Usiądziesz? Co sprawia, że na ławkach (nie) chce się siedzieć? Will You Sit Down? The Reasons Why People (Do (Not) Want to Sit on Benches
Author: Skibińska Maja, Wieczorek Mariusz
Date: 2018-10-14 22:00:00+00:00
Keywords: przestrzeń miejska; ławki; Warszawa; urbanistyka; urban space; benches; Warsaw; urban planning
Description: Raport z badań eksploracyjnych, których celem było określenie potrzeb w zakresie funkcjonowania, lokalizacji, liczby, oraz wyglądu miejsc do siedzenia w przestrzeni publicznej. Projekt, zlecony przez Centrum Komunikacji Społecznej Urzędu m.st. Warszawy, dotyczy trzech problemów badawczych: potencjału więziotwórczego ławek, otoczenia ławek i chęci korzystania z nich oraz ławek dedykowanych seniorom. Dzięki analizie przykładów wielu warszawskich ławek sformułowano wytyczne do projektowania miejsc do siedzenia na ulicach i placach stolicy. A report from the exploratory research intended for deter
Publisher: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego
Rights: © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2018

USIĄDZIESZ? CO SPRAWIA, ŻE NA ŁAWKACH (NIE) CHCE SIĘ SIEDZIEĆ?

Zespół badawczy

Perspektywa pierwsza: potencjał więziotwórczy

Aneta Bielecka, Wydział Stosowanych Nauk Społecznych, Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej (aneta.bielecka95@gmail.com)

Iga Kalbarczyk, Instytut Socjologii, Wydział Filozofii i Socjologii, Uniwersytet Warszawski (iga.kalbarczyk@gmail.com)

Denys Kaidalov, Zakład Historii Filozofii Nowożytnej, Instytut Filozofii, Wydział Filozofii i Socjologii, Uniwersytet Warszawski (denis.kaydalov@gmail.com)

Agata Ponichtera, Gospodarka Przestrzenna, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych, Uniwersytet Warszawski (ponichtera.agata@gmail.com)

Aleksandra Rudol, Centrum Studiów Latynoamerykańskich, Uniwersytet Warszawski (rudol.aleksandra@gmail.com)

Perspektywa druga: otoczenie ławki a chęć korzystania z niej

Konrad Gałuszko, Instytut Nauk Politycznych, Wydział Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych, Uniwersytet Warszawski (konrad.maciej.g@gmail.com)

Kamila Molga, Instytut Socjologii, Wydział Filozofii i Socjologii, Uniwersytet Warszawski (kamilamolga93@gmail.com)

Beata Tomczak, Instytut Socjologii, Wydział Filozofii i Socjologii, Uniwersytet Warszawski (bttmczk@gmail.com)

Perspektywa trzecia: seniorzy w przestrzeniach tranzytu

Paulina Olszak, Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski (paulina_olszak@onet.pl)

Natalia Sadowska, Etnologia i Antropologia Kulturowa, Wydział Historyczny, Uniwersytet Warszawski (nmsadowska@gmail.com)

Koordynacja, opieka merytoryczna i metodologiczna

Maja Skibińska, Katedra Sztuki Krajobrazu, Wydział Ogrodnictwa, Biotechnologii i Architektury Krajobrazu, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego (skibinska_maja@wp.pl)

Mariusz Wieczorek, Instytut Socjologii, Wydział Filozofii i Socjologii, Uniwersytet Warszawski (mariuszwieczorek88@gmail.com)

Badanie eksploracyjne zrealizowane na zlecenie Centrum Komunikacji Społecznej Urzędu m.st. Warszawy w ramach zajęć IV edycji Programu Wolontariatu Badawczego prowa-dzonego przez Uniwersyteckie Centrum Wolontariatu. IV edycja była finansowana ze środków programu SANTANDER UNIVERSIDADES, który jest realizowany w Polsce przez Santander Bank Polska.

Raport przygotowano przy użyciu czcionki Apolonia autorstwa dra Tomasza Wełny. Apolonia to krój pisma specjalnie dostosowany do pisowni i ortografii języka polskiego.

Recenzenci
dr Barbara Bossak-Herbst
dr hab. inż. arch. Jeremi T. Królikowski

Redaktor prowadzący

Karolina Chmielewska

Redakcja

Aleksandra Zych

Korekta

Marta Spychalska-Żuk

Projekt okładki i stron tytułowych

Elżbieta Chojna

Publikacja współfinansowana ze środków Uniwersytetu Warszawskiego oraz programu Santander Universidades, który jest realizowany w Polsce przez Santander Bank Polska.

Partner projektu

© Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2018

ISBN 978-83-235-3576-8 (druk) ISBN 978-83-235-3584-3 (pdf online)

ISBN 978-83-235-3592-8 (e-pub) ISBN 978-83-235-3401-03 (mobi)

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4
e-mail: wuw@uw.edu.pl
księgarnia internetowa: www.wuw.pl

Wydanie 1, Warszawa 2018

Spis treści

Wstęp (M. Skibińska, M. Wieczorek)

BADAWCZA TERRA INCOGNITA (M. Skibińska, M. Wieczorek)

Nota metodologiczna (M. Skibińska, M. Wieczorek)

Prace rozpoznawcze (M. Skibińska, M. Wieczorek)

Cele badań (M. Skibińska, M. Wieczorek)

O ŁAWKACH Z TRZECH PERSPEKTYW

Perspektywa pierwsza: potencjał więziotwórczy (A. Bielecka, I. Kalbarczyk, D. Kaidalov, A. Ponichtera, A. Rudol, M. Skibińska, M. Wieczorek)

1. Problem badawczy
2. Przegląd literatury
3. Przedmiot badań

4. Pole badań

Place wielkomiejskie

Place lokalne

5. Metodyka

6. Wyniki badań

Część 1. Wyniki ogólne

Część 2. Aspekty więziotwórcze a ławki miejskie

7. Wnioski

Perspektywa druga: otoczenie ławki a chęć korzystania z niej (K. Gałuszko, K. Molga, M. Skibińska, B. Tomczak, M. Wieczorek)

1. Problem badawczy
2. Przegląd literatury
3. Przedmiot badań

4. Pole badań

Pasaż Stefana Wiecheckiego „Wiecha”

Plac Bankowy

Plac Gabriela Narutowicza

Skwer Reduty Kaliskiej

5. Metodyka

6. Wyniki badań

Część 1. Zagospodarowanie przestrzeni badawczych

Część 2. Ławki w przestrzeniach badawczych

7. Wnioski

Perspektywa trzecia: seniorzy w przestrzeniach tranzytu (P. Olszak, N. Sadowska, M. Skibińska, M. Wieczorek)

1. Problem badawczy
2. Przegląd literatury
3. Przedmiot badań
4. Pole badań
5. Metodyka

6. Wyniki badań

Część 1. Miejsca, w które udają się seniorzy

Część 2. Strategie wyboru trasy pieszej a rozmieszczenie ławek

Część 3. Ławka jako miejsce odpoczynku versus miejsce gromadzenia się osób spożywających alkohol

Część 4. Senioralna ławka idealna

7. Wnioski

ŁAWKA IDEALNA (NIEZALEŻNIE OD PRZYJĘTEJ PERSPEKTYWY)

WNIOSKI I REKOMENDACJE (M. Skibińska, M. Wieczorek)

DOBRE WZORCE

Pojęcia stosowane w raporcie

Podsumowanie

ANEKS

Spis rycin

Źródła

Załączniki

Wstęp

Centrum Komunikacji Społecznej Urzędu m.st. Warszawy, kontynuując dotychczasową współpracę w ramach Programu Wolontariatu Badawczego, zaproponowało Uniwersyteckiemu Centrum Wolontariatu przeprowadzenie badań dotyczących ławek miejskich. Do współpracy zostali zaproszeni eksperci w dziedzinie architektury krajobrazu oraz badań społecznych, aby zidentyfikowali istotne problemy badawcze, zaprojektowali oraz skoordynowali badanie społeczne dotyczące miejsc do siedzenia w mieście.

Możliwość siedzenia w mieście jest jednym ze wskaźników przyjaznej i komfortowej przestrzeni. Duński urbanista Jan Gehl proponuje: jeśli chcesz w prosty sposób poprawić jakość danej przestrzeni, zaaranżuj więcej miejsc do siedzenia [Gehl 2009]. Stwierdzenie to stało się punktem wyjścia do badań podjętych przez interdyscyplinarny zespół złożony ze studentów różnych kierunków studiów Uniwersytetu Warszawskiego oraz studentki socjologii komunikacji z Akademii Pedagogiki Specjalnej.

BADAWCZA TERRA INCOGNITA

Badawcza terra incognita

Problematykę dotyczącą miejsc do siedzenia w mieście odnajdziemy na łamach publikacji z dziedziny psychologii, socjologii, architektury, urbanistyki oraz architektury krajobrazu. Ławki są tam rozpatrywane jako element o funkcji użytkowej, integracyjnej, dekoracyjnej lub symbolicznej.

Poniższy opis ma jedynie charakter przeglądowy – w poszczególnych rozdziałach poświęconych trzem perspektywom badawczym przytoczono publikacje odpowiadające danej perspektywie.

Jan Gehl jeden z rozdziałów książki „Życie między budynkami” poświęcił możliwościom siedzenia w miejskiej przestrzeni, od których w znacznym stopniu uzależniona jest długość pobytu w przestrzeni publicznej. Podkreślił przede wszystkim istotność warunków zewnętrznych (otoczenie fizyczne, natężenie hałasu, różnorodność wizualna przestrzeni etc.) oraz lokalizacji miejsc do siedzenia. W przypadku placów bardzo ważna jest możliwość wyboru form do siedzenia „rekreacyjnego” spośród typowych ławek oraz różnorodnych „siedzisk” uzupełniających, np. murków, schodków, postumentów etc. Jako najbardziej pożądane Gehl określił miejsca do siedzenia zlokalizowane na krawędzi otwartej przestrzeni, z zabezpieczeniem za plecami (najlepiej w formie roślinności), z dobrym widokiem na plac oraz na innych ludzi. Wyróżnił również siedziska służące odpoczynkowi, które powinny być lokalizowane w przestrzeni miejskiej w regularnych odstępach, np. co około 100 m [Gehl 2009].

Szczegółową analizą miejskich placów zajmowało się również amerykańskie stowarzyszenie Project for Public Spaces. Na podstawie przeprowadzonych badań wydało w 2000 roku publikację „How to Turn a Place Around” (ukazała się także w Polsce pt. „Jak przetworzyć Miejsce. Podręcznik kreowania udanych przestrzeni publicznych” [2009]), w której jako jedna z głównych wad przestrzeni publicznej wymieniany był niedobór dobrych miejsc do siedzenia.

Christopher Alexander w książce „Język wzorców” [2008] skupił się głównie na funkcji i lokalizacji wiat przystankowych oraz miejsc do siedzenia ustawionych w sąsiedztwie instytucji, do których uczęszczają mieszkańcy miasta. Tematyki społecznej w kontekście wyposażenia przestrzeni miasta dotknął amerykański badacz William Holly White w książce „The Social Life of Small Urban Spaces” [1980]. Opisał w niej optymalne usytuowanie miejsc do siedzenia na miejskich placach, zalety możliwości wyboru spośród różnorodnie rozmieszczonych siedzisk: zarówno w słońcu, jak i w cieniu; w miejscach intensywnie uczęszczanych, jak i bardziej zacisznych; zgrupowanych po kilka, jak i pojedynczych. Podkreślał rolę ergonomii przy projektowaniu ławek, doceniał także możliwości wykorzystywania mobilnych siedzisk w miejskiej przestrzeni.

Miejscami do siedzenia w mieście zajmowali się także architekt krajobrazu Bill Main i specjalistka od wzornictwa Gail Greet Hannah w książce „Site Furnishings: A Complete Guide to the Planning, Selection and Use of Landscape Furniture and Amenities” [2010]. Przy lokalizowaniu elementów małej architektury, w tym miejsc do siedzenia, autorzy zalecali zastanowić się nad następującymi zagadnieniami:

- kto będzie korzystał z danej przestrzeni?

- co te osoby będą chciały robić w tym miejscu?

- kiedy będą korzystać, czy sposób korzystania zmieni się w zależności od pory roku i dnia tygodnia?

- gdzie będą chciały przebywać, czy w danym miejscu jest coś, co szczególnie przyciąga, np. atrakcyjny widok, ciekawa funkcja, lub coś, co zniechęca, np. silny, zimny wiatr, nieprzyjemny zapach?

Odpowiedzi na te pytania pozwalają dopasować projekt umeblowania do potrzeb i oczekiwań użytkowników oraz potencjału miejsca.

Niemiecki historyk sztuki Chris van Uffelen w książce „Street Furniture” [2010] zaprezentował oryginalne elementy umeblowania, tworzone w ramach współczesnych inwestycji z zakresu architektury krajobrazu. Są to meble miejskie z całego świata o nietypowych kształtach, wykonane z niestandardowych materiałów, łączące w oryginalny sposób różne funkcje. Nietypowe formy miejskich siedzisk można również zobaczyć na licznych stronach internetowych, na których są prezentowane inspirujące przykłady z całego świata[1].

W ostatnich latach w Polsce pojawia się coraz więcej analiz i diagnoz dotyczących miejskich elementów małej architektury. Jest to związane z upowszechnieniem się postulatu dotyczącego „humanizacji” przestrzeni miast, zwrócenia ulic i placów pieszym, projektowania przestrzeni przyjaznych, „w ludz-kiej skali”. Architektka Anna Rumińska w internetowej publikacji „Ławka od-społeczna” [2012] przeanalizowała wrocławską przestrzeń publiczną pod kątem lokalizacji, rozmieszczenia oraz kształtów miejskich ławek. Doszła do wniosku, iż większość przestrzeni jest zaaranżowanych w sposób od-społeczny, zniechęcający do przebywania w nich i do potencjalnego integrowania się ich użytkowników. Łódzkie przykłady inwestycji typu woonerf przedstawiają Hubert Barański i Bartosz Zimny w artykule „Woonerf, czyli ulica do życia” [2016], w którym, opisując aranżację „ulic do życia” w przestrzeniach mieszkalnych, jako jeden z warunków ich udanej realizacji wymieniają zwiększenie udziału pożądanej małej architektury.

Wytyczne dotyczące miejskich ławek są często uwzględniane w raportach powstałych w efekcie przeprowadzenia konsultacji społecznych dotyczących zagospodarowania przestrzeni publicznej. Na przykład wśród opinii z „Raportu z konsultacji społecznych dotyczących programu »Atrakcyjne Przestrzenie Miejskie«, czyli działań mających na celu poprawę jakości przestrzeni publicznych w Łodzi” [2013] można znaleźć kilka postulatów dotyczących ławek i przestrzeni wokół nich:

- [111.] Koniecznie dużo ławek/krzeseł, najlepiej z możliwością ich przestawiania (patrz: Paryż). Chodzi o to, by przestrzeń nie była zaklęta w ramy wyznaczone przez jakiegoś architekta projektującego przestrzeń zza biurka, by ludzie mogli sami ustawiać poszczególne klocuszki (np. przesuwać ławki, krzesła), by swobodnie mogli deptać trawę;

- [117.] Designerskie ławki z darmowym wi-fi;

- [121.] Wprowadzenie jednolitych, estetycznych i wysokiej jakości elementów małej architektury (ławki, stojaki rowerowe, latarnie stylizowane, kosze na śmieci, słupki wygradzające, wiaty przystankowe, słupy ogłoszeniowe, etc)[2].

Ryc. 1. Plakat promujący warszawski budżet partycypacyjny w 2017 roku (źródło: http://www.srodmiescie.warszawa.pl/strona-694-budzet_partycypacyjny.html [dostęp: 22.02.2017])

Raporty z warszawskich procesów konsultacji społecznych również zawierają fragmenty dotyczące miejsc do siedzenia w przestrzeni publicznej. W tym przypadku można zauważyć dwa przeciwstawne podejścia. Z jednej strony deklarowana jest potrzeba jak największej ilości miejsc do siedzenia w mieście (np. konsultacje w sprawie parku nad tunelem Południowej Obwodnicy Warszawy, stref brzegowych parku Pole Mokotowskie), z drugiej strony – niechęć do ławek jako do potencjalnych miejsc spotkań osób spożywających napoje alkoholowe (konsultacje w sprawie ul. Andrzeja Frycza Modrzewskiego).

W tym miejscu warto nadmienić, iż co roku w ramach propozycji do bud-żetu partycypacyjnego zgłaszane są projekty związane z ławkami miejskimi. Widać to między innymi w sposobie reklamowania jego ubiegłorocznej edycji (ryc. 1).

Umeblowanie Warszawy jest na bieżąco opisywane i komentowane w „Gazecie Stołecznej”, stanowiącej dodatek do „Gazety Wyborczej”, oraz w licznych publikacjach internetowych. Temat warszawskich ławek poruszany jest w prasie internetowej, zwłaszcza w kontekście remontów i modernizacji placów oraz ulic[3], a także inicjatyw zgłaszanych do budżetu obywatelskiego[4].

Na podstawie przeglądu literatury można stwierdzić, iż brakuje kompleksowych opracowań dotyczących miejsc do siedzenia w Warszawie, w których określone byłyby potrzeby mieszkańców. Wierzymy, że niniejszy raport badawczy będzie przyczynkiem do dalszych badań i dyskusji na temat miejsc do siedzenia w stolicy.

Nota metodologiczna

Przyjmując perspektywę metod ilościowych, ławki można opisać głównie za pomocą liczb poprzez dokonanie rozmaitych parametryzacji. Możemy na przykład policzyć, ile ławek znajduje się aktualnie w poszczególnych dzielnicach Warszawy. Ile z nich jest zakotwionych na stałe, ile mobilnych? Jaki dystans je dzieli? Ile to jest w przeliczeniu na metr kwadratowy gruntu?

Czy ustawienie ich co 30 m sprawi, że będą lepiej postrzegane przez użytkowników, niż gdyby ta odległość była o 5 m większa? Czy dostawienie dwóch ławek to dużo, czy mało? Jak zmierzyć przełożenie tych dwóch elementów na życie mieszkańców przestrzeni ul. Grójeckiej? A Traktu Królewskiego? Albo ul. Czerskiej?

Zadając sobie te i inne pytania, pragnąc uzyskać możliwie pełny i szczegółowy opis doświadczeń dotyczących miejskich ławek, zdecydowaliśmy się na jakościowe metody badań. W celu lepszego rozpoznania przedmiotu badań oraz uzyskania pełniejszych wyników połączyliśmy kilka różnych technik badawczych, aby objąć w możliwie szeroki i wyczerpujący sposób interesujące nas zagadnienia dotyczące ławek miejskich i ich użytkowników.

Realizując badanie:

- Zastosowaliśmy analizę danych zastanych „zza biurka” (desk research), ze źródeł takich, jak: artykuły prasowe, raporty badawcze, dane statystyczne, opinie na forach internetowych etc. Szukaliśmy odpowiedzi na pytania: „kto?”, „gdzie?”, „kiedy?” i „w jakim medium?” poruszał dotychczas temat ławek i miejsc do siedzenia.

- Zastosowaliśmy technikę analizy treści – badaliśmy, w jaki sposób oraz w jakim kontekście umiejscowiony jest temat ławki, jak ławka, jako obiekt małej architektury, jest oceniana oraz czy istnieje typ idealny ławki użytkowej.

- Przeprowadziliśmy rozpoznanie potencjalnych problemów badawczych związanych z miejscami do siedzenia w przestrzeniach publicznych podczas dokonanego przez Maję Skibińską rozpoznania terenowego na obszarze Ujazdowa w Warszawie, stanowiącego podstawę do realizacji kolejnych etapów badań terenowych.

- Zależało nam na wpisaniu planowanych badań w nurt uniwersalnego projektowania przestrzeni miasta. Odwiedziliśmy więc „Niewidzialną wystawę”, chcąc poznać perspektywę osób niewidomych oraz niedowidzących.

- Przeprowadziliśmy badania autoetnograficzne – samoobserwację, w której nacisk położony został na własne refleksje badaczek i badaczy na temat badanego zjawiska w połączeniu z szerszymi znaczeniami społeczno-kulturowymi. Analiza indywidualnych sposobów korzystania z ławek i wymiana doświadczeń w trakcie burzy mózgów pozwoliły na lepsze zrozumienie potencjalnych badanych.

- Każdy z członków zespołu przeprowadził prace rozpoznawcze obejmujące spacer po wybranej ulicy wraz z identyfikacją i dokumentacją fotograficzną miejsc służących do siedzenia w mieście. W ramach badań pilotażowych wykonaliśmy szereg spacerów badawczych obejmujących wybrane przestrzenie publiczne Warszawy, stosując narzędzia przygotowane podczas rozpoznania terenowego na obszarze Ujazdowa. Celem spacerów było: rozpoznanie potencjału tematu, sprecyzowanie zakresu i problematyki badania oraz zapoznanie z otoczeniem, aby określić kontekst przestrzenny, w jakim przyjdzie przeprowadzać badania.

- Wyodrębniliśmy trzy główne problemy badawcze zgodne z wynikami badań pilotażowych oraz zainteresowaniami badaczek i badaczy:

Ryc. 2. Schemat obrazujący wyodrębnienie trzech głównych problemów badawczych (opracowanie własne: Maja Skibińska)

Do każdego problemu badawczego dobraliśmy pola badań, czyli ulice i place, zgodne ze specyfiką tematu (porównaj podrozdziały „Pole badań” w opisach poszczególnych perspektyw).

- Wykonaliśmy analizę pól badań. Wizja lokalna zakładała rozpoznanie kontekstu funkcjonalnego i przestrzennego otoczenia oraz miejsca badań (punkty handlowo-usługowe, obiekty użyteczności publicznej, tereny zieleni, charakter zabudowy). Ważnym elementem badania było zapoznanie się ze sposobem funkcjonowania danego miejsca, rodzajem zagospodarowania terenu, w tym istniejącymi elementami małej architektury. W ramach tej analizy została wykonana dokumentacja fotograficzna oraz identyfikacja miejsc do siedzenia w badanych lokalizacjach (ławki, murki oporowe, inne formy do siedzenia).

- Zrealizowaliśmy 67 indywidualnych wywiadów pogłębionych. Miały one na celu poznanie opinii i postaw rozmówców oraz określenie optymalnego poziomu proponowanych zmian z uwzględnieniem trzech wyróżnionych perspektyw:

1. perspektywa więziotwórcza: 35 wywiadów – 25 kobiet w wieku od 7 do 80 lat oraz 10 mężczyzn w wieku od 22 do 60 lat, w 9 lokalizacjach;

2. perspektywa otoczenia ławek i chęci korzystania z nich: 18 wywiadów – 10 kobiet w wieku od 23 do 50 lat oraz 8 mężczyzn w wieku od 23 do 60 lat, w 4 lokalizacjach;

3. perspektywa seniorów w przestrzeniach tranzytu: 14 wywiadów – 12 kobiet w wieku od 60 do 90 lat oraz 2 mężczyzn w wieku 78 i 85 lat, w 2 lokalizacjach.

Uzasadnienie doboru lokalizacji oraz szczegółowe informacje dotyczące przedmiotu badań zostały przedstawione na początku rozdziałów opisujących poszczególne perspektywy.

Badanie zostało zrealizowane w okresie jesienno-zimowym – od października 2016 roku do lutego 2017 roku, obejmowało semestr zimowy roku akademickiego 2016/2017. Ważkim czynnikiem, który mógł zdecydować o charakterze prowadzonych badań, była pogoda wynikająca z pory roku. Pierwsze spotkania robocze, klarowanie zakresów tematycznych oraz dobranie metodologii pochłonęły cały październik i część listopada. Dnia 23 listopada Mariusz Wieczorek przeprowadził szkolenie z realizacji indywidualnych wywiadów pogłębionych stanowiące przygotowanie badaczek i badaczy do realizacji badań terenowych. Wywiady pilotażowe, służące przetestowaniu kwestionariuszy wywiadów przygotowanych przez poszczególne zespoły badawcze, miały miejsce w grudniu, po pierwszych opadach śniegu. Gros wywiadów zostało przeprowadzonych przed Świętami Bożego Narodzenia oraz od połowy stycznia do początku lutego.

W tym miejscu, jako opiekunowie naukowi, pragniemy oficjalnie pogratulować badaczkom oraz badaczom determinacji i wytrwałości w dążeniu do celu – prowadzeniu wywiadów z respondentami – mimo niekorzystnych warunków pogodowych, często w połączeniu z pośpiechem i niechęcią badanych. Bez Waszego wkładu i determinacji niniejsza publikacja nie powstałaby w tej postaci.

[1] Wybrane przykłady: [1] http://www.architecturendesign.net/creative-public-benches/; [2] http://sztuka-krajobrazu.pl/418/slajdy/przestrzen-publiczna-ndash-mala-archi-tektura-strona-2#hot; [3] https://lawkiuliczne.wordpress.com/.

[2] https://www.google.pl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&ved=0ahUKEwip_6WLv7jSAhUG3iwKHRVYAfQQFggaMAA&url=http%3A%2F%2Fwww.uml.lodz.pl%2Fget.php%3Fid%3D5636&usg=AFQjCNEfq8epGGfbOzNsEVH_ggSAgEf3pg&bvm=bv.148747831,d.bGg&cad=rja [dostęp: 26.02.2017].

[3] Na przykład: [1] http://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/1,34862,20813306,warszawa-na-nowe-lawki-apelowali-o-nie-sami-mieszkancy.html [dostęp: 26.11.2016]; [2] http://warszawa.naszemiasto.pl/artykul/lawki-dla-warszawy-miasto-odnawia-i-stawia-kolejne-miejsca,3478357,artgal,t,id,tm.html [dostęp: 14.11.2016]; [3] http://www.warszawa.pl/miasto/w-warszawie-znikaja-lawki/ [dostęp: 14.11.2016]; [4] http://wawalove.pl/W-Warszawie-znikaja-lawki-a15580 [dostęp: 27.11.2016].

[4] https://www.twojbudzet.um.warszawa.pl/ [dostęp: 16.02.2017].

Prace rozpoznawcze

Podczas spacerów badawczych zadaliśmy sobie pytanie: „na czym można usiąść w Warszawie?”. Każdy członek zespołu badawczego przespacerował się sam wybraną ulicą, aby zaobserwować miejsca, w których można usiąść, oraz wykonać dokumentację wszelkich form nadających się do siedzenia. Wybrane efekty spacerów badawczych prezentujemy poniżej.

Większość badanych ulic była pozbawiona ławek, na niektórych występowały pojedyncze ławki, a czasem jedynymi miejscami do siedzenia były te, które umieszczono w wiatach przystankowych lub przy nich. Na ulicach, przy których stały ławki, przeważały formy bez oparć.

Wnioski z przeprowadzonych spacerów badawczych, przeglądu literatury oraz obserwacji własnych pozwoliły na opracowanie wstępnego podziału miejsc do siedzenia w mieście. Poniższe zestawienie (ryc. 30) zostało oparte na podziale zastosowanym przez Jana Gehla [2009] na siedzenia głównego typu (beżowe tło) oraz siedzenia uzupełniające (szare tło). W naszym autorskim podziale z całego spektrum elementów, na których można siedzieć w mieście, wyróżniliśmy trzy główne grupy: ławki, inne formy do siedzenia oraz substytuty ławek. W ramach substytutów ławek wskazaliśmy ich „pozytywne” przejawy, czyli wszelkie formy zagospodarowania, detale urbanistyczne, na których można wygodnie usiąść lub przysiąść, oraz te „negatywne”, czyli wszystkie elementy, z których korzystają ludzie, ponieważ nie mają żadnej alternatywy.

Ryc. 30. Podział miejskich form służących do siedzenia (opracowanie własne: Maja Skibińska)

W tym miejscu warto podkreślić, że cechą komfortowej przestrzeni miejskiej jest według Gehla występowanie w niej rozmaitych miejsc do siedzenia. Jego zdaniem cała przestrzeń publiczna powinna przypominać „krajobraz do siedzenia”, czyli zapewniać rozmaite możliwości siedzenia.

Cele badań

Cel badawczy

Za cel badawczy obraliśmy sobie określenie potrzeb użytkowników dotyczących funkcjonowania, ilości, lokalizacji oraz wyglądu miejsc do siedzenia w przestrzeni publicznej.

Uszczegółowienie celu głównego:

- charakterystyka ławek, które są elementem integrującym ludzi na miejskich placach (perspektywa pierwsza: potencjał więziotwórczy);

- określenie, w jaki sposób charakter otoczenia, sposób zagospodarowania placu oraz jego wyposażenie wpływają na chęć korzystania z ławek (perspektywa druga: otoczenie ławki a chęć korzystania z niej);

- zbadanie ławek dedykowanych seniorom w przestrzeniach tranzytowych (perspektywa trzecia: seniorzy w przestrzeniach tranzytu).

Cel aplikacyjny

Celem aplikacyjnym było sformułowanie wytycznych do projektowania miejsc do siedzenia na warszawskich ulicach i placach.

O ŁAWKACH Z TRZECH PERSPEKTYW

Perspektywa pierwsza: potencjał więziotwórczy

I. PROBLEM BADAWCZY

Problemem, który wydał nam się ciekawy i wymagający pogłębienia wiedzy podczas badań terenowych, był potencjał więziotwórczy (integracyjny) ławek. Postanowiliśmy dowiedzieć się, czy ławka miejska jest obiektem nadającym się na spotkanie osób, które się znają, oraz czy jest miejscem sprzyjającym nawiązywaniu nowych znajomości.

Wyróżniliśmy trzy aspekty, które w naszym odczuciu mogłyby wpłynąć na to, czy ławka miejska zachęci siedzących na niej ludzi do podjęcia rozmowy. Są to:

- lokalizacja ławki miejskiej na placu;

- usytuowanie ławek miejskich względem siebie;

- forma ławki miejskiej (obejmująca kształt, konstrukcję, kolor).

II. PRZEGLĄD LITERATURY

„Więź społeczna” jest pojęciem szczególnie ważnym i znamiennym dla polskiej socjologii, choć nie występuje w „Słowniku socjologii i nauk społecznych” (PWN, 2008). Pojęcie „więzi”, przejęte od klasyków socjologii i rozwinięte w oryginalny sposób, wykorzystywane jest często do analizy funkcjonowania różnorodnych grup społecznych, a także do diagnozy kondycji całego społeczeństwa. Na gruncie socjologii polskiej zajmowali się nim między innymi Stanisław Ossowski (1897–1963) w książce „Więź społeczna i dziedzictwo krwi” (PWN, 1966), Ludwik Krzywicki (1859–1941) („Człowiek i społeczeństwo: wybór pism”, Książka i Wiedza, 1986) czy Jan Turowski (1917–2006) w artykule „Kierunki zmian więzi społecznej w rodzinie współczesnej” („Życie i Myśl” 1971, nr 11). Prace przedstawicieli tej części rodzimej socjologii stanowią jeden z bardziej oryginalnych wkładów w socjologię światową.

Poszukując inspiracji do naszych badań, dokonaliśmy analizy materiałów zastanych w postaci publikacji książkowych, jak i wydawnictw znalezionych w Internecie (artykuły, blogi, filmy krótkometrażowe, zdjęcia). Były to między innymi: ranking kreatywnych ławek z całego świata sporządzony przez internetowy magazyn „Architecture and Design”[1], artykuł Katarzyny Wielochowskiej na temat projektów Pawła Grobelnego[2], galeria zdjęć ławek z różnych materiałów, których niekonwencjonalne kształty przypominają pomnik na tle miejskiej przestrzeni, dostępna na stronie „Sztuka Krajobrazu”[3]. Materiały dotyczące Warszawy to np. opis ławki chopinowskiej ze strony Zarządu Oczyszczania Miasta[4] czy doniesienia o mieżakach na łamach stołecznej „Gazety Wyborczej”[5]. Przeanalizowano również projekty duńskiego artysty Jeppe’a Heina[6], obejmujące całą gamę ławek wyprofilowanych, od wizualnie bardzo wygodnych po zuchwałe – pomyślanych nie jako miejsca do siedzenia, lecz do przyciągnięcia i zbliżenia ludzi w niespodziewany sposób. Ciasne kąty, brakujące elementy, pętle, zamknięte kręgi, wszelkie ugięcia prowokują do zainicjowania rozmowy, wspólnego wypracowania rozwiązania, podzielenia się wrażeniami i uczuciami, jakie wywołują.

Idąc dalej tropem aspektów więzi społecznej i tożsamości miejsca, ławek jako miejsca spędzania czasu, zachęty do przebywania na zewnątrz, zmierzamy do aranżacji przestrzeni przyjaznej mieszkańcom[7]. Za przykład może posłużyć modernizacja placu w centrum Katowic[8]. Zadbano tam o zieleń, dodatkowe wyposażenie w postaci stojaków na rowery czy śmietników. Pomyślano również o dodatkowych siedziskach w pobliżu schodów, wokół rabat i klombów kwiatowych. Na gruncie warszawskim zwrócić należy uwagę przede wszystkim na akcję dostawienia z inicjatywy mieszkańców oraz w ramach realizacji budżetu partycypacyjnego 143 nowych ławek[9] oraz na fakt, że pierwsza inicjatywa lokalna w stolicy polegała na postawieniu ławki[10].

III. PRZEDMIOT BADAŃ

Przedmiot badań stanowiły ławki zlokalizowane na warszawskich placach. Ważnym elementem badania było zbieranie opinii użytkowników na temat walorów funkcjonalnych i estetycznych miejskich ławek oraz norm kulturalnego zachowywania się na ławce, które mogą być czynnikami łączącymi, tworzącymi więzi między jednostkami.

IV. POLE BADAŃ

Do badania wybraliśmy place, które znamy, na których bywamy, które obserwujemy od kilku lat. Głównym kryterium wyboru była obecność jak największej liczby potencjalnych użytkowników ławek. Analizowane place są położone w czterech dzielnicach Warszawy, co pozwoliło na przekrojowe ujęcie problematyki ławki oraz jej otoczenia. Są to zarówno place wyremontowane, jak i wymagające prac budowlanych i konserwacyjnych.

Badaliśmy dwa rodzaje placów: pierwsza grupa obejmowała place wielkomiejskie, do których dostęp mają wszyscy użytkownicy miasta ze względu na ich dogodne położenie w strategicznych miejscach, zazwyczaj przy głównych arteriach komunikacyjnych. Drugi zbiór stanowiły place lokalne, wykorzystywane zazwyczaj przez okolicznych mieszkańców. Nie należy bagatelizować ich znaczenia – mogą być wykorzystywane znacznie częściej ze względu na bliskie położenie budynków mieszkalnych.

Zależało nam, aby wybrane przez nas miejsca były zróżnicowane nie tylko pod względem lokalizacji, ale i pełnionej funkcji. Na podstawie czynników wpływających na funkcjonowanie przestrzeni publicznej stworzyliśmy kategorie (porównaj na ryc. 31), do których przyporządkowaliśmy place wielkomiejskie, wyróżniając w ten sposób:

- place tranzytowe – przecięte przez główne arterie lub stanowiące węzły komunikacyjne;

- place wymagające poprawy funkcjonalności – sposób poruszania się po nich wymaga poprawy;

- place odnowione – po modernizacji;

- place sprzyjające integracji – położone w miejscu często użytkowanym przez ludzi, z uwzględnieniem otoczenia (wszelkiego rodzaju instytucje), z którego użytkownicy przestrzeni publicznej mogą korzystać;

- place „z zapleczem” – w ich pobliżu znajduje się przestrzeń atrakcyjna dla użytkowników przestrzeni publicznej, np. park;

- place zdominowane przez instytucję – położone w bliskim sąsiedztwie instytucji, która może warunkować to, jacy ludzie zjawiają się na placu.

Ryc. 31. Autorski podział placów, pierwszy etap wyboru pól badawczych (opracowanie własne: Agata Ponichtera)

Do ostatecznego doboru próby spośród placów wielkomiejskich przyjęliśmy następujące kryteria:

- sąsiedztwo miejsca atrakcyjnego dla ludzi, np. instytucja publiczna, instytucja kultury, obiekt handlowo-usługowy, teren zieleni, kościół, miejsce upamiętniające ważne wydarzenie historyczne;

- położenie blisko głównych szlaków komunikacyjnych.

W dalszej części przygotowań do badań pojawiła się potrzeba sprawdzenia, czy integracja zachodzi na mniejszych obszarach, często schowanych między budynkami, które znane są głównie okolicznym mieszkańcom. Ponieważ w całym mieście znajduje się ich bardzo dużo, przyjęliśmy następujące kryteria zawężające wybór placów lokalnych:

- położenie w granicach osiedla mieszkaniowego lub w jego najbliższej okolicy;

- niewielka powierzchnia;

- lokalizacja blisko ważnej instytucji, np. bank, czytelnia, sklep;

- tranzytowy charakter.

Poniżej zaprezentowano mapy z zaznaczonymi wybranymi polami badań oraz opis poszczególnych placów.

PLACE WIELKOMIEJSKIE

– badaniom zostało poddanych pięć placów:

Ryc. 32. Place wielkomiejskie (opracowanie własne na podstawie Google My Maps)

PLAC INWALIDÓW

Zlokalizowany w dzielnicy Żoliborz, przy jednej z głównych arterii komunikacyjnych – ul. Adama Mickiewicza, przebiegającej przez całą dzielnicę. Został sklasyfikowany jako przestrzeń tranzytowa wymagająca poprawy funkcjonalności. Jego cechą charakterystyczną jest owalny kształt i podział na dwie

Ryc. 33. Plac Inwalidów (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 34. Plac Inwalidów (fot. Agata Ponichtera)

części przez ulicę, przy czym nie są one połączone w przystępny dla pieszego sposób. Plac jest elementem założenia urbanistycznego – należy do pasa zieleni przy al. Wojska Polskiego. Jest dobrze skomunikowany, przebiegają przez niego cztery linie autobusu dziennego, jedna linia autobusu nocnego oraz dwie linie tramwajowe.

PLAC MIROWSKI

Zlokalizowany w dzielnicy Wola, przy jednej z głównych arterii komunikacyjnych – al. Jana Pawła II. Został sklasyfikowany jako zdominowany przez instytucję – Halę Mirowską, stanowiącą centrum handlu oraz główny element przyciągający użytkowników. W pobliżu placu znajduje się park Mirowski. Plac jest dobrze skomunikowany – przebiegają obok niego: jedna linia autobusu dziennego, siedem linii autobusu nocnego oraz dwie linie tramwajowe.

Ryc. 35. Plac Mirowski (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 36. Hala Mirowska (fot. Agata Ponichtera)

PLAC JANA HENRYKA DĄBROWSKIEGO

Zlokalizowany w dzielnicy Śródmieście, w pobliżu jednej z głównych arterii komunikacyjnych – ul. Marszałkowskiej. Został sklasyfikowany jako sprzyjający integracji. Otaczają go budynki mieszkalne z usługami w parterach, a także instytucje – Ambasada Republiki Włoskiej oraz Mennica Kapitałowa. W pobliżu znajduje się wiele lokali gastronomicznych, co może stanowić element przyciągający potencjalnych użytkowników placu. Przez pobliską ul. Marszałkowską przebiegają liczne linie autobusowe, tramwajowe, znajduje się tam także podwójna stacja metra (Świętokrzyska, skrzyżowanie linii M1 i M2).

Ryc. 37. Plac Dąbrowskiego (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 38. Plac Dąbrowskiego (fot. Aleksandra Rudol)

PLAC PIOTRA SZEMBEKA

Zlokalizowany w dzielnicy Praga-Południe, przy jednej z głównych arterii komunikacyjnych – ul. Grochowskiej. Został sklasyfikowany jako przestrzeń odnowiona, zdominowana przez instytucję – rzymskokatolicki Kościół Najczystszego Serca Maryi. Plac jest dobrze skomunikowany – przez przylegającą do niego ul. Grochowską przebiega piętnaście linii autobusu dziennego, dwie linie autobusu nocnego oraz cztery linie tramwajowe.

Ryc. 39. Plac Szembeka (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 40. Plac Szembeka (fot. Aneta Bielecka)

PLAC PRZED MUZEUM HISTORII ŻYDÓW POLSKICH POLIN

Zlokalizowany w dzielnicy Śródmieście, przy ul. Mordechaja Anielewicza. Został sklasyfikowany jako przestrzeń zdominowana przez instytucję – powstałe w 2013 roku Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Ze względu na swoje położenie wśród budynków o funkcji mieszkalnej służy zarówno mieszkańcom, jak i osobom odwiedzającym muzeum. Obok placu przebiega trasa dwóch linii autobusu dziennego oraz dwóch linii autobusu nocnego.

Ryc. 41. Plac przed Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 42. Plac przed Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN (fot. Denys Kaidalov)

PLACE LOKALNE

– badaniom zostały poddane cztery place:

Ryc. 43. Place lokalne (opracowanie własne na podstawie Google My Maps)

SKWER KOMPANII AK „ŻNIWIARZ”

Zlokalizowany w dzielnicy Żoliborz, w pobliżu pl. Thomasa Woodrowa Wilsona. Otoczony budynkami mieszkalnymi, korzystają z niego zazwyczaj okoliczni mieszkańcy.

Ryc. 44. Skwer Kompanii AK „Żniwiarz” (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 45. Skwer Kompanii AK „Żniwiarz” (fot. Agata Ponichtera)

PLAC OPOLSKI

Zlokalizowany w dzielnicy Wola, w pobliżu ul. Górczewskiej. Korzystają z niego zazwyczaj mieszkańcy pobliskich blokowisk. Użytkownikami placu są zarówno osoby starsze, jak i w młodym wieku.

Ryc. 46. Plac Opolski (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 47. Plac Opolski (fot. Iga Kalbarczyk)

SKWER MIĘDZY UL. GRÓJECKĄ A UL. BANACHA

Zlokalizowany w dzielnicy Ochota, przy skrzyżowaniu ulic Stefana Banacha i Grójeckiej. Znajdują się przy nim XI Czytelnia Naukowa oraz oddział banku. Głównie dzięki nim na placu przebywają nie tylko mieszkańcy pobliskiego osiedla. Ważnymi elementami skweru są także alejka łącząca osiedle z główną ulicą oraz znajdujący się przy niej plac zabaw.

Ryc. 48. Skwer między ul. Grójecką a ul. Banacha (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 49. Skwer między ul. Grójecką a ul. Banacha (fot. Aneta Bielecka)

PLAC PRZY UL. NALEWKI 6

Zlokalizowany w dzielnicy Śródmieście, w osiedlu na Muranowie, w okolicy Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Położony pomiędzy ulicami: gen. Władysława Andersa, Mordechaja Anielewicza, Ludwika Zamenhofa i Nalewki. Otaczają go budynki mieszkalne, obok znajduje się dom studencki Uniwersytetu Warszawskiego. Plac ma charakter tranzytowy, korzystają z niego okoliczni mieszkańcy oraz przypadkowi przechodnie.

Ryc. 50. Plac przy ul. Nalewki 6 (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 51. Plac przy ul. Nalewki 6 (fot. Denys Kaidalov)

V. METODYKA

Przyjęta metodyka została opisana w rozdziale „Nota metodologiczna”. Wzór kwestionariusza znajduje się w Załączniku 1. Scenariusz wywiadu: „Więziotwórczy potencjał ławek miejskich”.

Przeprowadziliśmy 35 wywiadów – z 25 kobietami w wieku od 7 do 80 lat oraz 10 mężczyznami w wieku od 22 do 60 lat, w 9 lokalizacjach:

- place wielkomiejskie: pl. Inwalidów (7 wywiadów: 6 kobiet w wieku 20–65 lat, mężczyzna 45 lat), pl. Mirowski (4 wywiady: 3 kobiety w wieku 35, 60 i 65 lat, mężczyzna 65 lat), pl. Dąbrowskiego (5 wywiadów: kobiety w wieku 15–50 lat), pl. Szembeka (5 wywiadów: 4 kobiety w wieku 21–37 lat, mężczyzna 22 lata), plac przed Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN (4 wywiady: mężczyźni w wieku 20 lat);

- place lokalne, wykorzystywane zazwyczaj przez okolicznych mieszkańców: skwer Kompanii AK „Żniwiarz” (4 wywiady: 2 kobiety w wieku 7 i 65 lat, 2 mężczyzn w wieku 27 i 30 lat), pl. Opolski (wywiad z kobietą w wieku 19 lat), skwer między ul. Grójecką a ul. Banacha (3 wywiady: kobiety w wieku 20, 74 i 80 lat), plac przy ul. Nalewki 6 (2 wywiady: kobieta i mężczyzna w wieku 60 lat).

Każdemu z respondentów został przypisany kod według następującego schematu:

WD – respondenci z pl. Dąbrowskiego

WG – respondenci ze skweru między ul. Grójecką a ul. Banacha

WI – respondenci z pl. Inwalidów

WM – respondenci z pl. Mirowskiego

WN – respondenci z placu (skweru) przy ul. Nalewki 6

WO – respondenci z pl. Opolskiego

WP – respondenci z placu przed Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

WS – respondenci z pl. Szembeka

WŻ – respondenci ze skweru Kompanii AK „Żniwiarz”

Na przykład przypis [WM-1] przy przytoczonym kursywą cytacie z wywiadu oznacza, że wywiad został przeprowadzony z osobą przebywającą wówczas na pl. Mirowskim. Cyfra przy skrócie oznacza kolejny (tutaj: pierwszy) wywiad przeprowadzony w danej lokalizacji.

VI. WYNIKI BADAŃ

Wyniki badań zostały podzielone na dwie części. W części pierwszej znajdują się ogólne informacje dotyczące aktywności podejmowanych na ławkach oraz ogólne wymagania dotyczące miejskich ławek, obejmujące formę samej ławki oraz dodatkowe wyposażenie. W części drugiej znajdują się wyniki dotyczące aspektów więziotwórczych, w podziale na pięć tematów:

- lokalizacja ławki miejskiej na placu a jej potencjał więziotwórczy;

- usytuowanie ławek miejskich względem siebie a ich potencjał więziotwórczy;

- liczba ławek miejskich a ich potencjał więziotwórczy;

- forma ławki miejskiej (obejmująca kształt, konstrukcję, kolor) a jej potencjał więziotwórczy;

- tematy dodatkowe.

Część 1. Wyniki ogólne

1.1. Rodzaje aktywności podejmowanych na ławkach

Użytkownicy w zależności od wieku, potrzeb i chęci korzystają z ławek na różne sposoby – główny wynika z chęci odpoczynku bądź relaksu: Przychodzę na ten plac z dwójką dzieci, by poczytać książkę, odpocząć, często widuję babcie z wnuczkami, zakochane pary, ludzie czytają książki, po prostu siedzą i odpoczywają [WD-1].

Jako drugi sposób korzystania z ławki wskazywano spędzanie czasu z dziećmi (w każdym wieku) – ławka służy jako punkt obserwacji dla opiekuna: Zawsze można na nich usiąść, odpocząć, pobawić się na ławce z dzieckiem [WM-1].

Ławka jest też miejscem spotkań – korzysta z niej cały przekrój społeczeństwa: Jak spaceruję, to często wchodzę między ludzi… pijących, umawiających się na ławkach oraz ludzi, którzy rzeczywiście na nich siadają… Siadają, gadają, czytają książki, oglądają otaczający ich świat [WO-1].

Inną ważną aktywnością, szczególnie dla młodych ludzi, jest spożywanie alkoholu wieczorami na świeżym powietrzu – zaciszne miejsca są tego nieodzownym elementem: Młodzi ludzie mogą siedzieć do czwartej nad ranem, zachowując się kulturalnie [WN-1].

Kwestia osób spożywających alkohol jest zarazem głównym hamulcem dla korzystania z ławek. Wielu naszych rozmówców wskazywało, że obecność ludzi traktujących ławki jako miejsce zakrapianej imprezy zniechęca ich do siadania w pobliżu. Dwoje respondentów określiło je wprost „aktywizatorami libacji”, przez które przestrzeń miejska staje się dla nich odpychająca. Świadczy o tym wypowiedź młodej mamy na temat parku przy pl. Mirowskim: To jest też takie miejsce, w którym jest bardzo dużo pijaczków, meneli, pijących alkohol, brzydko wyrażających się [WM-1].

Wspomniano również o problemie związanym z bezdomnością – osoby bezdomne, śpiące na ławkach miejskich, zostały wskazane jako jedna z przeszkód w ich użytkowaniu.

1.2. Forma ławki (materiał, z którego wykonana jest ławka)

Z naszych badań wynika, że duży wpływ na to, czy ludzie będą chcieli korzystać z ławek, ma materiał, z którego są wykonane. Respondenci preferowali ławki drewniane: Tutaj to drewno, zwraca uwagę […] ma duże znaczenie, jest praktyczne, jest ekonomiczne, jest pod każdym względem, tak. Bardzo, bardzo jednak zwracamy uwagę na to, żeby dbać o tą przyrodę […] ta nowoczesność jest ani praktyczna, ani piękna [WS-4].

Ryc. 52. Ławki na pl. Szembeka (fot. Aneta Bielecka)

Można także zauważyć, że ludziom żyjącym w miastach brakuje natury i że próbują odnaleźć ją nie tylko w parkach bądź na skwerach, lecz także w meblach miejskich.

Kolejna z osób wspomniała, iż unika ławek metalowych, ponieważ są zimne i sprawiają wrażenie nieprzyjemnych: Zauważyłam, że nie siadam na metalowych ławkach, bo one są zimne. W szczególności właśnie pora jesienna, to po prostu takich ławek się unika, bo nie usiedzi się za długo na nich. Więc drewniane, wiadomo często też są zepsute, no to więc takie zadbane, drewniane [WG-2].

Z naszych badań wynika, że aby ktoś chciał usiąść na danym meblu, musi on wyglądać na czysty, zadbany i komfortowy.

1.3. Dodatkowe wyposażenie

Kilku osobom przeszkadzało również to, że przy ławkach miejskich ustawione są kosze na śmieci. W tym miejscu warto zaznaczyć, że respondenci palący papierosy wskazali, że kosz powinien stać blisko ławki.

Dodatkowe udogodnienia w postaci ładowarki do telefonów, stojaków na rowery czy dostępu do Wi-Fi w okolicy ławki byłyby, zdaniem młodszych respondentów, odpowiedzią na ich aktualne potrzeby oraz aktywny tryb życia. Ładowarka jest super pomysłem, ale uważam, że w parku nie powinno być telefonów, ale jest to potrzebne i stojaki na rower super, kosz na śmieci również, ale nie bezpośrednio obok ławek [WD-5].

Troje respondentów wyraziło zainteresowanie ławkami ze stolikami jako dodatkowymi elementami wyposażenia. Stoliki były uważane za wygodne meble do pracy, np. przy komputerze. Pewne obawy budziło ich wykorzystywanie w miejscach odosobnionych przez osoby spożywające alkohol.

Część 2. Aspekty więziotwórcze a ławki miejskie

2.1. Integracja

Większość respondentów przyznała, że ławki miejskie mogą pełnić funkcję miejsca więziotwórczego. Mają one służyć nie tylko odpoczynkowi fizycznemu, lecz także skupiać wokół siebie ludzi: Najbardziej podstawową funkcją ławki jest towarzysko-twórcza, czyli tworząca zgromadzenie ludzi [WP-4].

Na ławce zawsze się ktoś dosiądzie, atmosfera jest bardziej towarzyska [WN-1].

Zdaniem respondentów ławka jest dobrym miejscem, aby kogoś poznać bądź umówić się ze znajomymi na spotkanie. Jednak użytkownicy placów często podkreślali, że chęć integracji zależy od potrzeb, wieku, charakteru i nastroju danej osoby. Nie czuję potrzeby, by nawiązywać kontakty z jakąś osobą, i ławki nie mają z tym nic wspólnego, ani plac [WD-4].

Ryc. 53. Ławki na skwerze przy ul. Nalewki 6 (fot. Denys Kaidalov)

Należy także pamiętać, że w życiu społecznym duże znaczenie ma nie tylko wiek, lecz także charakter danego człowieka. Nasi rozmówcy często podkreślali, że to osobowość ma duży wpływ na to, czy dojdzie do integracji. Natomiast jako jeden z powodów jej zanikania, szczególnie u osób młodych, wskazywano wpływ Internetu, czas pochłaniany przez media społecznościowe i wytwarzaną przez nie iluzję bliskości.

Jedna z pań – mimo że sama uważa się za osobę towarzyską i otwartą – podkreślała, że niektóre osoby mogą czuć potrzebę spędzenia czasu w samotności:

Tak, tak, ja jestem bardzo osobą kontaktową, nawet jak usiądę sobie, ktoś zapyta o godzinę i nagle powstaje jakiś inny temat powiedzmy […] To zależy od człowieka, od jego zachowania, bo jeśli ktoś jest skryty, no to będzie poszukiwał jakiejś izolacji takiej, więc to już duże znaczenie ma tutaj osobowość. Niemniej jednak im bardziej jest możliwość stworzenia takich miejsc publicznych, gdzie ludzie mogą ze sobą przebywać, a nie tylko przed Internetem, co dzisiaj jest bardzo popularne, to myślę, że zdecydowanie sprzyja temu, że ludzie zaczynają znowu ze sobą komunikować się, może tak, bo dzisiaj jednak ten Internet, to tylko przed Internetem. Facebook jest number one, jak ktoś kiedyś powiedział, jak cię nie ma na facebooku, to nie istniejesz [WS-4].

Kilkakrotnie powtarzano, że chęć do podjęcia rozmowy zależy również od wieku osób przebywających na placu. Respondenci zgodnie twierdzili, że to osoby starsze znacznie częściej nawiązują kontakt z innymi.

Zależy, czy mam ochotę rozmawiać z ludźmi, chciałabym, lubię, jak sobie ktoś siedzi sam, powie jakiś komentarz, porozmawia. Jednak to starsi ludzie częściej rozmawiają. Integracja zależy od ludzi i chyba nie mają ławki na to wpływu, dlatego ławki też powinny być lepiej rozmieszczone, jak mają odpowiedni kształt, ale też nie jest to tak istotne, bo należy pomyśleć o starszych ludziach, o wygodzie ławki, co wpływa na to, że ludzie chcą przebywać na danym placu [WD-5].

Z prowadzonych rozmów dowiedzieliśmy się, że dawniej wiele nowych znajomości zawierano w trakcie korzystania z ławek – obecnie ludzie nadal wykazują chęć nawiązywania kontaktów z nieznajomymi, jednak w przypadku osób do 30. roku życia zdarza się to bardzo rzadko. Starsze osoby z ożywieniem wspominają, jak dawniej na świeżym powietrzu spędzały czas nie tylko z rodziną czy znajomymi. Dwie starsze panie spotkane przez nas na małym placyku opowiadały, że kiedyś, dzięki spacerom z psem, miały mnóstwo okazji, by poznać nowych ludzi i nawiązać kontakt z wieloma osobami.

U nas nie ma, że to jest znajomy, czy nie […] Ilu obcych takich ludzi zapoznajemy, wychodząc z psem. A tamci nie mają psów, a każdy się zatrzyma, porozmawia, nawet Chińczycy, którzy mieszkają w tych wieżowcach tutaj, też […] chętnie rozmawiają [WD-2].

W przeprowadzonych wywiadach osoby mające powyżej 30 lat potwierdzały, że łatwiej jest rozpocząć rozmowę ze starszą osobą niż z kimś młodym. Ciekawym spostrzeżeniem jednej z pań było to, iż czasy się zmieniły i ludzie nie potrzebują już bezpośredniej formy kontaktu z innymi. W podobny sposób wypowiadały się też inne osoby.

Tak, tylko czasy się zmieniły, ludzie nie chcą ze sobą rozmawiać, po prostu nie mają takiej potrzeby. Często przysiadam się do kogoś, gdy ławki są zajęte, i zawsze powiem dzień dobry, że tak powiem, przynajmniej przywitam się. Często z osobami starszymi, szczerze mówiąc, często prowadzimy konwersacje, ale z ludźmi młodymi, nie mówię, że generalnie nie, ale coraz rzadziej [WM-1].

2.2. Lokalizacja, usytuowanie i liczba miejskich ławek a ich potencjał więziotwórczy

Wielu respondentów przyznało, że lubi samotnie spędzać czas na ławce lub w towarzystwie swoich znajomych. Dla osób niechętnych do nawiązywania nowych kontaktów dobrym rozwiązaniem są ławki oddalone od najbardziej uczęszczanych szlaków w danym miejscu.

Ławka to przestrzeń, którą sobie cenię jako prywatną. Lubię, jak ławki siedzą w małym zagłębieniu, nie od razu przy chodniku, żeby ludzie nie deptali mi po nogach, żebym mogła wygodnie się na niej ułożyć tak, jak mi się podoba [WI-3].

Bardzo istotna dla respondentów jest prywatność – większość osób opowiadała się za umieszczeniem ławek w zacisznym miejscu w taki sposób, aby podczas prowadzonej rozmowy czuć się swobodnie i komfortowo: ławki raczej dalej od głównej drogi, nie wzdłuż chodnika, na uboczu [WD-4]. Z przeprowadzonych analiz i rozmów wynika, że dobrze, jeżeli coś stanowi barierę między ławką i ulicą, kiedy jest zachowany dystans zapewniający komfort (z uwzględnieniem zieleni, oświetlenia, ciszy): mieć wokół dużo zieleni czy nawet być schowana w zakątku z jakimiś krzewami [WO-1]. Przyjemny widok na otoczenie także ma potencjał gromadzący ludzi na ławkach.

Szczególnie często mówiono o tym, że ławki ustawione pod drzewami noszą ślady ptasich odchodów, przez co nikt na nich nie siada. Z drugiej jednak strony w wielu wypowiedziach wskazywano na to, że zaletą takich ławek jest fakt, że stoją w cieniu – warunek konieczny, by w słoneczne dni móc na nich spędzać czas.

Od wszystkich wyżej wymienionych czynników ważniejsza jest jednak możliwość wyboru strony świata (i placu), w którą użytkownik ławki może być zwrócony. Warto przy tym zauważyć, że potrzebę odpoczynku w samotności wskazywały również osoby, które wcześniej przypisały ławkom potencjał integrujący. Nie ma wyraźnych dysproporcji – niektórzy nie chcieliby siedzieć naprzeciwko siebie, zwłaszcza gdyby przyszli na plac sami i chcieliby tylko odpocząć, inni np. zaokrąglone ławki ustawione naprzeciw siebie uważają za idealne do poznania nowych ludzi lub spędzania czasu z przyjaciółmi. Ławki najlepiej jakby były obok siebie, naprzeciwko nie, bo ludzie sobie się spotykają, co powoduje pewien dyskomfort [WD-5].

Ryc. 54. Ławki na placu przed Muzeum POLIN (fot. Denys Kaidalov)

Ryc. 55. Ławki na pl. Inwalidów (fot. Agata Ponichtera)

Ryc. 56. Plac Inwalidów – lokalizacja form do siedzenia (opracowanie własne: Agata Ponichtera na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Respondenci spotkani na placu przed Muzeum Historii Żydów Polskich zwracali uwagę na to, iż ławek jest dużo, a ich usytuowanie i lokalizacja dają możliwość wyboru optymalnego miejsca do siedzenia.

Doświadczenie wskazuje, że ławki dwie ustawione twarzą w twarz są najczęściej wybierane przez kogoś, nawet przez dwie osoby – ludzie lubią patrzeć na siebie, a nie wyginać się i patrzeć na swój bok. Ktoś, kto zajmowałby się ustawianiem tych ławek, mógłby pomyśleć o ławkach, które są okrągłe albo pozwalają na lepszą interakcję […] Te ławki ewidentnie spełniają swoją funkcję społeczną [WŻ-4].

Zauważono również, że mniejsza liczba ławek skłania potencjalnych użytkowników do korzystania z jednej ławki: Myślę, że nawet jak nie będzie ich za dużo, to lepiej, bo jak będzie ich mnóstwo, to każdy będzie siedział na swojej, wręcz umiarkowana ilość by była zalecana, żeby ludzie musieli się do siebie dosiąść [WI-2].

2.3. Forma ławki miejskiej (kształt, konstrukcja, kolor) a jej potencjał więziotwórczy

Na podstawie przeprowadzonych rozmów możemy wyodrębnić dwa główne typy oczekiwań. Pierwszy dotyczy ławki typowej, wpisanej w otoczenie, nie wyróżniającej się. Według respondentów taka ławka, jako obiekt, nie powinna zwracać na siebie uwagi, a jedynie spełniać podstawową funkcję, czyli umożliwiać krótszy lub dłuższy spoczynek. Nierzucająca się w oczy, dopasowana do ciała [WM-2] lepiej pozwala skupić uwagę na rozmowie. Jej cechy charakterystyczne to wygoda i czystość, a także stylistyczne dopasowanie do otoczenia.

Osoby, z którymi mieliśmy okazję porozmawiać, preferują ławki wykonane z drewna, ponieważ możliwość skorzystania z nich jest najmniej zależna od pogody – może poza sytuacją, kiedy są mokre od deszczu [WS-2] – w przeciwieństwie do nagrzewających się lub bardzo zimnych ławek betonowych, kamiennych czy metalowych. Wygląd ławki ma także wpływ na ogólny odbiór placu oraz zachęca (lub nie) do przebywania na nim. No nie wiem. Ale nawet takie zwykłe ławki myślę, że jeżeli są po prostu, są czyste, zadbane i w dobrym miejscu, to myślę, że nie ma problemu, […] nie odstraszają, żeby usiąść na nich [WM-2].

Zależy od ławek, tradycyjne ławki są ok, mają swój klimat, niekonwencjonalny nie zawsze jest dobry [WD-3].

Respondenci kilkakrotnie wspominali o wyprofilowanym oparciu oraz miękkim siedzisku. Mówiły o tym między innymi pani z Wiednia oraz młoda mama spotkane na pl. Mirowskim: Ja sobie wyobrażałabym, żeby ławka była trochę miękka albo dostosowana do krzyża… [WM-2].

Musiałaby być z miękką wyściółką… [WM-1].

Drugi typ oczekiwań związany jest z ławkami wyróżniającymi się, nietypowymi, interaktywnymi, stanowiącymi element charakterystyczny, nawiązującymi do tożsamości miejsca. Najciekawsza ławka to na pewno ta w parku Gaudiego w Barcelonie. No to ta forma to już w ogóle jest przepiękna i aż zachęca do tego, żeby tam usiąść [WS-2].

Kobieta z pl. Szembeka zapytana o nietypowe ławki odpowiedziała: O, to byłoby super. Bo tu nie ma nic ciekawego, a na takich ławkach można by posiedzieć i pogadać nawet o pogodzie [WS-1].

Z pozytywnym odbiorem respondentów spotkały się ławki stojące przed Muzeum POLIN, opisywali je jako wygodne, ich zainteresowanie budziła ławka-rzeźba stojąca wśród typowych ławek (porównaj ryc. 42 i 54).

Ławka na wzór pomnika, metalowa z deskami, musi zwracać uwagę i zachęcać, by na niej usiąść, jeśli ustawi się odpowiednie ławki, nie smutne i nudne, o zachęcającym kolorze czy kształcie, to zdecydowanie sprzyja to integracji [WD-3].

Warto też utożsamiać place z miejscami wokół nich – związaną z nimi instytucją, historią czy postacią. Dobrym rozwiązaniem mogłoby okazać się postawienie ławek z motywem muzycznym, inskrypcjami czy odciskami dłoni znanych muzyków. Nadaje to charakter otoczeniu, które wyróżnia się i staje się charakterystyczne na tle innych, zwykłych placów. Daje to również poczucie, że za projektem ławek stoją ludzie. Ławki takie jak na Starym Mieście, z muzyką, wydobyłyby potencjał tego miejsca. Właśnie coś oryginalnego takiego by się tu przydało. I trochę zieleni, żeby nie było tak łyso. Latem jeszcze jak te fontanny działają, ludzie by chętniej przychodzili [WS-6].

Ciekawym spostrzeżeniem podzieliła się z nami respondentka, która nawiązała do swoich obserwacji z zagranicy – w jednej z nadmorskich miejscowości widziała ławkę emitującą dźwięki otoczenia: szum morza, uderzenia fal oraz odgłosy zwierząt morskich:

To było naprawdę fajne. Można było usiąść… To była taka specjalna strefa zrobiona, że można było odpocząć, pooddychać i właśnie tam były takie różne dźwięki, że tak powiem – morza. To było coś cudownego, przyznam szczerze. To był super świetny pomysł. Każdy chciał tam usiąść, ta muzyka była bardzo delikatna – można było prowadzić jakąś tam rozmowę. Przede wszystkim te dźwięki nie były takie bardzo narzucające się, ale jednocześ-nie bardzo relaksujące [WM-1].

Jeden z respondentów, sześćdziesięciopięcioletni fan Legii Warszawa, opisał ławkę stojącą nieopodal pl. Mirowskiego, która jest częstym miejscem spotkań kibiców. Wyraził również życzenie, żeby ławka ta została udekorowana barwami tego klubu: Żeby tę ławkę umalowali na biało-zielono-czerwono – to tam, to bym już jej nie opuścił nigdy! [WM-4].

Postawienie ławki „ciągłej”, np. w formie murku, sprawiłoby, że potencjalni użytkownicy nie mieliby alternatywy i siadaliby obok siebie. Takie usytuowanie mogłoby prowokować do rozmów z inną osobą. Byłoby to miejsce swobodne, niezobowiązujące.

Dwóch respondentów zapytanych o swoje wymarzone ławki miejskie wskazało konkretne miejsce – ławkę stojącą na skwerze przy skrzyżowaniu ul. Ludnej i ul. Leona Kruczkowskiego (od listopada 2017 roku Zbigniewa Herberta): Idealna ławka, którą ja znam, jest bodajże na skwerze w parku niedaleko ulicy Ludnej i Kruczkowskiego. I tam jest taka żółta ławka w takiego rogala, w półokrąg, który wymusza kontakt. Jest też w miarę wygodna [WŻ-4] (ryc. 57).

Rozmówcy zwrócili uwagę na fakt, iż dzieci łatwo nawiązują ze sobą kontakty, mają dużo chęci i czasu na zabawę. Ciekawe i przyciągające uwagę miejsca oraz oryginalny kształt bądź kolor działają także na wyobraźnię ich opiekunów, wzbudzając zainteresowanie na dłużej niż często spotykane w miastach barwy szarości czy też najprostsze elementy.

Ryc. 57. Ławka przy skrzyżowaniu ulic Ludnej i Kruczkowskiego (obecnie Herberta), park Marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego (fot. Tomasz Kuran, 2011, źródło: http://varszavka.blogspot.com/2012/05/kolorowa-aweczka-na-powislu.html [dostęp: 12.02.2017])

Widząc nietypową ławkę, dzieci i dorośli pragną się do niej zbliżyć, wejść z nią w interakcję – jednym z przykładów może być ławka w kształcie książki, która wśród maluchów wzbudzała największe zainteresowanie. Szybko nawiązywały kontakt oraz bawiły się z innymi dziećmi, również zaintrygowanymi interesującą formą miejsca do siedzenia.

Respondenci zauważyli, że dzieci często szybciej niż dorośli nabierają zaufania i potrzebują spędzać czas z innymi. Warto więc byłoby uatrakcyjnić place oraz ławki z uwzględnieniem potrzeb najmłodszych. W przyszłości mogłoby się to stać zalążkiem integracji również ich opiekunów. Wspólnie pilnując swoich pociech, dorośli mogliby wymieniać się doświadczeniami i nawiązywać nowe znajomości, tak samo jak ich dzieci we wspólnej zabawie. Dopasowanie funkcjonalności placu do dzieci, które często na nim przebywają, było istotne dla respondentki z pl. Szembeka.

Może dodałabym do ławki jakieś elementy dla dzieci. Żeby miały coś więcej do zabawy [WS-7].

2.4. Tematy dodatkowe

Jednym z naszych respondentów okazała się osoba niewidoma – student jednej z warszawskich uczelni. Badany samodzielnie opracował metodę odnajdywania ławek i wyraził zadowolenie z obecnego stanu rzeczy. Jego zdaniem dodatkowe oznaczenie ławek miejskich, dostosowane do osób niewidomych, byłoby bezcelowe, ponieważ ławki podchodzą same pod laskę, same się znajdują [WP-4].

Respondent wyjątkowo rzadko korzysta z ławek – tłumaczy to brakiem wiedzy na temat tego, w jakim są stanie, co przekłada się na możliwość nieświadomego pobrudzenia odzieży. Biała laska skłania ludzi do pomocy, dlatego naszemu rozmówcy często zdarza się zawierać przypadkowe znajomości – niejednokrotnie nawiązywał rozmowę z obcymi osobami siedzącymi obok na ławce. Ławka jest więc według niego miejscem, za pomocą którego można poznać nowych ludzi. Respondent podzielił się też ciekawą myślą, że w takim mieście jak Warszawa ławki mogą zwolnić tempo życia, skłonić do refleksji [WP-4].

Według respondenta najbardziej funkcjonalną i optymalną pod względem wielkości ławką jest taka, na której zmieści się typowa rodzina, składająca się z czterech osób [WP-4]. Ławka idealna wykonana jest z drewna, posiada metalowe poręcze oraz oparcie tworzące z siedziskiem wklęsłość. Wymarzona ławka powinna mieć również po swojej jednej stronie kosz na śmieci. Dla tego respondenta ławki powinny być zwrócone zarówno na ulicę, jak i na plac – tak, aby w zależności od formy placu, przechodnie mieli wybór widoku.

Ciekawym tematem, który inicjowali w rozmowach sami badani, była kwestia ławek miejskich zaobserwowanych za granicą. Wątek ten wprowadziły dwie kobiety – jedna z nich mieszka w Austrii od wielu lat [WM-2], druga z kolei jest młodą mamą i dużo podróżuje po Europie [WM-1]. Obie respondentki opowiedziały o ławkach stojących w Wiedniu.

Pierwsza z nich – mieszkająca od wielu lat w stolicy Austrii – wypowiedziała się o tamtejszych ławkach w sposób krytyczny. Stwierdziła, że nietypowy kształt oraz sposób ustawienia ławek miejskich utrudniają komunikację między ludźmi:

Nie wiem, komu do głowy przyszło, że zbuduje się ławki takie jak w tramwaju. To znaczy… Tu jest ławka jedna, a plecami do tego jest prawie że przyspajana druga ławka. I teraz ludzie siadają i stukają się głowami nawzajem, dlatego że one są jakoś niewymierne. Jeżeli ktoś klapnie, prawda, jeżeli głowę przełoży czy komórkę podniesie do ucha i tak dalej, to murowane, że sąsiada z tyłu siedzącego stuknie w głowę. I w zależności od nastroju albo się skończy na słowie „przepraszam”, albo na wzajemnym – że tak powiem – wrogim nastawieniu do sąsiada. Także komunikacji nie ma. Jest jedynie komunikacja pozioma, natomiast vis à vis – czegoś takiego nie ma [WM-2].

Pani mieszkająca w Wiedniu poruszyła również kwestię tego, w jaki sposób austriaccy urzędnicy próbowali rozwiązać problem ludzi bezdomnych śpiących na ławkach. W tym celu – jak twierdzi nasza respondentka – dobudowano do ławek metalowe pręty, które dzieliły siedzisko na miejsca jednoosobowe:

Spotkałam się z takim problemem, który został też nagłośniony przez prasę, że władze miasta postanowiły zwalczać bezdomność osób śpiących na ławkach nie poprzez rozbudowę kwater i tak dalej, czy domów dziennej opieki, ale poprzez budowanie… To dla mnie był paradoks, ja byłam zła… ja nie lubię, jak człowiek leży na ławce, bo jest to dowód dla mnie w większości wypadków bezradności społeczeństwa i polityki wobec problemu bezdomności. Natomiast po to, żeby zapobiec temu – zwłaszcza w zimie – spaniu na tych ławkach zbudowano pod dziwnym pretekstem takie powiedzmy… W odległości, tak jak gdyby miały być podzielone na jednoosobowe siedzenia pręty z metalu, wystające [WM-2].

Zdaniem respondentki jedyne pozytywne przykłady ławek miejskich w Wiedniu można znaleźć w parkach.

Odmiennego zdania była nasza druga rozmówczyni [WM-1], czyli dużo podróżująca młoda mama, która opisywała wiedeńskie ławki miejskie z większą aprobatą. Również mówiła o ławkach mających niekonwencjo-nalne formy – w jej odczuciu były one zachętą do nawiązania kontaktu między ludźmi: One były super, można było usiąść z różnych stron, z różnych stron widziało się ludzi. […] Wszyscy chcieli spróbować, każdy się zastanawiał – czy to jest ławka, jak na tym usiąść… One miały różne kształty, były leżące, były nachylone. Każdy chciał usiąść, zobaczyć, zrobić sobie zdjęcie, a przy okazji każdy na ten temat rozmawiał – jak tu usiąść.

Zdaniem młodej mamy podobne ławki powinny zostać postawione w Warszawie, a konkretnie:

W takiej przestrzeni jak Krakowskie Przedmieście. Właśnie takie ławki, które są dłuższe, które są zachętą do spędzenia tam czasu. Fajnie, żeby ławki miały jakiś fantazyjny kształt. Może, żeby były one sezonowe? Nie musi być koniecznie coś stałego, coś drogiego. Fajne widziałam takie opcje plastikowych, w różnych kształtach […] Ustawienie czegoś takiego na Krakowskim Przedmieściu w paru miejscach, czegoś niekonwencjonalnego, byłoby bardzo fajne. Tak jak teraz ludzie fotografują się w bombkach albo w czymś takim… To byłoby coś ekstra [WM-1].

Kolejną interesującą kwestią była ciągłość miejsc przeznaczonych do siedzenia. Młoda mama zauważyła, że w Berlinie dużą popularnością wśród ludzi cieszyły się te miejsca, które nie były ograniczone przestrzennie – nie miały określonego początku ani końca. Respondentka wspominała o takich elementach miejskich, których podstawowa funkcja niekoniecznie musi kojarzyć się z siedzeniem:

Mi brakuje chyba najbardziej w Warszawie takiej przestrzeni, która byłaby niezobowiązująca do siedzenia. Mieszkałam kilka lat w Berlinie i tam była taka przestrzeń do siedzenia, bardzo często była wygospodarowana albo wzdłuż rzeki, albo w parku – powiedzmy jakiś murek… No takie miejsce, które powiedzmy ma pewną ciągłość. To było naprawdę fajne i mnóstwo ludzi tam się spotykało. A tak się zastanawiam – może to wynika też z tego, że tam można pić alkohol… To było bardzo fajne, że ta ławka nie była taką przestrzenią wyrwaną, tylko ona miała taką ciągłość. I to myślę, że bardzo by sprzyjało rozpoczęciu konwersacji. Żeby ta ławka nie miała początku i końca takiego oczywistego. Bo tutaj nie ma tej alternatywy i można obok siebie usiąść łatwiej [WM-1].

Z drugiej jednak strony zauważyła, że ludzie w Berlinie zagadują do siebie dużo częściej niż w Warszawie. Kobieta stwierdziła, że być może z tego powodu ławki berlińskie wydają się mieć większy potencjał integracyjny:

Po prostu nie ma tam takiego napięcia, ludzie są bardziej wyluzowani, po prostu chcą miło spędzić czas i wiedzą, że będą mogli to zrobić dzięki porozmawianiu, luźnej atmosferze, pośmianiu się. I to tam się bardzo sprawdza. Tam naprawdę można wyjść na miasto o każdej porze i zazwyczaj ktoś albo do ciebie zagada, albo z kimś można porozmawiać [WM-1].

VII. WNIOSKI

- Potencjał więziotwórczy ławek dotyczy wygodnego korzystania z nich przez osoby, które się znają, oraz zachęty do nawiązywania kontaktów między nieznajomymi.

- Integracja na ławce zależy przede wszystkim od nastawienia siedzących na niej osób – czy życzą sobie spędzić czas w samotności, czy też w towarzystwie (osób sobie znanych lub nie). W zależności od tak określonych włas-nych potrzeb i preferencji wybierają ławki o odpowiedniej formie oraz lokalizacji, które pozwolą na nawiązanie rozmowy lub jej uniknięcie. Dla osoby chętnej do poznania nowych ludzi każda ławka jest dobrym miejscem na nawiązanie znajomości. Dla osoby, która ma ochotę na samotność, atrakcyjne jest siedzisko umiejscowione w spokojnym zakątku. Ważna jest możliwość dokonania wyboru przez potencjalnego użytkownika – place powinny być pod tym kątem wyposażone zarówno w ławki zgrupowane, jak i pojedyncze.

- Nietypowe, intrygujące ławki, np. długie, o fantazyjnych kształtach, kolorowe, z interesującym detalem, mogą zachęcać do nawiązywania przypadkowej konwersacji.

- W kontekście potencjału więziotwórczego lokalizacja ławek względem siebie jest dla respondentów istotna, preferowane są długie formy do siedzenia, ławki na planie koła, ławki ustawione równolegle lub tak, by twarze siedzących były skierowane do środka.

- Ponieważ najchętniej z obcymi osobami integrują się dzieci i osoby starsze, należy pamiętać o uwzględnieniu potrzeb obydwu tych grup. Interesującą propozycją jest traktowanie ławek jako elementów do zabawy dla dzieci – alternatywnych form wyposażenia, które mogą pobudzać dziecięcą kreatywność.

- Do zaistnienia integracji na/przy ławce wymagane jest zatrzymanie się na chwilę przynajmniej dwójki osób. Potencjalny użytkownik musi ocenić pozytywnie czystość i wygodę siedziska, żeby w ogóle z niego skorzystać. Najczęściej wymienianymi elementami szeroko pojmowanego komfortu siedzenia są: możliwość oparcia pleców, profilowanie oraz drewno jako materiał, z którego jest wykonane siedzisko. Warto zaznaczyć, że rozmówcy byli jednomyślni w kwestii zabrudzeń ławek (np. ptasich odchodów), traktując je jako coś niepożądanego i zdecydowanie zniechęcającego do korzystania z ławki. Respondenci wspominali także o tym, że ławka powinna być „wandaloodporna”.

- Korzystanie z ławek często zależy także od tego, jaki obiekt znajduje się w pobliżu (plac zabaw, muzeum, akademik, osiedle etc.), a także od możliwości wynikających z ich użycia (spacery z psem, spędzanie czasu z dziećmi, inne). Forma i funkcja ławek oraz innych miejsc do siedzenia powinny być dopasowane do charakteru terenu oraz oczekiwań użytkowników.

- Ważnym czynnikiem wpływającym na wybór miejsca do siedzenia jest jego otoczenie w postaci: roślinności (respondenci chętniej udają się w miejsca, gdzie występuje zieleń), oświetlenia zapewniającego poczucie bezpieczeństwa oraz odgrodzenia od hałasu, zgiełku, przemieszczających się ścieżką lub chodnikiem ludzi oraz samochodów na jezdni (zależnie od usytuowania ławki).

- Ustawienie ławek dopasowanych formą, funkcją, wartościami symbolicznymi oraz lokalizacją do potrzeb wszystkich użytkowników przestrzeni publicznej może wpłynąć na zwolnienie tempa życia w mieście.

- Opinie na temat dodatkowych elementów wyposażenia koncentrują się wokół dystansu dzielącego ławkę i kosz na śmieci – osobom palącym zależy, aby kosze znajdowały się w zasięgu ręki, natomiast osoby niepalące potrzebują takich koszy, które są umieszczone w zasięgu wzroku, lecz nie węchu.

[1] http://www.architecturendesign.net/creative-public-benches/ [dostęp: 8.11.2016].

[2] http://designextent.com/pawel-grobelny-przestrzen-publiczna/ [dostęp: 20.11.2016].

[3] http://sztuka-krajobrazu.pl/418/slajdy/przestrzen-publiczna-ndash-mala-architektura#hot [dostęp: 20.11.2016].

[4] http://zom.waw.pl/aktualnosci/kulturalna-architektura [dostęp: 8.11.2016].

[5] http://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/1,34889,11972681,Miezaki_nowa_miejska_atrakcja_Czy_odniesie_sukces_.html [dostęp: 12.11.2016].

[6] http://www.architecturendesign.net/creative-public-benches/ [dostęp: 8.11.2016].

[7] http://www.citymetric.com/horizons/park-bench-powerful-symbol-debate-people-friendly-spaces-392 [dostęp: 27.11.2016].

[8] http://sztuka-krajobrazu.pl/1904/artykul/modernizacja-placu-w-centrum-miasta [dostęp: 27.11.2016].

[9] [1] http://zom.waw.pl/aktualnosci/niemal-150-nowych-lawek-w-warszawie; [2] http://zom.waw.pl/aktualnosci/jeszcze-wiecej-lawek; [3] http://www.zom.waw.pl/aktualnosci/partycypacyjne-lawki-przy-deotymy [dostęp: 27.11.2016].

[10] http://inicjatywa.um.warszawa.pl/aktualnosci/wydarzenia/upi-kszanie-oleandr-w [dostęp: 27.11.2016].

Perspektywa druga: otoczenie ławki a chęć korzystania z niej

I. PROBLEM BADAWCZY

Postanowiliśmy zbadać także wpływ najbliższego otoczenia na sposób użytkowania ławek w mieście. W tym celu podjęliśmy się określenia specyfiki badanych miejsc, rozmieszczenia w nich ławek, ich liczebności, formy oraz sposobu korzystania z siedzisk. Zbadaliśmy również stosunek respondentów do analizowanych miejsc, a także kierunek oraz charakter pożądanych zmian dotyczących przede wszystkim miejsc do siedzenia. Nasze główne pytanie badawcze brzmi: jaka przestrzeń publiczna sprzyja korzystaniu ze znajdujących się tam ławek?

II. PRZEGLĄD LITERATURY

Place miejskie obecnie przeżywają swój renesans, gdyż przestają pełnić funkcje jedynie tranzytowe, stając się również miejscem spotkań, rozrywki oraz odpoczynku[1]. Przy projektowaniu przyjaznych przestrzeni miejskich zwraca się uwagę na kilka istotnych aspektów[2]:

- Otwartość/dostępność – przyjazna przestrzeń powinna być ogólnie dostępna i dostosowana do potrzeb zarówno osób z niepełnosprawnościami, rodziców z dziećmi, jak i osób starszych. Odnośnie do tej ostatniej grupy należy wspomnieć o „Badaniu jakości życia mieszkańców warszawskich dzielnic”, w którym 38 procent osób powyżej 60. roku życia wskazało, że w ich dzielnicy jest za mało ławek (dane dla wszystkich dzielnic)[3].

- Funkcjonalność – przestrzeń miejska powinna zapewniać możliwość odpoczynku, rozrywki, jak również aktywności fizycznej. Jak zaznacza ekspertka z Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej Justyna Zdunek-Wielgołaska: różnorodność daje duże szanse powodzenia[4]. Nie mniej istotne są także elementy wyposażenia placu, czyli meble miejskie zaprojektowane w taki sposób, by ich przystępne formy odpowiadały potrzebom możliwie szerokiego spektrum użytkowników.

- Estetyka – odnosi się to zarówno do samego otoczenia, jak i elementów wyposażenia przestrzeni miejskiej, które, poza funkcją użytkową, powinny swoją estetyką zachęcać do skorzystania z nich.

- Bezpieczeństwo – w przypadku projektowania miejskich przestrzeni czy rozwiązań infrastrukturalnych (place zabaw, siłownie plenerowe, inne miejsca mające integrować i aktywizować mieszkańców) istotne jest zaproponowanie rozwiązań zapewniających poczucie bezpieczeństwa oraz wygodę użytkownikom placu.

- Zrównoważony transport – unijne rozwiązania dotyczące kierunku rozwoju miast zmierzają w stronę ograniczenia ruchu samochodowego w ich centrach[5]. W „Badaniu jakości życia mieszkańców warszawskich dzielnic” spytano respondentów, w jakim stopniu dany aspekt otoczenia stanowi problem lub nie. Najbardziej problematyczne kwestie według mieszkańców Warszawy to korki uliczne (34 procent wskazań), hałas (30 procent wskazań), zanieczyszczenie powietrza (18 procent wskazań), brak czystości i porządku oraz zaniedbana zieleń (po 14 procent wskazań)[6]. Dane te wskazują, że na jakość przestrzeni publicznej wpływa nie tylko dobrze zaprojektowana przestrzeń, ale także jakość powietrza, zapewnienie porządku wokół i zadbana zieleń, która zachęca do przebywania w tej przestrzeni.

Odpowiednio dobrane elementy małej architektury mogą nie tylko poprawić estetykę i funkcjonalność danej przestrzeni, ale również podkreślić jej lokalny charakter, łącząc stronę użytkową z walorami estetycznymi. Ciekawym przykładem są inicjatywy mające na celu stworzenie przyjaznych przestrzeni miejskich, w których zwraca się uwagę zarówno na charakter miejsca, jak i znajdujące się tam ławki, które go współtworzą. Warto w tym miejscu przytoczyć modyfikacje pl. Grzybowskiego na przestrzeni ostatniej dekady. W 2007 roku polska artystka Joanna Rajkowska stworzyła tam instalację pt. Dotleniacz, która spotkała się z pozytywnym odbiorem. Gdy instalację usunięto, Urząd m.st. Warszawy rozpisał konkurs na modernizację tego miejsca[7], zaznaczając w warunkach konieczność uwzględnienia zbiornika wodnego w przestrzeni placu. Tego typu inicjatywa zwraca uwagę na fakt, że w przestrzeni miejskiej potrzebne są miejsca wielofunkcyjne, gdzie można spędzić czas zarówno indywidualnie, jak i w większym gronie. W związku z tym ważną wytyczną dla projektantów jest aranżowanie otoczenia dającego takie możliwości. W kontekście aranżacji miejskich przestrzeni zwraca się uwagę nie tylko na specyfikę danego miejsca, ale także na funkcjonalność znajdujących się tam mebli miejskich.

III. PRZEDMIOT BADAŃ

Przedmiotem badań były: sposób zagospodarowania oraz wyposażenie analizowanych przestrzeni w kontekście występowania miejskich ławek.

IV. POLE BADAŃ

Badaniem objęte zostały przestrzenie o charakterze tranzytowym oraz przestrzenie mające potencjał jako miejsca spotkań. Kryteria wyboru pól badawczych obejmowały różnorodność zagospodarowania oraz funkcjonowania danego terenu. Stąd wybór bardzo uczęszczanego pasażu Stefana Wiecheckiego „Wiecha” (dzielnica Śródmieście), pl. Bankowego (dzielnica Śródmieście), pl. Gabriela Narutowicza (dzielnica Ochota), jak również niewielkiego skweru Reduty Kaliskiej (dzielnica Ochota).

PASAŻ STEFANA WIECHECKIEGO „WIECHA”

Pasaż Stefana Wiecheckiego „Wiecha” mieści się w centrum Warszawy, za trzema domami towarowymi Wars-Sawa-Junior. Biegnie od Rotundy PKO do ul. Henryka Sienkiewicza, przecinając ulice Chmielną i Złotą. Powstał w latach 1963–1969. W 2006 roku został wyremontowany – zmieniono elewacje budynków, nawierzchnię, wprowadzono roślinność oraz elementy małej architektury.

Najbliższe otoczenie pasażu stanowią Pałac Kultury i Nauki, pl. Defilad oraz fragment ul. Chmielnej będący popularnym deptakiem. W sąsiedztwie pasażu „Wiecha” zlokalizowane są liczne punkty gastronomiczne, handlowo-usługowe oraz obiekty o charakterze kulturalnym: kina, teatry, muzea, Filharmonia Narodowa. Jest to miejsce uczęszczane przez wiele osób, zarówno mieszkających w Warszawie, jak i przyjezdnych.

Ryc. 58. Pasaż „Wiecha” (opracowanie własne na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

PLAC BANKOWY

Plac Bankowy jest położony w dzielnicy Śródmieście pomiędzy Al. „Solidarności”, ul. Marszałkowską i wylotami ulic Senatorskiej i Elektoralnej. Jest jednym z głównych placów Warszawy, tworzy ważny węzeł przesiadkowy i komunikacyjny. W związku z przebiegającymi przezeń ciągami komunikacyjnymi natężenie ruchu samochodowego oraz transportu publicznego jest w tym miejscu bardzo duże. Obserwując wschodnią część placu, można zauważyć: 1) osoby udające się do lokalu handlowo-usługowego, 2) osoby oczekujące na przystanku oraz 3) osoby zmierzające od i do przejścia podziemnego (metra). Największe natężenie ruchu obserwowane jest pod Błękitnym Wieżowcem, przy wejściu do metra (północno-wschodnia część placu).

Ryc. 59. Plac Bankowy (opracowanie własne na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

PLAC GABRIELA NARUTOWICZA

Plac Gabriela Narutowicza znajduje się w dzielnicy Ochota, u zbiegu ulic Filtrowej i Grójeckiej, jak również mniejszych: Uniwersyteckiej, Słupeckiej i Barskiej. Leży między pl. Artura Zawiszy a skrzyżowaniem ul. Grójeckiej i ul. Wawelskiej. Na placu jest zlokalizowana pętla tramwajowa.

Ryc. 60. Plac Narutowicza (opracowanie własne na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Plac stanowi ważne miejsce dla mieszkańców Ochoty. W pobliżu znajdują się punkty gastronomiczne oraz handlowo-usługowe, niedaleko jest Urząd Dzielnicy. Otoczenie placu stanowią budynki mieszkalne (w tym akademiki) oraz kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

Elementem charakterystycznym placu jest budynek zwany potocznie „grzybkiem”, w którym mieści się pizzeria, a którego forma, zdaniem respondentów, nie jest dopasowana do otoczenia. Na placu stoi także pomnik Gabriela Narutowicza.

SKWER REDUTY KALISKIEJ

Skwer Reduty Kaliskiej jest zlokalizowany niedaleko pl. Narutowicza, bliżej skrzyżowania ul. Grójeckiej z ul. Wawelską. Został oficjalnie otwarty 11 sierpnia 2009 roku, upamiętnia Powstańców Warszawskich walczących na tym terenie.

Ryc. 61. Skwer Reduty Kaliskiej (opracowanie własne na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

V. METODYKA

Przyjęta metodyka została opisana w rozdziale „Nota metodologiczna”. Wzór kwestionariusza znajduje się w Załączniku 2. Scenariusz wywiadu: „Otoczenie ławki a chęć korzystania z niej”.

Przeprowadziliśmy 18 wywiadów, wśród naszych rozmówców znalazło się: 10 kobiet w wieku od 23 do 50 lat oraz 8 mężczyzn w wieku od 23 do 60 lat, spotkanych w 4 lokalizacjach: pl. Bankowy (5 wywiadów: 3 kobiety i 2 mężczyzn w wieku 23–24 lata), pasaż „Wiecha” (5 wywiadów: 3 kobiety i 2 mężczyzn w wieku 23 lat), pl. Narutowicza (4 wywiady: kobieta w wieku 25 lat i 3 mężczyzn w wieku 25, 26 i 44 lat) oraz skwer Reduty Kaliskiej (4 wywiady: 3 kobiety w wieku 37, 52 i 63 lat oraz mężczyzna w wieku 25 lat).

Scenariusz wywiadu podzielony został na części. Pierwsza z nich dotyczyła opinii na temat samego placu: estetyki, otoczenia, wyglądu i wykonywanych na nim działań. Druga część poświęcona była ławce miejskiej: jej formie, atrakcyjności i sposobie korzystania z niej. Poruszane były też takie kwestie, jak: sposób spędzania czasu na ławkach, odległość ławek od miejsc usługowych, preferowane dodatkowe wyposażenie przy ławkach oraz charakterystyka ławki idealnej (zob. Załącznik 2). W celu lepszego przedstawienia możliwych ustawień ławek względem siebie (oraz wynikających z tego potencjalnych relacji międzyludzkich) podczas wywiadów przeprowadzonych na pl. Narutowicza i skwerze Reduty Kaliskiej użyto schematu (ryc. 62).

Ryc. 62. Potencjalne możliwe interakcje między ludźmi siadającymi na ławkach ustawionych w różny sposób (opracowanie własne: Maja Skibińska, na podstawie badań Edwarda Halla). Oznaczenia: A – mała szansa na rozmowę; B – najmniejsza szansa na rozmowę, trudno rozmawiać, siedząc tyłem; C – mała szansa na rozmowę, złamanie bezpiecznego dystansu, obce osoby są zbyt blisko siebie; D – mała szansa na rozmowę, dystans, ustawienie sprzyjające konfrontacji, a nie przyjacielskiej wymianie zdań; E – duża szansa na rozmowę, w tym przypadku ludzie najczęściej zaczynają rozmawiać

Podczas przeprowadzania wywiadów napotkaliśmy pewne trudności. Osoby, które przebywały na placach, były „w drodze” – spieszyły się na autobus czy umówione spotkanie. W takich przypadkach przeprowadzenie wywiadu było niemożliwe, gdyż przechodnie nie mogli poświęcić nam nawet kilku minut. Ciągły pośpiech oraz hałas panujący wokół były czynnikami przeszkadzającymi w rozmowie. Ponadto badania znacząco utrudniała nam pogoda. Okres jesienno-zimowy, a co za tym idzie ogromna ilość opadów (deszczu czy śniegu) oraz mróz, sprawiały, że osoby będące na placach nie tylko nie korzystały ze znajdujących się tam ławek, ale też w dużej mierze nie chciały z nami rozmawiać (część z nich unikała kontaktu wzrokowego, przyspieszała kroku lub twierdziła, że się spieszy, kiedy pytaliśmy o zgodę na udział w badaniu). Z częścią osób, które wyraziły zgodę na rozmowę, wywiad przeprowadzono w kawiarni lub w mieszkaniu respondenta. Rozmówców poszukiwaliśmy również w blokach mieszkalnych położonych w sąsiedztwie badanych lokalizacji i umawialiśmy się telefonicznie na wywiad w dogodnym terminie.

Każdemu z respondentów został przypisany kod według następującego schematu:

KB – respondenci z pl. Bankowego

KN – respondenci z pl. Narutowicza

KS – respondenci ze skweru Reduty Kaliskiej

KW – respondenci z pasażu „Wiecha”

Na przykład przypis [KB-2] przy przytoczonym kursywą cytacie z wywiadu oznacza, że wywiad został przeprowadzony z osobą przebywającą w tym czasie na pl. Bankowym. Cyfra przy skrócie oznacza kolejny (tutaj: drugi) wywiad przeprowadzony w danej lokalizacji.

VI. WYNIKI BADAŃ

Część 1. Zagospodarowanie przestrzeni badawczych

PASAŻ STEFANA WIECHECKIEGO „WIECHA”

Będąc na pasażu, nietrudno zauważyć, iż zawsze jest tam mnóstwo ludzi. Każdy dokądś się śpieszy, sam lub w towarzystwie. Z powodu dużej liczby mieszczących się tutaj pubów i restauracji w okolicy o każdej porze dnia i nocy można spotkać przechodniów – zarówno mieszkańców Warszawy, jak i turystów: Uważam, że jest bardzo fajnym miejscem. Można stamtąd przejechać w wiele miejsc, więc często jest miejscem, w którym się czeka na jakiś autobus, tramwaj przy okazji, albo jest też miejscem, w którym można iść do kina albo do jakiegoś sklepu [KW-4]. Beton, hałas i pośpiech raczej nie zachęcają do spędzania w przestrzeni pasażu „Wiecha” długich chwil. Może być postrzegany jako miejsce zarówno modne, jak i praktyczne, służące przede wszystkim jako obszar przechodni w drodze do kina, restauracji czy kawiarni. Pasaż pełni funkcję miejsca zbiórek. Jak podkreślali badani, jest on na tyle rozpoznawalny, a jego lokalizacja dogodna, iż właśnie tam umawiają się ze znajomymi, aby po zjawieniu się wszystkich ruszyć gdzieś dalej. Główne aktywności na pasażu to przechodzenie lub czekanie. Plac ma raczej pełnić dla mnie funkcję praktyczną […] Tego rodzaju miejsce jest pewnym punktem spotkania, ale takim, z którego ludzie, jak się spotkają, raczej idą gdzieś dalej wspólnie, więc nie wiem, czy ma się coś podobać w tym placu [KW-5].

Ryc. 63. Pasaż „Wiecha” (fot. Kamila Molga)

Można powiedzieć, że stanowi on charakterystyczny punkt na mapie miasta, przez który przechodzą tłumy: Jest on praktyczny, ma kilka takich specyficznych punktów, przy których można się spotkać [KW-5].

Co innego ul. Chmielna, która jest postrzegana jako ładny deptak do spacerów. Jak wspominali sami badani – na pewno chętniej przysiedliby na ławce na ul. Chmielnej (ryc. 69) niż na pasażu „Wiecha” (ryc. 63 oraz 68).

PLAC BANKOWY

Plac jest postrzegany przez respondentów przede wszystkim jako punkt tranzytowy i węzeł komunikacyjny. To zarówno miejsce, przez które zwykle się przechodzi, żeby udać się do pobliskiego lokalu handlowo-usługowego, jak i przystanek na trasie do innej części miasta. Respondenci zwracali uwagę na stosunkowo mało zieleni oraz na panujący hałas związany z nieustannym ruchem samochodowym. Cenili sobie za to bliskość Ogrodu Saskiego i skweru przy kinie Muranów, które stanowią strefy sprzyjające odpoczynkowi dzięki wyciszaniu hałasów generowanych przez ruch uliczny: To jest miejsce spotkań, tam ludzie siedzą często i czekają na znajomych albo jak idą do kina. No właśnie to jest fajne, że tam można sobie usiąść, bo jest ta fontanna, więc tam dzieciaki latają, ludzie z dziećmi […] w ogóle jest to miejsce bezpieczne, te całe okolice pl. Bankowego, dlatego że jest metro, że jest komenda policji obok […] jest to metro, więc tam jest dużo kamer [KB-4].

Ryc. 64. Plac Bankowy (fot. Beata Tomczak)

Plac stanowi dla respondentów dogodne miejsce zbiórki ze względu na to, że jest dobrze skomunikowany, można do niego dogodnie dojechać z każdej części miasta. Jeśli chodzi o estetykę, pl. Bankowy jest dla respondentów miejscem szarym, zabudowanym – jego większą część zajmują pętla autobusowa oraz parking usytuowany naprzeciwko Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego. Na uwagę zasługuje wskazany przez jednego z respondentów [KB-9] brak wielkoformatowych reklam oraz billboardów na budynkach, co jest zaletą tej części miasta w porównaniu do centrum.

PLAC GABRIELA NARUTOWICZA

Ocena tego miejsca jest zróżnicowana, choć przeważają opinie pozytywne. Jednakże plac nie jest miejscem, gdzie badani chcieliby spędzać czas w celach rekreacyjnych – mężczyzna [KN-4] stwierdził: [plac] pasuje tu, gdzie jest, ale nie planuję tam spędzać czasu (ten sam respondent uważał, że pl. Narutowicza spełnia rolę punktu orientacyjnego). U innego badanego [KN-2] pozytywny stosunek wynikał z sentymentu, poczucia więzi i przyzwyczajenia do miejsca, gdzie mieszkał i się wychował.

Część respondentów nie czuła się na placu bezpiecznie [KN-1 i KN-3]. Zwracali oni także uwagę na problem hałasu powiązany z układem arterii czy gąszczem torów tramwajowych [KN-3 i KN-4], małą ilością zieleni na placu [KN-1 i KN-2]. Kobieta [KN-1] i mężczyzna [KN-4] niezależnie od siebie wspomnieli także o złym stanie chodnika w tej przestrzeni.

Ryc. 65. Plac Narutowicza (fot. Konrad Gałuszko)

Jeden z mężczyzn [KN-3] za czynnik zniechęcający uznał ład architektoniczny placu. Natomiast dwaj respondenci stwierdzili, że lubią plac za architekturę sprzed II wojny światowej, która otacza to miejsce [KN-2 i KN-4]. Badani zgodzili się natomiast, że położony na środku placu „grzybek” (ryc. 65) obniża jego walory estetyczne.

Zapytano również badanych o lokale, punkty usługowe oraz obiekty użyteczności publicznej, znajdujące się zarówno na placu, jak i w jego pobliżu. Mężczyzna [KN-4] nie miał preferencji dotyczących lokali – wystarczały mu te, które są. Inny mężczyzna [KN-3] stwierdził, że nie zwraca uwagi na same lokale, ale docenia obecność biletomatu oraz przystanków tramwajowych. Korzysta z restauracji i kawiarni leżących blisko badanego miejsca i uważa je za istotne. Kobieta [KN-1] wspomniała, że kawiarni oraz drobnych restauracji jest pod dostatkiem, a przechodnie wybierają je często przez warunki pogodowe, jak też nieatrakcyjność placu. Odniosła się również inaczej do tzw. grzybka, który jej zdaniem wygląda zachęcająco.

SKWER REDUTY KALISKIEJ

Liczba pozytywnych i negatywnych opinii respondentów na temat skweru była podobna. Z pozytywną oceną miejsca nie wiąże się jednak ochota na spędzanie tam czasu. Respondentka [KS-3] na postawione pytanie (Czy lubi Pani to miejsce?) odpowiedziała: nie powiem, że nie [lubię skweru] – w sumie tak. Doceniła drobną zieleń w pobliżu oraz odgrodzenie od hałaśliwej ulicy. Następnie jednak dodała, że bliskość ruchliwej arterii przeszkadza – nie jest to miejsce, do którego się idzie docelowo. Mężczyzna [KS-4] stwierdził, że zdecydowanie lubi skwer, szczególnie za jego walory wizualne, estetykę i symbolikę. Zachęca go bliskość starych kamienic, niedalekie położenie od jego miejsca zamieszkania, połączenie zieleni z ceglaną stylistyką. Jego zdaniem to miejsce proste, z gustem. Niemniej wspomniał również o natężeniu hałasu (relatywnie w centrum miasta; jeśli chciałbym odetchnąć w dniu, to nie mógłbym), ale też o braku dodatkowych atrakcji. Wszyscy respondenci rzadko spędzali czas w tym miejscu – tak rekreacyjnie, jak i tranzytowo. Jako główne przyczyny tego faktu wymieniali: zły stan utrzymania skweru, obecność bezdomnych oraz pijących, duży hałas. Jedna z kobiet [KS-2] zwróciła także uwagę na psie odchody, co skomentowała następująco: tak jakby się ktoś na grób załatwił. Dodatkowo, według niej tematyka wojenna również wpływa negatywnie na odbiór tej przestrzeni.

Ryc. 66. Skwer Reduty Kaliskiej. Po prawej ul. Grójecka z pl. Narutowicza w tle, po lewej – ul. Kaliska (fot. Konrad Gałuszko)

Część 2. Ławki w przestrzeniach badawczych

PASAŻ STEFANA WIECHECKIEGO „WIECHA”

Wszystkie ławki zlokalizowane w pasażu są drewniane, część posiada oparcia. Znajdziemy je w dwóch miejscach. Pierwsze stanowi skupisko przy sklepie Biedronka (ul. Chmielna 36) składające się z kilkanastu ławek stojących albo obok siebie, albo ustawionych w okrąg. Drugim miejscem jest przestrzeń przed kinem Atlantic oraz znajdującą się obok apteką, gdzie stoi kilka ławek z oparciami.

Ławka jest dla badanych ułatwieniem, kiedy muszą dłuższą chwilę poczekać na znajomych – stanowi punkt oczekiwania przed wyruszeniem w dalszą drogę. Na pytanie o spędzanie na niej czasu respondenci udzielali głównie odpowiedzi: tak, ale nie było to głównym sensem pobytu tam. Raczej […] to w parkach, można się zrelaksować w parkach. […] w takich miejscach to się zwykle czeka na coś, na kogoś, albo w ramach odpoczynku [KW-4].

Młodzi respondenci (przed 30. rokiem życia) wymieniali jako atrakcyjne do siedzenia wszelkie alternatywne formy, np. murki, schody. Jedna z respondentek podkreślała zalety takiego usytuowania ławek, które pozwalało schronić się na nich w czasie deszczu – jako rozwiązanie zaproponowała ławki z zadaszeniem. Takie obiekty były np. elementem kampanii społecznej dedykowanej osobom bezdomnym, która miała miejsce w roku 2013 w Kanadzie[8].

Ryc. 67. Lokalizacja ławek na placyku przed sklepem Biedronka – pasaż „Wiecha” (opracowanie własne: Kamila Molga na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Ryc. 68. Ławki i murki do siedzenia – pasaż „Wiecha” (fot. Kamila Molga)

Ryc. 69. Ławki przy ul. Chmielnej (fot. Kamila Molga)

Zdecydowanie lepiej oceniane przez respondentów są, stojące nieopodal, ławki przy ul. Chmielnej. Ich kształt, lokalizacja, usytuowanie oraz alternatywne możliwości siadania (murki z siedziskami) podobają się użytkownikom.

PLAC BANKOWY

Na pl. Bankowym znajdziemy dwa typy ławek: po stronie wschodniej są to ławki drewniane z betonową podstawą, a po zachodniej (przed Mazowieckim Urzędem Wojewódzkim) – ławki kamienne, pozbawione oparcia. Po wschodniej stronie placu jest ich zauważalnie więcej, tworzą skupiska, są ustawione w dogodnych i dostępnych miejscach, w niedużych odległościach od siebie.

Z obserwacji respondentów wynika, że ludzie głównie przechodzą przez plac, rzadko korzystając z ławek. Jeżeli już – jest to postój chwilowy, gdy na kogoś czekają: Jeśli spotykacie się większą ekipą, no to na tej ławce można sobie posiedzieć i poczekać, i nie stoisz, nie przebierasz nogami […] ale to raczej jako taki element, taka droga do celu niż jako taki sam cel, żeby po prostu tam posiedzieć [KB-5].

Z tego też względu obecność tych ławek ma charakter użytkowy. Jednej z respondentek [KB-2] zdarzyło się przysiąść na ławce na placu, bo na przykład zadzwonił telefon i trzeba było przeprowadzić rozmowę, czy coś podliczyć,

Ryc. 70. Lokalizacja ławek na pl. Bankowym z pominięciem tych ustawionych przy przystankach komunikacji miejskiej (opracowanie własne: Beata Tomczak na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Ryc. 71. Kamienne ławy przed Mazowieckim Urzędem Wojewódzkim na pl. Bankowym (fot. Maja Skibińska)

czy zapisać. Respondenci w większości rzadko korzystają z ławek na placu w celu dłuższego odpoczynku, gdyż nie sprzyja temu atmosfera ciągłego ruchu i hałas tam panujący. Tylko jeden z pięciu respondentów przyjeżdżał na plac z zamiarem spędzenia dłuższego czasu na ławce, szczególnie w okresie jesiennym (mężczyzna ten jako cel wskazał obserwację innych ludzi, niejednokrotnie przez cały dzień).

Respondenci wolą ławki drewniane, które są w ich ocenie znacznie przyjemniejsze w użytkowaniu od ławek betonowych. Preferują także ich usytuowanie w cieniu, przy czym ustawienie ich względem siebie nie jest już tak istotne: Dla mnie to nie ma znaczenia, w jakich one będą stały konfiguracjach [KB-2]. Respondentka zwróciła jednak uwagę na to, że ławka powinna budować relacje: Ławka powinna być w takim miejscu, żeby jakoś budować te relacje między ludźmi […] wyobrażam sobie albo te ławki ustawione wokoło, coś, co jest mniej więcej w Ogrodzie Saskim czy w innych parkach […] coś, co widziałam w Rzymie, kiedy była to ławka w ogóle okrągła, naokoło, połączona jedna ławka, super to wyglądało, bo ludzie się dosiadali i naprawdę nawiązywali kontakty.

Ryc. 72. Ławki na pl. Bankowym (fot. Beata Tomczak)

Ryc. 73. Ławki na pl. Bankowym (fot. Beata Tomczak)

Dla respondentów na pl. Bankowym ważna była przede wszystkim użytkowość i estetyka ławek. Respondenci mieli zastrzeżenia do ich wyglądu, wskazując na stan zaniedbania, zanieczyszczenia, zwłaszcza tych umiejscowionych pod drzewami, co może stanowić czynnik zniechęcający do siadania na ławkach w ogóle. Ważne jest, by ławki były na tyle czyste, żeby chciało się tam usiąść [KB-3]. Jeden z respondentów wskazał na potrzebę przemalowywania ławek, co jakiś czas, w celach konserwacyjnych oraz zachowania ich optymalnej użytkowości.

Ponadto wszyscy respondenci zwracali uwagę na brak oparcia, który może wpływać na zmniejszenie komfortu użytkowania, jak również powodować skrócenie czasu, który spędza się na ławkach. Dwie osoby mówiły o tym, że wygląd ławki jest nieistotny (Ławka jak ławka [KB-2]), dla pozostałych respondentów był on ważny.

Dość problematyczną kwestią okazał się dystans dzielący użytkownika od kosza na śmieci. Ustawienie go zbyt blisko ławki stanowi problem ze względu na wydobywające się z niego nieprzyjemne zapachy (nasilające się w okresie letnim), w tym przede wszystkim dym papierosowy unoszący się z niedopałków: Jeśli chodzi o kosze na śmieci, to bardzo nie lubię, gdy są tuż przy ławkach, dlatego kiedy, szczególnie gdy jest lato […] to ten zapach nie jest zachęcający, szczególnie jeśli stoją ludzie z papierosem, palą przy mnie [KB-3].

Inną problematyczną kwestią okazał się fakt, iż ławki w ustronnym miejscu często przyciągają osoby bezdomne, których obecność odbierana jest jako mało komfortowa: bardzo często na tych ławkach przesiadują, jak to powiedzieć […] osoby bezdomne, bo to jest takie fajne miejsce na schowanie się tutaj pod drzewami [KB-2]. Dla dwojga badanych istotnym aspektem było wpasowanie ławek w otoczenie placu w ten sposób, by współgrały z przestrzenią, w której się znajdują.

Jedna z respondentek [KB-5] zasugerowała, by ławka znajdowała się na utwardzonym, najlepiej betonowym, gruncie, nie bezpośrednio na ziemi, która na skutek opadów deszczu rozmięka i tworzą się kałuże, co sprawia, że nie ma gdzie postawić nóg. Tego nie lubię, wolę jak [ławki] stoją na czymś w miarę sztywnym.

Kolejny z respondentów [KB-4] podsunął pomysł z umieszczeniem tabliczek informacyjnych o placu: Jest to jakiś element edukacyjny. Na przykład jestem codziennie na tym placu, tam jest Ratusz Arsenał, a tak naprawdę o zajęciu Ratusz Arsenał w czasie wojny to nic nie było.

Zaproponował również umieszczenie na pl. Bankowym ławek-pomników, z którymi można wchodzić w interakcje, oraz utworzenie „alei gwiazd ławkowych” jako urozmaicenie przestrzeni. Fajnie byłoby zrobić taką aleję gwiazd ławkowych, że na przykład jakichś znanych warszawiaków, ale też właśnie nieznanych, żeby ludzie ich poznali, żeby tam było na przykład piętnaście ławek i piętnaście takich postaci, na każdej ławce inna postać [KB-4].

Ogólnie respondenci nie chcieli, by ławek na pl. Bankowym było więcej, ale aby poprawić jakość już istniejących. Z ich wypowiedzi jasno wynika, że jakość przestrzeni ma dla nich istotne znaczenie, jeśli chodzi o chęć spędzania tam czasu na ławkach. Jedna z respondentek stwierdziła, że jakość samej ławki nie jest tak ważna, jak to, czy w ogóle chce się siedzieć i spędzać czas w tym otoczeniu [KB-5]. Wniosek ten może stanowić wytłumaczenie, dlaczego respondenci nie przyjeżdżają na pl. Bankowy z zamiarem spędzenia czasu na ławce, lecz wybierają istniejące w pobliżu alternatywy, to jest skwer Batalionu Harcerskiego AK „Wigry” lub Ogród Saski. Mimo wszystko respondenci zauważali potencjał tego miejsca i chętnie proponowali różne rozwiązania i modyfikacje istniejących ławek, które mogłyby zachęcić ludzi do siadania na nich, żeby na chwilę wyłączyć się z pędu wielkomiejskiego życia.

PLAC GABRIELA NARUTOWICZA

Ławki na placu ustawione są dość gęsto, wzdłuż jego głównych ścieżek. Przeważają ławki drewniane, z metalowymi podstawami. Wszystkie mają oparcia.

Ryc. 74. Lokalizacja ławek na pl. Narutowicza (opracowanie własne: Konrad Gałuszko na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Ryc. 75. Ławki na pl. Narutowicza (fot. Konrad Gałuszko)

Co do korzystania z nich, wszyscy respondenci potwierdzili, że rzadko na nich siadają, bardzo sporadycznie, aby zaczekać [KN-4]. Jedna z respondentek [KN-1] wspomniała, że czasem korzystała z ławek, aby usiąść z przyjaciółką, która mieszka blisko.

Pomimo tranzytowej funkcji placu respondenci widywali tam czasem ludzi starszych, bezdomnych [KN-4], normalnych, z psami, spacerujących [KN-3], mamy z wózkami, rodziców z dziećmi i, ponownie, bezdomnych, a także młodych mężczyzn pijących alkohol [KN-1]. Ostatnia respondentka zaznaczyła ponadto, że jedynie bezdomni są wyraźnym wyjątkiem – oni częściej i dłużej przesiadują na placu. Pojawiają się osoby w podeszłym wieku, które siedzą tam krótko, nie w celu spotkania się, ale aby odpocząć po drodze z kościoła położonego nieopodal. Bezdomni są natomiast stałymi gośćmi.

Mężczyzna [KN-4] wspomniał, że było gorzej z ławkami i sytuacja poprawiła się w ciągu ostatnich trzydziestu lat. Inny pan [KN-3] stwierdził, że nie korzysta z ławek na placu w celach rekreacyjnych, ponieważ preferuje aktywny wypoczynek, ponadto przeszkadzałby mu panujący hałas. Respondentka [KN-1] zwróciła uwagę na czystość ławek oraz ludzi, którzy je brudzą czy niszczą. Nie jest to dla niej miejsce pierwszego wyboru do siadania. Mężczyzna [KN-2] raczej wątpił, by ktoś odnajdywał przyjemność w przesiadywaniu tam, ale na pewno te ławki mają swoich zwolenników, aczkolwiek w tym przypadku miał na myśli osoby pijące alkohol.

Respondenci oceniali same ławki różnie. Kobieta [KN-1] powiedziała, że ławek może też być za dużo i mogą być zbyt gęsto ustawione. Jej zdaniem na pl. Narutowicza nie ma gdzie usiąść, właśnie z wymienionych wcześniej powodów. Według mężczyzn [KN-2, KN-3 i KN-4] ilość miejsc do siedzenia jest w sam raz, a respondent [KN-4] dodał jeszcze, że są one widoczne i ergonomiczne (nie szczypie, nie boli), wydają się wygodne. Respondent [KN-3] miał uczucia neutralne i podkreślił, iż do spędzania czasu na placu zniechęcają go czynniki zewnętrzne – inna liczba czy też rodzaj ławek nie zmieniłyby jego zdania.

Lokalizacja miejsc do siedzenia w pobliżu punktów gastronomicznych lub handlowych była przez niektórych respondentów wskazywana jako korzystna, gdyż mogła stanowić alternatywę dla komercyjnych ogródków gastronomicznych.

Respondent [KN-4] powiedział, że czasem preferuje miejsca do siedzenia z widokiem i chciałby ławek skierowanych na kościół (dodatkowo, leżący w pobliżu zakład pogrzebowy psuje wrażenia wizualne). Inny mężczyzna [KN-2] z kolei nie siadałby gdziekolwiek tylko ze względu na widok, choć bardzo mu przeszkadzają niekulturalni ludzie. Ponadto według niego ewentualnie kościół mógłby być zachęcający. Dla [KN-3] w widoku ważna jest zieleń (sam też, jak wspomniał, jeśli już siada poza centrum placu, to wybiera ławki bliżej cichszej ul. Akademickiej, z roślinnością). Z drugiej strony, roślinność delikatnie przesłaniająca widok również byłaby pożądana. Respondentka [KN-1] stwierdziła natomiast, że widok jest ważny (czasem wybiera miejsca do siadania pod tym kątem) i ma dla niej znaczenie, ale nie dotyczy to pl. Narutowicza.

Ryc. 76. Plac Narutowicza (fot. Konrad Gałuszko)

Jeśli zaś chodzi o ustawienie ławek względem siebie – respondentka [KN-1] wybrała dwie ławki stojące naprzeciwko siebie, w odstępach. Mężczyzna [KN-3] wolał ustawienie dwóch siedzisk prostopadle do siebie. Inny respondent [KN-4] widziałby tam natomiast ławki ustawione naprzeciwko siebie w rzędach, ale nie równolegle, tylko nieco przesunięte, jak na szachownicy.

Dla wszystkich respondentów ważne były w ławce oparcie oraz wygoda siedzenia. O komforcie podparcia pleców, odpowiedniej wysokości ławki i ergonomii wspominano w każdym wywiadzie. Respondenci mieli jednak różne wymagania co do nachylenia oparcia – warto podkreślić, że jeden z nich [KN-4] wspomniał o ławce z regulowanym, zmiennym profilem. Jeśli chodzi o materiały wykorzystywane do budowy siedzisk, wszyscy respondenci preferowali drewno i unikali metalu. Kolor powinien być dobrany do otoczenia, naturalny [KN-3], ale eksperyment z kolorystyką mógłby też przynieść coś interesującego [KN-1].

Dwóch respondentów [KN-3 i KN-4] – starszych od reszty – zwróciło uwagę na brak śmietników w miejscach publicznych. Dwójka młodszych respondentów [KN-1 i KN-2], z racji szybkiego tempa życia i częstego korzystania z urządzeń mobilnych, wymieniła natomiast modemy Wi-Fi wbudowane w ławki oraz ładowarki do telefonu, które ich zdaniem mogłyby przyciągnąć ludzi.

SKWER REDUTY KALISKIEJ

Na skwerze są postawione trzy ceglane ławki obleczone metalową siatką, bez oparć. Sam skwer jest położony blisko ulicy, za małą ścianą wyciszającą hałas.

Wszyscy respondenci siadali sporadycznie na ławkach skweru. Mężczyzna [KS-4] bez wahania odpowiedział, że korzystał z ławek na skwerze około trzech razy. Spędzał tam czas w celach rekreacyjnych, gdy nie mógł przyjąć kogoś u siebie w domu. Według niego skwer pełni raczej funkcję tranzytową. Kobieta [KS-1] wskazała ponadto, że ludzie przychodzą tam czasem z ciekawości, ewentualnie wykorzystują to miejsce jako punkt orientacyjny (podobnie jak pl. Narutowicza). Mimo to spotykają się tam osoby pijące alkohol. O tym samym wspominała reszta respondentów, ale jedna kobieta [KS-3] dodała, że dzieje się to głównie zimą. Według niej latem na skwerze pojawia się ponadto więcej ludzi (często, codziennie; podobnie w relacji kobiety [KS-1]) – przeważnie starszych – jak również matki z dziećmi (aby je nakarmić). Ta sama respondentka [KS-3] zaobserwowała też wycieczki historyczne dla dzieci ([KS-2] wspomniała o grach miejskich). Kobieta [KS-2] zauważyła także, że obiekt jest użytkowany niezgodnie z jego przeznaczeniem, mówiła między innymi o odchodach pozostawianych przez psy czy korzystaniu z telefonu. Respondent [KS-4] ocenił ławki na skwerze jako twarde i drewniane, co było ich zaletą. W formie były surowe – miały głównie funkcję artystyczną, miały pasować do miejsca (ceglane mury). Siedziska nie miały też oparć, przez co niemożliwe było wylegiwanie się. Brak oparć przeszkadzał jednak również osobom z dolegliwościami kręgosłupa [KS-3]. Rozmieszczenie ławek zostało przez każdego ocenione pozytywnie – siadanie niezależnie od siebie też jest okej [KS-4], aczkolwiek respondent nie miałby nic przeciwko ustawieniu ułatwiając[emu] integrację. Siedziska powinny jednak według niego stać na skraju skweru. Dla kobiety [KS-1] obecny stan jest dobry, ponieważ sporadycznie spędza tam czas. Niemniej, jak powiedziała, strach usiąść na ławce po bezdomnym czy pijącym alkohol w tamtym miejscu. Zdaniem innej kobiety [KS-2] siedziska są niewygodne, a ponadto dostawiłaby maksymalnie jedną ławkę. Podobnie uważała trzecia kobieta [KS-3], ale dodała, że szczególnie cegły pod stopami dla starszej osoby są niekomfortowe, natomiast o braku oparć na (wszystkich) ławkach skweru wypowiadała się z sarkazmem: nie mówimy o oparciach, bo to już byłby za duży luksus. Rozmieszczenie ławek dla niej jest właściwe, ponieważ rzadko się tam pojawiają większe grupy ludzi – jedno siedzisko więcej mogłoby poprawić sytuację. Niemniej jednak obecne ławki przemieściłaby/dostawiłaby bliżej ul. Grójeckiej, jak uzasadnia – dla ciekawskich.

Ryc. 77. Lokalizacja ławek na skwerze Reduty Kaliskiej (opracowanie własne: Konrad Gałuszko na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Widok z ławek był mało istotny dla respondentki [KS-2], choć zaznaczyła, że ważny jest cel siadania/spędzania czasu. Kobieta [KS-1]: murki dwa postawione, tabliczki – jaki to tam widok? Perspektywa roztaczająca się z ławki była natomiast istotna dla respondenta [KS-4]. Chciałby on widzieć jak najmniej ulicy, jednocześnie przy zachowaniu widoku na położone po drugiej stronie jezdni zabudowania.

Wszyscy respondenci byli zdecydowanie przeciw ustawieniu ławek oparciami do siebie. Jeden z mężczyzn [KS-4] zaznaczył, że jeśli ktoś preferuje takie rozmieszczenie, to musi być zachowana odpowiednia odległość, żeby nie stuknąć się głowami z osobą po drugiej stronie (nie za blisko). Z kolei respondentka [KS-2] rozsunęłaby ławki ustawione oparciami do siebie (zwiększyła między nimi dystans), choć ustawiłaby je naprzeciwko, co bardziej przypomina zwykłe, dwurzędowe położenie równoległe. Zwolennikami takiej opcji, szczególnie gdyby miała tam siedzieć większa liczba osób, byli też respondenci [KS-3] oraz [KS-4], choć w przypadku grup widzieliby tam też ustawienie prostopadłe i równoległe zarazem (przypominające nieco trójkąt czy kwadrat bez jednego boku). Natomiast na co dzień najlepsza byłaby szachownica równolegle do siebie (porównaj z respondentem [KN-4]). Badany [KS-3] ustawienie oparciami do siebie ocenił jako nie służące odpoczynkowi, a życiu codziennemu – np. czekaniu na pociąg.

Ryc. 78. Ławki na skwerze Reduty Kaliskiej (fot. Konrad Gałuszko)

Idealna ławka według wszystkich respondentów powinna być przede wszystkim wygodna, z oparciem – może mieć w tym celu regulowaną wysokość [KS-2]. Mężczyzna [KS-4] zaproponował też ławkę chowaną, która przydałaby się jego zdaniem na obszarach typowo miejskich, nierekreacyjnych. Idealne siedzisko musi też pasować do otoczenia i jego klimatu; podobnie jak materiał, z którego jest wykonane. Dla respondentów ważne były też: ładny widok czy pojemność ławki – na minimum 4 osoby [KS-4]. Respondentka [KS-3] zwróciła uwagę na kosztowność ławki – nie może być ona za droga ze względu na wandalizm. Kobieta [KS-2] widziałaby ławkę przezroczystą, z grubego, zakrzywionego plastiku, z metalowymi wzmocnieniami. Zaproponowała ona również siedziska ruchome – przenośną ławkę czy ruchome krzesła, tak jak w ogrodzie Luksemburskim w Paryżu. Mężczyzna [KS-4] chciałby ponadto, aby idealne siedzisko było zaprojektowane przez młodego, polskiego artystę.

Co do udogodnień – można zauważyć taką samą prawidłowość, jak w przypadku pl. Narutowicza. Starsi respondenci [KS-1 i KS-3] wymienili kosze na śmieci, a młodszy [KS-4] – ładowarki do urządzeń mobilnych. Ten sam mężczyzna dodał jeszcze przycisk alarmowy łączący z policją i strażą miejską czy wyświetlacze przedstawiające mapę Warszawy – ciekawe miejsca i informacja turystyczna, w paru językach.

VII. WNIOSKI

- Każde z badanych miejsc jest dobrze zlokalizowane, posiada charakterystyczne punkty, dzięki którym pełni funkcję miejsca zbiórek lub chwilowego postoju. Bliskość przystanków oraz lokali usługowo-handlowych stanowi o sile przyciągania przechodniów w omawiane miejsca.

- Zdaniem respondentów w badanych miejscach liczba ławek jest wystarczająca, jednak należałoby poprawić ich jakość. Respondenci, oceniając warszawskie ławki, mówili, iż ich liczba powinna być dostosowana do specyfiki danego miejsca.

- Ławki są traktowane jako ułatwienie podczas oczekiwania na kogoś, przepakowywania zakupów czy w chwilach postojów. Mimo iż respondenci nie korzystają z nich w celach rekreacyjnych, to jednak są one im potrzebne podczas codziennego przemieszczania się.

- Otoczenie, w jakim znajduje się ławka, zdecydowanie wpływa na sposób korzystania z niej. Hałas, pośpiech innych ludzi, ruch samochodowy, nieestetyczna lub zbyt gęsta zabudowa, brak zieleni oraz obecność osób spożywających alkohol i bezdomnych to czynniki, które zniechęcają do korzystania z miejskich ławek.

- Czynniki te są ze sobą sprzęgnięte – aby zmienić charakter miejsca i zmotywować ludzi do spędzania czasu w danej przestrzeni (rekreacyjnie), należy wziąć pod uwagę całość, a nie jedynie wybrane aspekty. Dla przykładu, respondenci bardzo chętnie widzieliby więcej zieleni we wszystkich przestrzeniach, lecz nie oznacza to, że tylko większa liczba drzew i krzewów zmieniłaby ich nastawienie do miejsca. Zabudowa, poziom hałasu oraz bezpieczeństwo to trzy czynniki, które znacząco wpłynęłyby na zmianę odbioru miejsca, a w konsekwencji na sposób korzystania z niego.

- Ważne jest zorientowanie ławki – zapewnienie atrakcyjnego widoku, przy czym elementy nieatrakcyjne powinny być chociaż przysłonięte (np. zielenią).

- Zdaniem respondentów odległości pomiędzy ławkami oraz grupami ławek w miejscach licznie odwiedzanych przez ludzi nie powinny być zbyt duże. Ważna jest swoboda wyboru miejsc do siedzenia (pojawiający się w wywiadach wątek ul. Chmielnej pokazuje, iż wartością jest różnorodność dotycząca na równi kształtu, orientacji i lokalizacji).

- Ławki według respondentów powinny być zlokalizowane naprzeciwko siebie bądź na planie trójkąta lub kwadratu (bez jednego boku, żeby można było do nich dojść).

- Dla respondentów ważne jest to, żeby ławki były wygodne (z oparciem, dobrze wyprofilowane), wykonane z „ciepłego” materiału (np. drewna), postawione na twardym podłożu (żeby nie brodzić w błocie) oraz czyste. Pojawił się także postulat ławki „ze zmiennym profilem”, który daje możliwość samodzielnej regulacji. Dla użytkowników bardzo ważna jest jakość ławek.

- Dla respondentów interesujące są również ławki niestandardowe, wykonane np. z nietypowych materiałów, mające oryginalny kształt (wykonane przez młodego polskiego artystę) albo pełniące dodatkowe funkcje (jeden z respondentów mówił o ławkach prezentujących sławnych warszawiaków, tworzących Aleję Warszawskich Gwiazd, inni wspominali o ławkach dostarczających informacji na temat historii miejsca lub na temat ciekawych miejsc w mieście, byłaby to swoista oryginalna informacja turystyczna przeznaczona zarówno dla mieszkańców, jak i dla turystów).

- Dla respondentów ważne jest dodatkowe wyposażenie wokół ławki – najczęściej wymienianymi elementami były stojaki rowerowe, kosze na śmieci oraz popielniczki dla osób palących (umieszczone w pewnej odległości).

[1] http://go-local.pl/2016/09/27/miejskie-place-przelamac-konwenanse/ [dostęp: 18.02.2016].

[2] Na podstawie opracowania Project for Public Spaces 2009, s. 24–27.

[3] http://jakosczycia.um.warszawa.pl/?s=start [dostęp: 14.02.2017].

[4] http://www.polskieradio.pl/9/2969/Artykul/1018111,Jak-zaprojektowac-miejski-plac [dostęp: 14.02.2017].

[5] http://www.agenda21.waw.pl/index.php?option=com_content&view=arti-cle&id=55&limitstart=8 [dostęp: 14.02.2017].

[6] http://jakosczycia.um.warszawa.pl/?s=start [dostęp: 14.02.2017].

[7] http://www.um.warszawa.pl/node%252F147346 [dostęp: 19.02.2017].

[8] http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114871,16248993,Przeciwienstwo_kolcow__odstraszajacych__bezdomnych.html [dostęp: 3.02.2017].

Perspektywa trzecia: seniorzy w przestrzeniach tranzytu

I. PROBLEM BADAWCZY

Głównym obszarem zainteresowań badaczek było postrzeganie ławek miejskich przez seniorów oraz to, jaki mają one wpływ na ich codzienne życie.

Warto wyróżnić w tym miejscu najważniejsze zakresy tematyczne, wokół których oscylowały badania w ramach tej perspektywy, a więc również główne zagadnienia badawcze:

- Rozmieszczenie ławek a wybór trasy – nasza uwaga była skupiona na ławkach znajdujących się w przestrzeni publicznej. Pytania z tej kategorii miały na celu rozpoznanie problemów, które dotyczą seniorów poruszających się pieszo po okolicy (wskazanie lokalizacji poniżej), oraz stwierdzenie, czy obecność ławek determinuje wybór drogi do konkretnych obiektów.

- Kształt ławki – naszym celem było określenie konkretnych czynników mających wpływ na ocenę atrakcyjności oraz komfortu użytkowania.

- Idealna przestrzeń tranzytowa – zależało nam, aby seniorzy sami określili elementy miejskiego krajobrazu stanowiące w ich ocenie udogodnienie podczas spacerów oraz wygląd przyjaznej dla nich przestrzeni.

II. PRZEGLĄD LITERATURY

Warszawa jest miastem, w którym, mimo stałego napływu ludności, systematycznie zwiększa się liczba i odsetek osób starszych. Obecnie proces starzenia się warszawiaków jest jednym z ważniejszych problemów społecznych. Urząd m.st. Warszawy w programie Warszawa Przyjazna Seniorom określił ich jako osoby, które ukończyły 60. rok życia w przypadku kobiet oraz 65. w przypadku mężczyzn[1]. Na potrzeby niniejszego badania za dolną granicę przyjęłyśmy 60. rok życia, bez względu na płeć respondenta.

Seniorzy stanowią zróżnicowaną grupę, ze zmieniającymi się wraz z wiekiem możliwościami i potrzebami. Poznanie jej wewnętrznego zróżnicowania jest kluczowe dla poprawnej identyfikacji jej potrzeb. Wspólną cechą osób starszych jest dążenie do zachowania możliwie największej samodzielności rozumianej jako niezależność od innych – ponieważ najczęściej stanowią one jednoosobowe gospodarstwa domowe i polegają przede wszystkim na własnej sprawności.

Z perspektywy seniorów istotne jest zarządzenie, które w 2016 roku wydała Prezydent m.st. Warszawy, dotyczące standardów ruchu pieszego – Zarządzenie nr 1539/2016 z dn. 12 października 2016 r. w sprawie tworzenia korzystnych warunków dla ruchu pieszego na terenie m.st. Warszawy. Zawiera ono wytyczne dotyczące uwzględniania potrzeb pieszych podczas remontów ulic. Zgodnie z zawartymi tam zaleceniami ławki stojące przy chodnikach powinny być lokalizowane co 30 m.

W 2014 roku wydano książkę „Miasta przyjazne starzeniu: przewodnik”, będącą tłumaczeniem publikacji Światowej Organizacji Zdrowia z 2007 roku pt. „Global Age-friendly Cities: A Guide”, w której opisywane są miejsca przeznaczone do odpoczynku w przestrzeni publicznej: Za jedną z cech miast przyjaznych starzeniu uznano dostępność miejsc do siedzenia w przestrzeni publicznej, jako że dla wielu seniorów spacerowanie nawet niedaleko domu jest szczególnie trudne, jeśli nie mają gdzie odpocząć.

W wydanej w 2015 roku publikacji „Miasto dla wszystkich. Szkice o przestrzeni publicznej w perspektywie starzejącego się społeczeństwa” także można znaleźć wskazówki, jakie ławki są pożądane przez seniorów: Brak przemyślanego rozplanowania miejsc do siedzenia (np. rozmieszczenie ich w równych odstępach przy wszystkich ulicach) ogranicza przemieszczanie się osób starszych, które głównie ze względu na stan zdrowia muszą często robić przystanki w drodze z i do domu. Żeby umożliwić i uatrakcyjnić przebywanie na świeżym powietrzu, dobrze przestrzegać następujących zasad:

1. Zapewnić miejsca do siedzenia w odstępach 100 m przy ulicach, a nawet w mniejszej odległości, jeśli okolica jest pagórkowata.

2. Miejsca do siedzenia nie powinny zajmować chodnika, żeby nie utrudniać ruchu. Szerokość przejścia powinna być nie mniejsza niż 2 m.

3. Ławki powinny znajdować się tam, gdzie ludzie chcą siedzieć, czyli w dobrze oświetlonych miejscach z miłym widokiem, z dala od hałasu i zanieczyszczonego powietrza.

4. Przy ławkach powinna znajdować się twarda nawierzchnia pozwalająca na zatrzymanie się osoby na wózku inwalidzkim i dająca jej możliwość siedzenia obok swojego towarzysza.

5. Ławka powinna mieć oparcie i podłokietniki oraz odpowiednią wysokość dla osób, które mają problemy ze zginaniem kolan.

6. Ławka powinna robić przyjemne wrażenie, być wygodna i łatwa w utrzymaniu.

7. Ławki powinny być też dostępne w lokalach usługowych i lokalnych sklepach. Najlepiej kilka ustawionych obok siebie, żeby ułatwiać ludziom rozmowy.

Starsi ludzie powiedzieli nam, co wolą i dlaczego… Jednym z głównych wniosków z 200 wywiadów przeprowadzonych z seniorami jest brak planowo rozmieszczonych miejsc do siedzenia. Planowo, czyli w stosunkowo równych odstępach. Dlatego niewiele jest miejsc, gdzie mogliby odpoczywać pomiędzy domem a miejscami, do których się udają – sklepami, parkami, przychodniami. Miało to wpływ na dystans, który ludzie byli skorzy pokonać w celu przemieszczenia się (z punktu A do punktu B) lub dla przyjemności (np. odwiedzenie lokalnego skweru). Większość osób pogodziła się z podejściem „każde rozwiązanie jest dobre”, wykorzystując do siedzenia niskie murki, przystanki autobusowe czy nawet betonowe kosze na śmieci, o które można się oprzeć [Fundacja na Miejscu 2015].

III. PRZEDMIOT BADAŃ

Przedmiotem badań była ławka w przestrzeniach tranzytu i jej wpływ na funkcjonowanie seniorów w mieście.

IV. POLE BADAŃ

Jako pole badań obrałyśmy przestrzeń publiczną wraz ze znajdującymi się w niej ławkami. Definiujemy ją jako obszar administrowany przez gminę lub dzielnicę spełniający również warunek przestrzeni ogólnodostępnej.

Główna część badań została przeprowadzona w dzielnicy Ochota, na osiedlu Szczęśliwice, w kwadrancie wyznaczonym przez ulice: Grójecką, Bit-wy Warszawskiej 1920 r., Szczęśliwicką oraz Karola Dickensa (ryc. 79 i 87). Na podstawie wcześniejszych obserwacji oraz desk research dokonałyśmy wyboru lokalizacji ze względu na profil społeczno-demograficzny mieszkańców. Żyją tam głównie osoby starsze, mieszkające w tych samych blokach

Ryc. 79. Teren badań w dzielnicy Ochota (źródło: Google Maps)

Ryc. 80. Teren badań w dzielnicy Mokotów (źródło: Google Maps)

od wielu lat. Pokonanie jednego z boków wyznaczonego kwadrantu zajmuje wolno poruszającej się osobie około pół godziny. Ze względu na bliskość Hali Banacha i przyległego do niej bazaru mieszkańcy chętnie udają się po zakupy pieszo. Ważne jest również bliskie sąsiedztwo parku Szczęśliwickiego, który stanowi główne miejsce spędzania wolnego czasu na łonie natury.

Aby rozszerzyć spojrzenie na wykorzystywanie ławek miejskich przez seniorów, zdecydowałyśmy się na włączenie do badań drugiego obszaru. Decyzja ta została podjęta w trakcie prowadzonych badań terenowych w wyniku wskazywania przez respondentów terenu zieleni jako istotnego elementu przy wyborze trasy. Drugą lokalizację stanowił fragment Mokotowa, odcinek ul. Czerskiej między ul. Chełmską a ul. Jurija Gagarina (ryc. 80 i 90). Zbieranie danych z tego obszaru miało na celu sprawdzenie, czy i w jaki sposób obecność parku jako przestrzeni tranzytu wpływa na poruszanie się seniorów po okolicy.

V. METODYKA

Przyjęta metodyka została opisana w rozdziale „Nota metodologiczna”. Wzór kwestionariusza znajduje się w Załączniku 3. Scenariusz wywiadu: „Seniorzy w przestrzeniach tranzytu”.

Przeprowadziłyśmy 14 wywiadów: z 12 kobietami w wieku od 60 do 90 lat oraz 2 mężczyznami w wieku 78 i 85 lat w 2 lokalizacjach: okolice Hali Banacha – ul. Grójecka między ul. Bitwy Warszawskiej 1920 r. a ul. Dickensa wraz z przyległymi ulicami (11 wywiadów: 9 kobiet w wieku od 60 do 90 lat i 2 mężczyzn w wieku 78 i 85 lat) oraz okolice ul. Czerskiej między ul. Chełmską a ul. Gagarina (3 wywiady: kobiety w wieku od 65 do 87 lat). Większość osób, z którymi przeprowadzono wywiady, miała problemy z poruszaniem się lub korzystała z pomocy w poruszaniu (kule, kijki do nordic walkingu, wózek z zakupami).

Na miejscu badaczki nawiązywały rozmowę ze spotkaną starszą osobą, poruszającą się pieszo. W trakcie rozmowy proszono respondenta o zaznaczenie na mapie okolicy tras, którymi zwykle się porusza. Jeśli respondent miał problemy ze wzrokiem, robiła to za niego osoba przeprowadzająca wywiad. Dwanaście wywiadów zostało przeprowadzonych na ulicy, dwa odbyły się w lokalach gastronomicznych (jadłodajnia, kawiarnia). Do ich przeprowadzenia użyty został autorski kwestionariusz, zawierający między innymi pytania o to, jak często osoba indagowana porusza się po najbliższej okolicy, czy robi w trakcie spacerów przystanki, czy podczas nich korzysta z ławek miejskich oraz jak, zdaniem respondenta, powinna wyglądać idealna ławka.

Podczas przeprowadzania wywiadów korzystałyśmy z mapy okolicy w celu nakreślenia tras, którymi poruszali się respondenci. Dzięki temu mogłyśmy, zgodnie z założeniami, dokonać na etapie analiz porównania wyznaczonych tras z rozmieszczeniem ławek na tych terenach. Pozwoliło to na określenie, czy respondenci wybierają dane trasy ze względu na umiejscowienie ławek, czy też są to kwestie niezależne.

Każdemu z respondentów został przypisany kod według następującego schematu:

SC – respondenci z okolic ul. Czerskiej

SH – respondenci z okolic Hali Banacha

Na przykład przypis [SH-2] przy przytoczonym kursywą cytacie z wywiadu oznacza, że wywiad został przeprowadzony z osobą przebywającą w jego trakcie w okolicy Hali Banacha. Cyfra przy skrócie oznacza kolejny (tutaj: drugi) wywiad przeprowadzony w danej lokalizacji.

VI. WYNIKI BADAŃ

Część 1. Miejsca, w które udają się seniorzy

Najczęściej wymienianym przez seniorów powodem pieszych wędrówek były zakupy. Mieszkańcy dzielnicy Ochota z reguły wskazywali w tym kontekście Halę Banacha i Biedronkę (zlokalizowaną przy ul. Dobosza 12), z kolei mieszkańcy ul. Czerskiej i okolic: Tesco (ul. Czerska 4/6) lub Carrefour Express (ul. Czerska 18).

Respondenci z okolic Hali Banacha udawali się też na spacery do przestrzeni parkowych (parku Szczęśliwickiego i na skwer Dobrego Maharadży). Wątek ten nie pojawiał się natomiast w wypowiedziach mieszkańców okolic ul. Czerskiej. Inne cele pieszych wycieczek stanowiły przychodnia oraz poczta, jednak wymieniano je znacznie rzadziej niż opisane powyżej miejsca handlowe.

Część 2. Strategie wyboru trasy pieszej a rozmieszczenie ławek

OKOLICE HALI BANACHA

Badanie powyższego obszaru wykazało, że jest on zróżnicowany pod względem rozmieszczenia ławek miejskich (patrz ryc. 87). Największe zagęszczenie

ławek znajduje się na skwerze Dobrego Maharadży. Warto przy tym podkreślić, że są to ławki z oparciem, czyli typ ławki wskazywany przez respondentów jako najwygodniejszy. Poza skwerem pojedyncze ławki z oparciem znajdują się jedynie przy ul. Grójeckiej, gdzie dostawiono je przed kilkoma laty [SH-6 i SH-9]. Zostało to bardzo pozytywnie ocenione przez respondentów.

Przy ul. Karola Dickensa są dosyć gęsto ustawione ławki bez oparcia, ale tylko do pewnego momentu – od strony ul. Grójeckiej ławek brakuje. Przeprowadzone wywiady wykazały, że wcześniej w tym miejscu stały ławki, które zlikwidowano. Zostało to negatywnie ocenione przez kilku respondentów, którzy między innymi to miejsce wskazali jako punkt, w którym powinno się dostawić ławki (patrz ryc. 87).

Ryc. 87. Okolice Hali Banacha (Szczęśliwice), schemat przedstawiający rozmieszczenie ławek oraz wskazane przez respondentów miejsca, w których powinno się je dostawić. W celu zwiększenia czytelności mapy na skwerze Dobrego Maharadży oznaczono przybliżoną liczbę ławek (wykonała: Paulina Olszak na podstawie wizji lokalnej oraz rozmów z respondentami, opracowanie graficzne: Maja Skibińska)

Zaobserwowano również, że na niektórych ulicach należących do badanego obszaru w ogóle nie ma ławek. Przy ul. Szczęśliwickiej i ul. Białobrzeskiej można znaleźć jedynie ławki przystankowe, natomiast na ulicach osiedlowych nie odnotowano ani jednej ławki. Według badanych seniorów właśnie w tych miejscach najbardziej ich brakuje (co przedstawiono na ryc. 87). Pojawiały się też postulaty, by więcej siedzisk dostawić przy ul. Grójeckiej.

Przeprowadzone wywiady z seniorami wykazały, że opisane powyżej rozmieszczenie ławek ma zasadnicze znaczenie przy wyborze trasy pieszej przez osobę starszą.

Wybrany przez nas obszar okazał się miejscem szczególnym, ze względu na znajdujący się pośrodku skwer Dobrego Maharadży. Z przeprowadzonych rozmów jasno wynika, że jest on niezwykle istotnym miejscem dla okolicznych mieszkańców. Służy do wypoczynku, ale przede wszystkim, dzięki dużemu zagęszczeniu ławek, seniorzy wykorzystują go jako trasę swoich codziennych spacerów.

Ze skweru korzysta zdecydowana większość respondentów, udając się do Hali Banacha lub na spacer. Choć nie wszyscy badani seniorzy potrzebują robić po drodze przystanki, a co za tym idzie – korzystać z ławek, to właśnie ten czynnik wydaje się decydujący przy wyborze trasy pieszej. Niektórzy respondenci przechodzą przez skwer, nawet jeśli mają do wyboru drogę krótszą, lecz pozbawioną ławek.

Korzystanie z ławek na skwerze Dobrego Maharadży jest jednak uzależnione od pory roku. Latem siada na nich wiele osób starszych, a także matek z małymi dziećmi, natomiast zimą na skwerze jest dosyć pusto. Niektórzy respondenci wskazywali, że ich droga na zakupy przebiega odmiennie w zależności od pory roku. Ci seniorzy korzystają ze skweru jedynie latem – wówczas siadają na ławkach w ramach odpoczynku w drodze z zakupów lub spędzają tam więcej czasu na rozmowach ze znajomymi. Zimą natomiast, gdy ławki są zabrudzone przez ptaki i korzystanie z nich jest o wiele mniej komfortowe, część respondentów porusza się małymi ulicami osiedlowymi, gdzie co prawda nie ma ławek, ale droga jest krótsza. Z kolei ci seniorzy, którzy poruszają się po skwerze także zimą, wykorzystują ławki jedynie jako chwilową podpórkę na zakupy.

W podobny sposób wykorzystują ławki seniorzy, którzy z racji miejsca zamieszkania nie przechodzą przez skwer, ale zatrzymują się przy innych dostępnych ławkach, np. przy ul. Grójeckiej.

Gdy jednak na trasie osoby starszej ławek nie ma wcale, jest ich zbyt mało lub korzystanie z nich jest mniej komfortowe (np. zimą), jest ona zmuszona radzić sobie w inny sposób. Jakie strategie w takich sytuacjach wykorzystują seniorzy, którzy wzięli udział w badaniu?

Przede wszystkim zazwyczaj wychodzą na zakupy ze specjalnie przeznaczonym do tego celu wózkiem na kółkach. Dzięki niemu nie tylko nie muszą dźwigać zakupów, ale także mają się na czym oprzeć, aby odpocząć. Kilka respondentek wskazało, że gdy na ich trasie do domu nie ma ławek, przystają i odpoczywają, opierając się o wózek. Jedna z nich [SH-4] zawsze bierze ze sobą stare gazety, by móc je rozłożyć na jakiejkolwiek płaszczyźnie, na murku, parapecie, koszu na śmieci, żeby się nie pobrudzić.

Niektóre strategie radzenia sobie w trakcie pieszego poruszania się seniorów są ściśle związane z problemami ruchowymi tych osób. Na przykład respondentka [SH-8] podkreśliła, że najbardziej męczące jest dla niej stanie, dlatego gdy musi poczekać na coś w miejscu, gdzie nie ma na czym usiąść, stara się chodzić w miejscu. Dla odmiany dla innej starszej pani [SH-10] największy problem stanowiło wstawanie i siadanie, dlatego też stwierdziła, że nie korzysta z ławek, ale cały czas powoli idzie.

W trakcie wywiadów ujawniły się także strategie alternatywne dla ruchu pieszego, przede wszystkim korzystanie z komunikacji miejskiej na krótkich trasach (1–2 przystanki). Jedna respondentka [SH-6] wskazała nawet, że jeździ taksówką, gdy potrzebuje się dostać do przychodni, a jest na tyle ślisko, że obawia się upadku.

Respondenci wskazywali ul. Białobrzeską oraz fragment ul. Szczęśliwickiej jako miejsca wymagające doposażenia w miejsca do siedzenia. Biorąc pod uwagę ich opinie dotyczące lokalizacji nowych ławek, optymalne odległości między nimi to około 65–100 m.

OKOLICE UL. CZERSKIEJ

W przeciwieństwie do opisanego wyżej badanego obszaru Ochoty w okolicach ul. Czerskiej odnotowano zaledwie pojedyncze ławki. Nie licząc ławek przystankowych przy ul. Gagarina oraz ul. Chełmskiej, na tym terenie odnaleziono jedną ławkę przy skrzyżowaniu ul. Czerskiej z ul. Gagarina, a także kilka nowych ławek przy piaskownicy na podwórku między ul. Lubkowską a ul. Czerniakowską.

W związku z powyższym starsi mieszkańcy tego obszaru mają bardzo ograniczone możliwości odpoczynku w trakcie pieszego poruszania się, a co za tym idzie, posługują się podobnymi strategiami, jak mieszkańcy okolic Hali Banacha, na których trasach również nie ma ławek. Ujawniły się tu takie metody, jak: posługiwanie się wózkiem na kółkach, przysiadanie na dostępnych murkach i ewentualnie na ławkach przystankowych. Jedna z respondentek [SC-1] stale korzysta ze wspomnianej pojedynczej ławki przy skrzyżowaniu ul. Czerskiej i ul. Gagarina. Niestety nie wszyscy są w na tyle dobrej sytuacji, by ich droga do domu przebiegała obok takiej ławki.

Ryc. 88. Ulica Czerska (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 89. Ulica Czerska (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 90. Okolice ul. Czerskiej (Sielce), schemat przedstawiający rozmieszczenie ławek oraz wskazane przez respondentów miejsca, w których powinno się je dostawić (wykonała: Paulina Olszak na podstawie wizji lokalnej oraz rozmów z respondentami, opracowanie graficzne: Maja Skibińska)

Respondentka [SC-3], poruszająca się między podwórkami najkrótszą możliwą drogą ze sklepu do domu, zwróciła uwagę na brak ławek przy ul. Gagarina: taka szeroka ulica, tam ani jednej ławki nie ma! Porównała sytuację z ul. Grójecką, a zatem obszarem, który badałyśmy poprzednio, zauważając, że tam są gdzieniegdzie ławki, natomiast na tym terenie w ogóle. Ta sama starsza pani oceniła, że gdyby ławki zostały dostawione np. przy ul. Gagarina, wybrałaby spacer tą drogą, mimo że jest dłuższa. Pokazuje to, że problemem nie jest długość trasy, ale dostępność obiektów do siedzenia.

Respondenci wskazywali ul. Czerską oraz ul. Gagarina jako okolice wymagające doposażenia w miejsca do siedzenia. Biorąc pod uwagę ich opinie dotyczące lokalizacji nowych ławek, optymalne odległości między nimi to około 70–80 m.

Porównanie obu pól badawczych wykazało, że okolice Hali Banacha są znacznie lepiej wyposażone w miejsca do siedzenia niż okolice ul. Gagarina.

Część 3. Ławka jako miejsce odpoczynku versus miejsce gromadzenia się osób spożywających alkohol

Bez względu na lokalizację, w większości przeprowadzonych wywiadów pojawił się wątek osób pijących alkohol, gromadzących się, gdy tylko zostanie postawiona jakaś ławka. Wielu respondentów podkreślało, że w przeszłości ławek było więcej, zwłaszcza w podwórkach między blokami, ale zostały zlikwidowane właśnie z powodu nocnych spotkań osób spożywających alkohol i hałasujących. Tylko jedna z respondentek [SH-6], mieszkanka okolicy Hali Banacha, zdecydowanie sprzeciwiła się tej likwidacji: [ławki] są okupowane nocami przez takie elementy różne, ale to nie powód, żeby zabierać coś, co jest ważne i dla matek z dziećmi, i dla ludzi starszych. Z drugiej strony, inna starsza pani z badanego obszaru [SH-1] przyznała: Są usunięte ławki między budynkami i bardzo dobrze, dlatego, że tam się zbierała tylko łobuzerka w nocy i wieczorem, i tylko było: krzyki, picie i inne rzeczy. Jednak większość seniorów biorących udział w badaniu nie wypowiadała się na ten temat w sposób równie jednoznaczny. Respondenci podkreślali, jak ważne są ławki w ich codziennym funkcjonowaniu, wskazując, że ich zdaniem jest ich zdecydowanie za mało, a z drugiej strony zwracali uwagę na uciążliwość zachowania osób pijących alkohol w miejscach, gdzie ławki są obecne. W rozmowach odnosiło się wrażenie, że dla badanych ma to większe znaczenie niż udogodnienia wynikające z istnienia ławek.

Jedna z mieszkanek okolic Hali Banacha [SH-5] podzieliła ławki na dobre i złe. Do grupy „dobrych” zaliczyła te ze skweru Dobrego Maharadży i parku Szczęśliwickiego, wskazując, że nie tylko są one wygodne, ale korzysta z nich wiele osób starszych oraz matek z dziećmi, a zatem osób, które nie stanowią zagrożenia. „Złymi” natomiast respondentka nazwała ławki znajdujące się w miejscach rzadziej uczęszczanych, oddalonych od ulic. Jej zdaniem gromadzą się tam głównie osoby spożywające alkohol, które wzbudzają w niej poczucie zagrożenia, więc stara się omijać takie miejsca. Nie była to opinia odosobniona. W kilku przeprowadzonych wywiadach pojawiło się stwierdzenie, że najwięcej osób spożywających alkohol gromadzi się na ławkach w miejscach zacisznych, czyli podwórkach między blokami, natomiast w przypadku ławek przy głównych ulicach ten problem jest o wiele mniejszy.

Część 4. Senioralna ławka idealna

Starsi mieszkańcy obu badanych przez nas lokalizacji, zapytani o najbardziej preferowany rodzaj ławki, wskazywali na ławkę z oparciem (wszyscy indagowani z okolic ul. Czerskiej wskazali ten element jako główny czynnik świadczący o komforcie ławki). Bardziej szczegółowo na temat wymarzonej ławki wypowiadali się seniorzy mieszkający w pobliżu Hali Banacha. Wskazywali, że ławka powinna być nie za wysoka i nie za wąska, nie tylko z oparciem pod plecy, ale też bocznymi podłokietnikami. Jeden z mieszkańców okolic Hali Banacha zauważył, że nowe ławki, które się wprowadza, nie są tak wygodne, jak starsze:

Coraz częściej w parkach zaczyna się wprowadzać ławki nieprofilowane, bez oparcia, a to, wydaje mi się, nie pozwala na maksymalny wypoczynek. W parku powinny być ławki profilowane, tak jak były kiedyś, i do dziś jeszcze stare ławki wyprofilowane pozwalają na to, żeby wygodnie usiąść i oprzeć plecy. I to jest dostosowane mniej więcej do budowy człowieka. Natomiast coraz częściej są ławki bez oparcia, ewentualnie nawet jeżeli są z oparciem, to jest proste siedzenie i proste oparcie [SH-3].

Ten sam respondent stwierdził, że na skwerze Dobrego Maharadży można spotkać wygodne ławki. Ta opinia zresztą powtarzała się w wielu innych wywiadach. Wspomniana wcześniej pani [SH-1], zapytana o idealną ławkę, podsumowała: taka, jak na skwerze. Inna respondentka [SH-5], chwaląc ławki ze skweru, zauważyła ich dodatkowy atut – ustawione obok kosze na śmieci.

VII. WNIOSKI

- Umiejscowienie ławek w przestrzeniach tranzytu okazało się decydującym czynnikiem wyboru trasy pieszej przez osoby starsze. Jest ono na tyle ważne, że seniorzy są w stanie pokonać dłuższą drogę, jeśli w jej trakcie mogą zatrzymać się i odpocząć. Często taka trasa prowadzi przez teren zieleni, o ile znajduje się on w najbliższej okolicy. Z taką sytuacją spotkałyśmy się w przypadku okolic Hali Banacha. Wykorzystanie ławek parkowych zależy jednak od pory roku. W okresie jesienno-zimowym ławki są zabrudzone przez ptaki i korzystanie z nich jest o wiele mniej komfortowe.

- Jeżeli w okolicy jest niewiele ławek, osoby starsze wybierają najkrótsze możliwe trasy piesze, a oprócz tego korzystają z dostępnych powierzchni płaskich, np. murków, na których mogą usiąść lub położyć zakupy. W tym ostatnim celu zabierają też ze sobą przeznaczony do tego wózek na kółkach.

- Dla seniorów ważne jest równomierne rozmieszczenie ławek w przestrzeniach tranzytowych. Z przeprowadzonych badań wynika, że optymalne odległości pomiędzy miejscami do siedzenia wynoszą 70–100 m.

- Duże znaczenie ma również regularność w rozstawieniu ławek, ciągłość zapewniająca przewidywalność w doborze trasy, co przekłada się na komfort psychiczny seniorów.

- Kształt ławki ma znaczenie drugorzędne, ponieważ dla osób starszych najważniejsza jest dostępność ławek. Oparcie i dobre wyprofilowanie pozwalają na pełniejszy wypoczynek, jednak, biorąc pod uwagę niedobór ławek w warszawskich przestrzeniach tranzytowych, same w sobie nie decydują o wyborze trasy.

- Problemem wskazywanym przez seniorów jest nie tylko zbyt mała liczba dostępnych ławek, ale także fakt, że dostawiane nowe ławki często przyciągają osoby spożywające alkohol, co wywołuje spadek poczucia bezpieczeństwa mieszkańców. Najczęściej jednak osoby pijące alkohol zajmują ławki w miejscach zacisznych i mało uczęszczanych, np. podwórkach, natomiast problem jest o wiele mniejszy w przypadku ławek ustawionych przy dużych ruchliwych ulicach.

[1] http://edukacjakulturalna.pl/pi/85775_1.pdf [dostęp: 26.02.2017].

ŁAWKA IDEALNA

Ławka idealna (niezależnie od przyjętej perspektywy)

… jest, gdy jej potrzebujemy.

… jest w liczbie odpowiadającej potrzebom użytkowników oraz specyfice terenu.

… ma oparcie.

… ma podłokietniki.

… jest zrobiona z drewna lub innego „ciepłego” materiału.

… jest wygodna – ergonomiczna: dobrze wyprofilowana, nie za wysoka i nie za wąska.

… jest czysta.

… jest w dobrym stanie technicznym.

… jest ustawiona w grupach lub pojedynczo – tak, aby każdy miał wybór.

… jest otoczona zielenią.

… jest odizolowana (nawet symbolicznie) od ruchliwych ulic.

… jest dopasowana do otoczenia lub wręcz przeciwnie – stanowi element charakterystyczny (w tym przypadku pożądana jest nietypowa, zaskakująca forma, interaktywność); wszystko zależy od kontekstu przestrzennego.

… w jej sąsiedztwie, choć nie za blisko, znajduje się kosz na śmieci, a przy niektórych ławkach jest popielniczka dla osób palących.

… jest wyposażona w dodatkowe funkcje typu modem Wi-Fi czy ładowarka do urządzeń mobilnych.

… ma wysokiej jakości „konkurencję” w postaci miejskich siedzisk oraz innych form służących do siedzenia w przestrzeni publicznej.

WNIOSKI I REKOMENDACJE

Wnioski i rekomendacje

Wyniki uzyskane z badań przeprowadzonych z trzech perspektyw badawczych, pogłębione przeglądem literatury, pozwoliły nam na dokładniejsze rozpoznanie specyfiki związanej z miejscami do siedzenia w mieście. Jego efekty prezentujemy poniżej.

Uwaga ogólna dotycząca użytkowania ławek: dla potencjalnych użytkowników są generalnie „niewidzialne”, „niedostrzegalne”. Obojętność na istnienie bądź nie wynika najczęściej z braku potrzeby skorzystania, z nieuświadamianego przyzwyczajenia dotyczącego dostępności. Jeżeli jednak taka potrzeba zaistnieje, uruchamiany jest szereg strategii poszukiwawczych. Mogą one obejmować: lokalizowanie miejsc pewnych i darmowych (znam okolicę i mam pewność, że znajdę w danym punkcie ławkę i mogę z niej skorzystać bez ponoszenia jakiejkolwiek opłaty), korzystanie z miejsc pewnych i płatnych (związane z nabywaniem dóbr „uprawniających” do skorzystania z miejsc do siedzenia przypisanych do lokalu – najczęściej są to punkty gastronomiczne), poszukiwania bazujące na dotychczasowym doświadczeniu (np. na terenach zieleni jest więcej ławek niż przy ulicach, wiaty przystankowe są najczęściej wyposażone w siedziska). Jeżeli potrzeba skorzystania z miejsca do siedzenia jest określana jako pilna, poszukiwania obejmują także substytuty ławek (murki, schody, wnęki etc.). Po zlokalizowaniu form do siedzenia użytkownicy uruchamiają dalszy proces eliminacji, mający na celu możliwie najlepsze dopasowanie do indywidualnych potrzeb (ustronność, orientacja, podparcie dla pleców, wyprofilowanie, czystość, narażenie na niechciane interakcje, np. z palaczami) prowadzące finalnie do zerojedynkowej decyzji – „korzystam z niej” lub „poszukuję dalej” (formy możliwie najlepiej odpowiadającej moim aktualnym potrzebom). Gdy potrzeba zostaje zaspokojona – ławka ponownie staje się „niewidzialna”.

„Niewidzialność” ławki z jednej strony dotyczy jej funkcji, okresowego zapotrzebowania lub braku tegoż, z drugiej strony może być związana z jej formą. Wyróżniliśmy ławki „niewidzialne” oraz ławki „wabiki”. Ławki „niewidzialne” to typowe elementy katalogowe, niewyróżniające się niczym szczególnym, jeśli chodzi o formę. Wprowadzając porównanie z branżą mody – to kolekcja elementów umeblowania produkowana seryjnie (prêt-à-porter). Są one często wpisane w kontekst otoczenia, nie zauważa się ich w pierwszej kolejności, będąc w danym miejscu. Mogą stanowić punkt zarówno krótkiego, jak i długiego zatrzymania.

Ryc. 91. Proces „uwidzialnienia się” ławki (opracowanie własne: Maja Skibińska, Mariusz Wieczorek)

Przeciwieństwem tego typu ławek są ławki „wabiki”: nietypowe elementy umeblowania, często wykonane według autorskiego projektu, „szyte na miarę”, dopasowane do danego miejsca, wydobywające jego wartości, podkreślające swoistość, nawiązujące do tożsamości miejsca lub też oryginalne w swojej formie, będące akcentem w danej przestrzeni. Porównując z branżą mody – to kolekcja haute couture, wyróżniająca się z otoczenia dzięki nietypowej formie lub funkcji (np. ławka multimedialna, interaktywna). Najczęściej stanowią punkt krótkiego zatrzymania się w mieście. One same lub ich sposób działania mogą być pretekstem do nawiązania rozmowy z drugim człowiekiem (patrz pojęcia „integrator” i „fascynator” opisane w dalszej części rozdziału).

Ryc. 92. Typ ławki a długość zatrzymania się (opracowanie własne: Maja Skibińska, Mariusz Wieczorek)

Idealna ławka „niewidzialna” – ergonomiczne, wygodne i czyste miejsce do siedzenia, dobrze wyprofilowane, z oparciem i podłokietnikami, siedzisko i oparcie wykonane z drewna. Ławka niewidzialna powinna harmonijnie wpisywać się w kontekst otoczenia poprzez zastosowanie neutralnej kolorystyki, prostych kształtów.

Idealna ławka „wabik” – nietypowa i oryginalna forma do siedzenia, wyróżniająca się z otoczenia, może nawiązywać do charakteru (tożsamości) miejsca lub miasta poprzez zastosowanie odpowiedniej kolorystyki, kształtu, skali, inskrypcji, piktogramów lub innych elementów plastycznych. Może być interaktywna, zawierać ruchome elementy, np. służące zabawie. Respondenci sugerowali, iż interesującym rozwiązaniem może być np. wykonanie projektu ławki przez młodego polskiego projektanta. Ławka „wabik” ma potencjał wabienia („co to jest?”), integracji („jak to działa?”) oraz aktywizacji (inicjacja działania) użytkowników.

Z formą ławki są związane jej funkcje, które przedstawiono na poniższym schemacie (ryc. 93), z zastrzeżeniem, że każda ławka może pełnić więcej niż jedną funkcję. Ich określenia mają charakter umowny (niektóre są wynikiem słowotwórstwa) – naszym celem było to, aby łatwo „wpadały w ucho” oraz jak najdokładniej oddawały specyfikę form do siedzenia.

Ryc. 93. Podział ławek zlokalizowanych w miejscach spotkań zależnie od formy i pełnionej funkcji (opracowanie własne: Maja Skibińska, Mariusz Wieczorek)

Pomagator – ławka, która ułatwia życie, można na niej postawić zakupy, chwilę odpocząć przed ruszeniem w dalszą drogę, najważniejszy jest jej użytkowy charakter.

Izolator – ławka, która wprowadza element konfliktu, np. miejsce spożywania alkoholu, noclegu osób bezdomnych, często lokalizowana w zacisznych, osłoniętych miejscach. Może to być ławka w złym stanie technicznym, połamana lub brudna (w przeprowadzonych wywiadach często pojawiał się motyw ptasich odchodów).

Relaksator – wygodna ławka służąca dłuższemu odpoczynkowi, często jest to ławka „z widokiem” (np. na zabytkową zabudowę, krajobraz nad rzeką).

Integrator – ławka, która dzięki swojej formie sprzyja nawiązywaniu kontaktów międzyludzkich, np. jest w kształcie niedomkniętego obwarzanka, L-kształtna, linearna (porównaj ryc. 94).

Aktywator – ławka zachęcająca do podejmowania dodatkowych aktywności, np. ławka ze stolikiem, ławka z Wi-Fi, ławka interaktywna.

Fascynator – ławka o potencjale produktu turystycznego, oryginalna, nietypowa, wyróżniająca się z otoczenia, np. ławka multimedialna, interaktywna, nawiązująca do specyfiki danego miejsca (do jego tożsamości) lub miasta (ma walory produktu turystycznego). Ma też potencjał integracyjny, może prowokować do kontaktu, np. skonsultowania sposobu działania.

Poniższe wnioski zostały sformułowane na podstawie opinii wyrażonych przez 67 użytkowników warszawskiej przestrzeni publicznej. Wywiady pogłębione przeprowadzone z respondentami miały bardzo szeroki zakres (porównaj scenariusze w załącznikach), np. respondenci pytani o otoczenie ławek dużo mówili o ich potencjale więziotwórczym, szczegółowo omawiając ustawienie ławek względem siebie oraz ich usytuowanie w przestrzeni. Wnioski i rekomendacje dotyczą wszystkich trzech perspektyw podejmowanych w niniejszym badaniu, gdyż nasi rozmówcy byli w wielu punktach zgodni, a uzyskane wyniki spójne, co pokazuje główny kierunek myślenia na temat miejsc do siedzenia w miejskiej przestrzeni prezentowany przez użytkowników przestrzeni publicznej Warszawy.

Poniżej zawarte są całościowe wnioski i rekomendacje dotyczące: formy, liczebności, usytuowania, otoczenia ławek, preferowanych dodatkowych funkcji, a także ławek jako wyposażenia miejsc spotkań, ławek jako wyposażenia przestrzeni tranzytowych oraz potencjału więziotwórczego form do siedzenia:

- Nadrzędnym wnioskiem zgłoszonym przez respondentów jest potrzeba konsultowania formy, liczebności oraz lokalizacji ławek z ich potencjalnymi użytkownikami.

- Za najbardziej wygodne uznawane są drewniane, dobrze wyprofilowane ławki z oparciem i podłokietnikami.

- W przypadku placów miejskich pożądana jest różnorodność dotycząca usytuowania ławek, dająca użytkownikom możliwość wyboru – miejsca w słońcu lub w cieniu; z szerokim i dalekim lub ograniczonym widokiem na otoczenie; siedzenia wspólnie z innymi (dla tych, którzy chcą się integrować) lub samotnie (dla tych, którzy chcą pobyć sami). Niezależnie od usytuowania ławki oraz jej orientacji wskazane jest jej osłonięcie od strony ruchliwych ulic. W niektórych miejscach dobrym rozwiązaniem jest zastosowanie mobilnych siedzisk umożliwiających dowolność aranżacji na placach, które mogą stanowić miejsce spotkań. Anna Rumińska w artykule „Ławka od-społeczna” wspomina o takich siedziskach (system wolnych krzeseł) fundowanych np. przez urzędy dzielnicy, sugerując, iż mogłyby być udostępniane nieodpłatnie przez okoliczne lokale gastronomiczne.

- Zlokalizowanie ławek w sąsiedztwie budynków użyteczności publicznej, punktów handlowych lub usługowych może mieć istotne znaczenie dla użytkowników przy wyborze miejsca do siedzenia. W przypadku takich form do siedzenia możliwe jest także zastosowanie ławki nietypowej, która będzie urozmaicała sposób korzystania z przestrzeni publicznej (ławka informacyjna, ławka jako gra etc.) lub odwoływała się do wartości symbolicznych (tożsamość miejsca).

- Respondentom w mieście brakuje natury, szukają jej nie tylko w parkach bądź na skwerach, ale również podczas korzystania z ławek. Najbardziej pożądane otoczenie miejsc do siedzenia w mieście to nasadzenia roślinne, sama ławka natomiast powinna być wykonana z drewna.

- Użytkownicy chętnie korzystaliby ze stojaków na rowery zlokalizowanych przy ławkach. W wywiadach zwracali uwagę, iż w niektórych miejscach jest za mało koszy na śmieci. Postulowane jest ustawianie ich w pewnym oddaleniu od ławek, przy niektórych miejscach do siedzenia powinny być za to umieszczone popielniczki dla osób palących (porównaj ryc. 107).

- Dodatkowe wyposażenie, które mogłoby wzbogacić sposób korzystania z ławek, to: ładowarki do urządzeń mobilnych, modem Wi-Fi. Jako urozmaicenie i poszerzenie możliwości korzystania z ławek w niektórych przypadkach mogą się sprawdzić stoliki (wzorowane na ławkach terminali lotniczych) lub daszki stanowiące ochronę przed deszczem.

- Ławki oraz inne siedziska zlokalizowane na miejskich placach mogą mieć zarówno formę tradycyjną (porównaj: ławka „niewidzialna”, ryc. 65 i 76), jak i formę nietypową (porównaj: ławka „wabik”, ryc. 71, 73 oraz 83), która powinna wydobywać lub podkreślać tożsamość miejsca (odwołania do jego historii, sąsiedniej instytucji, ważnych postaci etc.) lub miasta (np. Warszawska Aleja Gwiazd). Przy czym elementy nietypowe powinny wpisywać się w charakter miejsca.

- Ławki zlokalizowane na placach lokalnych mogą mieć zarówno formę tradycyjną (porównaj: ławka „niewidzialna”), jak i formę nietypową (porównaj: ławka „wabik”), lecz ta druga wiąże się w tym przypadku z budowaniem tożsamości lokalnej, nawiązywaniem do wartości istotnych dla lokalnej społeczności.

- Ławki oraz inne siedziska zlokalizowane na lokalnych placach są oceniane przez mieszkańców w skrajnie różny sposób. Z jednej strony są bardzo pożądanym elementem wyposażenia – gwarantem komfortu w miejskiej przestrzeni, miejscem integrującym mieszkańców. Z drugiej strony nie są mile widziane, ponieważ przyciągają bezdomnych oraz chętnych do konsumpcji alkoholu. W tym przypadku bardzo ważna jest ocena przestrzeni pod kątem bezpieczeństwa oraz ewentualne zmiany dotyczące sposobu zagospodarowania danego miejsca (zgodnie ze sztuką projektowania przestrzeni bezpiecznych) oraz unikanie lokalizowania ławek w miejscach odosobnionych.

- Ławki zlokalizowane w przestrzeniach tranzytowych powinny mieć formę tradycyjną (porównaj: ławka „niewidzialna”) i wpisywać się w otoczenie. Ważne, by były usytuowane w regularnych odstępach co około 70–100 m lub w miejscach, w których można je „bezkolizyjnie” ustawić (wyniki wizji lokalnej przy ul. Czerskiej wskazują, że w przypadku wąskich chodników warto byłoby lokalizować ławki w miejscach, gdzie jest nieco więcej przestrzeni, np. tam, gdzie chodnik jest nieco szerszy). W miejscach, w których mieszka dużo osób starszych, dobrym rozwiązaniem mogłyby być udogodnienia dotyczące konstrukcji ławki, np. wyższe i nie za głębokie siedziska o dobrze wyprofilowanym oparciu i podłokietnikach oraz z miejscem na laskę, które ułatwia podparcie się przy wstawaniu.

- Ławki oraz inne siedziska zlokalizowane na placach miejskich oraz lokalnych mają potencjał więziotwórczy. Przy odpowiednim usytuowaniu w przestrzeni oraz względem siebie mogą sprzyjać międzyludzkiej integracji, zarówno w przypadku osób znajomych, jak i nieznających się. Poniższy schemat (ryc. 94) przedstawia sposoby ustawienia ławek względem siebie oraz kształty siedzisk, które mogą mieć wpływ na proces integracji. Numery 15 i 16 to wielofunkcyjne siedziska, a pozostałe – ławki z oparciem.

Ryc. 94. Ustawienie ławek oraz ich formy a międzyludzka integracja (opracowanie własne: Maja Skibińska)

1 – ustawienie naprzeciwko siebie – najbardziej typowe ustawienie, często stosowane, gdy użytkownicy ławek sami mogą decydować o ich lokalizacji, sprawdza się w przypadku grup osób, które się znają. W wywiadach wskazane jako pożądane.

2 – ustawienie naprzemianległe – może sprzyjać integracji osób, które się nie znają, wygodne również dla mniejszych grup, które się znają. W wywiadach wskazane jako pożądane.

3 – ustawienie na planie litery L – może sprzyjać integracji osób, które się nie znają, wygodne również dla mniejszych grup, które się znają. W wywiadach wskazane jako pożądane.

4 – ustawienie na planie litery C – może sprzyjać integracji osób, które się nie znają, wygodne również dla mniejszych grup, które się znają.

5 – ustawienie plecami do siebie – uniemożliwia integrację, wymieniane przez respondentów jako niepożądane.

6–11 – różne formy ławek L-kształtnych i C-kształtnych – sprzyjają integracji, przeznaczone bardziej dla osób, które już się znają i chcą spędzić wspólnie czas na ławce, wyjątek stanowią nry 8 i 9, w tym przypadku kształt może skłaniać do siadania również osoby, które się nie znają.

12 – ławka linearna – sprzyja integracji, jej długość ośmiela przechodniów i zachęca do siadania obok siebie. Działa podobny mechanizm, jak przy dużych wspólnych stołach w punktach gastronomicznych. W wywiadach forma wskazana jako pożądana.

13 – ławka w kształcie obwarzanka, widok do środka – sprzyja integracji, przeznaczona bardziej dla osób, które już się znają i chcą spędzić wspólnie czas na ławce. W wywiadach forma wskazana jako pożądana.

14 – ławka w kształcie obwarzanka, widok na zewnątrz – nie sprzyja integracji. W środku może być zlokalizowany jakiś element, np. drzewo.

15 – wielofunkcyjna konstrukcja (platforma) do siedzenia lub leżenia – sprzyja integracji, także osób, które się nie znają, intrygująca.

16 – siedzisko: forma sprzyjająca zabawie – sprzyja integracji, atrakcyjna dla dzieci dzięki nietypowym kształtom lub wyposażeniu (elementy mobilne, interaktywne, multimedialne, ruchome – usprawniające małą motorykę, inne). W wywiadach forma wskazana jako pożądana.

17 – pojedyncze siedzisko (krzesło) – wyklucza integrację. W wywiadach forma wskazana jako pożądana dla osób, które nie mają ochoty na integrację. W przypadku zgrupowania obok siebie pojedynczych siedzisk integracja jest możliwa. Mobilne pojedyncze siedziska dają możliwość dowolnego aranżowania przestrzeni.

Główna rekomendacja, którą można sformułować na podstawie przeprowadzonych badań, to: więcej różnorodnych i wygodnych miejsc do siedzenia w Warszawie, których forma, lokalizacja, orientacja oraz funkcja powinny być ustalone z przyszłymi użytkownikami!

DOBRE WZORCE

Dobre wzorce

Poniżej przedstawiono kilka przykładów dobrych wzorców, które wymieniali respondenci, podając czasem ich konkretną lokalizację.

Ryc. 99. Ławki typu warszawskiego w Al. Ujazdowskich, zróżnicowana orientacja umożliwia użytkownikom wybór preferowanego widoku (na ulicę lub park) (fot. Denys Kaidalov)

Ryc. 100. Ławka linearna, z oparciem i dalekim widokiem, może ośmielać nieznające się osoby do siadania obok siebie (fot. Daria Cholewa)

Ryc. 101. Przykład „wolnych krzeseł” z ogrodu Luksemburskiego w Paryżu, system łatwy do realizacji w parku, trudniejszy na miejskich ulicach i placach, dający dużą dowolność w wyborze lokalizacji i orientacji. W przestrzeni publicznej jest możliwy dzięki współpracy Urzędu m.st. Warszawy z właścicielami prywatnych lokali gastronomicznych (fot. Chris Waits[1])

Ryc. 102. Formy do siedzenia z Wiednia – przykład ławek „wabików”, innych form do siedzenia, interesujących pod względem kolorów i kształtów, dających możliwość różnorodnego użytkowania oraz zmiany lokalizacji. Respondenci wskazywali na nie jako na atrakcyjne pod względem wizualnym, dające dowolność przyjmowanej pozycji i jednocześnie sprzyjające integracji (fot. Cher Amio[2])

[1] https://www.flickr.com/photos/chriswaits/5689345594/ [dostęp: 25.02.2017].

[2] https://www.flickr.com/photos/underpuppy/76774015/ [dostęp: 5.04.2018].

Pojęcia stosowane w raporcie
forma ławki – właściwości (cechy) obejmujące: kształt, wielkość, proporcje, kolor, tworzywo, fakturę, ornamentykę.

integracja – proces nawiązywania kontaktu między ludźmi lub pogłębienia tegoż, np. poprzez długą rozmowę.

miejsce spotkań – fragment przestrzeni publicznej, w którym chętnie spotykają się ludzie. Może to być plac miejski, plac lokalny, park, fragment ulicy lub inne miejsce.

plac lokalny – teren niezabudowany zlokalizowany w granicach osiedla mieszkaniowego lub w bliskim sąsiedztwie budynków mieszkalnych, z którego mogą korzystać okoliczni mieszkańcy; może być usytuowany przed sklepem, pocztą, biblioteką lub inną instytucją. Plac ten ma potencjał miejsca spotkań dla lokalnej społeczności. Może być miejscem, z którym identyfikują się mieszkańcy. Tym pojęciem objęto zarówno place, jak i skwery.

plac miejski – od gr. πλατεῖα ὁδός, plateia hodos – szeroka ulica, plac o charakterze wielkomiejskim, którego pierzeje stanowią budynki lub wysokie drzewa. Funkcja i układ placów miejskich pozwalają na identyfikację struktury miasta oraz budują jego tożsamość.

przestrzeń publiczna – obszar o szczególnym znaczeniu dla zaspokojenia potrzeb mieszkańców, poprawy jakości ich życia i sprzyjający nawiązywaniu kontaktów społecznych ze względu na jego położenie oraz cechy funkcjonalno-przestrzenne, zgodnie z treścią artykułu 2 Ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. 2003 nr 80 poz. 717). Przestrzeń publiczna to ogólnodostępny miejski obszar stanowiący dobro publiczne, w którym ludzie przebywają, spotykają się, nawiązują kontakty. Za pomocą pp. jest identyfikowana struktura miasta, a forma i funkcja pp. budują jego tożsamość.

przestrzeń tranzytu – ulice lub place, które są związane z przemieszczaniem się (tutaj: plac o charakterze tranzytowym – typ placu, który jest istotnym węzłem komunikacyjnym zarówno dla pieszych, jak i dla kierowców).

senior – osoba powyżej 60. roku życia.

tożsamość miejsca – związek formy z miejscem. Może przejawiać się w formach, funkcjach i znaczeniach poszczególnych elementów budujących krajobraz miasta. Poszukiwanie tożsamości to poszukiwanie odrębności, indywidualności, unikalności [Królikowski 2006].

Podsumowanie

W klubie „Od Nowa” w Toruniu od 15 lutego do 13 marca 2017 roku trwała wystawa fotografii Marcina Malickiego Buka, którą odwiedził jeden z badaczy. W katalogu do wystawy artysta napisał:

To zawsze zaczyna się prozaicznie. Zaglądając w bramy, zaułki, podwórka, budynki, na place wszędzie trafiałem na ławki, ławeczki, krzesła. Niezmienne atrybuty wypoczynku, relaksu, chwili zatrzymania. Uderzająca i zaskakująca mnogość pomysłów, wynalazków, rozwiązań. DIY w najczystszej niczym nieskrępowanej postaci. Z drugiej strony rzeczy seryjne, zaprojektowane, wręcz czasem hurtowe. Czasem zapomniane, czasem starannie pielęgnowane i utrzymane w czystości. Czasem przypadkowo rzucone, innym razem umieszczone w ramach przemyślanego projektu. Formalnie to cały czas ławka. Ale to bogactwo wersji odmian hamowane tylko wyobraźnią twórców. Profesjonalnych i domorosłych. Miliony wersji sposobu na to, by dać odpocząć nogom. Jednocześnie każda z nich niesie swoją historię. A także historię przestrzeni w której się znajduje. Możemy ją poznawać w formie czysto wizualnej. Ale możemy też spojrzeć dalej. Pomyśleć trochę nad tym po co te ławki. I czemu tak często część z nich jest pusta? Jak zmienia się nasz wolny czas? I czy ten czas jest tak naprawdę wolny? [Buk 2017].

Powyższy cytat może być inspiracją do dalszych badań dotyczących miejsc do siedzenia w mieście. W niniejszym raporcie większy akcent został położony na place i ulice zlokalizowane w przestrzeni publicznej, w kolejnych badaniach warto skupić się na miejscach spotkań w przestrzeni społecznej, zlokalizowanych w granicach osiedli mieszkaniowych. „Zaglądając w bramy, zaułki, podwórka, budynki…”, zbadać zagadnienie ławek, innych form do siedzenia oraz substytutów ławek. Dowiadując się jeszcze więcej o naszej wspólnej przestrzeni.

Możliwość siedzenia w mieście jest jedną z podstaw komfortowego korzystania z miejskiej przestrzeni publicznej. Ławki, inne formy do siedzenia oraz substytuty ławek są gwarantem różnorodności i intensywności korzystania z miejskich ulic i placów. Wpływają na użytkowanie, odczuwanie i postrzeganie miejskiego krajobrazu. Stanowią podstawę do społecznych i psychicznych zjawisk, które zachodzą między mieszkańcami miasta. To właśnie dzięki nim miejska przestrzeń publiczna funkcjonuje jako miejsce spotkań. Są jednym z elementów miejskiego krajobrazu, który buduje nasze poczucie identyfikacji z danym miejscem. Mogą wpisywać się w charakter miejsca, nawiązywać do jego tradycji lub lokalnej specyfiki albo wyróżniać się z otoczenia na zasadzie kontrastu, stanowiąc odrębne dzieło formalne niezwiązane z pozostałymi elementami budującymi daną przestrzeń. Niektóre z nich mogą stać się symbolem, identyfikatorem tożsamości wybranego miejsca lub miasta. Dzięki nim, parafrazując Louisa Khana, miasto może być miejscem, gdzie dziecko zobaczy coś, co podpowie mu, co chciałoby robić przez całe życie. I tego właśnie życzymy zarówno sobie, jak i wszystkim czytelnikom niniejszej publikacji.

ANEKS

Spis rycin

Ryc. 1. Plakat promujący warszawski budżet partycypacyjny w 2017 roku (źródło: http://www.srodmiescie.warszawa.pl/strona-694-budzet_partycypacyjny.html [dostęp: 22.02.2017])

Ryc. 2. Schemat obrazujący wyodrębnienie trzech głównych problemów badawczych (opracowanie własne: Maja Skibińska)

Ryc. 3. Ławka przy ul. Międzynarodowej (fot. Beata Tomczak)

Ryc. 4. Ławka przy ul. Szczęśliwickiej (fot. Konrad Gałuszko)

Ryc. 5. Ławka przy ul. Szczęśliwickiej (fot. Konrad Gałuszko)

Ryc. 6. Ławki na terenie osiedla przy ul. Szczęśliwickiej (fot. Konrad Gałuszko)

Ryc. 7. Ławki przy ul. Stawki (fot. Paulina Olszak)

Ryc. 8. Ławka przy ul. Białobrzeskiej 68 (fot. Konrad Gałuszko)

Ryc. 9. Ławki typu warszawskiego przy Al. Ujazdowskich (fot. Denys Kaidalov)

Ryc. 10. Ławki przy al. Waszyngtona (fot. Beata Tomczak)

Ryc. 11. Ławki przy ul. Stawki, teren Wydziału Psychologii UW (fot. Paulina Olszak) 18

Ryc. 12. Ławki przy ul. Dzikiej (fot. Paulina Olszak)

Ryc. 13. Ławka przy al. Jana Pawła II (fot. Paulina Olszak)

Ryc. 14. Ławka przy ul. Międzynarodowej (fot. Beata Tomczak)

Ryc. 15. Ławka przy ul. Międzynarodowej (fot. Beata Tomczak)

Ryc. 16. Ławki przy ul. Świętokrzyskiej (fot. Aleksandra Rudol)

Ryc. 17. Ławki przy ul. Krakowskie Przedmieście (fot. Aleksandra Rudol)

Ryc. 18. Ulica Broniewskiego, na odcinku około 600 m rozmieszczono w równych odstępach kilka ławek (fot. Kamila Molga)

Ryc. 19. Ławki na przystanku tramwajowym przy al. Jana Pawła II (fot. Paulina Olszak)

Ryc. 20. Wiata przystankowa z ławką przy ul. Szczęśliwickiej (fot. Konrad Gałuszko) 19

Ryc. 21. Wiata przystankowa z ławką przy ul. Stawki (fot. Paulina Olszak)

Ryc. 22. Wiata przystankowa z ławką przy al. Jana Pawła II (fot. Paulina Olszak)

Ryc. 23. Miejsca do siedzenia – przystanek, murki przy ul. Stawki (fot. Paulina Olszak) 19

Ryc. 24. Murek, na którym siadają ludzie, przy ul. Międzynarodowej (fot. Beata Tomczak)

Ryc. 25. Szerszy zewnętrzny parapet, na którym można usiąść, przy ul. Stawki (fot. Paulina Olszak)

Ryc. 26. Murek, na którym siadają ludzie, przy ul. Stawki (fot. Paulina Olszak)

Ryc. 27. Szerszy zewnętrzny parapet przy ul. Muranowskiej (fot. Paulina Olszak)

Ryc. 28. Brak ławek przy ul. Szczęśliwickiej (fot. Konrad Gałuszko)

Ryc. 29. Brak miejsc do siedzenia przy ul. Wawelskiej (fot. Aleksandra Rudol)

Ryc. 30. Podział miejskich form służących do siedzenia (opracowanie własne: Maja Skibińska)

Ryc. 31. Autorski podział placów, pierwszy etap wyboru pól badawczych (opracowanie własne: Agata Ponichtera)

Ryc. 32. Place wielkomiejskie (opracowanie własne na podstawie Google My Maps) 30

Ryc. 33. Plac Inwalidów (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 34. Plac Inwalidów (fot. Agata Ponichtera)

Ryc. 35. Plac Mirowski (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 36. Hala Mirowska (fot. Agata Ponichtera)

Ryc. 37. Plac Dąbrowskiego (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 38. Plac Dąbrowskiego (fot. Aleksandra Rudol)

Ryc. 39. Plac Szembeka (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 40. Plac Szembeka (fot. Aneta Bielecka)

Ryc. 41. Plac przed Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 42. Plac przed Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN (fot. Denys Kaidalov)

Ryc. 43. Place lokalne (opracowanie własne na podstawie Google My Maps)

Ryc. 44. Skwer Kompanii AK „Żniwiarz” (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 45. Skwer Kompanii AK „Żniwiarz” (fot. Agata Ponichtera)

Ryc. 46. Plac Opolski (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 47. Plac Opolski (fot. Iga Kalbarczyk)

Ryc. 48. Skwer między ul. Grójecką a ul. Banacha (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 49. Skwer między ul. Grójecką a ul. Banacha (fot. Aneta Bielecka)

Ryc. 50. Plac przy ul. Nalewki 6 (opracowanie własne na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 51. Plac przy ul. Nalewki 6 (fot. Denys Kaidalov)

Ryc. 52. Ławki na pl. Szembeka (fot. Aneta Bielecka)

Ryc. 53. Ławki na skwerze przy ul. Nalewki 6 (fot. Denys Kaidalov)

Ryc. 54. Ławki na placu przed Muzeum POLIN (fot. Denys Kaidalov)

Ryc. 55. Ławki na pl. Inwalidów (fot. Agata Ponichtera)

Ryc. 56. Plac Inwalidów – lokalizacja form do siedzenia (opracowanie własne: Agata Ponichtera na podstawie ortofotomapy Warszawy, http://mapy.geoportal.gov.pl/)

Ryc. 57. Ławka przy skrzyżowaniu ulic Ludnej i Kruczkowskiego (obecnie Herberta), park Marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego (źródło: http://varszavka.blogspot.com/2012/05/kolorowa-aweczka-na-powislu.html [dostęp: 12.02.2017])

Ryc. 58. Pasaż „Wiecha” (opracowanie własne na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Ryc. 59. Plac Bankowy (opracowanie własne na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Ryc. 60. Plac Narutowicza (opracowanie własne na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Ryc. 61. Skwer Reduty Kaliskiej (opracowanie własne na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Ryc. 62. Potencjalne możliwe interakcje między ludźmi siadającymi na ławkach ustawionych w różny sposób (opracowanie własne: Maja Skibińska, na podstawie badań Edwarda Halla)

Ryc. 63. Pasaż „Wiecha” (fot. Kamila Molga)

Ryc. 64. Plac Bankowy (fot. Beata Tomczak)

Ryc. 65. Plac Narutowicza (fot. Konrad Gałuszko)

Ryc. 66. Skwer Reduty Kaliskiej. Po prawej ul. Grójecka z pl. Narutowicza w tle, po lewej – ul. Kaliska (fot. Konrad Gałuszko)

Ryc. 67. Lokalizacja ławek na placyku przed sklepem Biedronka – pasaż „Wiecha” (opracowanie własne: Kamila Molga na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Ryc. 68. Ławki i murki do siedzenia – pasaż „Wiecha” (fot. Kamila Molga)

Ryc. 69. Ławki przy ul. Chmielnej (fot. Kamila Molga)

Ryc. 70. Lokalizacja ławek na pl. Bankowym z pominięciem tych ustawionych przy przystankach komunikacji miejskiej (opracowanie własne: Beata Tomczak na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Ryc. 71. Kamienne ławy przed Mazowieckim Urzędem Wojewódzkim na pl. Bankowym (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 72. Ławki na pl. Bankowym (fot. Beata Tomczak)

Ryc. 73. Ławki na pl. Bankowym (fot. Beata Tomczak)

Ryc. 74. Lokalizacja ławek na pl. Narutowicza (opracowanie własne: Konrad Gałuszko na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Ryc. 75. Ławki na pl. Narutowicza (fot. Konrad Gałuszko)

Ryc. 76. Plac Narutowicza (fot. Konrad Gałuszko)

Ryc. 77. Lokalizacja ławek na skwerze Reduty Kaliskiej (opracowanie własne: Konrad Gałuszko na podstawie http://mapa.um.warszawa.pl)

Ryc. 78. Ławki na skwerze Reduty Kaliskiej (fot. Konrad Gałuszko)

Ryc. 79. Teren badań w dzielnicy Ochota (źródło: Google Maps)

Ryc. 80. Teren badań w dzielnicy Mokotów (źródło: Google Maps)

Ryc. 81. Ławka przy ul. Grójeckiej (fot. Natalia Sadowska)

Ryc. 82. Ławki na skwerze Dobrego Maharadży (fot. Natalia Sadowska)

Ryc. 83. Ławki na skwerze Dobrego Maharadży (fot. Natalia Sadowska)

Ryc. 84. Ulica Dickensa (fot. Natalia Sadowska)

Ryc. 85. Ulica Skarżyńskiego (fot. Natalia Sadowska)

Ryc. 86. Ulica Skarżyńskiego (fot. Natalia Sadowska)

Ryc. 87. Okolice Hali Banacha (Szczęśliwice), schemat przedstawiający rozmieszczenie ławek oraz wskazane przez respondentów miejsca, w których powinno się je dostawić (wykonała: Paulina Olszak na podstawie wizji lokalnej oraz rozmów z respondentami, opracowanie graficzne: Maja Skibińska)

Ryc. 88. Ulica Czerska (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 89. Ulica Czerska (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 90. Okolice ul. Czerskiej (Sielce), schemat przedstawiający rozmieszczenie ławek oraz wskazane przez respondentów miejsca, w których powinno się je dostawić (wykonała: Paulina Olszak na podstawie wizji lokalnej oraz rozmów z respondentami, opracowanie graficzne: Maja Skibińska)

Ryc. 91. Proces „uwidzialnienia się” ławki (opracowanie własne: Maja Skibińska, Mariusz Wieczorek)

Ryc. 92. Typ ławki a długość zatrzymania się (opracowanie własne: Maja Skibińska, Mariusz Wieczorek)

Ryc. 93. Podział ławek zlokalizowanych w miejscach spotkań zależnie od formy i pełnionej funkcji (opracowanie własne: Maja Skibińska, Mariusz Wieczorek)

Ryc. 94. Ustawienie ławek oraz ich formy a międzyludzka integracja (opracowanie własne: Maja Skibińska)

Ryc. 95. Ławka w kształcie obwarzanka, widok na zewnątrz, przykład z Krakowa (fot. Aleksandra Rudol)

Ryc. 96. Ławka w kształcie połowy obwarzanka, widok do środka, przykład z Krakowa (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 97. Forma do siedzenia sprzyjająca zabawie zlokalizowana przy bulwarze Dunikowskiego we Wrocławiu (fot. Beata Tomczak)

Ryc. 98. Zgrupowane pojedyncze siedziska – miejskie krzesła, przykład z Miasteczka Wilanów w Warszawie (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 99. Ławki typu warszawskiego w Al. Ujazdowskich, zróżnicowana orientacja umożliwia użytkownikom wybór preferowanego widoku (na ulicę lub park) (fot. Denys Kaidalov)

Ryc. 100. Ławka linearna, z oparciem i dalekim widokiem, może ośmielać nieznające się osoby do siadania obok siebie (fot. Daria Cholewa)

Ryc. 101. Przykład „wolnych krzeseł” z ogrodu Luksemburskiego w Paryżu, system łatwy do realizacji w parku, trudniejszy na miejskich ulicach i placach, dający dużą dowolność w wyborze lokalizacji i orientacji. W przestrzeni publicznej jest możliwy dzięki współpracy Urzędu m.st. Warszawy z właścicielami prywatnych lokali gastronomicznych (fot. Chris Waits)

Ryc. 102. Formy do siedzenia z Wiednia – przykład ławek „wabików”, innych form do siedzenia, interesujących pod względem kolorów i kształtów, dających możliwość różnorodnego użytkowania oraz zmiany lokalizacji. Respondenci wskazywali na nie jako na atrakcyjne pod względem wizualnym, dające dowolność przyjmowanej pozycji i jednocześnie sprzyjające integracji (fot. Cher Amio)

Ryc. 103. Przykład ławki z regulowanym oparciem, o której również wspominano w wypowiedziach respondentów (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 104. Miroławka stojąca na pl. Dąbrowskiego, dedykowana Mironowi Białoszewskiemu. Ławka „wabik”, fascynator, nawiązująca do tożsamości miejsca (fot. J.W. Ryll)

Ryc. 105. Ławki zlokalizowane naprzeciwko siebie na skwerze Olgi i Andrzeja Małkowskich niedaleko ul. Puławskiej – miejsce spotkań, sposób usytuowania ławek był wymieniany w wywiadach jako sprzyjający integracji. Uwaga: jest to usytuowanie odpowiednie dla grup osób, które już się znają, osoby nieznające się będą onieśmielone niewielką odległością oraz kontaktem „twarzą w twarz” (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 106. Typowe usytuowanie ławek w przestrzeniach tranzytowych, tutaj ławka typu warszawskiego w Al. Ujazdowskich. Ich forma jest dopasowana do otoczenia, a liczba – do potrzeb użytkowników (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 107. Ławki „niewidzialne” stojące na skwerze Bohdana Wodiczki, z oparciem, dobrze wyprofilowane, „z widokiem”. Użytkownik może też wybrać, czy chce usiąść przy koszu, czy dalej od niego (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 108. Przykład platform do siedzenia na jednej z wrocławskich ulic. Te siedziska mogą być interesujące dla dzieci i młodzieży, jednak osobom starszym lub z dysfunkcją ruchową trudno z nich skorzystać. W tym przypadku przydałoby się kilka ławek z oparciem dopasowanych stylistycznie do nowoczesnych siedzisk (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 109. „Inne formy do siedzenia” – miejskie fotele na pl. Grzybowskim. Korzystne jest ich usytuowanie wśród zieleni, konstrukcja sprzyja raczej krótkiemu wypoczynkowi, choć mają potencjał integracyjny (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 110. Wiata przystankowa z huśtawkami w Sopocie. Ma potencjał bycia aktywatorem i relaksatorem. Forma interesująca zarówno dla dzieci, jak i dla dorosłych, może być podstawą do nawiązania rozmowy (integrator) (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 111. Ławka popularna w Warszawie od lat sześćdziesiątych po lata dziewięćdziesiąte, do dziś z sentymentem wspominana przez respondentów jako bardzo wygodna (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 112. „Ławki obywatelskie” w kształcie rogala ustawione w parku Kazimierzowskim w ramach budżetu partycypacyjnego. Taka forma siedziska jest wskazywana przez respondentów jako sprzyjająca integracji. Przyciąga głównie grupy osób, które już się znają, ponieważ tworzy przestrzeń zbyt intymną, by z chęcią weszły tam dwie nieznające się osoby (fot. Agata Ponichtera)

Ryc. 113. Mieżaki (czyli miejskie leżaki autorstwa Ewy Szylberg i Krystiana Kwiecińskiego) ustawione koło ronda de Gaulle’a w 2012 roku, projekt dla mieszkańców ul. Smolnej. Konstrukcja do leżenia mająca potencjał integratora i relaksatora (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 114. Multimedialna ławeczka Chopina. Przykład ławki „wabika”, będącej fascynatorem i integratorem – ludzie często dyskutują o tym, jak ją uruchomić. Stanowi punkt krótkiego zatrzymania się, mebel miejski będący „produktem turystycznym”, ciekawy element przyciągający i intrygujący ludzi (fot. Maja Skibińska)

Ryc. 115. Ławki przy ul. Joliot-Curie we Wrocławiu (fot. Beata Tomczak)

Ryc. 116. Nietypowa forma do siedzenia zlokalizowana obok Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu (fot. Beata Tomczak)

Źródła

Alexander Christopher, Język wzorców = A Pattern Language: miasta, budynki, konstrukcja, Gdańsk 2008

Barański Hubert, Zimny Bartosz, Woonerf, czyli ulica do życia, 12.06.2016 [online]. Dostępny w World Wide Web: http://www.zm.org.pl/?a=dp_woonerf-163 [dostęp: 18.11.2016]

Buk Marcin, Sit 4 a while, Toruń 2017

Fundacja Na Miejscu, Miasto dla wszystkich. Szkice o przestrzeni publicznej w perspektywie starzejącego się społeczeństwa, Warszawa 2015

Fundacja Res Publica im. Henryka Krzeczkowskiego, Miasta przyjazne starzeniu: przewodnik, Warszawa 2014

Gehl Jan, Życie między budynkami: użytkowanie przestrzeni publicznych, Kraków 2009

Królikowski Jeremi T., Interpretacje krajobrazów, Warszawa 2006

Main Bill, Hannah Gail Greet, Site Furnishings: A Complete Guide to the Planning, Selection and Use of Landscape Furniture and Amenities, Chichester 2010

Project for Public Spaces, Jak przetworzyć Miejsce. Podręcznik kreowania udanych przestrzeni publicznych, Kraków 2009

Rumińska Anna, Ławka od-społeczna, Wrocław 2012

Stowarzyszenie Topografie, Raport z konsultacji społecznych dotyczących programu „Atrakcyjne Przestrzenie Miejskie”, czyli działań mających na celu poprawę jakości przestrzeni publicznych w Łodzi, 2013 [online]. Dostępny w World Wide Web: https://www.google.pl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&ved=0ahUKEwip_6WLv7jSAhUG3iwKHRVYAfQQFggaMAA&url=http%3A%2F%2Fwww.uml.lodz.pl%2Fget.php%3Fid%3D5636&usg=AFQjCNEfq8epGGfbOzNsEVH_ggSAgEf3pg&bvm=bv.148747831,d.bGg&cad=rja [dostęp: 26.02.2017]

Urząd m.st. Warszawy, Zarządzenie nr 1539/2016 w sprawie tworzenia korzystnych warunków dla ruchu pieszego na terenie m.st. Warszawy [online]. Dostępny w World Wide Web: http://bip.warszawa.pl/NR/exeres/C757982E-749C-4C54-A0DE-5CAF67CC2A8E,frame-less.htm [dostęp: 14.11.2016]

Van Uffelen Chris, Street Furniture, Salenstein 2010

White William Holly, The Social Life of Small Urban Spaces, New York 1980

Strony WWW:

architecturendesign.net
citymetric.com
designextent.com
go-local.pl
inicjatywa.um.warszawa.pl
jakosczycia.um.warszawa.pl
lawkiuliczne.wordpress.com
mapy.geoportal.gov.pl
sztuka-krajobrazu.pl
twojbudzet.um.warszawa.pl
varszavka.blogspot.com
warszawa.naszemiasto.pl
warszawa.wyborcza.pl
wawalove.pl
warszawa.pl
zom.waw.pl

Załączniki

1. SCENARIUSZ WYWIADU: „WIĘZIOTWÓRCZY POTENCJAŁ ŁAWEK MIEJSKICH”

Wprowadzenie:

Dzień dobry, nazywam się … i jestem studentem/studentką Uniwersytetu Warszawskiego. Wspólnie z kolegami i koleżankami w ramach Uniwersyteckiego Centrum Wolontariatu przeprowadzamy badanie poświęcone ławkom miejskim. Czy zgodziłaby się Pani/zgodziłby się Pan poświęcić mi czas na rozmowę?

Chciałabym/Chciałbym też zapytać: czy zgadza się Pan/Pani na nagranie naszej rozmowy? Badanie jest całkowicie anonimowe, a nagrania będą wykorzystywane wyłącznie przez studentów przeprowadzających badanie.

Pytania wprowadzające w tematykę badań:

1. Czy lubi Pan(i) to miejsce?

1. Tak → Co sprawia, że je Pan(i) lubi?

2. Nie → Co sprawia, że go Pan(i) nie lubi?

2. Co sprawiło, że postanowił(a) Pan(i) spędzić tutaj czas?

3. W jaki sposób Pana/Pani zdaniem można byłoby spędzić tutaj czas wolny?

Pytania ogólne na temat ławek:

1. Jakie znaczenie mają Pana/Pani zdaniem ławki w mieście?

2. Jakie funkcje według Pana/Pani pełnią ławki miejskie?

3. W jaki sposób ludzie korzystają z ławek miejskich?

4. Jak ocenia Pan(i) ławki na tym placu?

Pytania dotyczące wpływu ławek na integrację:

1. Czy według Pana/Pani ławki miejskie stojące na placu sprawiają, że jest on miejscem spotkań?

1. Tak → Co według Pana/Pani sprawia, że tak się dzieje?

2. Nie → Co według Pana/Pani mogłoby to zmienić?

Uszczegółowienie

Koncentrujemy się na uzyskaniu odpowiedzi od respondenta/respondentki na temat czynników:

- (inna) lokalizacja ławki;
- (inne) usytuowanie ławki;
- (inne) ustawienie ławek względem siebie;
- (inna) forma ławki.

Stosujemy wsparcie, jeżeli respondent(ka) dąży do zakończenia wypowiedzi, a nie omówiliśmy wszystkich interesujących nas czynników.

2. Czy według Pana/Pani ławka sprzyja rozmowie?

1. Tak → Co według Pana/Pani sprawia, że tak się dzieje?

2. Nie → Co według Pana/Pani sprawiłoby, że ławki zachęcałyby siedzących na nich ludzi do podjęcia rozmowy?

Uszczegółowienie

Jeżeli respondent(ka) wskazuje konkretną ławkę/opowiada o konkretnym modelu, to spróbujmy przejść gładko od szczegółu do ogółu (ta konkretna ławka → ławki w ogóle).

Uwaga! Wykonaj zdjęcie omawianego przez respondenta obiektu po zakończonym wywiadzie!

3. Czy Pana/Pani zdaniem ławka miejska jest dobrym miejscem do podjęcia rozmowy z drugim człowiekiem?

1. Tak → Co Pana/Pani zdaniem sprawia, że ludzie siedzący obok siebie na ławce zaczynają rozmawiać?

2. Nie → Co Pana/Pani zdaniem sprawia, że ludzie siedzący obok siebie na ławce nie chcą ze sobą rozmawiać?

4. Czy zdarzyło się Panu/Pani porozmawiać z kimś obcym siedzącym obok na ławce?

1. Tak → Co sprawiło, że zaczęliście Państwo ze sobą rozmawiać? Proszę opowiedzieć o jednej/dwóch takich sytuacjach.

2. Nie → Co mogłoby wpłynąć na to, że podjąłby Pan/podjęłaby Pani rozmowę z kimś siedzącym obok na ławce?

5. Czy ma Pan(i) ochotę rozmawiać z obcymi osobami, kiedy siedzi Pan(i) obok nich na ławce?

1. Tak → Jak Pan(i) sądzi, z czego to wynika? (lub: jeśli respondent odpowie „Tak”, przechodzimy do pytania 6.)

2. Nie → A czy zdarzyło się Panu/Pani wybrać ławkę miejską jako miejsce spotkania ze znajomymi?

6. Jak Pana/Pani zdaniem ławka – jako mebel miejski – może wpłynąć na nawiązanie kontaktu między siedzącymi na niej osobami?

7. Co Pana/Pani zdaniem sprawiłoby, że ławki zachęcałyby siedzących na nich ludzi do nawiązania kontaktu?

Lokalizacja ławki w przestrzeni placu a integracja:

1. Jakie umiejscowienie ławki sprzyjałoby Pana/Pani zdaniem integracji?

2. Jakie umiejscowienie ławki nie sprzyjałoby Pana/Pani zdaniem integracji?

3. Jaką lokalizację ławki najchętniej by Pan(i) wybrał(a)?

4. Gdzie Pana/Pani zdaniem warto byłoby ustawiać ławki?

Usytuowanie ławek względem siebie na placu a integracja:

1. W jaki sposób usytuowanie ławek względem siebie mogłoby wpłynąć na to, czy korzystający z nich ludzie się integrują?

2. W jaki sposób według Pana/Pani liczba ławek umieszczonych na placu może wpłynąć na to, że stanie się on miejscem spotkań (lub nie)?

Forma ławki a integracja:

1. Jak Pan(i) sądzi, w jaki sposób wygląd ławki mógłby zachęcić ludzi do spędzania na niej czasu i integrowania się?

Pytania dodatkowe:

1. Gdyby mogła Pani/mógł Pan wyobrazić sobie ławkę, na której siedziało by się Pani/Panu najprzyjemniej, to jak wyglądałaby taka ławka?

2. Co Pana/Pani zdaniem powinno się zmienić w warszawskich ławkach miejskich?

3. Czy jest jakaś kwestia, jakiś temat, związany z ławkami, który nie został przeze mnie poruszony? Czy pragnie Pan/Pani coś jeszcze dodać od siebie? Może chce Pan/Pani o coś zapytać, uszczegółowić?

To wszystko z mojej strony. Dziękuję za poświęcony czas oraz udzielenie odpowiedzi na pytania. Życzę miłego dnia!

2. SCENARIUSZ WYWIADU: „OTOCZENIE ŁAWKI A CHĘĆ KORZYSTANIA Z NIEJ”

Pytania wprowadzające:

1. Czy lubi Pan(i) ten plac?

→ jeśli tak – co w nim Pan(i) lubi? Czy zdarzyło się Panu/Pani spędzać czas na ławkach na tym placu? Dlaczego akurat na tym?

→ jeśli nie – dlaczego? Czy ma Pan(i) inne ulubione place, na których spędza Pan(i) czas? Czemu akurat te?

I. Przestrzeń i otoczenie placu:

1. Co sądzi Pan(i) o lokalizacji placu pod kątem spędzania na nim czasu? Czy zachęca do tego?

→ jeśli nie zachęca: dlaczego, co wymaga poprawy?

→ jeśli tak: dlaczego ta lokalizacja przyciąga?

2. W jaki sposób spędza Pan(i) czas na placu? LUB Jaką aktywność ludzi zaobserwował(a) Pan(i) na tym placu?

1. typy aktywności (odpoczynek, tranzyt, punkt spotkań)

3. Jak ocenia Pan(i) wygląd placu (ilość zieleni, poziom hałasu, infrastruktura, zabudowa)?

→ jeśli źle: co wymaga poprawy?

→ jeśli dobrze: co się podoba w wyglądzie placu?

II. Ławki na placu:

1. Czy korzysta Pan(i) z ławek na placu? LUB Czy ludzie korzystają z ławek?

→ jeśli tak:

1. W jakim celu korzysta Pan(i) z ławek?

2. Jak często korzysta Pan(i) z tych ławek?

→ jeśli nie korzysta – dlaczego?

3. Jakie są Pana/Pani odczucia związane z korzystaniem z ławek? (komfort, rozmieszczenie, ilość)

→ jeśli złe: dlaczego i co wymaga poprawy?

→ jeśli dobre: co na to wpływa?

4. Jakie miejsce Pan(i) preferuje na usytuowanie ławek na placu? (skraj placu, centrum, inne)

5. Czy preferuje Pan(i) ławkę z jakimś szczególnym widokiem, czy nie ma to znaczenia?

→ jeśli z widokiem, to na co?

6. Jakie obiekty usługowe Pan(i) preferuje w bezpośrednim sąsiedztwie ławek? (sklep, kawiarnia, kiosk, przystanek, inne)

7. Jaki sposób ustawienia ławek Pan(i) preferuje?

8. Czy według Pana/Pani ławki powinny posiadać jakieś dodatkowe wyposażenie, np. stojak na rower, śmietnik obok, ładowarka?

→ inne – jakie?

2. Proszę opisać swój typ idealny miejskiej ławki.

1. forma, kształt, materiał, rozmieszczenie, wysokość

III. Metryczka:

Płeć

Wiek (rok urodzenia)

Miejsce zamieszkania (pytamy o adres oraz o wskazanie orientacyjnej odległości od miejsca badania – bliższa/dalsza okolica, przyjezdny z innej części miasta, z innej miejscowości)

3. SCENARIUSZ WYWIADU: „SENIORZY W PRZESTRZENIACH TRANZYTU”

1. Jak często poruszają się Państwo pieszo po najbliższej okolicy?

2. W jakie miejsca się Państwo udają?

3. Proszę opisać ważne dla Państwa trasy. Jak wygląda droga do wspomnianych wcześniej miejsc?

4. Przygotowałam mapę okolicy. Proszę zaznaczyć na niej swoje typowe spacery.

5. Dlaczego wybierają Państwo właśnie tę trasę/trasy?

6. Czy robią sobie Państwo podczas spacerów przerwy, przystanki? Jak one wyglądają? Czy korzystają Państwo podczas nich z ławek miejskich?

7. Jaka jest Państwa opinia na temat ławek miejskich?

8. Czy ławki miejskie stanowią dla Państwa udogodnienie w poruszaniu się po mieście? Jak często z nich Państwo korzystają? Jeżeli nie, to jak sobie Państwo radzą?

9. Czy są miejsca, w które chcieliby się Państwo dostać, a nie mogą? Z czego to wynika?

10. Gdyby mogli Państwo wprowadzić jakieś zmiany w najbliższej okolicy, to co by to było?

11. Gdyby mogli Państwo zadecydować o rozmieszczeniu ławek na wcześniej wspomnianych trasach, to gdzie by one mogły stać? (zaznaczenie na mapce innym kolorem) Dlaczego te miejsca?

12. Jak dodanie tych ławek mogłoby zmienić Państwa codzienny wybór trasy?

13. Biorąc pod uwagę samą ławkę jako mebel: jak według Państwa powinna wyglądać ławka idealna? (zarówno funkcjonalna, jak i wygodna: kształt, struktura, materiał, oparcie etc.)

14. Kojarzą Państwo miejsca w okolicy, w których były wcześniej ławki, a zostały usunięte? Spowodowało to jakąś zmianę?

Table of Contents

Spis treści

Wstęp

BADAWCZA TERRA INCOGNITA

Nota metodologiczna

Prace rozpoznawcze

Cele badań

O ŁAWKACH Z TRZECH PERSPEKTYW

Perspektywa pierwsza: potencjał więziotwórczy

I. PROBLEM BADAWCZY

II. PRZEGLĄD LITERATURY

III. PRZEDMIOT BADAŃ

IV. POLE BADAŃ

PLACE WIELKOMIEJSKIE

PLACE LOKALNE

V. METODYKA

VI. WYNIKI BADAŃ

Część 1. Wyniki ogólne

Część 2. Aspekty więziotwórcze a ławki miejskie

VII. WNIOSKI

Perspektywa druga: otoczenie ławki a chęć korzystania z niej

I. PROBLEM BADAWCZY

II. PRZEGLĄD LITERATURY

III. PRZEDMIOT BADAŃ

IV. POLE BADAŃ

PASAŻ STEFANA WIECHECKIEGO „WIECHA”

PLAC BANKOWY

PLAC GABRIELA NARUTOWICZA

SKWER REDUTY KALISKIEJ

V. METODYKA

VI. WYNIKI BADAŃ

Część 1. Zagospodarowanie przestrzeni badawczych

Część 2. Ławki w przestrzeniach badawczych

VII. WNIOSKI

Perspektywa trzecia: seniorzy w przestrzeniach tranzytu

I. PROBLEM BADAWCZY

II. PRZEGLĄD LITERATURY

III. PRZEDMIOT BADAŃ

IV. POLE BADAŃ

V. METODYKA

VI. WYNIKI BADAŃ

Część 1. Miejsca, w które udają się seniorzy

Część 2. Strategie wyboru trasy pieszej a rozmieszczenie ławek

Część 3. Ławka jako miejsce odpoczynku versus miejsce gromadzenia się osób spożywających alkohol

Część 4. Senioralna ławka idealna

VII. WNIOSKI

ŁAWKA IDEALNA

WNIOSKI I REKOMENDACJE

DOBRE WZORCE

Pojęcia stosowane w raporcie

Podsumowanie

ANEKS

Spis rycin

Źródła

Załączniki