw myńszośćowych godkůw: uod używaczůw we starszym a strzedńim wjeku, co nauczyli śe godać po kaszubsku důma, nale rzodko posugujům śe pisanům formům (nojwjynkszo grupa), po uosoby we strzedńim wjeku a mode uo jakichś godkowych kůmpetyncyjach, nale uograńiczůnyj zdolnośći do aktiwnego używańo godki abo yno ze pasywnům znajůmośćům. Inkszymi grupami sům bajtle, modźyż a ludźe we strzedńim wjeku, co ńy nauczyli śe kaszubskij godki důma, yno w szkole, a tyż aktiwisty a yntuzjasty w roztůmajtym wjeku, co postanowjyli używać kaszubskij godki w roztůmajtych sferach żyćo; jejich godkowe kůmpetyncyje mogům śe fest růżńić.

Růżńica we godkowych kůmpetyncyjach – uokrům tego, w jakij godce abo jakich godkach dany czowjek bůł chowany, jako godka zno i preferuje uotoczyńy a jakij godki używo śe nojczyńśćij w danym kůntekśće – mo tyż wpływ na spusůb i czynstość używańo myńszośćowych godkůw. Do przikładu aże 59% podszukowanych Kaszubůw prziznało, iże uńiko godańo po kaszubsku ze inkszymi Kaszubami skirz strachu, że ńy godo dojś dobrze. Z naszych podszukowań, co bůły kludzůne pojstrzůd Kaszubůw, Łymkůw i Ślůnzokůw, wyńiko, iże we użyću myńszośćowych godkůw idźe dojzdrzeć wyroźny tajlůng na familijno sfera, w keryj trzimjům śe uůne fest, i sfera społecznych kůntaktůw, w kerych ślatujům. Pokazuje śe ś ńich tyż uobroz serwańo mjyndzypokolyńowego przekazu godki: nojczynstszymi partnerami do używańo myńszośćowyj godki sům starziki, potym uojce, a ze bajtlami czyńśćij rzůńdźi śe po polsku. Werći śe sam dać tyż pozůr na to, iże nojwjynkszo lingwistyczno żywotność pojstrzůd myńszośćowych godkůw, co my podszukowali, pokazuje (ofyn ńyuznowano!) ślůnsko godka: we kożdyj důmyńe żyćo, uokrům internecu, nasze respůndynty używajům jij strzedńo tak samo czynsto jak polskij.

Podszukowańa we roztůmajtych regjůnach śwjata pokazujům, iże utrzimańy rdzynnych godkůw mo pozytywny wpływ na społeczne fůngowańy, a tyż na zdrowje i dobrosztand uod człůnkůw myńszośćowyj społecznośći. Dwugodkowość wpływo tyż na lepsze rezultaty w nauce i uogůlny wjynkszy kogńitywny potyncjoł u bajtli, a tyż na sńyskorzyńy symptůmůw dymyncyje u starszych uosůb. Jeźli idźe uo pozytywno rola godki we myńszośćowych społecznośćach, co mjyszkajům na teryńe Polski, nasze podszukowańa (kludzůne pojstrzůd Łymkůw) pokozały, iże ludźe, co czynsto posugujům śe rodńům godkům, uodczuwajům wjyncyj pozytywnych ymocyjůw ś ńům swjůnzanych, a we kůnsekwyncyji – majům wyższy psychiczny dobrosztand a rzodsze uobjawy historycznyj traumy; tyn efekt poradźyli’chmy potwjyrdźić tyż we kůntekśće posugowańo śe łymkowskům godkům důma, ze człůnkami familije. Pokazuje to sroge znaczyńy, jake mo ymocjůnalny wymjar używańo godki.

Werći śe sam spůmńeć, iże choća sytuacyjo przedstawićelůw norodowych i etńicznych myńszośći we Polsce je inkszo, ańiżeli sytuacyjo człůnkůw wjynkszośćowyj grupy, to ńy uoznaczo to, iże te uostatńe ńy trefjajům śe ze dyskryminacyjům na godkowym tle. Wszechuobecne we Polsce wertośćowańy wszyjskich uodstympstw uod normatywnyj polskij godki uoznaczo, iże tyż uosoby, co uod ńich godka wyzdrodzo regjůnalne cechy wymołwy, gramatiki abo leksyki, sům narażůne na negatywne reakcyje.

Skutki dyskryminacyje

Zjawisko dyskryminacyje mo negatywny wpływ i na jednotka, i na społeczyństwo. Uosoby, co same dośwjodczajům wykluczyńo abo społecznego napjyntnowańo skirz przinoleżnośći do uokryślůnyj grupy, wykazujům ńiższy gyfil włośnego wertu a gyneralńy ńiższy poźům psychicznego dobrosztandu. Te atoli, kerym śwjedůmość przinoleżnośći do dyskryminowanyj grupy przekozali inksze jeji człůnki, rzodźij przejowjajům ńisko samouocyna, czyńśćij sům ale przekůnane uo wrogośći ze strůny wjynkszośćowyj grupy i myńij śe na ńa spuszczajům. Szprymy dyskryminacyje czynsto wjůnżům śe tyż ze przeżywańym chrůńicznego sztresu, lynkowymi a depresyjnymi zaburzyńami, a nawet ze PTSD. Gyfil durch zagrożyńo kludźi do majnůngu, iże sytuacyje ńy idźe smjyńić, co stowo śe prziczynům ymocjůnalnych deficytůw.

We uoparću uo deklaracyje przedstawićelůw łymkowskij a wilymowskij myńszośći, sebrane wczos podszukowańůw kludzůnych w růmkach projektu LCure, idźe pedźeć, co dyskryminacyje skuli etńicznego pochodzyńo dośwjadczůło kole 17% podszukowanych Wilymowjanůw i kole 26% Łymkůw – te liczby mogům atoli być zańiżůne skirz tego, iże czyńść anket folowały uosoby, co ńy pochodzům z danyj grupy, a tyż anketowane ludźe wyrożali, wczos badańo i pů ńim, ńydufność co do wykorzistańo sebranych danych. Werći śe sam dać pozůr, iże uobńiżůne zadufańy je jednům ze kůnsekwyncyjůw dyskryminacyje: pojstrzůd anketowanych Łymkůw a Wilymowjanůw wjynkszość uocyńała, iże dufo Polokům a polskim insztitucyjům na poźůmje «umjarkowanym». Cuzamyn ze wzrostym uodczuwanyj dyskryminacyje poźům dufnośći do Polokůw ślatowoł.

Podszukowańa pokazujům, iże dyskryminacyjo we kůntekśće aktualnych wydarzyń je wjyncyj destrukcyjno, ańiżeli ta, co trwo bez dugszy czas, do przikładu skuli historycznych kůnfliktůw. Dyskryminacyjo, co człůnki grupy uobarczůnyj historycznům traumům dośwjodczajům jij terozki, zmocńo ale tyż gyfil traumatyzacyje. Pojstrzůd podszukowanych Łymkůw a Ślůnzokůw wyższy gyfil dośwjodczanyj dźiśo dyskryminacyje wjůnzoł śe ze czynstszym myślyńym uo historycznyj traumje a czynstszymi psychologicznymi reakcyjami na historyczno trauma; tak historyczno, jak i teroźno dyskryminacyjo wjůnżům śe tyż ze ńiższům dufnośćům do Polokůw.

Wyższo uodczuwano dyskryminacyjo je tyż skorelowano z mocům inkszych zjawisk, co sům ńykorzistne tak we jednotkowym, jak i społecznym wymjarze. Pojstrzůd podszukowanych Wilymowjanůw wyższy poźům uodczuwanyj dyskryminacyje wjůnzoł śe ze ńiższym poczućym śyły uod grupy, ńiższym poczućym włośnego wertu a czynstszym wystympowańym depresyjnych uobjawůw. Pojstrzůd Łymkůw dyskryminacyjo skuli pochodzyńo mjała istotny negatywny wpływ na jejich psychiczny dobrosztand, to je uogůlne poczuće zadowolyńo ze żyćo.

Tak jak szprymy dyskryminacyje, tak tyż czynsty kůntakt ze godkům ńynawiśći może uodbijać śe na zdrowju uod uosůb, co sům na ńa wystawjůne. Pojstrzůd Wilymowjanůw a Łymkůw kůntakt ze godkům ńynawiśći wjůnzoł śe ze gorszym psychicznym zdrowjym, nawet po skůntrolowańu uo inksze formy przemocy, z kerymi stykajům śe uosoby ze myńszośćowych grup. Przi uobuch grupach czynsty kůntakt ze godkům ńynawiśći swjůnzany je ze gorszům launům; uokrům tego pojstrzůd Wilymowjanůw wjůnże śe tyż ze śylńyjszymi uobjawami depresyje.

Sytuacyjo etńicznych a godkowych myńszośći we Polsce wczos pandymije COVID-19

Choća pandymijo COVID-19 tykła i tyko człůnkůw bezma wszyjskich etńicznych grup śwjata i mo śylny traumatyzujůncy potyncjoł na indiwidualnym a społecznym poźůmje, dlo człůnkůw myńszośćowych grup ńeśe uůna ekstra zagrożyńa. Pojstrzůd ńich trza wymjyńić i bezpostrzedńi wpływ pandymije (śmjyrć człůnkůw społecznośći), i wpływ efektůw wkludzańo uochrůnnych strzodkůw na żywotność myńszośćowych godkůw, co je kluczowym elymyntym tůżsamośći myńszośćowych grup, a tyż społeczne skutki: natynżyńy ksynofobicznych postow pojstrzůd wjynkszośćowyj grupy wczos kryzysu publicznego zdrowjo.

Wpływ pandymije COVID-19 na żywotność myńszośćowych godkůw

Pandymijo COVID-19 wźyna i durch zabjyro moc uosůb ze nojstarszego pokolyńo, co we myńszośćowych społecznośćach sům kluczowymi przekaźićelami godkowyj a kulturowyj wjedze. Negatywny wpływ na utrzimańy myńszośćowych godkůw mo tyż dugotrwałe zawjeszyńy roztůmajtych formůw kulturowyj dźałalnośći, co zmocńajům przekoz godki a poczuće wnůntrzgrupowych wjynzůw, a tyż půmogajům budować godkowe kůmpetyncyje. Festelnym zagrożyńym, jake pandymijo COVID-19 przińůsła myńszośćowym godkům, je to, iże uograńiczůła ńyformalne mjyndzyludzke kůntakty (ntp. mjyndzy bajtlami na pauzach we szkole, na towarziskich trefach we grupje sůmśadůw abo przoćeli), co sům jednům ze nojwożńyjszych pjestrzyńi użyćo tych godkůw.

Przeńeśyńy tajle tych aktywnośći do internecu na zicher ńy zastympuje wczaśnyjszych spusobůw spjyrańo myńszośćowych godkůw a może ńyś ze sobům dugowelowe negatywne skutki dlo jejich używaczůw. Yntlich tyż ekůnůmiczne i społeczne kůnsekwyncyje pandymije majům negatywny wpływ na myńszośćowe społecznośći, a beztůż i na utrzimańy jejich godkůw.

Dyskryminacyjo wczos pandymije

Moc podszukowań, co stosujům śe patogynowego sztresu, pokazuje, iże we sytuacyji epidymicznego zagrożyńo rośńe poźům uprzedzyń pojstrzůd wjynkszośćowych grup. Narażyńy na patogyny zmogo poźům autorytaryzmu a moralnego witalizmu (wizyje śwjata jak pola haje dobra ze złym), co przekłodo śe na ńiższy poźům tolerancyje do myńszośći a uosůb, co sům postrzegane jak zagrożyńy dlo norodowyj spojistośći.

Teroźno pandymijo COVID-19 zmocńůła ksynofobiczne postawy i akty stygmatyzacyje. Te zjawisko bůło zauobserwowane bezma na cołkim śwjeće: do przikładu we Indyji, Meksyku a Egipće wskazowano bůło na stygmatyzacjo pracowńikůw uochrůny zdrowjo a jejich uotoczyńo, we Egipće stwjyrdzůno bůło tyż uprzedzyńa wobec uosůb, co pochodzům ze Azyje abo przinoleżům do religijnych myńszośći, a we Zjednoczůnych Sztatach dano bůło pozůr na czynste praktiki, co stygmatyzowały chińsko myńszość a inkszych mjyszkańcůw Schodńij Azyje. Tyż we Polsce wczos epidymije COVID-19 dochodźůło bůło do atakůw na uosoby, co pochodzům ze Schodńij Azyje (ntp. angrif na Wjetnamka we Łukowje), ze srogům ńychyńćům trefjały śe tyż Ślůnzoki. Podug «Brůnotnyj kśyngi czasu epidymije», co ja wydała uorgańizacyjo «Nigdy Więcej», uofjarami aktůw etńicznyj dyskryminacyje na tle COVID-19 we Polsce bůły tyż ntp. Indůnezyjczyki, Chińczyki, Żydy, Ukrajińoki, Růmy, Italoki a ńyheteroseksualne uosoby.

Nasze podszukowańa pokozały fest zrůżńicowane poźůmy stygmatyzacyje swjůnzanyj ze COVID-19 pojstrzůd etńicznych myńszośći we Polsce. Jeźli u Łymkůw stygmatyzacyjo bůła fest rzodko (1% podszukowanych wskozoł na szprymy dyskryminacyje swjůnzanyj ze pandymijům, a yno 4% wskazowało, iże czuło śe wczos pandymije traktowane za zagrożyńy), to trocha wyższe poźůmy stygmatyzacyje zauobserwowano bůło u Kaszubůw, a moc wyższe pojstrzůd Ślůnzokůw. Te uostatńe może być swjůnzane ze faktym, iże na wjesna 2020. roku Ślůnsk mjoł srogo wela epidymije, a we medyjach szyroko uopisowano bůło zakożyńa na ślůnskich grubach. Ze kůmyntorzami, co sugerowały uodpedźalność Ślůnzokůw za epidymijo, trefjůło śe wjyncyj jak 63% podszukowanych Ślůnzokůw, 68% czuło śe traktowanych jak zagrożyńy, a 44% narzykało na zachowańa dyskryminacyje ze strůny polskij wjynkszośći.

Ze uosobliwje wysokym poźůmym skerowanyj proćiw śebje godki ńynawiśći Ślůnzoki trefjůły śe we moju i czyrwńu 2020. roku, kej we ślůnskim wojewůdztwje uodnotowano bůło nojwyższo na teryńe Polski liczba potwjyrdzůnych zachorowańůw na COVID-19. Do aktůw werbalnyj przemocy wobec Ślůnzokůw dochodźůło przede wszyjskim we internecu. Mjały uůne tyż przełożyńy na postawy wyrożane poza wirtualnům pjestrzyńům, jak spůmńane dewastacyje polsko-ślůnskich tabulek abo anulacyjo hotelowych rezerwacyjůw rajzyndrům ze Ślůnska. Werći śe sam spůmńeć, iże we tym czaśe medjalne relacyje bůły zdůminowane uod důńeśyń uo fojerach zakożyńůw na teryńe ślůnskigo wojewůdztwa, w kerych – kole richticznych informacyjůw – zdorzały śe tyż narracyje abo ausdruki uo stygmatyzacyjnym charakterze, ntp. fałeszne důńeśyńa uo planach reskyrůngu dot. zawarćo grańic wojewůdztwa, stwjyrdzyńa, iże «Ślůnsk je uodpedźalny» za znaczny procynt zachorowań, abo że pandymijo we Polsce skůńczůła by śe, «kej by ńy Ślůnsk»). Roz za czas dało śe tyż usłyszeć publiczne uosoby uobarczać winům za epidymijologiczno sytuacyjo we regjůńe lokalno kultura a stereotypowe cechy Ślůnzokůw, ntp. kultura towarziskich trefůw abo rzekůme ńyprzestrzegańy prawidłůw higijyny.

We naszyj roboće zmjerzili’chmy tyż dośwjadczyńa dyskryminacyje wczos pandymije COVID-19 pojstrzůd Kaszubůw, Łymkůw a Ślůnzokůw. We podszukowanych grupach nojwjynkszy procynt uosůb, co dośwjodczajům dyskryminacyje, zauobserwowano bůło pojstrzůd Ślůnzokůw, z kerych 43% czujům śe uocyńane bez stereotypy a uopińije uo Ślůnzokach jak grupje, 38% zdarzůło śe być potraktowanym ńygrzeczńy abo ńysprawjedliwje skirz swojij tůżsamośći, a 29% czuje śe dyskryminowach. 12% Kaszubůw, co brali udźoł we badańu, czuje śe uocyńane bez stereotypy, 19% deklaruje, iże uostało potraktowane ńygrzeczńy abo ńysprawjedliwje skuli tego, iże sům Kaszubami, a 20% czuje śe dyskryminowane. Nojmyńsze natynżyńy dyskryminacyje pojstrzůd podszukowanych grup deklarowały Łymki, dlo kerych te procynta wynoszům uodpedńo: 18%, 23% a 7%. Dośwjadczyńy dyskryminacyje wjůnzało śe ze ńiższům dufnośćům do policyje, sanepidu a mińistra zdrowjo pojstrzůd Kaszubůw a Ślůnzokůw, a przi tych uostatńich – tyż do reskyrůnku a dochtorůw. U Łymkůw ńy zauobserwowano bůło statystyczńy istotnych korelacyjůw mjyndzy postrzeganům dyskryminacyjům a społecznům dufnośćům; może to ale wyńikach ze małyj liczebnośći průby.

Tak jak inksze formy dyskryminacyje, stygmatyzacyjo ze wzglyndu na COVID-19 wjůnże śe ze licznymi ńykorzistnymi nastympstwami dlo dobrosztandu uosůb, co jij dośwjodczajům, bo kludźi m.in. do wzrostu lynkowych reakcyjůw (mjerzůnych skalům zespołu uogůlnego lynku), a dlo społeczyństwa jak cołkośći. Przi kaszubskij społecznośći dali’chmy pozůr, iże podszukowane, co dośwjadczyli stygmatyzacyje skirz COVID-19, czyńśćij prziznowali śe do dezadaptacyjnych zachowańůw wczos epidymije (ntp. nadmjyrnego grůmadzyńo jodła i podstawowych produktůw abo wykorzistowańo prawidłůw społecznyj izolacyje do realizacyje włośnych cylůw). Te lynkowe zachowańa sům tipisz wczos pandymije a sům powjůnzane ze ńydufnośćům do regulacyjůw wkludzanych uod władze a publicznych insztitucyjůw. Uokrům tego uosoby, co we wjynkszym stopńu dośwjodczajům stygmatyzacyje skirz COVID-19, czyńśćij wyznowajům spiskowe teoryje na tymat korůnawirusa. Ńy stwjyrdźyli’chmy ale statystyczńy istotnych swjůnzkůw stygmatyzacyje skirz COVID-19 ze racjůnalnymi uochrůnnymi zachowańami.

Przi Ślůnzokach nasze badańa pokozały, iże choćoż szprymy stygmatyzacyje skuli COVID-19 ńy przekłodajům śe na gorszy dobrosztand abo wyższy lynk, to stygmatyzacyjo mo podane na te u Kaszubůw kůnsekwyncyje dlo dźałańo we uobliczu pandymije, takich jak tezauryzatorske zachowańa (nadmjyrne grůmadzyńy produktůw skirz epidymije). Z drugij zajty szprymy stygmatyzacyje przekłodały śe tyż na pewne zachowańa uo adaptacyjnym chrakterze, take jak uoblykańy maseczek abo dotrzimowańy społecznego absztandu.

Przi uobuch grupach – Kaszubach a Ślůnzokach – zachodźi statystyczńy istotny swjůnzek mjyndzy deklarowanym poźůmym dośwjodczanyj dyskryminacyje a strachym swjůnzanym ze sytuacyjům na rynku roboty, przi czym nojśylńyjszy je uůn u Ślůnzokůw; takigo swjůnzku ńy uwidźeli’chmy u Łymkůw. Przi Ślůnzokach szło tyż dać pozůr na swjůnzek mjyndzy stygmatyzacyjům skuli COVID-19 a strachym uo sytuacyjo na rynku roboty.

Na podstawje tych uobserwacyjůw idźe postawić hipoteza, iże pandymijo COVID-19 je richticznym zagrożyńym dlo myńszośćowych grup ńy yno z ekůnůmicznych prziczyn, nale tyż skirz tego, iże we sytuacyji kryzysu jejich człůnki czyńśćij trefjajům śe ze kerowanymi w swoja zajta wrogimi postawami i we wjynkszym stopńu uodczuwajům skutki dyskryminacyje tyj zorty. Rezultatym tego je też moc razy wjynkszy gyfil zagrożyńo a psychiczne uobćůnżyńe, moc powożńyjsze, ańiżeli u człůnkůw grupy, co důminuje, bo spowodowane i lynkym przed wirusym SARS-CoV-2, i brakym uodpedńego społecznego sparćo.

Etńiczne a godkowe myńszośći na rynku roboty wczos pandymije COVID-19

Sytuacyje etńicznych a godkowych myńszośći na rynku roboty po prowdźe żodyn we Polsce ńy podszukuje, ńyma tyż uoficjalnych statystycznych danych, na kerych szło by te podszukowańa uoprzić. Kůnsekwyncyjům takigo sztandu je tyż brak naukowych robotůw na tymat ekůnůmicznyj sytuacyje kůnkretnych myńszośći we Polsce. Wyjůntkym sům pojedyncze roboty, co stosujům śe mjymjeckij a růmskij myńszośći. Choća ńy sům uůne reprezyntatywne dlo wszyjskich myńszośćowych społecznośći, pokazujům uůne tak problymy na rynku roboty, z jakimi muszům śe mjerzić jejich przedstawićele, jak i pozytywny wpływ, jaki jejich uobecność może dować na lokalny rynek roboty.

Wjelogodkowość wtynczos pozytywyńy wpływo na ludzki kapitał, co go rozumjymy jak zasůb kůmpetyncyjůw, wjedze, zdrowjo i zaangażowańo, co je ućelyśńůny we kożdym czowjeku a grupje. Dwu- a wjelogodkowe uosoby ńy yno gibćij uczům śe dalszych godkůw, nale lepij wjedzům śe dać rady ze łagodzyńym kůnfliktůw a wjelozadańowośćům, a nawet rzodźij a ńyskorzij ćyrpjům na ńymoc uod Alzheimera. Wjelogodkowe uosoby majům tůż potyncjoł byćo lepszymi pracowńikami, nawet jeźli godkami, co uůńi jich używajům, ńy posuguje śe moc ludźi.

Na żol mocka państw – w tym, jak śe zdowo, Polska – tego potyncjału ńy dostrzygo a go marnuje. Ntp. we podszukowańach kludzůnych we 2020. roku we bjelskim a uośwjyńćimskim kryśe kole 90% anketowanych stwjyrdźůło, iże podug ńich znajůmość wilymowskij godki ńy poprawjo ańi ńy pogorszo pozycyje na rynku roboty. Uobecność społecznych uprzedzyńůw a dyskryminacyje sprowjajům nawet, iże używacze myńszośćowych godkůw mogům mjerzić śe ze ekstra problymami na rynku roboty. Werći śe sam dać pozůr, iże dlo przedstawićelůw etńicznych myńszośći barjerům na rynku roboty ńy je brak znajůmośći polskij godki, skirz tego co take zjawisko bezma ńy istńyje. Pojstrzůd anketowanych uosůb 98% Kaszubůw, 97% Łymkůw a 99% Wilymowjanůw zadeklarowało dobro abo fest dobro znajůmość polskigo.

Pandymijo COVID-19 wywarła srogi wpływ na rynek roboty tyż we Polsce – choćoż wzrost registrowanego bezroboćo bůł mały, to wkludzyńy strzodkůw bezpjeczyństwa, ńyzbyndnych do retowańo ludzkigo żyćo, spowodowało ntp., iże moc ludźi bůłu zmuszůnych do szukańo nowego placu roboty abo smjany branże. Problym tyn tykoł tyż moc przedstawićelůw etńicznych a godkowych myńszośći ze terynu Polski. Podug naszych podszukowań strata roboty i mus smjany spusobu zarobjańo skuli pandymije dotyczůł przede wszyjskim Kaszubůw (uodpedńo 10% a 21% anketowanych) – przi braku uoficjalnych statystycznych danych idźe yno postawić hipoteza, iże ta sytuacyjo wyńiko aby trocha z role, jako na teryńe zamjyszkanym uod Kaszubůw gro turistika. Bez srogo czyńść 2020. r., w kerym kludzůne bůły podszukowańa, turisticzny ruch bůł skirz epidymicznych wzglyndůw uograńiczůny, a uokresowo bezma ganc sztopńynty. Interesant, iże ńybyće zicher co do prziszłośći placu robotu i lynk przed stratům roboty abo uobńiżyńym geltagu wystympowały pojstrzůd podszukowanych nojrzodźij u Kaszubůw, a nojczyńśćij – u Ślůnzokůw.

Spusoby proćiwdźałańo dyskryminacyji a bajstlowańo jeji skutkůw

Teroźno sytuacyjo myńszośćowych godkůw we Polsce wymogo implymyntacyje wjyncyj skutecznych sztrategijůw, co dajům zwolo na jejich zachowańy a na efektywne proćiwdźałańy luce we mjyndzypokolyńowym przekaźe, kero durch rośńe, jak tyż inkszym skutkům etńicznyj dyskryminacyje, negatywnych godkowych ideologijůw i relatywńy ńiskij ekůnůmicznyj wertośći tych godkůw na rynku roboty. We uoparću uo rezultaty naszych podszukowań i dotychczasowe szprymy we spůłprocy ze myńszośćowymi społecznośćami we Polsce a na śwjeće dowůmy forszlag kůmplymyntarnych sztrategijůw, co łůnczům dźałańa uod wjyrchu a uod spodku. Jejich uoptymalne skuplowańy stworzi nojlepsze szanse dlo przetrwańo zagrożůnych wymarćym godkůw a spjyrańo pozytywnych formůw idyntifikacyje i psychicznego dobrosztandu człůnkůw etńicznych a norodowych myńszośći.

Zmyńszyńy negatywnych skutkůw historycznyj traumy

Pojstrzůd faktorůw, co mogům wpływać na zmyńszyńy negatywnych skutkůw historycznyj traumy, wypisać trza uzdańy a przerobjyńy traumy uod grupy jeji sprowcůw a sztart djalogu na jeji tymat we publicznyj sferze. Milczyńy uo traumatycznych szprymach może być wykorzistane do delegitymizacyje abo umyńszańo roszczyń, co wyńikajům ze půńeśůnych przůdźij strat i krziwd, a w rezultaće kludźić do zwjynkszyńo poczućo gańby a ńiższośći pojstrzůd grup, co dośwjodczajům traumy. Podszukowańa kludzůne w růmkach projektu LCure (pojstrzůd Łymkůw a Ślůnzokůw) pokazujům tyż, iże wyższy poźům grupowyj idyntyfikacyje u człůnkůw myńszośći a czynstsze posugowańy śe rodńům godkům wpływajům na lepsze radzyńy śe ze dyskryminacyjům, uobńiżyńy symptůmůw historycznyj traumy a wyższy psychiczny dobrosztand.

Proćiwdźałańy dyskryminacyje – sztrategije uod wjyrchu

Same ustawodawstwo, co je płatne we RP, jak i implymyntacyjo uůnego zopisůw, charakteryzujům śe mocům ńydoskůnałośći, co stanowjům barjera do dobrego wywjůnzowańo śe państwa z jego uobowjůnzku uochrůny wszyjskich mjyszkańcůw przed dyskryminacyjům. Smjana tego sztandu wymogo dźałańůw z wjyrchu, uo charakterze legislacyjnym, w tym modyfikacyje – bez nowelizacyjo ustawy – anachrůńicznych kryteryjůw uoficjalnego uznowańo myńszośćowych godkůw, jak tyż kryteryjůw dlo gminůw ze půmocńiczům myńszośćowům godkům. Kůńeczne je tyż jak nojgibsze nadańy uoficjalnego sztatusu durch ńyuznowanym myńszośćowym godkům (takim jak ślůnsko abo wilymowsko).

Coby państwowo uochrůna myńszośćowych grup a godkůw ńy uostała uograńiczůno do deklaratywnyj sfery, kůńeczne je podjyńće dźałańůw, co bydům mjeć na cylu průmocyjo wjelogodkowośći we społeczyństwje, do przikładu stworzyńy programůw immersyjnego nauczańo godkůw na wszyjskich poźůmach edukacyje (w tym szkůłkowym a akadymickim) a profesjůnalnych formůw bildůngu rechtorůw myńszośćowych godkůw. Potrza tyż starać śe uo uobecność myńszośćowych godkůw we medyjach (przede wszyjskim bez spjyrańy myńszośćowych medyjůw i uorgańizowańy medjalnych a edukacyjnych kampańijůw, co bydům swjynkszać wjedza społeczyństwa na tymat godkowo-kulturowyj roztůmajtośći a průmować pozytywne postawy wzglyndym myńszośćowych grup) a we publicznyj pjestrzyńi: tak fizycznyj, jak i wirtualnyj (tabulki, uoznakowańy, dwugodkowe napisy we kůmuńikacyji, amtach, gyszeftach, na zajtach uod samorzůndůw, zajtach we důmyńe gov.pl atd.), a tyż uo sparće dlo fůngowańo a tworzyńo pjestrzyńi użyćo myńszośćowych godkůw na rynku roboty.

Proćiwdźałańy dyskryminacyje – sztrategije uod spodku

We proćiwdźałańu dyskryminacyje człůnkůw etńicznych a godkowych myńszośći kůńeczne je ńy yno zaangażowańy państwa, nale tyż dźałańa w růmkach uobywatelskigo społeczyństwa. Fest wożne je sam spjyrańy pozytywnych godkowych ideologijůw a postawůw we wszyjskich wjekowych grupach, ze uosobliwym uwzglyndńyńym bajtli i modźokůw a jejich uojcůw (w tym upowszechńańy wjedze uo poznowczych a zdrowotnych korziśćach, co wyńikajům ze dwu- a wjelogodkowośći), jak tyż spjyrańy a uorgańizowańy formůw przekazu godki důma i poza důmym, w tym poza szkołům.

Pojstrzůd potrzebnych dźałańůw, skerowanych do samych człůnkůw etńicznych myńszośći, umjyńić idźe uorgańizacyjo lokalnych grup aktiwistůw, w tym ntp. grup, co łůnczům nauka a użyće godki ze artystycznům, kulturalnům dźałalnośćům abo szportowymi aktiwnośćami, roztůmajte formy aktiwizacyje modźi, w tym uosobliwje spjyrańy dźałańůw, co budujům a zmocńajům ymocjůnalne wjynzy ze rdzynnům godkům. Bez udźału człůnkůw myńszośći ůnmygliś je robota nad programym szkolnego nauczańo myńszośćowych godkůw. Skirz psychologicznych skutkůw historycznyj traumy, stygmatyzacyje a dyskryminacyje ńyzbyndno je tyż uorgańizacyjo stałego psychologicznego sparćo dlo człůnkůw myńszośćowych grup, co dośwjadczyli tych zjawisk.

Wożne je tyż podyjmowańy dźałań, co majům za cyl swjynkszyńy uobecnośći myńszośćowych godkůw we medyjach (społecznośćowych a tradycyjnych) i we publicznyj pjestrzyńi – budowa myńszośćowego «godkowego landszaftu», tworzyńy nowych pjestrzyńi używańo myńszośćowych godkůw a swjynkszańy jejich «słyszalnyj uobecnośći», yntlich – tworzyńy placůw roboty, w kerych bydźe śe używało myńszośćowych godkůw, a zachyncańy usugodowcůw do wkludzańo możebnośći korzistańo z tych godkůw (ntp. w kůnzůmach, szynkach, restauracyjach, usugowych půnktach).

Proćiwdźałańy godce ńynawiśći

Jednům ze formůw proćiwdźałańo godce ńynawiśći je moderacyjo treśći, co polygo ntp. na wyćepowańu we społecznośćowych medyjach wypowjedźůw, co łůmjům jejich prawidła. Roztůmajte państwa, w tym Polska, wkludźůły tyż prawne regulacyje tyj problymy. Ńy zowdy ale regulacyje wkludzane uod państwa abo inkszych insztitucyjůw sům skutecznym spusobym proćiwdźałańo godce ńynawiśći: moderacyjo treśći idźe uobyńś bez stosowańy wjyncyj postrzedńich formůw wypowjedźi, a moc przestympstw z ńynawiśći ńyma zgłoszanych. Inksze spusoby proćiwdźałańo godce ńynawiśći, co jejich skuteczność bůła wstympńy potwjyrdzůno w podszukowańach, polygajům na wytworzańu uodpedńich społecznych normůw (gyfilu, iże je uůna zło, ńyma uůna czymśi powszechnym) a zbudzańu ympatyje wobec uosůb, co jij dośwjodczajům. Formowańu takich normůw i postawůw może sużyć ntp. kludzyńy ekstra antydyskryminacyjnych werksztelůw we szkołach abo na pozaszkolnych zajyńćach.

Proćiwdźałańy stygmatyzacyje wczos pandymije

Uograńiczyńy stygmatyzacyje swjůnzanyj ze ńymocami ńyma ćynżke – stykńe skuteczno kůmuńikacyjo, tak na poźůmje państwa (insztrukcyje dlo byjamtrůw a sużbůw, co zajmujům śe uograńiczańym skale epidymije), jak i na poźůmje medyjůw. Przi tych uostatńich potrza postarać śe uo napisańy poradńikůw zorty «stylebook» dlo cajtůngůw abo elektrůńicznych medyjůw, co uokryślům spusůb pisańo uo kwestyjach etńicznośći a uo problymach publicznego zdrowjo; take zalecyńa sformułowała ntp. Śwjatowo Uorgańizacyjo Zdrowjo. We regjůnach zamjyszkowanych uod srogich skupiskůw etńicznych abo norodowych myńszośći werći śe tyż uwrażliwić rechtorůw, co robjům ze modymi, coby podkryślali, iże pandymijo mo uńiwersalny charakter, a człůnki myńszośći ńy sům wjyncyj narażůne na zakażyńy śe ńymocům, a tym barźij ńy mogům mocńij jij transmitować.

Streszczenie publikacji w języku wilamowskim.

Dy klinfelkjyn ȧn jyr śpröha ym kryzys ȧtkȧn

Szymon Gruda, Tymoteusz Król (Tiöma Fum Dökter)

Dy etnyśa klinfelkjyn, wücułfelkjyn ȧn kesułn fun migranta ufer ganca wełt hon derławt ȧ kryzys fum gyzunda diöh dy wełtbetkrankyt fum COVID-19. Ȧ wȧz dy ferśidnikja fjym fur systemyśa dyskryminȧcyj, mȧrginȧlizȧcyj, strüktüryśa ungłȧjhkȧjta ȧn symbolyśa gywałt. Dos ołys kymt fun gyśihta ȧn fur ecnikja polityk. Dy wełtbetkrankyt COVID-19 höt oü dy klinśpröha gyknjyt, zy höt gynuma cym bȧjśpil hefa fun ełdsta kuzyn, wo zy zȧjn wihtik gywast fjy di śpröha cym ejwerława. Di ymśtend bytrafa oü dy etnyśa klinfelkjyn ȧn kesułn fun migranta y Pöłn.

Dar tekst ej ȧ grusy ferkjycnan fur publikȧcyj „Dy klinfelkjyn ȧn jyr śpröha ym kryzys ȧtkȧn. Der ȧntystygmȧtyzȧcyjpakiet fum projekt Śpröhȧntidotum: śpröhałanikkȧjt oüz ȧ wȧg cym boüyn ȧ psyhiśa gütśtqnd, gyzunda ȧn gyhałda ufwikln”. Wer bykuza dö dy wihtiksta zaha, wo zy roüskuma fu ynzum füśja ejwer dy sytuȧcyj fun etnyśa ȧn klinśpröhfelkjyn y Pöłn ym fȧld fun klinfelkjyn. Ȧ ekstra öbaht gawer yn zaha, wo zy yn etnyśa ȧn klinśpröhfelkjyn gyśjyn diöh dy wełtbetkrankyt fum COVID-19. Kȧrlect wȧjzwer oü bȧjśpiln fum runder- ȧn nuftün, diöh wyły dy sytuacyj zo beser wada.

Oüsgykłoüty etnyśy ȧn klinśpröhfelkjyn y Pöłn

Gük mȧ śtüdjyt, do Pöłn ej ejweron kultürȧnik, do zȧjn y Pöłn ejwer 17 śpröha oba warianta, ȧn ny nok diöh migranta. Dos ej yma cwe möł wingjer wi by Pöłnscajta, wos ej gyśan diöh ȧ andyn wełtkrig, ȧ nöhta diöh dy ȧsymilȧcyjnikjy polityk fum PRL. Gük nöm 1989 jür ej dy śpröhpolityk andyśt gywiöda, do nok miöehja klinśpröha zȧjn fum łand ȧjgyrejestrjyt. Wer hon gyfüśt under fjyr grüpa: Kaśüba, Łemkja, Śłyzyn ȧn Wymysiöejyn, oder miöehja zaha, wo wer hon derwiöert, kyna oü byn andyn klinfelkjyn tejgja. Dö wȧjzwer dy wihtiksta informȧcyja fun gyfüśta grüpa ȧn jyr ecnikjy sytuȧcyj.

Dy Kaśüba ława ufer ad fu jyn fürełdyn, gük diöh kistiöeryśy gyśihta ej s’fȧld, wo mȧ kuzt kaśübyś fejł klȧner gywiöda. Dy gyśiht fun Kaśüba ej fuł fum tȧla ȧn funanderpreła: cwyśa kȧtöłyn ȧn ewangelikja, ȧn nöm 19-ta hundytjür oü cwyśa polonocentrykja, wo zy wułda, do oły pönyś gyzint wada ȧn kaśubocentrykja, wo zy zöha Kaśüba oüz ȧ ekstra fulk. Dar łecty śtrȧjt ej bocy hoüt gyfüt. Dy gyśihta fum 20-ta hundytjür, ym mȧsta dy polityk fur pönyśa regjyran nöm 1945 jür ȧn dy polonizacyj hon s’kaśubyśśpjyn ȧn s’wetergan fur kaśubyśa śpröh śwȧher gymaht.

Dy kaśübyśy śpröh ej oüz ȧ regjonȧlśpröh ȧjgyrejestrjyt ȧn zy wjyd gyłjyt yn śiln y Pomüż oüz ȧ fremdy śpröh, ȧn yn cwü immersyjnikja śiln, oüz müterśpröh.

Dy Łemkja zȧjn ȧ klinfulk, wu ławt fum mytułołder ufer Łemkowyn, y Nejderbeskid ȧn ym mügjatȧl fum Sandezbeskid. Nöm krig wiöda dy mȧsta Łemkja oüsgyzidlt ȧn fertrejn uf Ukrain ȧn uf dy zugytoüfta „cyrykgykrigty ad” fur pönyśa komunistyśa regjyran. Dos höt dy Łemkja cyśtret ȧn funander gyprełt. Diöh dos wiöd s’wetergan fur kultür śwȧher. Yn jün, wo zy zȧjn kuma, höt nö dy ȧsymilȧcyjpolityk fum PRL gyśot. Ołdyśt nör trȧnsformȧcyj wiöe mejgłik, zaha cy organizjyn, dy łemkyśy kultür cy derhałda ȧn rewitȧlizjyn. Cym bȧjśpil gazytcȧjtunga ȧn bihła yr łemkyśa śpröh dröka, radio fjyn cy orgȧnizjyn fun ferśidnikja kultürmüzikja. Dy łemkyśy śpröh wjyd yta yn śiln oüz ȧ ekstraśpröh gyłjyt, yn jün 2001-2017 go’s oü ufum Pedagogyśa Uniwersytet y Krök ȧ fah „rüsyśy filologyj myter rüsinyś-łemkyśa śpröh”. Dy łemkyśy śpröh błȧjt oder giöe ny gyzan yr publiśa sfer, myta Łemkja wjyd’s derwȧjł gygrasjyt, s’gyt oü symbolyśy gywałt.

Dy Śłyzyn zȧjn s’grysty klinfulk y Pöłn: ym 2011 jür hon zih 847 toüzyt łancłoüt fu Pöłn (ȧn 12 toüzyt fu Ćeh) oüz Śłyzyś fulk ȧjgyrejestrjyt. Yma hołp milon łancłoüt fu Pöłn kuza dyham śłyzyś, fu dam yma 126 toüzyt jok y dar śpröh. Enłik wi byn andyn klinfelkjyn, dy śłyzyśy śpröh wiöe ny ogyzan ym PRL, beser wiöd’s nör trȧnsformȧcyj. Oder zuwizu ej di grysty klinśpröh y Pöłn njynt ny ȧjgyrejestrjyt ȧni ufgynuma, zu wi s’śłyzyśy fulk.

Andyśt, wen’s ym coł gejt, śoün dy Wymysiöejyn oüs. Dos ej ȧ etnyś klinfulk, wo wönt yr śtot Wymysoü, ufer granc fu Śłyz ȧn Klinpöłn. Zy wiöd ogyśtyft ym 13-ta hundytjür fun zidlyn fum Öwytyłrop. Andyśt wi śłyzyś, kaśübyś ȧn łemkyś, gyhjyt dy wymysiöeryśy śpröh ny uf słowȧnyśy, ok uf germȧnyśy śpröha.

Dy Wymysiöejyn wün andyśt fun Pöła ȧn fun Doüća, wo zy ławta ymsrod. Zy hota ȧ ander śpröh, tradycyja, at (wawerȧj ȧn handuł), zy hota oü ȧ ekstra identyfikȧcyj. Ym mȧsta śrȧklik wiöe fjy dy Wymysiöejyn der ander wełtkrig, wen zy müsta din yr Wehrmacht ȧn oü byn drowa fum Anders. Hefa hon zih oü hejngyłet oba wün ȧjgyśpjert yn lagyn, diöh dos, do zy ny wułda underśrȧjwa dy Volksliste. Nöm 1945 jür hon dy pönyśa komunistyśa regjyrana ferböta, wymysiöeryś cy kuza ȧn zih ocycin. Myta Wymysiöejyn wiöd’s gygrasjyt: zy wiöda cyśłept, oüsgyzidlt, gyśłiöen ȧn byśtröft, s’go oü symbolyśy gywałt. Diöh zytys okriöepnikjys grasjyn fu ȧm zjyr klina klinfulk füt, wiöe dy wymysiöeryśy śpröh śun bałd ym śtarwa. Ym 21-ta hundytjür reta zy dy wymysiöejer aktywista, wo zy gyhjyn yr jyngsta generȧcyj. Ynłik wi dy śłyzyśy śpröh, ej dy wymysiöeryśy śpröh ym RP giöe ny ȧjgyrejestrjyt ȧni ufgynuma, ȧ idy pröb dos andyśt cy maha, wjyd fun politykja ferhyndyt.

Dy klinfelkjynkesułn y Pöłn hon ny nok di zügja, wo dy andyn łancłoüt, ok oü ander ymśtend, wo zy’ȧ bygȧnn diöh dos, do zy zȧjn klȧner, diöh kistiöeryśy gyśihta ȧn hefa möł diöh kȧ ozan fun andyn łancłoüt. Dos ejwerławty, jyśter ȧn eta oü, ferhyndyt ym psyhiśa gütśtand fun klinfelkjyn. Diöh dos feruntroün di łoüt y ołys ȧn jyr kapitał yhta ym łandkesuł cy endyn, kymt uf nist.

Kistiöeryśy trauma

Dy trȧgedyśa kistöeryśa gyśihta fu ȧm kesuł, wi grasjyn fu ȧr andyn grüp diöh dos, do zy zȧjn andyśt nȧrodowik, etnyś oba głoüwik, kyna zu bytrafa dy łoüt, do’s ȧ łang hefa ny wejwułt. Dos wjyd gytoügt oüz „kistiöeryśy trauma”. Zy wjyd uf nojy generȧcyja wetergan: dy psyhologićnikja, biologićnikja ȧn kesułnikja nöhböta fur kistiöeryśa trauma trafa oü łoüt, wo zy zoüwer di gyśihta ny hon ejwerławt.

Dos wetergan fur kistiöeryśa trauma kon ny gyłik ferhyndyt wada. Dos hȧst fur jeglikscȧjt, bynama ȧn ȧjśtełnan diöh’s gydenkja fur kistiöeryśa trauma kyna tün dezȧdaptȧcyjnik oba ȧdaptȧcyjnik. Cym bȧjśpil, dy noja generȧcyja kyna diöh zy bywiöenikt wada, do zy wejder kyna yhta fyliza. Oü wen mȧ kyndyn wułd bywjen fu dam troürikja gydenkja ȧn’ȧ höt fu dam ny gykuzt (zugytoüfty konspirȧcyj fum śwȧjgja), dy kistiöeryśy trauma wjyd oü ungryhta wetergan, cym bȧjśpil diöh s’uffjyn fun łoüt fur grüp, reȧkcyja ufs uffjyn fun andyn łoüt ȧn ferśidnikjy ȧjśtełnana diöh dy wiktymizȧcyj (cym bȧjśpil s’ufhjyn fum kuza yr etnyśa śpröh). Dy kistiöeryśy trauma wjyd oü wetergan diöh s’łjyn fur gyśiht ȧn ferśidnikjy fjym fum gydenkja fun ferfłüga gyśihta.

Yr gyśiht fun etnyśa klinfelkjyn y Pöłn fała kȧ trȧgedyśy gyśihta, wo zy łisa ȧ śpür oüz ȧ kistöeryśy trauma. Fum badȧn wo zy wün diöhgyfüt fun atyn fum projekt LCure kymt roüs, do ejwerhełwt fun gyfreta Łemkja ȧn Śłyzyn, giöerȧs wi ołd zy wün, gydöhta gükja ȧmöł ym mönda fun ferlüsta y jyn grüpa diöh dy kistiöeryśa gyśihta. Di gydanka hon zy derjyht ȧn ȧ strah gybröht, do zuwos kon wejder pasjyn. Byn Śłyzyn ys’s oü ȧzu, do dos hefa gydenkja fur kistiöeryśa trauma śot ufa gyzunda ȧn derhywt ȧ giöestrah byn gyfreta.

Dyskryminȧcyj ym gyzec ȧn rȧhtimplementȧcyj

Gük nör trȧnsformȧcyj hot zih dy polityk fur demokratyśa RP fur ȧsymilȧcyjpolityk fum PRL yhta o, dy ecnikja gyzeca wada fun aktywista ȧn klinfelkjynłoüt ufgynuma, do zy dy głyngja. S’wihtiksty gyzec ej by dam S’Gyzec fum 6-ta styćyń 2005 fun nȧrodowikja ȧn etnyśa klinfelkjyn ȧn for regjonȧlśpröh. Ejs kuzt fu noün nȧrodowikja klinfelkjyn ȧn fjyr etnyśa klinfelkjyn ȧn fu ȧr regjonȧlśpröh – kaśübyśy śpröh. Wen’ȧ wył oüz ȧ klinfulk ȧjgynuma wada, mü’ȧ bywȧjza, do’ȧ fełt yn byśrejwa bydyngnisa: dos, do’ȧ śpjyt, do’ȧ ej andyśt ȧn dy ȧgjan identyfikȧcyj wada ny ȧjgyrȧhjyt. Oü dy śpröhbydingnisa, wo zy zȧjn ym gyzec, śtyma fur lingwistyśa oüsziht ny ȧj. Diöh dos kyna dy Śłyzyn ȧn dy Wymysiöejyn, gük zy zih ym dos łangy cȧjt trahta, kȧn stȧtus fjy jyr klinfelkjyn ȧn fjy jyr śpröha ny krigja. Oü dy grüpa, wo zy wiöda diöh s’gyzec ȧjgyrejestrjyt, kyna diöh miöehja tȧln fum gyzec dyskryminjyt wada.

Dos, wo ej ym gyzec fun nȧrodowikja ȧn etnyśa klinfelkjyn ȧn for regjonȧlśpröh ȧjgyśrejwa, ej ny inda zu ȧjgyfüt, wi’s zih gyhjyt. Diöh dos fała dy mejgłikkȧjta cym gynisa fun ferśidnikja öeta fum bywjen fur śpröh ȧn identyfikȧcyj, fun systemyśa wȧg bym cyrykkrigja fun fermygja, wo zy wün wȧggynuma yn łoüt fun klinfelkjyn, ym gybroühja fun noma ȧn wi’ȧ zih śrȧjwt yn klinśpröha oba y dam, do s’łand ny bywjet zy fjym dyskryminjyn, grasjyn ȧn intolerȧncyj.

Busytryd ȧn ander öeta fur gywałt ȧn dyskryminȧcyj ym publyśa ława

Dy łoüt, wo zy gyhjyn y dy etnyśa ȧn klinśpröhfelkjyn y Pöłn bygȧnn oü yr dyskryminȧcyj ȧn gywałt ym tagtegłikja ława. Gygrasjyt wjyd oü ym publyśa ława. Hefa möł wada cym bȧjśpil dy cwüśpryhikja töwułn ȧn skiöekumatöwułn cynistgymaht, wu zȧjn dy noma fun jytyn. Cym bȧjśpil y Błanka, Gładyśüw, Regjetüw (pönyś-łemkyś), y Śymjonowic (pönyś-śłyzyś) ȧn oü y Wymysoü (pönyś-wymysiöeryś).

Di öet fur gywałt diöh dos, fu wu imyd roüsśtomt, ej dy busytryd. Y dar bygȧnn dy mȧsta łoüt fun klinfelkjyn. Jok 31 % fun gybadȧta Łemkja ȧn 33% fun Wymysiöejyn ziöeta, do zy ni yr busytryd y jyn ȧtkȧn bygȧnta, ȧ dy łoüt fun łecta grüpa bygȧnn y jyr ȧmöł uf dy cȧjt. Fjyr dos bygȧnn 13% ȧn 2 % jyr hefa oba zjyr hefa möł. Byn Łemkja ej dos ym Internet, wu zy ym mȧsta (49%) uf dy busytryd trafa. Dos pasjyt oder oü ym publyśa ława (16%) ȧn ym gykuz myta bykanta (15%). Byn Wymysiöejyn ej dos ym mȧsta ym gykuz myta bykanta (33%) ȧn ym publyśa ława (19%). Zełda trafa dy ołycwej kesułn uf dy busytryd ym radjo ȧn yn gazytcȧjtunga, dos hȧst yn wełta, uf di wjyd’s ym śtȧksta öbaht gan.

S’klinfulk, wo ekstra ym mȧsta yr busytryd ȧn ander öeta fur dyskryminȧcyj ym publyśa ława bygȧnt, zȧjn dy Śłyzyn. Zy wada cym bȧjśpil oüz „hejngyłety doüćy opcyj” ym raport fum PiS fum 2011 gytoüft, ym 2013 höt s’Hyhsty Gyryht gyryht, do’s ȧ zyta narodowik fulk ny gyt, yr zah fur Gyzełśoft fun Łoüt fur Śłyzyśa Narodowość”. Ȧ śłyzyśy fan wiöd ferbrant ȧ 11-ta listopad 2016 jür, dy śłyzyśy śpröh wiöd ferböta y ȧr śłyzyśa dökterȧjpraktyk ym 2017 jür, s’nylegȧlnikjy orüfa fum direktor fum Śłyzyśa Müzeum fjyr dos, do’ȧ dy gyśiht höt objektywnik oüsgyśtełt, s’roüswafa fu ȧm redaktor fum TVP, do’ȧ höt gyśrejwa „Eurovision – Gliwice – Silesia 2019”, 40 milion fum budżet uf ȧ propagand fum „Panteon Górnośląski”, s’likwidjyn fum Regjonalyśa Instytut fur Kultür ȧn s’ufmaha fum polityśa Instytut fum Pönyśa Gydanka oba s’giełd ufȧ „ufśtandcug”, wo’ȧ zo łöwa ȧ uwaśłyzyśa hamkrig.

Śpröhideologyja ȧn dyskryminȧcyj ym fȧld fur śpröh

Wen’ȧ kuzt y ȧr klinśpröh, to wjyd dos hefa möł cy ȧm pretekst cyr dyskryminȧcyj oba cyr gywałt, ym mȧsta fun grusfulkkesułn. Oü dy łoüt, wo zy zih weła ośpejła mytum gyhjyn cym grusfulk hon zih o fun miöehja aspekta fur andyśkȧjt fur grüp, wyłer zy gyhjyn. Dy dyskryminjyta łoüt denkja fu dam ny, zy śtusa’s oüs oba ziöen, do zy ny wada dyskryminjyt – oü diöh dy trauma föna zoüwer ȧn oü fu jyn ürełdyn. Zuwos hower gyzan bym füśja undyn Łemkja ym 2018 jür, wo zy hefa möł ziöeta, do zy ny wün dyskryminjyt diöh dos, do zy gyhjyn cym etnyśa klinfulk oba kuza y ȧr klinśpröh. Jok 10% deklȧrjyta, do zy wün jyśter hefa möł oba zjyr hefa möł dyskryminjyt gywiöda. Oder wen’ȧ höt zy tifer gyinterwüt, fun łoüt fu jyn ȧgjan kesuł, hefa fünga o cy dercyła fur trauma, dyskriminȧcyj ȧn gywałt, wo zy hon mytgymaht – ejer ȧn eta oü. Undyn gybȧdȧta Kaśüba yma 30% hon mytgymaht fum śtȧjda oba zjyr śtȧjda oüsföpa diöh gybroüh fur kaśubyśa śpröh jyśter. Eta wada śtȧjd oba zjyr śtȧjd 24% łoüt ȧzu gytraktjyt.

Yma 26% Wymysiöejyn wiöda jyśter oüsgyłaht oba gykrytykjyt diöh dos, do zy kuzta wymysiöeryś, yta zȧjn dos 12% łoüt. Mȧ zit, do gük dy dyskryminȧcyj diöh dy śpröh ej klȧner gywiöda, ej zy byśtenik dö.

Hefa möł wjyd zu gydyskriminjyt, do dy łoüt wada ogybröht fu dam, y ȧr klinśpröh cy kuza. Ym 2020 jür wiöd’s derfüśt, do 30% Łemkja ziöeta, do zy yr kyndhȧjt wiöda zu fun śiłyn gytraktjyt, 34% - do jyr ełdyn wiöda fu dam ogybröht, do zy zuła cy jyn kyndyn kuza łemkyś, ȧn 33% deklȧrjyta, do dos eta oü pasjyt. Dy Śłyzyn, wo jyr śpröh wjyd weter ogyhot fum łand, hon dos nö hater mytgymaht: 69% fun śiłyn ȧn 39% fun ełdyn. Bałd 79% Śłyzyn mȧnn, do y ynzuł łand oü hoüt zyty instytucyja gyt, wo zy ziöen, do’ȧ ny zo kuza śłyzyś. Undyn gyfüśta Kaśuba 62% ziöeta, do zy wün ogybröht fun śiłyn, kaśubyś cy kuza, ȧ 70 % ziöeta fun instytucyja, wo zy mȧnn, do’s ny zo kaśubyś gykuzt wada.

Mȧ djef oder uf dos öbaht gan, do’s ym łecta foł dy wynikja ny zȧjn reprezentatywnik fjyn ganca Kesuł fun etnyśa Kaśuba oba fu dan, wo zy ława yn Kaśuba. Ym badȧn go’s füt ym mȧsta di łoüt, wo zy zih myter kaśubyśa śpröh ȧn kultür interesjyta ȧn wo zy hota dy identyfikȧcyj.

Dy dyskryminȧcyj ym fȧld fur śpröh śtomt roüs fun śpröhideologyja, wo zy zȧjn populȧrnik ym pönyśa kesuł. Dos höt zih cym bȧjśpil yms underśȧjda cwyśa „śpröh” ȧn „djalekt”. Dar łecty bygrejf höt ym tagtegłikja płoüdyn ȧ cypłoüdyty bydȧjtnan. Zy ej ju andyśt wi di, wo wjyd ym lingwistyśa dyskurs gykuzt ȧn ej fest pejorȧtywnik. S’ej wat uf dos öbaht cy gan, wo wer hon derfüśt: dy mȧsta łoüt, wo zy gyhjyn cyn oficjalnik ȧjgyrejestrjyta klinfelkjyn wi Kaśuba (86%) ȧn Łemkja (67%) ziöen, do jyr śpröh ej ȧ śpröh. Dos ej oü byr wymysiöeryśa śpröh (69%), wo zy ny ej ȧjgyrejestrjyt. Dy kuzyn fum śłyzyśa ziöen do dos ej ȧ śpröh hefa mejer möł (36%) wi dy Pöła, wo zy ława y Śłyz (14%); fjyr ȧ djalekt/gwara hałda dos 76% Pöła y Śłyz ȧn 51% Śłyzyn.

Dy müterśpröh oüz „śłȧhter” oba „ny fuł wat” cy ahta ej ȧ efekt fun mjerskikja śpröhideologyja ȧn fum mytmaha fur dyskryminȧcyj. Dos fjyt hefa möł cy dam, do jyr kuzyn zih fjyr zy śama ȧn zy cin jyr kyndyn y ȧr grusśpröh uf. Zugiöe wen dos ny ej jyr jyśty śpröh oba nawet wen zy zy ny kuza fłisik. Ufer indywidualnikja śyht – dy emocjonalnikja ȧn derkenłikja ferlüsta, yr socjȧlizȧcyj yr „fremda” śpröh, zȧjn śwjer ocyśeca. Ufer śyht fum łoütkesuł maht dos s’wetergan fur śpröh wo ȧmöł śwȧhjer, by dam ej zy śun hefa möł hȧklik diöh hefa canjür fur ȧsymilȧcyjpolityk ȧn fum drengja fur grusśpröh ȧn diöh kistiöeryśy gyśihta (by dam s’oüszidln ȧn etnyś grasjyn ym andyn wełtkrig ȧn nöhum). Yr ankjet ym 2018 jür ziöeta 51% fun Kaśuba, do zy zih hon gyłjyt kaśubyś kuza fur müter, 53% fum foter, ȧ 71% füt fun grusełdyn oba andyn frynda (zy kunda oziöen mejer wi ȧmöł). 45% Kaśuba ziöeta, do zy hon gyłjyt kaśubyś fun kolegja, jok 19% ziöeta, do fur śül.

Diöh dos, do’s wetergan fur śpröh wjyd byn junga generȧcyja śwȧhjer, ferśidnikjy łoüt ym kesuł kyna ferśidnik kuza. Dos maht s’wetergan fur śpröh nö hater śwjer. Dos zit mȧ yr sytuȧcyj fur kasubyśa śpröh, wu dos ej brȧt ȧn ferśidnik, wi by hefa klinśpröha: fun ełdsta, wo zy zih hon gyłjyt kuza kaśubyś dyham, kyna zełda y jyr müterśpröh śrȧjwa (zyty zȧjn ym mȧsta), bocy junga, wo zy kyna kuza, oder ny ganc, ȧ miöehysmöł nok pasywnik. S’gyt oü ekstra grüpa wi kyndyn ȧn jungy ȧn ȧbysła ełder łoüt, wo zy zih di śpröh ny hon gyłjyt dyham, ok yr śül ȧn dy aktywista ȧn łiphobyn, wo zy zȧjn ferśidnik ołd, oder zy köma uf dos, do zy weła kuza kaśubyś byn ferśidnikja ławatȧln: jyr kena fur śpröh kon underśydłik zȧjn.

Ferśidnikjy śpröhkompetencyja hon ȧ grusa ȧjfłus uf dos, wi ȧn wifuł möł wada dy klinśpröha gybroüht. Dos ej nȧtjyrłik oü by dam, y wyłer śpröh oba y wyła śpröha wiöe ȧ menć ufgycün, wosfer ȧ śpröh ȧ kent ȧn höt łiwer ȧn wosfer śpröh wjyd gykuzt y dam ȧn y dam kontekst. 59% Kaśuba ziöeta, do zy łiwer ny kuza kaśubyś myt andyn Kaśuba diöh dos, do zy zih fjeta, do zy ny kuza gynüg güt. Dos kymt oü roüs fu ynzer füśnan fun Kaśuba, Łemkja ȧn Śłyzyn, do mȧ ym gybroüh fu dan śpröha zit, do dos ej cytȧlt uf dy familyj, wo dy śpröh błȧjt łengjer gykuzt ȧn dy sfer fun kesułnikja kontakta, wu dy śpröh wjyd wingjer gykuzt.

Fu dam kymt roüs ȧ öebroz fum orȧjsa fum wetergan fur śpröh cwyśa generȧcyja. Ym mȧsta kuza dy grusełdyn, nöhta dy ełdyn, myta kyndyn wjyd’s fjyr dos mejer pönyś gykuzt. Wos ej wat cy zan, do ym łaniksta ej dy śłyzyśy śpröh (wo zy ny ej oficjȧlnik ȧjgynuma!). Uf idum fȧld fum ława, ok hyndum Internet, ej zy gybroüht gywiöda zu śtiöek wi dy pönyśy śpröh.

Dy füśnana, wo zy wada gyfüt yn ferśidnikja regjona fur wełt, wȧjza derwȧjł, do s’byhałda fun wücułśpröha wejwułt fjys fungowȧn ym kesuł ȧn oü ym gyzunda ȧn gütśtand fun łoüt fun klinfelkjyn. Wen’ȧ kon cwü śpröha, to wejwułt dos oü yr śül ȧn giöe ufs kenałjyn byn kyndyn ȧn uf dos, do dy ełder łoüt śpyter ofanga zih cy fergasa.

Byn Łemkja cym bȧjśpil, zu wi byn andyn klinśpröha, wen’ȧ zy kuzt, do śpjyt’ȧ zih güt ȧn diöh dos ławt’ȧ ym hyhjyn psyhićnikja gütśtand ȧn’ȧ höt zełda ocȧha fur kistiöeryśa trauma; dar efekt wiöd derwöśt oü ym kontekst fum kuza łemkyś dyham, myta frynda. Dos wȧjzt ȧ grusy bydȧjtnan, wi emocjonalnik ej dos bym kuza y ȧr śpröh.

Mȧ djef oü ziöen, do gük dy sytuȧcyj fun narodowyśa ȧn etnyśa klinfelkjyn śoüt y Pöłn andyśt oüs wi bym grusfulk, to hȧst dos ny, do dy łecta ym fȧld fur śpröh oü ny dyskryminjyt błȧjn. Y Pöłn ys’s oü hefa möł zu, do wen’ȧ kuzt yhta ny normȧtywnik pönyś, ok regjonȧlyś (oüsśpröh, gramatyk, wjytyn), do wjyd mȧ oü ogyśnürt.

Dy efekta fur dyskryminȧcyj

Dy dyskryminȧcyj höt ȧ negȧtywnikja ȧjfłus ny nok uf ȧncikja menća, ok oü ufa ganca kesuł. Dy łoüt, wo zy wada dyskryminjyt oba gydrökt fu andyn łoüta diöh dos, do zy gyhjyn uf ȧ grüp, śeca zejh zoüwer nejder ȧna hon ȧ nejdyn psyhićnikja gütśtand. Di, wo wiöda ȧjgycün ys cyzomaśpjyn myt jyr grüp fun andyn łoüt föna, śeca zih zełda nejder, oder zy wysa fu dam, do dy łoüt fum grusfulk zy ny hon gan. Diöh dos głiöen zy’ȧ ny ȧzu. S’mytmaha fur dyskryminȧcyj ej oü mytum kronyśa stres, fjeta zih, truwenikkȧjt ȧn zugiöe PTSD ferbunda. Wen’ȧ byśtenik zih fjet, do śpjyt’ȧ zih, wi wen’s andyśt ny wje gejn, diöh dos fałt’ȧm yhta emocjonȧlnik.

Yn deklȧrȧcyja fun Łemkja ȧn Wymysiöejyn ȧnöh, wo wer zy ym projekt LCure hon cyzomagykłoüt, kynwer ziöen, do dy yhta 17% fun gyfreta Wymysiöejyn ȧn 26% Łemkja wiöda dyskryminjyt. Di cołn kynda oder gynejdyt zȧjn diöh dos, do miöehja ȧnkjeta wiöda fun łoüt fu zystwun gyfüt. Dy hjyzikja łoüt głiöeta ny ganc yn fremda, wen’s gejt ym dy fröga. Di ungłoüwikkȧjt kymt oü fum mytmaha myt dyskryminȧcyj: byn gyfreta Łemkja ȧn Wymysiöejyn ziöeta dy mȧsta, do zy jyntȧ głiöeta yn Pöła ȧn yn pönyśa instytucyja, oder myt cüwahsa fur gyśpüta dyskryminȧcyj ging oü dy głoüwikkȧjt runder.

Wi’s fum badȧn roüskymt, dy dyskryminȧcyj ym ecnikja kontekst ej śodnikjer owi di, wo toüyt łang, cym bȧjśpil diöh ołdy gyśihta. Dy ecnikjy dyskryminȧcyj śtjekt oder s’śpjyn fur tramatyzȧcyj. Undyn gyfreta Łemkja ȧn Śłyzyn dos, do zy hater śpüta dy ecnikjy dyskryminȧcyj wiöe gybunda myt dam, do zy mejer möł döhta fur kistiöeryśa trauma ȧn do zy mejer psyhologyś y jyr ȧnöhmahta. Bȧdy, dy kistiöeryśy dyskryminȧcyj ȧn dy ecnikjy błyn mytum nejdeyn gława yn Pöła ferbunda.

Dy dyskryminȧcyj, wo zy mejer ej gyśpüt, koreljyt oü myta andyn negatywnikja zaha, fjy dy indywiduȧlnikja łoüt ȧn oü fjy dy ganca kesułn. Byn gyfreta Wymysiöejyn, wen zy dy dyskryminȧcyj hon mejer gyśpüt, do głiöeta zy wingjer uf kroft fur grüp, śecta zih nejderer ȧn wün mejer möł truwenik. Undyn Łemkja wiöe dy dyskryminȧcyj diöhs roüsśtama negȧtywnik fjyr jyn psyhićnikja gütśtand, ȧn giöe fryłikkȧjt fum ława.

Ynłik wi bym mytmaha fur dyskryminȧcyj, wen’ȧ hefa möł myter busytryd mytmaht, kon dos śłȧht ufa gyzunda maha. Byn Wymysiöejyn ȧn Łemkja der kontakt myter busytryd wiöe gybunda myt dam, do, der psyhiśy gyzunda wiöe śłȧhter, oü under kontrol fun andyn gywałtöeta, myt wyła dy łoüt fun klinfelkjyn hon cy tün. By ołybejda grüpa wiöe mejer mytmaha myter busytryd myt śłȧhterum śpjyn gybunda. Byn Wymysiöejyn maht dos dy truwenikkȧjt śtȧjder.

Dy sytuȧcyj fun etnyśa ȧn klinśpröhfelkjyn u Pöłn yr cȧjt fur wełtbetkrankyt fum COVID-19

Gük dy wełtbetkrankyt höt gytrofa ȧn pożȧt tryft łoüt fu bałd idum etnyśa fulk yr wełt ȧn kon tramatyzjyn ekstra ȧn kesułnik, fjy dy klinfulkłoüt brengt zy nojy nybezpiećnikkȧjta. Under dam ej der ȧjfłus fur wełtbetkrankyt – grod, wi bym tut fun łoüt, oder oü diöh dy zyhjerana. Cym bȧjśpil diöh dos łȧjda dy łanikkȧjt fun klinśpröha, wo zy zȧjn ym wihtiksta fjy dy identyfikȧcyj fun klinfelkjynkesułn ȧn oü kesułnikjy efekta wi der kryzys fum publyśa gyzunda ȧn publyśa byśtjekja fun ksenofobyśa ȧjśtełnana ym grusfulk.

Der ȧjfłus fur wełtbetkrankyt fum COVID-19 uf dy łanikkȧjt fun klinśpröha

Dy wełtbetkrankyt COVID-19 nom ȧn nymt hefa łoüt fur ełdsta generȧcyj, wo zy ym wetergan fur kultür ȧn śpröh błȧjn zjyr ważnik. Oü dos, do mȧ mü ufhjyn mytum tün yr kultür ȧn śpröhwetergan wi ferśidnikjy trafa, śot ym śpröhwetergan. Ȧ grusy nybezpjećnikkȧjt fur wełtbetkrankyt COVID-19 fjy dy klinśpröha ej dos, do mȧ zih wingjer tryft myta łoüta ym tagtegłikja ława (cym bȧjśpil dy kyndyn ufer poüz yr śül oba byn kesułn fun nökwyn oba gyśpona), wu mȧ ym mȧsta kuzt y dan śpröha.

Wen’ȧ miöeha trofa yn Internet ejwertrjet, do ej dos kȧ toüś hundyt procent byr underśtycnan fun klinśpröha, s’kon oü łangzumy efekta fjy dy kuzyn brengja. Kȧrlect śoda oü dy ekomonićnikja ȧn kesułnikja efekta fur wełtbetkrankyt uf dy klinfelkjynkesułn ȧn diöh dos ufs derhałda fun klinśpröha.

Dy dyskryminȧcyj yr cȧjt fur wełtbetkrankyt

Hefa füśnana fum patogenyśa stres wȧjzt, do yr sytuȧcyj fur betkrankytnybezpjećnikkȧjt wjyd’s uf dy klinfelkjyn śłymper gyzan. Fun grusfelkjyn. Der strah fjyn patogena maht ȧ oütorytaryzmus ȧn moralyśa witalizmus (dy oüsziht fur wełt oüz fȧld fum krig fum güta mytum śłȧhta) śtȧkjer. Dos maht dy tolerȧncyj yn klinfelkjyn ȧtkȧn śwȧher, wi oü cyn andyn łoüt, wo wada gyzan oüz nybezpjećnikkȧjt fjys cyzomaława fum narodowyśa kesuł.

Dy wełtbetkrankyt COVID-19 łis dy ksenofobyśa ȧjśtełnana ȧn stygmȧtyzȧcyj wahsa. Zuwos wiöd gyzan yr ganca wełt: y Indja, Meksyk ȧn Egipt wiöda dy atyn fum system fum gyzunda stygmȧtyzjyt. Y Egipt derzoh’ȧ oü śłȧhty ȧjśtełnana yn łoüt fu Azyj ȧn religyśa klinfelkjyn ȧtkȧn. Y USA derfjyr wiöd s’xinyśy klinfulk ȧn łoüt fu Mügjaazyj stygmȧtyzjyt. Oü y Pöłn wiöd’s yr cȧjt fur wełtbetkrankyt COVID-19 myta łoüt fu Mügjaazyj gygrasjyt (wi myt ȧr wjetnamyśa bow y Łuküf), oü uf dy Śłyzyn wiöd’s śłymp gyzan. Wi’ȧ kon łaza ym „Brunȧtyśa büh” fur cȧjt fur wełtbetkrankyt, gydrökt fur gyzełśoft „nymer mej ny”, oü myta Indonezyjćykja, Xinćykja, Jüda, Ukrȧjinca, Roma, Wełśa ȧn nyheteroseksuȧlnikja łoüt wiöd’s y Pöłn gygrasjyt.

Fu ynzer füśnan kymt roüs, do dy stygmȧtyzȧcyj fun etnyśa klinfelkjyn diöh COVID-19 ej y Pöłn underśydłik. Byn Łemkja wiöe dos zjyr zełda (1% fun gyfreta ziöeta, do dy dyskryminȧcyj wiöe gybunda myter betkrankyt, nok 4% ziöeta, do zy śpüta zih gytraktjyt oüz nybezpjećnikkȧj), oder byn Kaśuba wiöe’s hyhjer, ȧ byn Śłyzyn hefa hyhjer. Dos łecty kon fu dam roüskuma, do ym fjywyt 2020 jür go’s y Śłyz mejer kranka, ȧn yn medja śrywa zy fur huha ośtekikkȧjt yn śłyzyśa köłagrüwa. Yn kumentoża fu dam, do dy Śłyzyn cyśtren dy betkrankyt bygȧnta ejwer 63% fun gybadȧta. 68% śpüta zih gytraktjyt oüz nybezpjećnikkȧjt, a 44% kłymyta zih uf dos, do zy wiöda dyskryminjyt fum pönyśa grusfulk.

Ym mȧsta busytryd go’s yn Śłyzyn ȧtkȧn ym mȧja ȧn ćerwjyc 2020, wen’s yr śłyzyśe wojewütśoft go dy grysty coł fun gytestjyta kranka uf COVID-19. Cyr rydgywałt kom ym mȧsta ym Internet. Dos hot oü cy tün ekstra fum Internet, cym bȧjśpil bym cynistmaha fun pönyś-śłyzyśa töwułn oba ym oziöen fun hotelrezerwȧcyja yn gest fu Śłyz. Mȧ djef oü ziöen, do’s y dar cȧjt go oü hefa medjalnikjy informȧcyja fu dam, wifuł ośtekikjy fojyn s’ gyt yr śłyzyśa wojewüdśoft, byn würikja go’s oü unwürikjy, cym bȧjśpil fun plana fur regjyran, do zy zuła dy wojewütśoft cüśpjera oba zyty zec wi „Śłyz ej dos śyłik” do’s ziöfuł łoüt krank wada, oba do dy pandemyj y Pöłn wje śun bałd cym end kuma, wen ny Śłyz. Ȧmöł uf dy cȧjt ziöeta oü publyśy łoüt, do’s y Śłyz dy kultür ȧn stereotypiśy ocȧha fun Śłyzyn zȧjn dos śyłik, wi hefa cyzomatrafa oba dos, do dy Śłyzyn niby zȧjn unrȧn.

Y ynzum badȧn hower oü gymasa, wi dy dyskryminȧcyj yr cȧjt fur wełtbetkrankyt wiöd mytgymaht fun Kaśuba, Łemkja ȧn Śłyzyn. Undyn gybadȧta grüpa s’grysty tȧl fum oziöen fur dyskryminȧcyj go’s byn Śłyzyn: yma 43% föna śpjyn zih, do zy wada ogyśect diöh stereotypa ȧn mȧnana fun Śłyzyn oüz fur grüp, 38% wiöe śłȧht oba ny gyrȧht gytraktjyt diöh jyr identyfikȧcyj, ȧ 29% śpjyn zih dyskryminjyt. 12 % Kaśuba, wo zy wiöda gybadȧt śpjyn zih, do zy wada gytraktjyt yn stereotypa ȧnöh, 19% ziöen, do zy wiöda śłȧht oba ungyrȧht gytraktjyt diöh dos, do zy zȧjn Kaśuba, ȧ 20% śpjyn zih dyskryminjyt. Ym wingsta śpjyn dos dy Łemkja: 18%, 23% ȧn 7%. S’mytmaha fur dyskryminȧcyj wiöe gybunda myt nejdum fertroün yn śandarn, sanepid ȧn minister fum gyzunda undyn Kaśuba ȧn Śłyzyn, by dan łecta oü yr regjyran ȧn döktyn. Undyn Łemkja hower kȧ wihtikjy korelȧcyja ny gyzan cwyśa gyzana dyskryminȧcyj ȧn kesułnikja fertroün: dos kon oder fu dam roüsśtama, do dy pröb cy klin wiöe.

Ynłik wi byn andyn öeta fu dyskryminȧcyj, höt dy stygmȧtyzacyj diöh COVID-19 ferśidnikjy negȧtywnikjy efekta fjyn gütśtand fun łoüt, wo zy zy mytmaha. Diöh dos gyt’s mejer strahreȧkcyja (gymasa ufer skal fum foł fur cyzomazecnam fum ogólnikja strah), ȧn giöe fjyn ganca kesuł. Wi wer dy Kaśuba badȧta, derzöhwer, do di, wo zy wün stygmȧtyzjyt diöh COVID-19, ziöeta yns mejer möł fum dezadaptacyjnikja uffjyn yr betkrankytcȧjt (cym bȧjśpil do zy cy fejł asa ȧn ander mytułn cym ejwerława yr izolȧcyjcȧjt cyzomakłoüta). Dos uffjyn myt strah ej typiś yr betkrankytcȧjt ȧn gybunda mytum fercwȧjwułn yn regulȧcyja, wo zy wiöda ȧjgyfüt fur regjyran ȧn publyśy instytucyja. Hynder dam, dy łoüt wo zy derławta mejer stygmȧtyzȧcyj diöh COVID hon mejer möł gygłiöet y dy hynderłystikjy teoryja fum krönwirüs. Kȧ korelȧcyj fur stygmȧtyzȧcyj diöh COVID-19 ȧn fun gyśȧjta bywjeuffjyn hower ny derzan.

Byn Śłyzyn wȧz ynzer füśnan, do gük dy stygmȧtyzȧcyjk diöh COVID-19 ny wjyd ejwerłet ufa śłȧhtyn gütśtand oba mejer strah, do ej dos enłik wi byn Kaśuba: dy łoüt fanga o cy kłoün cy fejł zaha cyzoma diöh dy betkrankyt. Fu ander zȧjt, s’mytmaha fur stygmȧtyzȧcyj hot zih ejwerłet oü uf miöehys adaptȧcyjnik uffjyn, wie larwatriöen oba kesułnik ohon.

Zu byn Kaśuba wi byn Śłyzyn gyt’s ȧn statystyćnik withikja band cwyśar grys fur gydeklarjyta mytmaha myt dyskryminȧcyj ȧn fjeta zih ym dy sytuȧcyj ufum atjümyt. Byn Śłyzyn ej dos yn śtȧksta, zuwos hower oder byn Łemkja ny gyzan. Byn Śłyzyn go’s oü ȧ band cwyśar stygmȧtyzȧcyj diöh COVID-19 ȧn fjeta zih ym dy sytuȧcyj ufum atjümyt.

Uf dam öbahtgan kynwer ȧ hipotez śteła, do dy wełtbetkrankyt COVID-19 ej nybezpjećnik fjy dy klinfelkjyn ny nok diöh ekomonyśa zaha, ok oü diöh dos, do yr cȧjt fum kryzys, bygȧnn dy łoüt fun klinfelkjyn mejer möł fȧjndyśy ȧn hynderłystikjy ȧjśtełnana y jyn ȧtkȧn. Zy śpjyn zih oü hefa śtakjer dyskryminjyt. Diöh dos śpjyn zy zih nöhta ny zyhjer ȧn dy psyhyśa śtȧn zȧjn bena hefa śłȧhter wi byn łoüt fum grusfulk, bo zy zȧjn ny nok diöh strah fum wirüs SARS-CoV-2, ok oü diöh kȧ kesułnikjy underśtycnan ogycunda.

Dy etnyśa ȧn klinśpröhfelkjyn ym atjümyt yr cȧjt fur wełtbetkrankyt fum COVID-19

S’badȧn ejwer sytuȧcyj fun etnyśa klinfelkjyn ȧn klinśpröha ufum atjümyt wjyd y Pöłn prȧktyś giöe dy diöhgyfüt, s’fała oü oficjȧlnikjy statystykja, uf wyła mȧ wje kyny dos badȧn. Konsekwencyj fu dam ej oü dos, do’s akademyśy teksta fur ekomonyśa sytuȧcyj fun łoüt fun fersidnikja klinfelkjyn y Pöłn fała. S’gyt nok ȧ piöer ata fum doüća ȧn romyśa klinfulk. Zy zȧjn fjy oły klinfelkjyn giöe ny reprezentȧtywnik, oder zy wȧjza, do s’gyt problema ufum atjümyt fjyr zy ȧn oü ȧ pozytywnikja ȧjfłus, wo zy kyna maha ufa hjyzikja atjümyt.

Dy mejśpryhikkȧjt fłoüst derwȧjł pozytywnikj ufa łoütyśa kapitał ȧj, wo wer’ȧ bygrȧjfa oüz ȧ fürröt fun kompetencyja, wysa, gyzunda ȧn engażjyn y idum menća ȧn y ider grüp. Dy łoüt, wo zy zȧjn cwü ȧn mejśpryhik łjyn zih ander śpröha byhender, ok oü maha gyśykter śtrȧjterȧja myłder ȧn kyna maha mejer zaha uf ȧmöł. Mejer zełda krigja zy Alzheimer. Dy łoüt, wo zy kuza mejer śpröha kyna zȧjn oü beser atyn, nawet wen dy śpröha, wo zy kuza, hon ny hefa kuzyn.

Ufs ungyłyk, y hefa łendyn, ȧn oü wi’s yns doüht, y Pöłn, dar potencjał błȧjt ny gyzan ȧn’ȧ kymt uf nist. Yr cȧjt fu ynzer füśnan ym 2020 jür yn byłcer ȧn oüswyncej bycjyk yma 90% ziöeta, do wen’ȧ kon wymysiöeryś, do ȧni hyłft dos ȧni śot dos ny ufum atjümyt. Negȧtywnikjy ȧjśtełnana ȧn dyskryminȧcyj maha oü dos, do dy kuzyn fun klinśpröha kyna nö hater wada dyskryminjyt ufum atjümyt. S’ej wihtik cy derwiöera, do fjy dy łoüt fun etnyśa klinfelkjyn ferhyndyt ny dos, do zy ny kuza Pönyś, bo zuwos gyt’s bałd giöe ny. Undyn gyfreta 98% fun Kaśuba, 97% fun Łemkja ȧn 99% fun Wymysiöejyn deklȧrjyta ȧ güt oba ganc güt kena fur pönyśa śpröh.

Dy wełtbetkrankyt COVID-19 maht ȧ grusa ȧjfłus ufa atjümyt, oü y Pöłn. Gük’s zo ny gan hefa mejer łoüt, wo zy hon kȧ at, do dy mytułn, wo zy zuła s’menćaława ferzyhjyn mahta dos, do hefa łoüt müsta zihja ȧ ander at oba giöe ȧ nojy branż. Di ymśtenda bytröfa oü hefa łoüt fun etnyśa ȧn klinśpröhfelkjyn fu Pöłn. Wi wer hon derfüśt, dos kom ym mȧsta byn Kaśuba ys ława (10% ȧn 21% fun gyfreta). Wer hon kȧ statystykja, oder s’kon mejgłik zȧjn, do dos ej ym mȧsta diöh dos, do dy turystyk ej diöt ym wihtiksta, wo dy Kasuba ława. Diöh s’grusy tȧl fum 2020 jür, wu wer badȧta, wiöe dy turystyk diöh dy betkrankyt ferhyndyt, ȧ miöehysmiöł giöe ferśpjert. Nyzyhjerhȧjt fur cükunft fur atśteł ȧn fum feljyn fur at ȧn nejdyn fum gywejn go’s byn Kaśuba ym wingsta ȧn byn Śłyzyn – ym mȧsta.

Mytułn ȧtkȧn yr dyskryminȧcyj ȧn cym ryhta fu jyn efekta

Dy ecnikjy sytuȧcyj fun klinśpröha y Pöłn łyt andyśt ny maha, ok śofa fun mejer skutećnikja strȧtegyja, wo zy wan hyłfa dy śpröha cy derhałda ȧn efektywnik ȧtkȧntün yr poüz fum cwyśagenerȧcyjnikja wetergan wi oü yn andyn efekta fur etnyśa dyskryminȧcyj, negatywnikja śpröhideologyja ȧn relȧtywnik nejdyn ekomonyśa wot fu dan śpröha ufum atjümyt. Wer underśtyca zih ufa wynikja fu ynzum bȧdȧn ȧn mytmaha yr at myta klinfelkjyśa kesułn y Pöłn ȧn ufer wełt ȧn wer proponjyn komplementȧrnikjy strȧtegyja, wo zy dy runder- ȧn nuftün cyzomanyn. Dos optymȧlnikjy cyzomanyn śoft dy besta śȧnsa ufs ejwerława fun śpröha, wo zy zȧjn fum śtarwa bydret. S’underśtyct oü dy pozytywnikja fjym fur identyfikȧcyj ȧn fum psyhiśa gütśtand fun łoüt fun etnyśa ȧn narodowyśa klinfelkjyn.

Klȧner maha fun negȧtywnikja efekta fur kistiöeryśa trauma

Undyn zaha, wo zy kyna dy negȧtywnikja efekta fur kistiöeryśa trauma klȧner maha, djef’ȧ ziöen fum ufnama ȧn ejwerata fur trauma diöh di, wo zy zy hon ogyfanga ȧn ȧ djalog fu dam yr publyśa sfer. Derwȧjł, wen s’traumatyśy mytmaha wjyd ferśwejgja, kon’s nö hater wada gybroüht cyr delegitymizȧcyj oba klȧner maha fum wyłn fun klinfelkjyn, do zy weła dy ferlüsta ȧn kjyc cyrykgyhułfa krigja. Dos kon ȧ śand ȧn zih nejderośeca byn grüpa, wo zy hon myt dar trauma mytgymaht, nö gryser maha. S’bȧdȧn, wo wiöd diöhgyfüt ym projekt LCure (undyn Łemkja ȧn Śłyzyn) wȧjza, do dy hyhjer grys fur identyfikȧcyj myter grüp fun łoüt fun etnyśa klinfelkjyn ȧn dos, wen zy mejer y jyr wücułśpröh kuza, maht, do zy’ȧ myter dyskryminȧcyj beser rötgan. Diöh dos gyt’s wingjer ocȧha fur histiöeryśa trauma ȧn ȧ grysyn psyhiśa gütśtand.

Ȧtkȧntün yr dyskryminȧcyj – runderstrȧtegyja

Dy gyzeca, wo’s zy gyt y RP, wi oü dy implementȧcyj fu dam śrȧjwa hon hefa nygynoüigkȧjta, wo zy ym łand ferhyndyn, güt ȧ müs oüscywejwułn, oły łancłoüt fjyr dyskryminȧcyj cy bywjen. Dos andyśt cy maha, djef’ȧ bym rundertün maha, byr legislȧcyj. By dam djef’ȧ s’gyzec fun klinśpröha nowelizjyn, ym mȧsta dos, wi mȧ klinśpröha ufnymt ȧn dy kryteria fjy dy gymȧna, wu zy zuła oüz hyłfśpröha błȧjn. Egzum djefa oü śpröha ȧjgyrejestrjyt wada, wo zy derwȧjł ny wiöda ufgynuma (wi śłyzyś oba wymysiöeryś).

S’bywjen fun klingrüpa ȧn klinśpröha diöh s’pönyśy łand zo ny nok deklȧrjyt wada, ok oü gytün. Diöh dos djef’ȧ ofanga myt tün, wo zo wȧjza mejśpryhikkȧjt ym kesuł, cym bȧjśpil s’projektjyn fun programa fum immersyjnikja łjyn fun śpröha ufa oła śyhta fum łjyn (oü ym kyndergiöeta ȧn akademyś) ȧn profesjonȧlnikjy fjym fum łjyn fun klinśpröhaśiłyn.

Mȧ djef oü zih ym dos kymyn, do dy klinśpröha zȧjn yn medja – ym mȧsta diöh dy underśtycnan fun klinfelkjynmedia ȧn orgȧnizȧcyj fun kȧmpȧńija yn media ȧn edykȧcyj, wo zy mejer fun klinśpröha ȧn klinfelkjyn informjyn), yr publyśa wełt, oü fizyćnikja wi wirtualnikja (töwułn, cȧha, cwüśpryhikja underśrywta yr komunikȧcyj, amta, gywełn, internetzȧjta fun gymȧna ȧn yr domen gov.pl ȧn zu weter) ȧn oü underśtycnan fjys ufmaha ȧn fungowȧn fur wełt cym gybroüha klinśpröha ufum atjümyt.

Ȧtkȧntün yr dyskryminȧcyj – nufstrȧtegyja

Ym ȧtkȧntün yr dyskryminȧcyj fun etnyśa klinfelkjyn ȧn klinśpröha ej ny nok s’angażjyn fum łand nejtłik, ok oü s’tün ym łandsłoütyśa kesuł. Ekstra wihtik ej dö dy underśtycnan fun pozytywnikja śpröhideologyja ȧn ȧjśtełnana y oła generȧcyja, ym mȧsta byn kyndyn, jugyt ȧn ełdyn (y dam s’ferbrȧta fum wysa fun güta zaha bym łjyn ȧn gyzunda, wo kuma fur cwü- ȧn mejśpröhikkȧjt). Oü underśtycnana fun ferśidnikja öeta fum wetergan fun śpröha dyham ȧn ekstra fu dyham, wi oü yr śül.

S’gyt ferśidnikjy nejtłikjy zaha fjy dy łoüt fun etnyśa klinfelkjyn, wi cym bȧjśpil dy organizȧcyj fun hjyzikja grüpa fun ȧktywista, wi grüpa, wo zy cyzomałen s’łjyn ȧn gybroüha fur śpröh myter kunst, kultür cy śport, ferśidnikjys tün myter jugyt, wo boüyt mynkjyt myter śpröh. S’cyzomamaha fun łoüt fun klinfelkjyn ej wihtik ym byata fun programa fum śülłjyn fjy dy klinśpröha. Diöh dy psyhologićnikja efekta fur kistiöeryśa trauma, stygmȧtyzȧcyj ȧn dyskryminȧcyj ej oü dy orgȧnizȧcyj fur byśtenikja psyhologićnikja underśtycnan fjy dy łoüt fun klinfelkjyn nejtłik, ym mȧsta fjyr di, wo zy hon dy dyskryminȧcyj mytgymaht.

Wihtik ej oü s’tün do dy klinśpröha wada mejer gyzan yn medja (kesułnikja ȧn ołdmiöedyśa) ȧn ym publyśa ława – s’boüyn fur klinśpryhikja łandśoft, nojy wełta cym gybroüha fun klinśpröha ȧn s’fergrysyn fu jym „ohühja”. Endłik – s’fjetikmaha fun atśtełn, wu mȧ wje kyna di śpröha gybroüha ȧn s’łoka y dan, wu gan at, do zy maha nojy mejgłikkȧjta fum gybroüha fu dan śpröha (yn gywełn, krȧćuma, wjytshoüzyn, usługapunkta).

Ȧtkȧntün yr busytryd

Ȧ öet fum ȧtkȧntün yr busytryd ej moderȧcyj fun teksta, cym bȧjśpil wen mȧ yn kesułnikja media likwidjyt di zec, wo brȧhja ȧ regulamin. Yn ferśidnikja łendyn, oü y Pöłn, wiöda ȧjgyfüt gyzeca, wo zy di zaha reguljyn. Ny inda zȧjn zy skutećnik yr busytryd ȧtkȧn: dy gymoderjyta teksta kon mȧ zu derłydikja, do mȧ dos ny ziöet grod, ok mejer ymsrod, hefa ferbrȧhja diöh busytryd błȧjn oü ny ogykłiöet.

Ander mytułn, yr busytryd ȧtkȧncytün kyna zȧjn nojy kesułnikja njyma ufcywekja (cy wȧjza, do zyty dyr ej śłȧht ȧn ny gywynłik) ȧn bywaha mynkjyt cyn łoüt, wo zy diöh busytryd mytgymaht hon. Zy wiöda oü folȧjfik cügyśtymt ym badȧn. Dos cy derkrigja, djef’ȧ cym bȧjśpil ȧntydyskryminȧcyjnikjy waśtata yn śiln ȧn ekstra fun śiln diöhfjyn.

Ȧtkȧntün yr stygmȧtyzȧcyj yr cȧjt fur wełtbetkrankyt

S’ej ny ȧzu śwjer, dy stygmȧtyzȧcyj diöh dy krankyta klȧner cy maha – s’glengt, wen’ȧ skütećnik komunikjyt, oüz łand (instrukcyja fjy dy byamta ȧn dinsta wo zy ata ȧtkȧn yr betkrankyt), wi oü oüz medja. Y dam łecta foł djef’ȧ zih kymyn yn rötbihła wi „stylebook” fjy dy gazytcȧjtunga oba elektronyśa medja. Zy zuła fürłen, wi’ȧ zo śrȧjwa fun etnyśa ȧn publyśgyzundłikja zaha śrȧjwa. Zyty zaha höt dy Orgȧnizacyj fum Wełtgyzunda fürgyłet. Yn regjona, wo zy błȧjn bywönt fun grusa klinfelkjynkesułn ys’s oü güt, wen’ȧ łjyr dy śiłyn, wo zy ata myter jugyt. Zy zuła underśtrȧjhja, do dy betkrankyt ej uniwersȧlnik, ȧn zy ej fjy ȧni diöh dy łoüt fun klinfelkjyn ny hater ośteknik.

[1] W tej sekcji przedstawiamy sylwetki autorów w kolejności alfabetycznej. Kolejność autorów na stronie kontrtytułowej publikacji odzwierciedla natomiast ich proporcjonalny wkład w opracowanie i przygotowanie głównych rozdziałów oraz kapsuł tematycznych publikacji.

[2] Definicję sformułowano w Ustawie z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym i zgodnie z nią formułowane są inne dokumenty prawne dotyczące mniejszości w RP.

[3] O. Knopp, Legendy pomorskie (Gdynia: Region, 2009), s.12.

[4] A. Kożyczkowska, Kaszubszczyzna: Pedagogicznie o języku i tożsamości (Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2019), s.11.

[5] J.A. Fishman, Reversing Language Shift: Theoretical and Empirical Foundations of Assistance to Threatened Languages (Clevedon: Multilingual Matters, 1991).

[6] M.Y.H. Brave Heart, J. Chase, J. Elkins i D.B. Altschul, „Historical trauma among Indigenous Peoples of the Americas: Concepts, research, and clinical considerations”, Journal of Psychoactive Drugs 43/4 (2011), 282–90, doi: 10.1080/02791072.2011.628913.

[7] M. Sotero, „A conceptual model of historical trauma: Implications for public health practice and research”, Journal of Health Disparities Research and Practice 1/1 (2006), 93–108.

[8] W latach 1944–1956 w komunistycznych obozach pracy znalazło się przynajmniej 300 tysięcy osób. Według najbardziej ostrożnych szacunków zginęło około 25 tysięcy z nich (B. Kopka, Gułag nad Wisłą: Komunistyczne obozy pracy w Polsce 1944–1956 (Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2019), s. 236); jednak według innych szacunków wśród ofiar było ponad 60 tysięcy „Niemców” i „volksdeutschów” (W. Borodziej i H. Lemberg (red.), Niemcy w Polsce 1945–1950: Wybór dokumentów. T. 1: Władze i instytucje centralne. Województwo olsztyńskie (Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2000), s.11), a więc w dużej mierze mieszkańców Śląska, w tym rdzennych Ślązaków.

[9] Łemkowie: N = 232, wiek: M = 42,68; SD = 16,06. Ponieważ koncepcja traumy historycznej wiąże się z przekazem doświadczenia traumatycznego i jego konsekwencji, a nie osobistego przeżycia, opisywane wyniki dotyczą osób urodzonych po 1947 roku. Ślązacy: N = 913, wiek: M = 43,91; SD = 18,38.

[10] Łemkowie: M = 1,43; SD = 0,85. Ślązacy: M = 2,60; SD = 1,00.

[11] Wśród Łemków także ukrainizację.

[12] Wartości liczbowe przedstawione na wykresach, a odnoszące się do jednego pytania, mogą nie sumować się do 100%. Wynika to z zaokręglania tych wartości do jedności.

[13] Łemkowie: r = -0,05; p = 0,46. Ślązacy: r = -0,11; p = 0,08.

[14] Łemkowie: M = 0,97; SD = 0,62. Ślązacy: M = 2,27; SD = 0,69.

[15] P. Wilk, A. Maltby i M. Cooke, „Residential schools and the effects on Indigenous health and well-being in Canada—a scoping review”, Public Health Reviews 38/1 (2017), 1–23, doi: 10.1186/s40985-017-0055-6.

R. Yehuda, J. Schmeidler, M. Wainberg, K. Binder-Brynes i T. Duvdevani, „Vulnerability to posttraumatic stress disorder in adult offspring of Holocaust survivors”, The American Journal of Psychiatry 155/9 (1998), 1163–71, doi: 10.1176/ajp.155.9.1163.

[16] C.L. Ehlers, I.R. Gizer, D.A. Gilder, J.M. Ellingson i R. Yehuda, „Measuring historical trauma in an American Indian community sample: Contributions of substance dependence, affective disorder, conduct disorder and PTSD”, Drug and alcohol dependence 133/1 (2013), 180–87, doi: 10.1016/j.drugalcdep.2013.05.011.

N. Guenzel i L. Struwe, „Historical trauma, ethnic experience, and mental health in a sample of urban American Indians”, Journal of the American Psychiatric Nurses Association 26/2 (2020), 145–56, doi: 10.1177/1078390319888266.

[17] S. Swift, „Diabetes: Native American wrestles with a dangerous epidemic”, American Indian Report 16/11 (2000), 12–14.

[18] M.Y.H. Brave Heart, „Gender differences in the historical trauma response among the Lakota”, Journal of Health & Social Policy 10/4 (1999), 1–21, doi: 10.1300/J045v10n04_01.

[19] M = 3,82; SD = 0,86.

[20] M = 1,99; SD = 0,80.

[21] x – myślenie o traumie historycznej, m – objawy traumy historycznej, y – generalne zdrowie fizyczne: x-m: b = 0.41; SE = 0,02; p < 0,001; 95%CI[0,36; 0,45]; efekt bezpośredni: b = 0,10; SE = 0,05; p = 0,02; 95%CI[0,01; 0,19]; efekt pośredni: b = –0,15; SE = 0,03; 95%CI[–0,21; –0,09].

[22] x – myślenie o traumie historycznej, m – objawy traumy historycznej, y – lęk uogólniony: x-m: b = 0.41; SE = 0,02; p < 0,001; 95%CI[0,36; 0,45]; efekt bezpośredni: b = –0,01; SE = 0,04; p = 0,74; 95%CI[–0,10; 0,07]; efekt pośredni: b = 0,14; SE = 0,03; 95%CI[0,09; 0,20].

[23] Łemkowie: M = 3,24; SD = 0,68. Ślązacy: M = 2,80; SD = 0,60.

[24] Efekt pośredni: x – myślenie o traumie historycznej, m – objawy traumy historycznej, y – zaufanie do Polaków. Łemkowie: b = -0,15; SE = 0,05; 95%CI[-0,24; -0,06]. Ślązacy: b = –0,07; SE = 0,02; 95%CI[–0,11; –0,04].

[25] M. Sotero, „A conceptual model of historical trauma: Implications for public health practice and research”, Journal of Health Disparities Research and Practice 1/1 (2006), 93–108.

[26] Łemkowie: b = 0,31; SE = 0,05; p < 0,001; 95%CI[0,22; 0,40]. Ślązacy: b = 0,39; SE = 0,06; p < 0,001; 95%CI[0,29; 0,51].

[27] Łemkowie: b = 0,07; SE = 0,03; p = 0,03; 95%CI[0,01; 0,13]. Ślązacy: b = 0,47; SE = 0,08; p < 0,001; 95%CI[0,30; 0,63].

[28] Efekt pośredni – współczesna dyskryminacja – myślenie o traumie historycznej – objawy traumy historycznej – zaufanie do Polaków. Łemkowie: b = –0,04; SE = 0,02; 95%CI[–0,07; –0,02]. Ślązacy: b = –0,03; SE = 0,01; 95%CI[–0,05; –0,008].

[29] Y. Danieli, „History and conceptual foundations”, w: Y. Danieli (red.), International Handbook of Multigenerational Legacies of Trauma (New York: Springer Science & Bussiness Media, 1998), 1–17, doi: 10.1007/978-1-4757-5567-1.

[30] J.R. Vollhardt, L.B. Mazur i M. Lemahieu, „Acknowledgment after mass violence: Effects on psychological well-being and intergroup relations”, Group Processes & Intergroup Relations 17/3 (2014), 306–23, doi: 10.1177/1368430213517270.

[31] S.A. Haslam, S.D. Reicher i M. Levine, „When other people are heaven, when other people are hell: How social identity determines the nature and impact of social support”, w: J. Jetten, C. Haslam i S.A. Haslam (red.), The Social Cure: Identity, Health and Well-Being (New York: Psychology Press, 2012), 157–74.

[32] H. Giles i P. Johnson, „Ethnolinguistic identity theory: A social psychological approach to language maintenance”, International Journal of the Sociology of Language 1987/68, 69–99, doi: 10.1515/ijsl.1987.68.69.

[33] M. Skrodzka, K. Hansen, J. Olko i M. Bilewicz, „The twofold role of a minority language in historical trauma: The case of Lemko minority in Poland”, Journal of Language and Social Psychology 39/4 (2020), 551–66, doi: 10.1177/0261927X20932629.

[34] Interakcja częstości myślenia o traumie historycznej i używania języka śląskiego: b = –0,04; SE = 0,02; p = 0,01; 95%CI[–0,08; –0,001].

[35] G. Kubica-Heller, „Milczenie i dominacja: Przemilczenia w kontekście wielokulturowości”, w: G. Kubica-Heller (red.), Śląskość i protestantyzm: Antropologiczne studia o Śląsku Cieszyńskim, proza, fotografia (Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011), 153–64.

[36] J. Greenberg, M. Landau, S. Kosloff i S. Solomon, „How our dreams of death transcendence breed prejudice, stereotyping, and conflict: Terror management theory”, w: T.D. Nelson (red.), Handbook of Prejudice, Stereotyping, and Discrimination (New York: Psychology Press, 2009), 309–32.

[37] J. Keller, „In genes we trust: The biological component of psychological essentialism and its relationship to mechanisms of motivated social cognition”, Journal of Personality and Social Psychology 88/4 (2005), 686–702, doi: 10.1037/0022-3514.88.4.686.

[38] S. Assari, E. Moazen-Zadeh, C.H. Caldwell i M.A. Zimmerman, „Racial discrimination during adolescence predicts mental health deterioration in adulthood: Gender differences among Blacks”, Frontiers in Public Health 5 (2017), 104, doi: 10.3389/fpubh.2017.00104.

[39] D. Rivas-Drake, D. Hughes i N. Way, „A preliminary analysis of associations among ethnic racial socialization, ethnic discrimination, and ethnic identity among urban sixth graders”, Journal of Research on Adolescence 19/3 (2009), 558–84, doi: 10.1111/j.1532-7795.2009.00607.x.

[40] R.T. Carter, M.Y. Lau, V. Johnson i K. Kirkinis, „Racial discrimination and health outcomes among racial/ethnic minorities: A meta‐analytic review”, Journal of Multicultural Counseling and Development 45/4 (2017), 232–59, doi: 10.1002/jmcd.12076.

A.I. Vines, J.B. Ward, E. Cordoba i K.Z. Black, „Perceived racial/ethnic discrimination and mental health: A review and future directions for social epidemiology”, Current Epidemiology Reports 4/2 (2017), 156–65, doi: 10.1007/s40471-017-0106-z.

J. McClendon, N. Kressin, D. Perkins, L.A. Copeland, E.P. Finley i D. Vogt, „The impact of discriminatory stress on changes in posttraumatic stress severity at the intersection of race/ethnicity and gender”, Journal of Trauma & Dissociation 22/2 (2021), 170–87, doi: 10.1080/15299732.2020.1869079.

[41] W.T.L. Cox, L.Y. Abramson, P.G. Devine i S.D. Hollon, „Stereotypes, prejudice, and depression: The integrated perspective”, Perspectives on Psychological Science: A Journal of the Association for Psychological Science 7/5 (2012), 427–49, doi: 10.1177/1745691612455204.

[42] L. Ayalon i A.M. Gum, „The relationships between major lifetime discrimination, everyday discrimination, and mental health in three racial and ethnic groups of older adults”, Aging & Mental Health 15/5 (2011), 587–94, doi: 10.1080/13607863.2010.543664.

[43] C. Wu, Y. Qian i R. Wilkes, „Anti-Asian discrimination and the Asian-white mental health gap during COVID-19”, Ethnic and Racial Studies 44/5 (2021), 819–35, doi: 10.1080/01419870.2020.1851739.

[44] Wilamowianie: N = 116, wiek: M = 48,54; SD = 22,11. Łemkowie: N = 291, wiek: M = 46,14; SD = 18,78.

[45] Wilamowianie: M = 1,91; SD = 1,08. Łemkowie: M = 2,07; SD = 1,08.

[46] Wilamowianie: M = 3,40; SD = 0,73. Łemkowie: M = 3,25; SD = 0,70.

[47] Wilamowianie: r = –0,30; p < 0,001. Łemkowie: r = –0,12; p = 0,05.

[48] Skala odpowiedzi od 1 – „zdecydowanie Polacy” do 5 – „zdecydowanie Wilamowianie”; M = 2,64; SD = 0,71.

[49] r = -0,39; p < 0,001.

[50] M = 3,69; SD = 0,47.

[51] r = -0,29; p < 0,001.

[52] M = 1,61; SD = 0,61.

[53] r = 0,30; p < 0,001.

[54] M = 3,48; SD = 0,80.

[55] r = -0,12; p < 0,05.

[56] Komitet Ministrów Rady Europy, „Recommendation no. R (97) 20 of the Committee of Ministers to member states on »hate speech«”, za: http://www.mowanienawisci.info/post/rada-europy [dostęp: 29.07.2021].

[57] M. Bilewicz i W. Soral, „Hate speech epidemic: The dynamic effects of derogatory language on intergroup relations and political radicalization”, Political Psychology 41/S1 (2020), 3–33, doi: 10.1111/pops.12670.

[58] C. Cervone, M. Augoustinos i A. Maass, „The language of derogation and hate: Functions, consequences, and reappropriation”, Journal of Language and Social Psychology 40/1 (2021), 80–101, doi: 10.1177/0261927X20967394.

[59] B. Mullen i D.R. Rice, „Ethnophaulisms and exclusion: The behavioral consequences of cognitive representation of ethnic immigrant groups”, Personality and Social Psychology Bulletin 29/8 (2003), 1056–67, doi: 10.1177/0146167203254505.

[60] B. Mullen i J.M. Smyth, „Immigrant suicide rates as a function of ethnophaulisms: Hate speech predicts death”, Psychosomatic Medicine 66/3 (2004), 343–48, doi:10.1097/01.psy.0000126197.59447.b3.

[61] C. Cervone, M. Augoustinos i A. Maass, „The language of derogation and hate: Functions, consequences, and reappropriation”, Journal of Language and Social Psychology 40/1 (2021), 80–101, doi: 10.1177/0261927X20967394.

[62] L. Leets, „Experiencing hate speech: Perceptions and responses to anti-Semitism and antigay speech”, Journal of Social Issues 58/2 (2002), 341–61, doi: 10.1111/1540-4560.00264.

[63] Kaszubi: N = 318, wiek: M = 33,02; SD = 14,64. Łemkowie N = 84, wiek: M = 37,87; SD = 17,48. Ślązacy: N = 590, wiek: M = 43,91; SD = 18,38.

[64] https://www.facebook.com/groups/kaszebi/permalink/2337213899755479 [dostęp: 05.03.2021]

[65] https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,22648805,skandal-obrazil-kaszubow-i-pomorza-samorzadowcy-oburzeni.html [dostęp: 5.03.2021].

[66] WHO, Social Stigma Associated with COVID-19: A Guide to Preventing and Addressing Social Stigma (2020), https://www.who.int/publications/i/item/social-stigma-associated-with-covid-19, [dostęp: 29.07.2021].

[67] S. Bagcchi, „Stigma during the COVID-19 pandemic”, The Lancet Infectious Diseases 20/7 (2020), 782, doi: 10.1016/S1473-3099(20)30498-9.

[68] A.S. Abdelhafiz i M. Alorabi, „Social stigma: The hidden threat of COVID-19”, Frontiers in Public Health 8 (2020), 429, doi: 10.3389/fpubh.2020.00429.

[69] S. Misra, P.D. Le, E. Goldmann i L.H. Yang, „Psychological impact of anti-Asian stigma due to the COVID-19 pandemic: A call for research, practice, and policy responses”, Psychological Trauma: Theory, Research, Practice and Policy 12/5 (2020), 461–64, doi: 10.1037/tra0000821.

[70] M. Schaller i S. Neuberg, „Danger, disease, and the nature of prejudice(s)”, Advances in Experimental Social Psychology 46 (2012), 1–54, doi: 10.1016/B978-0-12-394281-4.00001-5.

E. Cashdan i M. Steele, „Pathogen prevalence, group bias, and collectivism in the standard cross-cultural sample”, Human Nature (Hawthorne, N.Y.) 24/1 (2013), 59–75, doi: 10.1007/s12110-012-9159-3.

[71] B. Bastian et al., „Explaining illness with evil: Pathogen prevalence fosters moral vitalism”, Proceedings. Biological Sciences 286/1914 (2019), 20191576, doi: 10.1098/rspb.2019.1576.

[72] https://lublin.wyborcza.pl/lublin/7,48724,25806279,kilku-chlopcow-zaatakowalo-wietnamkespier-chinko-jeb.html, [dostęp: 29.07.2021].

[73] https://wiadomosci.onet.pl/slask/koronawirus-na-slasku-masowa-fala-hejtu-na-gornikow-i-slazakow/e593v83, [dostęp: 29.07.2021].

[74] M. Bilewicz, M. Witkowska, M. Pantazi, T. Gkinopoulos i O. Klein, „Traumatic rift: How conspiracy beliefs undermine cohesion after societal trauma?”, Europe’s Journal of Psychology 15/1 (2019), 82–93, doi: 10.5964/ejop.v15i1.1699.

M. Pantazi, T. Gkinopoulos, M. Witkowska, O. Klein i M. Bilewicz, „»Historia est magistra vitae«? The impact of historical victimhood on current conspiracy beliefs”, Group Processes & Intergroup Relations (2020), 1368430220968898, doi: 10.1177/1368430220968898.

[75] http://inne-jezyki.amu.edu.pl [dostęp: 29.07.2021].

[76] Warto również wspomnieć, że Polska podpisała Europejską kartę języków regionalnych lub mniejszościowych, która zawiera bardzo konkretne zobowiązania (na przykład na polu edukacji) względem tych języków pozostających w użyciu na terytorium danego kraju. Jednak sposób i zakres implementacji jej postanowień budzi od samego początku liczne zastrzeżenia ekspertów oraz Rady Europy i Komisji Europejskiej, w tym np. brak wdrożenia edukacji w językach mniejszościowych oraz upowszechniania wiedzy o mniejszościach w szerszym społeczeństwie.

[77] Por. C. Gooskens, V.J. van Heuven, J. Golubović, A. Schüppert, F. Swarte i S. Voigt, „Mutual intelligibility between closely related languages in Europe”, International Journal of Multilingualism 15/2 (2018), 169–93, doi: 10.1080/14790718.2017.1350185.

[78] https://www.gov.pl/attachment/41e563c4-7b5c-4480-a74a-c62ef6c6a7fd [dostęp: 29.07.2021].

[79] R. Grzegorczykowa, Wstęp do językoznawstwa (Warszawa: PWN, 2007).

[80] N = 910, wiek: M = 43,88; SD = 18,41.

[81] N = 13, wiek: M = 31,6; SD = 8,96.

[82] N = 628, wiek: M = 37,11; SD = 15,42.

[83] Wilamowski zostałby uznany za język regionalny w nowelizacji ustawy z września 2015 roku, jednak 26 października tego samego roku nowelizacja została zawetowana przez Prezydenta RP Andrzeja Dudę: https://www.prezydent.pl/prawo/ustawy/zawetowane/art,2,prezydent-zawetowal-trzy-ustawy.html.

[84] GUS, Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 (Warszawa, 2015), https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf, s. 81, [dostęp: 29.07.2021].

[85] Istniała również możliwość oznaczenia odpowiedzi: „W innym języku” oraz „Ta sytuacja mnie nie dotyczy” – nie zostały one uwzględnione w poniższej analizie.

[86] Ze względu na metodologię naszych badań oraz specyfikę badanych grup żadna próba nie jest statystycznie reprezentatywna dla całej grupy mniejszościowej.

[87] F(1, 616) = 129,022 p < 0,001.

[88] F(1, 616) = 319,356 p < 0,001.

[89] F(1, 616) = 65,116 p < 0,001.

[90] F(1, 616) = 177,326 p < 0,001.

[91] F(1, 616) = 26,614 p < 0,001.

[92] F(1, 616) = 24,817 p < 0,001.

[93] F(2, 3532) = 18,28 p < 0,001.

[94] F(2, 3532) = 44,995 p < 0,001.

[95] F(2, 3532) = 145,024 p < 0,001.

[96] F(2, 3532) = 164,028 p < 0,001.

[97] F(2, 3532) = 144,989 p < 0,001.

[98] F(2, 3532) = 149,096 p < 0,001.

[99] F(2, 3532) = 82,007 p < 0,001.

[100] Respondenci śląscy rozmawiają też często po śląsku ze swoimi małżonkami/partnerami – tej odpowiedzi jednak nie możemy porównać z pozostałymi danymi, gdyż takie pytanie nie zostało zadane respondentom w badaniach w 2018 roku.

[101] Szczegółowe wyniki omówione są w artykule: J. Olko, K. Hansen, M. Wypych, O. Kuzawińska i M. Bańdur, „From discouragement to self-empowerment: Insights from an ethnolinguistic vitality survey among the Kashubs in Poland”, PLOS ONE 15/8 (2020), e0237395, doi: 10.1371/journal.pone.0237395.

[102] R.T. Oster, A. Grier, R. Lightning, M.J. Mayan i E.L. Toth, „Cultural continuity, traditional Indigenous language, and diabetes in Alberta First Nations: A mixed methods study”, International Journal for Equity in Health 13 (2014), 92, doi: 10.1186/s12939-014-0092-4.

[103] T.L. McCarty, „Revitalising indigenous languages in homogenising times”, Comparative Education 39/2 (2003), 147–63, doi: 10.1080/03050060302556.

[104] E. Bialystok i M.M. Martin, „Attention and inhibition in bilingual children: Evidence from the dimensional change card sort task”, Developmental Science 7/3 (2004), 325–39, doi: 10.1111/j.1467-7687.2004.00351.x.

E. Bialystok i L. Senman, „Executive processes in appearance-reality tasks: The role of inhibition of attention and symbolic representation”, Child Development 75/2 (2004), 562–79, doi: 10.1111/j.1467-8624.2004.00693.x.

A. Costa, M. Hernández i N. Sebastián-Gallés, „Bilingualism aids conflict resolution: Evidence from the ANT task”, Cognition 106/1 (2008), 59–86, doi: 10.1016/j.cognition.2006.12.013.

[105] E. Bialystok, F. I. M. Craik i G. Luk, „Bilingualism: Consequences for mind and brain”, Trends in Cognitive Sciences 16/4 (2012), 240–50, doi: 10.1016/j.tics.2012.03.001.

[106] b = 0,13; SE = 0,05; p = 0,008; 95%CI[0,04; 0,23].

[107] b = 0,34; SE = 0,06; p < 0,001; 95%CI[0,21; 0,46].

[108] b = 0,20; SE = 0,05; p < 0,001; 95%CI[0,10; 0,29]; efekt pośredni: b = 0,07; SE = 0,02; 95%CI[0,03; 0,12].

[109] b = 0,23; SE = 0,04; p < 0,001; 95%CI[0,14; 0,31].

[110] b = -0,03; SE = 0,02; p = 0,048; 95%CI[-0,07; -0,0004].

[111] b = 0,09; SE = 0,04; p = 0,01; 95%CI[0,02; 0,16].

[112] Por. T. Wicherkiewicz, Regionalne języki kolateralne Europy: Porównawcze studia przypadku z polityki językowej (Poznań: Wydawnictwo Rys, 2014), s. 75–74.

[113] M. Sagan-Bielawa „Wdrażanie Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych a rzeczywistość socjolingwistyczna w Polsce. Na marginesie sporu o język regionalny”, Socjolingwistyka 2016, t. 30, s. 9

[114] Więcej na ten temat: A. Jabłoński, „Problematyczność pojęcia „język regionalny”. Głos w sprawie polityki języka kaszubskiego”, w: Mniejszości etniczne i ich pogranicza. Szkice tożsamościowe, red. Adela Kożyczkowska, Maria Szczepska-Pustkowska (Gdańsk: Wydawnictwo UG, 2021).

[115] K. Hansen, „Różnorodność czy standaryzacja polszczyzny? Stosunek Polaków do dialektów, gwar i regionalnych naleciałości w wymowie”, w: A. Stefaniak, M. Bilewicz, M. Winiewski (red.), Uprzedzenia w Polsce (Warszawa: Liberi Libri, 2015), 157–76, s. 168–169.

[116] GUS, Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 (Warszawa, 2015), https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf, s. 67–70, [dostęp: 29.07.2021].

[117] Por. J. Samul, „Definicje kapitału ludzkiego w ujęciu porównawczym”, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach. Seria: Administracja i Zarządzanie 96 (2013), 195–204, s. 200.

[118] M. Kaushanskaya i V. Marian, „The bilingual advantage in novel word learning”, Psychonomic Bulletin & Review 16/4 (2009), 705–10, doi: 10.3758/PBR.16.4.705.

[119] A. Prior i B. MacWhinney, „A bilingual advantage in task switching”, Bilingualism: Language and Cognition 13/2 (2010), 253–62, doi: 10.1017/S1366728909990526.

[120] F.I.M. Craik, E. Bialystok i M. Freedman, „Delaying the onset of Alzheimer disease: Bilingualism as a form of cognitive reserve”, Neurology 75/19 (2010), 1726–29, doi: 10.1212/WNL.0b013e3181fc2a1c.

[121] K. Łukaniszyn-Domaszewska, Wpływ mniejszości niemieckiej na rozwój społeczno-gospodarczy województwa opolskiego [niepublikowana praca doktorska] (Wrocław: Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, 2014), s. 134.

[122] Gwoli sprawiedliwości zaznaczyć należy, że do raportów przygotowywanych przez MSWiA załączane są uwagi przekazywane przez przedstawicieli poszczególnych mniejszości. Wśród uwag nie znalazły się takie, które odnosiłyby się do braku danych statystycznych dotyczących sytuacji społeczności mniejszościowych.

[123] Por. R. Jończy, Wpływ migracji zagranicznych na dysharmonię rozwoju województwa opolskiego ze szczególnym uwzględnieniem rynku pracy (Opole: Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, 2006).

J. Talewicz-Kwiatkowska, Wpływ aktywności finansowej Unii Europejskiej na położenie społeczne Romów w Polsce (Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013). K. Łukaniszyn-Domaszewska, Wpływ mniejszości niemieckiej na rozwój społeczno-gospodarczy województwa opolskiego [niepublikowana praca doktorska] (Wrocław: Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, 2014), s. 134.

[124] https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/bezrobocie-rejestrowane/stopa-bezrobocia-rejestrowanego-w-latach-1990-2021,4,1.html, [dostęp: 17.06.2021].

[125] Za osoby aktywne zawodowo uznaliśmy osoby, które w ankiecie wskazały, że są zatrudnione na podstawie umowy o pracę lub innego rodzaju umowy, prowadzą własną działalność gospodarczą lub pracują we własnym gospodarstwie rolnym, lub też słownie zadeklarowały fakt, że pracują.

[126] Średnia z trzech odpowiedzi dotyczących obaw związanych z pracą wyniosła dla Kaszubów 2,44, dla Łemków 2,55, a dla Ślązaków 2,83.

[127] Ostrożność wyrażona w tym stwierdzeniu wynika m.in. z sygnalizowanego już problemu braku dostępu do wiarygodnych danych statystycznych odnoszących się do opisywanych grup.

[128] E.S. Phelps, „The statistical theory of racism and sexism”, The American Economic Review 62/4 (1972), 659–61.

[129] b=0,229; SE=0,048; p<0,001; 95%CI [0,120; 0,307]; n=367.

[130] b=0,282; SE=0,056; p<0,001; 95%CI [0,173; 0,393]; n=300.

[131] b=0,031; SE=0,143; p=0,834; 95%CI [-0,257; 0,317]; n=49.

[132] Co jednak, przynajmniej częściowo, może być spowodowane negowaniem przez Łemków zjawisk dyskryminacyjnych. Zjawisko to opisane zostało w rozdziale „Języki mniejszościowe w Polsce i ich użytkownicy: Diagnozy, wyzwania oraz strategie wsparcia i rewitalizacji”.

[133] b=0,238; SE=0,035; p<0,001; 95%CI [0,081; 0,220]; n=306.

[134] b=0,112; SE=0,234; p=0,436; 95%CI [-0,287; 0,655]; n=51.

[135] b=0,090; SE=0,050; p=0,077; 95%CI [-0,010; 0,188]; n=390.

[136] Możliwy jest jednak i zwrotny kierunek działania tej relacji. Jak w rozdziale „Dyskryminacja Kaszubów – jej przejawy w życiu wspólnoty” zauważył Artur Jabłoński, „tym, co każe osobom dyskryminowanym godzić się na sytuację dyskryminacji, jest strach przed nieznalezieniem bądź utratą pracy”.

[137] G.S. Becker, The Economics of Discrimination (Chicago & London: University of Chicago Press, 1971), s.14.

[138] K.J. Arrow, „The theory of discrimination”, w: O. Ashenfelter, A. Rees (red.), Discrimination in Labor Markets (Princeton: Princeton University Press, 1973), 1–33, s. 10.

[139] Department of Economic and Social Affairs, Statistics Division, Principles and Recommendations for Population and Housing Censuses: Revision 2 (New York: United Nations, 2008), https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/Standards-and-Methods/files/Principles_and_Recommendations/Population-andHousing-Censuses/Series_M67Rev2-E.pdf, [dostęp: 29.07.2021].

[140] https://dane.gov.pl/pl/dataset/276,nauka-jezykow-mniejszosci-narodowych-etnicznych-i-jezyka-regionalnego [dostęp: 14.04.2021].

[141] M.T. Meyer, Watchdog na Kaszubach 2020: Raport o stanie nauczania języka kaszubskiego w szkołach województwa pomorskiego w roku szkolnym 2018/2019 (2020), http://kaszebsko.com/uploads/Watchdog%20na%20Kaszubach%202020%20-%20raport.pdf [dostęp: 14.04.2021].

Table of Contents

Spis treści

Wprowadzenie

Autorzy opracowania

Kaszubi, Łemkowie, Ślązacy, Wilamowianie

Mniejszość etniczna: uwagi definicyjne

Kaszubi

Łemkowie

Ślązacy

Wilamowianie

REWITALIZACJA JĘZYKOWA I TERMINY POKREWNE

Dyskryminacja i prześladowania w przeszłości: trauma historyczna

Wpływ traumy historycznej na deklarowany stan zdrowia

Społeczne konsekwencje traumy historycznej

Rekomendacje, czyli jak obniżyć negatywne skutki traumy historycznej

PRZEŚLADOWANIA I TRAUMA HISTORYCZNA W WILAMOWICACH

Psychologiczne konsekwencje dyskryminacji

Dyskryminacja jako doświadczenie mniejszości: badania wśród Łemków i Wilamowian

Doświadczenia kontaktu z mową nienawiści wśród Łemków i Wilamowian

Związek między odczuwaną dyskryminacją a zaufaniem społecznym w czasie epidemii COVID-19: badania Łemków, Kaszubów i Ślązaków

Wnioski i rekomendacje

DYSKRYMINACJA KASZUBÓW: PRZEJAWY W ŻYCIU WSPÓLNOTY

DYSKRYMINACJA DOŚWIADCZANA WSPÓŁCZEŚNIE (PERSPEKTYWA CZŁONKÓW SPOŁECZNOŚCI): ŁEMKOWIE

DYSKRYMINACJA ŚLĄZAKÓW

JAK PROWADZIĆ WARSZTATY ANTYDYSKRYMINACYJNE

Stygmatyzacja związana z COVID-19: doświadczenia mniejszości

ŚLĄZACY PODCZAS PANDEMII COVID-19

STYGMATYZACJA W MEDIACH POLSKICH

STYGMATYZACJA MNIEJSZOŚCI W CZASIE PANDEMII: WNIOSKI I REKOMENDACJE

Języki mniejszościowe w Polsce i ich użytkownicy: diagnozy, wyzwania oraz strategie wsparcia i rewitalizacji

Przekaz języka i kompetencje językowe

Praktyki językowe grup mniejszościowych

Dyskryminacja na tle językowym

Korzyści z używania języka rdzennego

Wyzwania: skutki pandemii dla lokalnych języków

Możliwe strategie ochrony języków mniejszościowych: rekomendacje

JĘZYK KASZUBSKI JAKO JEDYNY USTAWOWO UZNANY JĘZYK REGIONALNY W POLSCE

DYSKRYMINACJA UŻYTKOWNIKÓW NIESTANDARDOWYCH ODMIAN JĘZYKA POLSKIEGO

Mniejszości językowe w Polsce na rynku pracy w dobie pandemii COVID-19

Dwujęzyczność (i wielojęzyczność) osób należących do mniejszości językowych w Polsce

Korzyści z wielojęzyczności: wzrost kapitału ludzkiego i zmarnowany potencjał

Problem braku oficjalnych danych statystycznych

Utrata pracy i zmiana sposobu zarobkowania w trakcie pandemii COVID-19

Obawa o utratę pracy

Dyskryminacja przedstawicieli mniejszości etnicznych i językowych a ich sytuacja na rynku pracy

Rekomendacje

EDUKACJA, MEDIA I TURYSTYKA NA KASZUBACH: OBSZARY, W KTÓRYCH POSZUKUJE SIĘ OSÓB DWUJĘZYCZNYCH

Wnioski i praktyczne rekomendacje: jak lepiej wspierać mniejszości etniczne, chronić różnorodność językowo-kulturową i budować lepsze relacje z grupą większościową?

Rekomendacje w zakresie rozwiązań prawnych i systemowych

Rekomendacje w zakresie edukacji

Rekomendacje w zakresie komunikacji medialnej

Streszczenie publikacji w języku kaszubskim. Mjészëznë a jejich jãzëkji procëm krizisú

Vëbróné etnjiczné a jãzëkòvé mjészëznë v Pòlsce

Historicznô trauma

Diskrimjinacëjô na stãpjenjú wustavòdôvstva ë jimplementacëjé prava

Gôdka njezgarë a drëgjé fòrmë przemòce a diskrimjinacëjé v pùblicznim rëmje

Jãzëkòvé jideologije ë diskrimjinacëjô z prziczënë jãzëka

Rezultatë diskrimjinacëjé

Situacëjô etnjicznëch a jãzëkòvëch mjészëznóv v Pòlsce wobe pandemjijõ COVID-19

Etnjiczné a jãzëkòvé mjészëznë na rénkú robòtë v dobje pandemjijé COVID-19

Ôrtë procëmdzejanjô diskrimjinacëji ë wuprôvjanjô jé efektóv

Streszczenie publikacji w języku łemkowskim. Меншыны і іх языкы в часі кризы

Выбраны етнічны і языковы меншыны в Польщы

Історична травма

Дискримінация на рівни законодавства і імплементациі права

Язык ненависти і інчы формы насильства і дискримінациі в публичным просторі

Языковы ідеолоґіі і языкова дискримінация

Наслідства дискримінациі

Ситуация етнічных і языковых меншын в Польщы в часі пандеміі COVID-19

Способы протидіяня дискримінациі і направа єй наслідств

Streszczenie publikacji w języku śląskim. Myńszośći a jejich godki wobec kryzysu

Uobrane etńiczne a godkowe myńszośći we Polsce

Historyczno trauma

Dyskryminacyjo na poźůmje ustawodowstwa a implymyntacyje prawa

Godka ńynawiśći i inksze formy przemocy a dyskryminacyje we publicznyj pjestrzyńi

Godkowe ideologije i dyskryminacyjo na godkowym tle

Skutki dyskryminacyje

Sytuacyjo etńicznych a godkowych myńszośći we Polsce wczos pandymije COVID-19

Spusoby proćiwdźałańo dyskryminacyji a bajstlowańo jeji skutkůw

Streszczenie publikacji w języku wilamowskim. Dy klinfelkjyn ȧn jyr śpröha ym kryzys ȧtkȧn

Oüsgykłoüty etnyśy ȧn klinśpröhfelkjyn y Pöłn

Kistiöeryśy trauma

Dyskryminȧcyj ym gyzec ȧn rȧhtimplementȧcyj

Busytryd ȧn ander öeta fur gywałt ȧn dyskryminȧcyj ym publyśa ława

Śpröhideologyja ȧn dyskryminȧcyj ym fȧld fur śpröh

Dy efekta fur dyskryminȧcyj

Dy sytuȧcyj fun etnyśa ȧn klinśpröhfelkjyn u Pöłn yr cȧjt fur wełtbetkrankyt fum COVID-19

Mytułn ȧtkȧn yr dyskryminȧcyj ȧn cym ryhta fu jyn efekta