ALBUM

WPROWADZENIE

W albumie zebrano wyłącznie oryginalne fotografie z lat 1858–1921 ukazujące przede wszystkim portrety profesorów i studentów, a także budynki służące Uniwersytetowi Warszawskiemu. Zdjęcia, które powstały w czasie dramatycznych zmagań Polaków z rosyjskim zaborcą o przywrócenie Warszawie Uniwersytetu, ilustrują zarówno sukcesy, jak i porażki na tej drodze. Prezentujemy powstające kolejno: Szkołę Sztuk Pięknych (nawiązującą do Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego), Akademię Medyko-Chirurgiczną (przypominającą o Wydziale Lekarskim Uniwersytetu), Szkołę Główną, pełniącą de facto rolę polskiego uniwersytetu, oraz zrusyfikowany Cesarski Uniwersytet Warszawski. Czasy polskiego Uniwersytetu, odrodzonego podczas pierwszej wojny światowej, a ostatecznie ustabilizowanego po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej, zostały udokumentowane przez nowoczesny fotoreportaż prasowy. Zdjęcia, realizowane wówczas na zamówienie prasy, trafiały także do albumów, dzięki czemu przetrwały w formie oryginalnych odbitek.

Fotografie umożliwiają zapoznanie się z wizerunkiem Warszawy od połowy XIX wieku do 1921 roku. W szczególności dotyczy to Krakowskiego Przedmieścia, ówcześnie pryncypalnego traktu stolicy, przy którym znajduje się zespół historycznych gmachów Uniwersytetu Warszawskiego. Pokazane są również inne miejsca, związane z aktywnością społeczno-polityczną reprezentantów uczelni, takie jak: place Zamkowy, Saski (dzisiaj Marszałka Józefa Piłsudskiego) i Trzech Krzyży, czy też ulice: Marszałkowska i aleja 3 Maja (obecnie początkowy odcinek Alej Jerozolimskich).

Większość fotografii wybranych do albumu pochodzi z kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie, które – pod nazwą Muzeum Sztuk Pięknych – powołano do życia w tym samym co Szkołę Główną, 1862 roku. Wśród pierwszych zdjęć zakupionych do muzealnych zbiorów w 1863 roku znajdowało się Wnętrze auli Szkoły Głównej, a jedną z najcenniejszych kolekcji fotograficznych ofiarował Muzeum Leopold Méyet, absolwent Wydziału Prawa i Administracji tej uczelni. Zamieszczone w niniejszej publikacji fotografie często pierwotnie były opatrzone tytułami. Tytuły te, wyróżnione u nas kursywą, pozostawiono w podpisach pod zdjęciami jako swoiste świadectwo czasów, nawet jeśli znalazły się w nich informacje nieścisłe, np. różne wersje nazw poszczególnych obiektów. W przypadku oczywistych błędów skorygowano je poprzez umieszczenie informacji w nawiasach kwadratowych.

Podczas tworzenia fotograficznej narracji o dziejach uczelni w omawianym okresie autorce towarzyszyło przekonanie, że niniejsza prezentacja wzbogaci dotychczasowy stan wiedzy na temat źródeł do przeszłości Uniwersytetu Warszawskiego, a w szerszej perspektywie – polskiego szkolnictwa wyższego. Edycja albumu stanie się być może zachętą dla badaczy do kontynuowania opowiadania historii szkoły wyższej przy Krakowskim Przedmieściu za pośrednictwem fotografii także po 1921 roku. Dla epoki międzywojnia, czasów II wojny światowej, lat PRL-u i wreszcie III Rzeczypospolitej źródła fotograficzne są daleko bogatsze i równie fascynujące.

Pierwsza fotograficzna panorama Warszawy, wykonana z latarni kościoła ewangelicko-augsburskiego, wznoszącego się do dziś przy placu Małachowskiego (dawniej plac Ewangelicki), składa się z dwunastu zdjęć. Jedno z nich ukazuje fragment miasta w kierunku wschodnim. Na pierwszym planie widnieje kamienica przy ulicy Mazowieckiej 16, zaprojektowana w 1848 roku przez Franciszka Marię Lanciego dla Ordynacji Krasińskich. Dalej uwieczniono stojące kolejno pałace: Krasińskich (obecnie siedziba Akademii Sztuk Pięknych) i Kazimierzowski. Po prawej stronie Pałacu Kazimierzowskiego widoczny jest dach Gmachu Porektorskiego przed przebudową.

Jest to najstarsza zachowana fotografia, ukazująca sylwetę Pałacu Kazimierzowskiego. W 1857 roku w jego murach uroczyście zainaugurowano działalność Akademii Medyko-Chirurgicznej. Powołanie Akademii obudziło nadzieje na reaktywowanie przez władze carskie Uniwersytetu w Warszawie, zamkniętego w 1831 roku w ramach represji po powstaniu listopadowym.

Po prawej stronie widać część ogrodów klasztoru Misjonarzy. Dziesięć lat później przeprowadzono tędy nową ulicę – Fiodora hrabiego Berga (obecnie Romualda Traugutta) – łączącą ulicę Mazowiecką z Krakowskim Przedmieściem.

Fotografia należy do serii dwudziestu czterech zdjęć, które znalazły się w Albumie widoków Warszawy, oferowanym do sprzedaży przez Karola Beyera od 1859 roku.

W głębi kadru widoczny jest klasycystyczny Pałac Staszica, wzniesiony z inicjatywy księdza Stanisława Staszica w latach 1820–1823, według projektu Antonia Corazziego. Fundator, nota bene inicjator utworzenia Uniwersytetu Warszawskiego, przeznaczył gmach dla Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Od października 1857 roku pałac był siedzibą Akademii Medyko-Chirurgicznej. Po założeniu Szkoły Głównej w 1862 roku w gmachu tym do 1865 roku mieścił się Wydział Matematyczno-Fizyczny.

Po prawej stronie kadru widoczne są kolejno: fragment kamienicy Józefa Grodzickiego, oficyny pałacu Krasińskich, budynki klasztoru Misjonarzy i kościół św. Krzyża.

Kościół, późnobarokowy z elementami rokokowymi, wzniesiono w dwóch etapach: w latach ok. 1728–1736, według projektu Carla Antonia Baya, oraz w latach 1755–1764 (m. in. szczyt fasady), zgodnie z projektem Giuseppe Fontany (budowa prowadzona przez Johanna Ehrenfrieda Staude).

Świątynia przy klasztorze Wizytek została przeznaczona na kościół akademicki Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Kiedy Uniwersytet, zamknięty przez Rosjan po powstaniu listopadowym, zaczął się odradzać, kościół powrócił do dawnej funkcji. Dnia 1 października 1857 roku odprawiono tutaj nabożeństwo inaugurujące działalność Akademii Medyko-Chirurgicznej.

Na fotografii utrwalono widok budowli po renowacji, przeprowadzonej dziesięć lat wcześniej przez architekta Henryka Marconiego. Przed fasadą kościoła widoczne są połączone łańcuchami żeliwne słupki z datą 1850, z których kilka zachowało się do dzisiaj przed bramą klasztoru Wizytek.

Student Akademii został sportretowany w atelier jednego z najwyżej cenionych warszawskich fotografów, u którego konterfekty zamawiali także profesorowie stołecznej uczelni. Coraz szersze kręgi społeczne hołdowały wówczas modzie na posiadanie własnej podobizny w formie biletu wizytowego (carte de visite). Mała fotografia na sztywnej tekturce stała się akcesorium niezbędnym człowiekowi wchodzącemu w dorosłe życie. Można było obdarować nią znajomych, a przy tym zaznaczyć swój status społeczny, w tym przypadku słuchacza polskiej uczelni.

Studenci Akademii nosili mundury zielone z niebieskim kołnierzem i czapki z niebieskim otokiem, o czym wiadomo z przekazów pisemnych.

Władysław Krajewski (1839–1891) działał w Komitecie Akademickim oraz Komitecie Stowarzyszenia Bratniej Pomocy. W dniu 25 lutego 1861 roku został zatrzymany za spoliczkowanie oberpolicmajstra, generała Teodora Trepowa, podczas manifestacji na ulicach Warszawy. Opowieściom o tym wydarzeniu towarzyszyły satyryczne wierszyki, rozpowszechniane wśród mieszkańców Warszawy. Dwa lata później, w styczniu 1863 roku, student Krajewski został aresztowany i skazany na zesłanie za udział w powstaniu styczniowym.

Zakłady fotograficzne chętnie wykonywały panoramiczne widoki Warszawy z górujących nad miastem wież kościelnych. W tym przypadku obiektyw aparatu został skierowany na południowy wschód, a centrum kadru wypełnił Pałac Staszica.

Dnia 5 października 1860 roku w auli Pałacu Staszica obchodzono trzylecie istnienia Akademii Medyko-Chirurgicznej. Była to ostatnia uroczystość tego rodzaju, gdyż już w następnym roku, w związku z decyzją o utworzeniu Szkoły Głównej, rozpoczęło się przekształcanie Akademii w Wydział Lekarski Szkoły Głównej. Na attyce widnieje napis: Cesarsko-Królewska Medyko-Chirurgiczna Akademia.

Kamienicę w stylu renesansu włoskiego zbudowano w latach 1851–1852 według projektu Henryka Marconiego.

Attykę wieńczyło dwanaście posągów, wyrzeźbionych pod kierunkiem profesora Konstantego Hegla według wzorów antycznych przez uczniów Szkoły Sztuk Pięknych, działającej w latach 1844–1866. Na fotografii dobrze widoczna jest figura Fauna z koźlęciem, wykonana przez Józefa Plocera na wzór statuy z Gabinetu Wzorów Gipsowych Uniwersytetu Warszawskiego. Czytelna jest także grupa Kastor i Polluks autorstwa Feliksa Ślaskiego vel Szlawskiego.

Pozostałe posągi są słabo widoczne, gdyż zachowana odbitka była wadliwie naświetlona. Zdjęcie powstało w kilka lat po wzniesieniu budynku i pozostaje najwcześniejszym dokumentem wizualnym obiektu, w którym od lat pięćdziesiątych XIX wieku lokowały się zakłady fotograficzne.

W kamienicy, stojącej niemal naprzeciwko uliczki prowadzącej na teren Uniwersytetu, mieściła się podówczas księgarnia i skład nut muzycznych Michała Glücksberga. Obecnie ma tutaj siedzibę Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, podtrzymująca tradycję pożytecznego sąsiedztwa księgarni z wyższą uczelnią.

Portret zbiorowy dwudziestu czterech uczniów Szkoły Sztuk Pięknych oraz profesorów, siedzących w środkowym rzędzie. Pierwszy od lewej to rzeźbiarz Konstanty Hegel, obok niego siedzą malarze: Ksawery Kaniewski, Chrystian Breslauer i Rafał Hadziewicz. Szkoła, kształcąca malarzy, rzeźbiarzy i budowniczych, została powołana do życia w 1844 roku i mieściła się w Gmachu Audytoryjnym. Uległa likwidacji w roku 1864.

Uwagę zwraca dynamiczne upozowanie grupy studentów, otaczających swych nauczycieli, którzy także przybrali swobodne pozy. Portret tej artystycznej grupy wyraźnie różni się od typowego, statycznego portretu zbiorowego z epoki. Studenci mają na sobie przepisowe mundury z czerwonymi kołnierzami i białymi guzikami.

Portret zbiorowy dziewiętnastu uczniów Szkoły Sztuk Pięknych z profesorem malarstwa Rafałem Hadziewiczem, absolwentem Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych UW. W pierwszym rzędzie, drugi z lewej, klęczy Karol Nowakowski, współorganizator manifestacji patriotycznych w Warszawie z okazji pogrzebu generałowej Katarzyny Sowińskiej czy rocznicy powstania listopadowego w 1860 roku.

Zdjęcie powstało w atelier fotografa przy Krakowskim Przedmieściu 40, czyli w sąsiedztwie siedziby szkoły. Kilku studentów upozowało się na dywanie, dobrze znanym z wyposażenia pracowni Beyera.

Karola Nowakowskiego (1833–1867) władze carskie aresztowały w 1861 roku dwukrotnie, za udział w manifestacjach patriotycznych i za noszenie konfederatki, skazując ostatecznie na zesłanie.

Sylwetkę wycięto z portretu zbiorowego studentów Szkoły Sztuk Pięknych z profesorem Hadziewiczem. Przy postaci Nowakowskiego domalowano krzyż i wianuszek kwiatów, tworząc w ten sposób wizerunek bohatera narodowego, występującego przeciwko caratowi. Fotografię, w praktycznym i bardzo już wówczas popularnym formacie carte de visite, rozpowszechniano masowo w celu propagowania oporu wobec rosyjskiej władzy, a także dla upamiętnienia studenta oraz wydarzeń, w których brał udział.

Prezentowany pozytyw to unikalna, podmalowana akwarelą fotografia, wykonana w większym formacie, która trafiła do albumu warszawskiego oberpolicmajstra Platona Fredericksa. Album, złożony ze skonfiskowanych zdjęć, służył do identyfikacji osób poszukiwanych przez carski aparat policyjny.

Arcybiskup Antoni M. Fijałkowski, metropolita warszawski, odprawił w tym kościele mszę żałobną w intencji Pięciu Poległych, zabitych przez wojsko rosyjskie podczas manifestacji 27 lutego 1861 roku. W komitecie organizującym uroczystości pogrzebowe pracowała młodzież studencka z Akademii Medyko-Chirurgicznej i Szkoły Sztuk Pięknych.

Barokowy kościół wzniesiono w latach 1679–1696 według projektu Giuseppe Simone Bellottiego. Fasada powstała w kilku etapach: przed 1691 (część dolna) oraz w latach 1725–1728, według projektu Bellottiego realizowanego przez Giuseppe Fontanę, gruntownie przebudowana w duchu rokoka przez Jakuba Fontanę w latach 1745–1760. Obecne schody z balustradą w roku 1818 według projektu Christiana Piotra Aignera zastąpiły pierwotny rokokowy podjazd dla karet i schody projektu Giuseppe Fontany (sprzed 1755). Na balustradzie nie ma jeszcze rzeźby Andrzeja Pruszyńskiego Chrystus dźwigający krzyż, którą ustawiono w 1858 roku.

Pierwszy plan wypełniają zaprzężone w konie wozy, załadowane beczkami na wodę, czerpaną ze studni przed Pałacem Staszica. Wodociąg, zrealizowany według projektu Henryka Marconiego, uruchomiono w stolicy w 1855 roku.

Antoni Melchior Fijałkowski (1778–1861) został mianowany arcybiskupem metropolitą warszawskim w listopadzie 1856 roku, w styczniu roku następnego przyjmując paliusz podczas uroczystości w katedrze św. Jana. Arcybiskup sprzyjał manifestacjom religijno-patriotycznym w kościołach warszawskich. Jako duchowny był związany ze środowiskiem akademickim, o czym dowiadujemy się między innymi ze wspomnienia ucznia Szkoły Sztuk Pięknych Adriana Głębockiego: „Bywaliśmy na mszy w kościele p.p. Wizytek i w nim bierzmowani przez J.E. ks. Arcybiskupa Fijałkowskiego oraz tamże dopełniano kwartalnej spowiedzi”.

Tytus Chałubiński (1820–1889), lekarz i pedagog, kierował katedrą i kliniką chorób wewnętrznych w Akademii Medyko-Chirurgicznej, później zaś w Szkole Głównej, wykładał też krótko na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. W burzliwym dla Warszawy roku 1861 reprezentował uczelnię w Delegacji Miejskiej, powołanej po zabiciu przez Rosjan pięciu manifestantów na Krakowskim Przedmieściu. Zadaniem tego gremium, faktycznie sprawującego władzę w mieście do 4 kwietnia, było uspokojenie nastrojów, kierowanie manifestacjami, tudzież negocjacje z namiestnikiem. Chałubiński odgrywał ważną rolę w zabiegach o realizację postulatu przywrócenia stolicy uniwersytetu.

Na lewym ramieniu portretowanego widnieje, identyfikująca członków Delegacji, opaska z czarnego płótna z białym oblamowaniem i białym paskiem pośrodku.

Jakub Natanson (1832–1884), chemik, został zaproszony w dniu 6 marca 1861 roku do składu Delegacji Miejskiej, w której znajdowali się przedstawiciele organizacji społecznych, świata przemysłu, finansjery i duchowieństwa. Natanson wzmocnił reprezentację środowiska naukowców, którego przedstawicielem w tym gremium był dotychczas jedynie Tytus Chałubiński.

Jakub Natanson po powstaniu Szkoły Głównej został powołany na profesora Wydziału Matematyczno-Fizycznego. W 1875 roku należał do grona założycieli Muzeum Przemysłu i Rolnictwa.

Henryk Kuszkowski, student Akademii Medyko-Chirurgicznej, został dokooptowany do Delegacji Miejskiej w dniu 6 marca 1861 roku. Był także, na co wskazuje noszony przez niego cylinder z charakterystyczną plakietką, członkiem (konstablem) Straży Obywatelskiej, powołanej do pełnienia funkcji porządkowych podczas pogrzebu Pięciu Poległych na Cmentarzu Powązkowskim. Mogiła ofiar manifestacji z dnia 27 lutego przez pewien czas pozostawała pod społeczną ochroną, aby nie doszło do jej natychmiastowego zniszczenia przez władze carskie.

Dbający o spokój w mieście studenci „zaskarbili sobie wdzięczność mieszkańców Warszawy”, co podkreślano w prasie stołecznej.

Widok z Pałacu Staszica w kierunku północnym na ulicę szczelnie wypełnioną tłumem mieszkańców stolicy. Uroczystości religijne stawały się okazją do patriotycznych manifestacji, w których liczny udział brało także środowisko akademickie. W pamiętnym roku 1861, po tragicznych wydarzeniach z lutego i marca, kiedy to rosyjski gubernator wydał rozkaz strzelania do mieszkańców Warszawy, majowa procesja Bożego Ciała zgromadziła niespotykaną wcześniej liczbę wiernych.

Seria zdjęć wykonanych przez Karola Beyera dokumentuje wydarzenie, przekazując z właściwą dla tego medium sugestywnością zarówno realia, jak i atmosferę towarzyszącą religijno-patriotycznemu zgromadzeniu.

Wśród zesłańców znajdują się studenci Akademii Medyko-Chirurgicznej, aresztowani przez rosyjskie władze z 15 na 16 października 1861 roku za udział w obchodach rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki i skazani na wywóz w głąb Rosji. Były to pierwsze dni stanu wojennego, wprowadzonego przez zaborcę 14 października 1861 roku i nigdy nieodwołanego.

W rzędzie górnym: Maksymilian (Maurycy) Unszlicht, Władysław Garczyński, Stanisław Ambożewicz (Ambroziewicz). W rzędzie środkowym: Leon Wagenfisz, Jakub Feingold (lub Frołowicz), Saladyn W. Ramlow (Ramloff), Bernard Goldman, poniżej Józef Hertz (Herz), Henryk Senator.

Fotografia, wykonana na jednym z postojów w prowincjonalnym miasteczku, była następnie szeroko kolportowana wśród zwolenników oporu wobec caratu. Duża liczba zachowanych odbitek świadczy o masowym rozpowszechnieniu tego wizerunku.

Gmach wybudowano w latach 1851–1853 według projektu Antoniego Sulimowskiego i Bolesława P. Podczaszyńskiego dla Instytutu Szlacheckiego, który działał do 1862 roku. Od 28 października 1861 roku do otwarcia w dniu 25 listopada 1862 roku Szkoły Głównej prowadzono tutaj kursy przygotowawcze dla chętnych do studiowania na tej uczelni.

Nad centralną partią budowli góruje dwugłowy orzeł carski. W takie symbole rosyjskiego panowania w Warszawie wyposażono wszystkie budynki rządowe w mieście. Od roku 1863 w gmachu mieściła się rosyjska pensja żeńska – Instytut Aleksandryjsko-Maryjski. W 1919 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, obiekt przeznaczono na siedzibę Sejmu, a potem także Senatu. W latach 1925–1928 gmach został rozbudowany przez Kazimierza Skórewicza. Po drugiej wojnie światowej, przekształcony według projektu Bohdana Pniewskiego, służył Sejmowi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a od roku 1989 – Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej.

Pałac nazwano Kazimierowskim (Kazimierzowskim), ponieważ stojąca niegdyś na tym miejscu Villa Regia została odbudowana w 1660 roku dla króla Jana Kazimierza. Po wielu przekształceniach w XVIII wieku, kolejna przebudowa – autorstwa Hilarego Szpilowskiego – miała miejsce w latach 1815–1817. Pałac Kazimierzowski stał się siedzibą Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, powołanego do życia dokumentem z dnia 19 listopada 1816 roku.

„Od roku 1815 przeznaczono Pałac Kaźmirowski na instytuta naukowe. Położenie jego wybornie do celu tego przypada. Pomieszczony w samym środku miasta, dogodnie dla uczęszczającej młodzieży, niewystawiony jest przecież na gwar uliczny; otoczenie ogrodami na krańcu wzgórza zapewnia przypływ ciągły świeżego, zdrowego powietrza i gdyby nie sąsiedztwo szpitala św. Rocha, nicby do życzenia nie zostawało pod względem wybrania miejsca na zakład naukowy”.
[„Tygodnik Ilustrowany” z 26 października 1861]

Na fotografii pałac został ujęty z perspektywy Krakowskiego Przedmieścia. Budowlę częściowo zasłania prowizoryczna drewniana brama, osadzona w ogrodzeniu, które wzniesiono w 1840 roku, zapewne w związku z oddaniem pałacu w użytkowanie Gimnazjum Realnemu, działającemu tu od 1841 roku.

Józef Mianowski (1804–1879) był lekarzem, absolwentem Uniwersytetu Wileńskiego. Pracował jako profesor fizjologii w Wilnie i Sankt-Petersburgu. W 1862 roku został powołany na rektora Szkoły Głównej i piastował tę funkcję przez cały czas istnienia uczelni, a w latach 1867–1869 był ponadto wiceprezesem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych.

W 1865 roku stał się bohaterem obrazu, namalowanego przez dyrektora Szkoły Sztuk Pięknych Ksawerego Kaniewskiego, a przedstawiającego „spotkanie Ojca Świętego Piusa IX z rodziną rektora Szkoły Głównej Mianowskiego w okolicach Rzymu”. Podjęcie takiego tematu świadczy o wyjątkowej pozycji rektora Mianowskiego w warszawskim środowisku akademickim. Jej potwierdzeniem stało się założenie w 1881 roku przez dawnych profesorów uczelni towarzystwa dla materialnego wspierania polskiej twórczości naukowej, na znak szacunku i uznania dla rektora nazwanego Kasą im. J. Mianowskiego. Dzięki temu Kasę traktowano jako swoistą kontynuację misji edukacyjnej Szkoły Głównej, już wówczas nieistniejącej.

W 1862 roku została powołana do życia Szkoła Główna, która, jako kontynuatorka tradycji Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, otrzymała siedzibę na terenie zajmowanym wcześniej przez tę uczelnię. Szkoła Główna miała cztery wydziały: Prawa i Administracji, Filologiczno-Historyczny, Matematyczno-Fizyczny i Lekarski. Pałac Kazimierzowski poddano wówczas remontowi, co utrwalono na fotografii ukazującej rusztowania przy portyku budowli.

Na pierwszym planie po prawej widnieje fragment szpitala św. Rocha, a w głębi – Gmachu Porektorskiego po przebudowie, zakończonej jesienią 1861 roku.

Józef K. Plebański (1831–1897) był historykiem wykształconym we Wrocławiu i Berlinie. W 1861 roku wykładał na kursach przygotowawczych do Szkoły Głównej. Następnie został nominowany na profesora Wydziału Filologiczno-Historycznego tej uczelni. Podczas inauguracji 25 listopada 1862 roku wygłosił w języku łacińskim wykład O stosunku nauk historycznych do politycznych, w którym rozwinął myśl o korzyściach płynących z uczenia się historii. W listopadzie 1887 roku napisał dla „Tygodnika Ilustrowanego” wspomnienie o Szkole Głównej, zatytułowane Przed dwudziestu pięciu laty.

Na fotografii formatu wizytowego umieszczono popiersie profesora w owalnym medalionie, otoczonym ozdobną litografowaną ramką. Był to jeden z popularnych wzorów atelierowego portretu fotograficznego.

Arcybiskup Zygmunt Szczęsny Feliński (1822–1895) wziął udział w uroczystej inauguracji Szkoły Głównej we wtorek 25 listopada 1862 roku, zasiadając na honorowym miejscu obok rektora Józefa Mianowskiego, dyrektora Głównej Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Kazimierza Krzywickiego oraz dyrektora kancelarii Komisji Oświaty Rady Stanu Kazimierza Stronczyńskiego.

„[...] w auli akademickiej odbyło się pierwsze publiczne posiedzenie profesorów szkoły głównej, nazajutrz zaś nastąpiło otworzenie kursów tejże szkoły. Zacna nasza młodzież rozumie ważność tego faktu i wielość obowiązku jaki on na nią nakłada. Dziś też kilkuset uczniów w szkole głównej to znaczy za lat cztery lub pięć tyluż zyskanych dla kraju światłych obywateli, zdolnych administratorów prawników, lekarzy, ekonomistów, techników. Aż serce rośnie na myśl ile sił zdobyć możemy tą drogą, ile wzmocnić podwaliny gmachu społecznego, nad którego trwałym wzniesieniem ogół tak gorliwie pracuje”.
[„Tygodnik Ilustrowany” z 28 listopada 1862]

Zygmunt Szczęsny Feliński został kanonizowany w roku 2009 przez papieża Benedykta XVI.

Dnia 27 listopada 1862 roku rektor Szkoły Głównej przybył wraz z profesorami wszystkich wydziałów do pałacu Brühla, aby przedstawić się Aleksandrowi Wielopolskiemu (1805–1877), od czerwca 1862 roku pełniącemu funkcję naczelnika rządu cywilnego w Królestwie Polskim. Przywrócenie Warszawie wyższej uczelni było niewątpliwą zasługą kontrowersyjnego polityka, za jakiego uchodził Wielopolski. Warto dodać, że sam Wielopolski był absolwentem Wydziału Prawa i Administracji UW.

Dawny pałac Ossolińskich, nabyty od Sanguszków w 1750 roku przez Heinricha Brühla (1700–1763), saskiego ministra na dworze króla Augusta III, został w latach 1754–1759 przebudowany przez Johanna Friedricha Knobla w stylu późnego baroku. Odsprzedaną przez rodzinę Brühlów skarbowi państwa budowlę odrestaurowano w latach 1787–1788 pod kierunkiem Dominika Merliniego. Pałac był kolejno siedzibą ambasad rosyjskiej i francuskiej, rezydencją wielkiego księcia Konstantego, wreszcie ulokowano w nim naczelnika rządu cywilnego w Królestwie Polskim.

Pałac, do którego przylgnęło nazwisko rodziny Brühlów, został wysadzony przez Niemców po Powstaniu Warszawskim i do dzisiaj nie doczekał się odbudowy.

W centrum kadru widoczna jest elewacja zachodnia Gmachu Pomuzealnego (pierwotny Pawilon Sztuk Pięknych Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego), zbudowanego w latach 1818–1820 w stylu surowego klasycyzmu przez Michała Kado na podstawie projektu Chrystiana Piotra Aignera. Był to pierwszy w Polsce budynek zaprojektowany na potrzeby szkoły artystycznej i muzeum. Obecnie jest siedzibą Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego.

W głębi widnieje fasada Pałacu Kazimierzowskiego, po lewej – Gmach Seminaryjny, a po prawej – dach Gmachu Porektorskiego i fasada dawnego Gabinetu Mineralogicznego przed przebudową (!), która miała miejsce w latach 1862–1869.

Sala kolumnowa w Gmachu Pomuzealnym (pierwotnym Pawilonie Sztuk Pięknych Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego), była przeznaczona do eksponowania uniwersyteckiej kolekcji odlewów gipsowych, ale wykorzystywano ją także jako aulę Szkoły Głównej. Tutaj też, dnia 25 listopada 1862 roku, uroczyście zainaugurowano działalność Szkoły.

Karol Beyer sfotografował wnętrze zaraz po remoncie, na czas którego usunięto gipsowe posągi. Na ścianie południowej wisi obraz Antoniego Brodowskiego z 1828 roku Nadanie przez cesarza i króla Aleksandra I dyplomu ustanowienia Uniwersytetu Warszawskiego w 1816 roku. Jest to unikalny przekaz ikonograficzny dotyczący zaginionego płótna.

Sala z fotografii to jedyne reprezentacyjne wnętrze pamiętające czasy Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, zachowane do dziś w pierwotnej formie. Przez wiele lat służyła jako magazyn biblioteki Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Od 2012 roku pełni funkcje reprezentacyjne jako Sala Kolumnowa.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Sztuk Pięknych wiosną 1863 roku.

Gmach Seminaryjny, zwany oficyną północną Pałacu Kazimierzowskiego, powstał w latach 1815–1816 według projektu Jakuba Kubickiego. W 1861 roku został przebudowany przez Antoniego Sulimowskiego w stylu późnego klasycyzmu. W latach 1816–1831 i 1861–1865 gmach służył Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Obecnie mieści się tutaj Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, a budynek nosi nazwę Collegium Iuridicum I.

Na pierwszym planie widnieją dachy zabudowań szpitala św. Rocha, po lewej zaś fragment pałacu Uruskich-Czetwertyńskich i dach Gmachu Audytoryjnego.

Widoczne są też mosty na Wiśle – łyżwowy oraz Kierbedzia (w budowie), a na prawym brzegu zabudowania Pragi.

Panoramiczne ujęcie z wysoka ukazuje na pierwszym planie kamienice nr 20 i 22 przy Krakowskim Przedmieściu oraz zespół budynków szpitala św. Rocha pod numerem 24. W głębi widać teren Uniwersytetu z Gmachem Seminaryjnym (Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego) w centrum kadru, po prawej zaś fragmenty Gmachu Pomuzealnego oraz fasadę Pałacu Kazimierzowskiego z portykiem w rusztowaniach. Po lewej fotografia ukazuje fragment pałacu Uruskich-Czetwertyńskich (obecnie Wydział Geografii i Studiów Regionalnych) oraz mosty na Wiśle: łyżwowy i Kierbedzia (w budowie).

Fotografia pochodzi z cyklu Widoki Warszawy. Jan Mieczkowski, podobnie jak Karol Beyer i Konrad Brandel, stworzył album fotograficznych widoków stolicy, w którym znalazł się „portret” świątyni, pełniącej funkcje kościoła akademickiego i sąsiadującej z terenem uczelni. Fotografowie podtrzymywali tradycję, pielęgnowaną od wieków przez grafików i malarzy, tworząc serie widoków z najważniejszymi budowlami miasta.

Po prawej widoczna jest elewacja pałacu Tyszkiewiczów-Potockich wraz z oficynami zamykającymi teren Uniwersytetu od północy, po lewej – fragment zabudowań klasztoru Wizytek.

Widok prezbiterium z ołtarzem głównym wzniesionym według projektu Giuseppe Fontany, wykonanym przez Johanna Georga Plerscha w latach 1758–1761. Ołtarz zdobi obraz Tadeusza Kuntzego Nawiedzenie św. Elżbiety, z lat 1759–1760. Po lewej stronie ambona, dzieło Johanna Georga Plerscha także z lat 1759–1760. Jest to najwybitniejszy na terenie Polski przykład barokowej ambony w kształcie łodzi.

Fotografię wnętrza ówczesnego kościoła akademickiego wykonał Trzebiecki przy sztucznym świetle magnezjowym, stosowanym na świecie od 1864 roku.

Na początku 1863 roku rzeźbiarz Władysław Oleszczyński ustawił w kościele Wizytek kamienny posąg naturalnej wielkości, przedstawiający jednego z najwybitniejszych profesorów Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego – Kazimierza Brodzińskiego (1791–1835). Fundatorem pomnika, o czym zaświadcza inskrypcja, był jego uczeń, Eustachy Marylski.

Dziennikarz tygodnika tak opisywał ten fakt: „Szlachetnem uczuciem obywatelskiem wiedziony wdzięczny uczeń tym posągiem obudza pamięć poety-żołnierza, którego imię i zasługi w sercu narodu nie zgasną. [...] Pan Marylski przeznaczył posąg do kościoła Panien Wizytek, w którym młodzież ucząca się słucha zwykle nabożeństwa, aby wdrożyć w jej pamięć rysy znakomitego pisarza”.
[„Tygodnik Ilustrowany” z 6 czerwca 1863]

Najstarsza zachowana fotografia pamiątkowa spośród ofiarowanych rektorowi Józefowi Mianowskiemu w dniu jego imienin. Ukazuje rektora (w centrum), dziekana wydziału Walentego Dutkiewicza (poniżej) i dwunastu profesorów (od lewej: Józef Kasznica, Paweł Popiel, Stanisław Budziński, Walenty Miklaszewski, Franciszek Maciejowski, Władysław Okęcki, Władysław Holewiński, Antoni Białecki, Antoni Okolski, Józef Oczapowski, Hipolit Chwalibóg, Zdzisław Korzybski) oraz dziewięćdziesięciu dwóch studentów.

Tableau skomponowano z pojedynczych portretów, wykonanych wcześniej w atelier.

Nie wszyscy studenci sfotografowali się w przepisowych mundurach, wielu występuje w ubraniach cywilnych. Można też zauważyć nieregulaminowe różnice w kroju kołnierzy i w szamerunku mundurów.

Wschodnia pierzeja ulicy została ukazana od budynku szpitala św. Rocha przez pałace Uruskich-Czetwertyńskich, Tyszkiewiczów-Potockich, kościół Wizytek, kamienice pod numerami 36–40, pałac Tarnowskich i kościół Karmelitów, aż po rysujące się w oddali wieże Zamku Królewskiego.

Pomiędzy szpitalem św. Rocha a pałacem Uruskich-Czetwertyńskich, na wysokości uliczki prowadzącej do niewidocznego na zdjęciu Pałacu Kazimierzowskiego, widnieją dwie pary słupków połączonych łańcuchami. Ustawiono je w miejscu pamiętającej czasy Augusta II bramy – kamiennego łuku triumfalnego, zwieńczonego blaszanym globem. Bramę tę rozebrano w 1819 roku, aby odsłonić widok na Pałac Kazimierzowski.

Reprodukcja fotografii, wykonana techniką drzeworytu, zdobiła w latach 1866–1868 winietę ilustrowanego tygodnika „Kłosy”. W ten sposób popularyzowano widok Krakowskiego Przedmieścia, najbardziej reprezentacyjnej ulicy ówczesnej Warszawy.

Pamiątka dedykowana Józefowi Mianowskiemu w dniu jego imienin jest bezcennym źródłem do dziejów Uniwersytetu, ukazującym siedemdziesiąt portretów dziekanów i profesorów czterech wydziałów Szkoły Głównej.

U góry: Wydział Lekarski – dziekan Aleksander Le Brun i dwudziestu dwóch profesorów. Po lewej: Wydział Prawa i Administracji – dziekan Walenty Dutkiewicz i czternastu profesorów. Po prawej: Wydział Matematyczno-Fizyczny – dziekan Stanisław Przystański i czternastu profesorów. U dołu: Wydział Filologiczno-Historyczny – dziekan Józef Kowalewski i szesnastu profesorów. Wśród fotograficznych wizerunków znalazł się jeden rysunek, a mianowicie portret Augustyna Frączkiewicza z Wydziału Matematyczno-Fizycznego (pierwszego dziekana tego wydziału).

„Kurier Warszawski” z dnia 20 marca 1867 roku poinformował czytelników o otrzymaniu przez rektora Szkoły Głównej „ozdobnego rysunku”. Fakt zamieszczenia w prasie takiej informacji świadczy o pozycji uczelni i jej społecznym znaczeniu.

„Wczoraj, jako w dniu imienin czcigodnego Rektora Szkoły Głównej Warszawskiej, J.W. Rzecz. R.S. Józefa Mianowskiego Professorowie wszystkich wydziałów tejże szkoły, mając na czele swych Dziekanów, złożyli temuż J.W. Rektorowi życzenia wszelkiej pomyślności, przyczem ofiarowali mu ozdobny rysunek, wśród którego powieszonych zostało 60 portretów Professorów, czyli całego ciała naukowego rzeczonej Instytucji.

Portrety zostały zdjęte sposobem fotograficznym w znanym i najdawniejszym zakładzie fotografii Pana Bayera”.
[„Kurier Warszawski” z 20 marca 1867]

W centrum u góry – dziekan wydziału Aleksander Le Brun (1803–1868). Od lewej profesorowie: Henryk Fudakowski, Piotr Seifman, Adam Gliszczyński, Ignacy Baranowski, Włodzimierz Brodowski, Roman Pląskowski, Michał Pilcicki, Teofil Wisłocki, Tytus Chałubiński, Henryk Hoyer, Władysław Tyrchowski, Wiktor Szokalski, Ferdynand Werner, Antoni Kryszka, Ludwik Hirszfeld, Polikarp Girsztowt, Józef Rose, Hipolit Korzeniowski, Witold Narkiewicz-Jodko, Henryk Łuczkiewicz, Bronisław Chojnowski, Władysław Orłowski.

W centrum dziekan wydziału Walenty Dutkiewicz (1798–1882). U góry od lewej profesorowie: Teodor Dydyński, Józef Oczapowski, Stanisław Budziński, Józef Kasznica, Władysław Holewiński, Antoni Białecki, Walenty Miklaszewski, Zdzisław Skłodowski. U dołu od lewej: Zdzisław Korzybski, Antoni Okolski, Franciszek Maciejowski, Paweł Popiel, Hipolit Chwalibóg, Władysław Okęcki.

W centrum dziekan wydziału Stanisław Przystański (1820–1887). U góry od lewej profesorowie: August Wrześniowski, Karol Jurkiewicz, Julian Bayer, Jan Baranowski, Jerzy Aleksandrowicz, Nikodem Pęczarski, Tytus Babczyński, Kazimierz Kopytowski. U dołu od lewej: Augustyn Frączkiewicz, Władysław Zajączkowski, Władysław Dudrewicz, Roman Wawnikiewicz, Julian Łubieński, Erazm Langer.

W centrum u góry – dziekan wydziału Józef Kowalewski (1801–1878). Od lewej profesorowie: Adam Bełcikowski, Karol Estreicher, Stefan Pawlicki, Jan Papłoński, Jan Wolfram, Józef Kazimierz Plebański, Józef Przyborowski, Aleksander Tyszyński, Henryk Struve, Julian Kotkowski, Zygmunt Węclewski, Antoni Mierzyński, Henryk Lewestam, Louis Lambert, Franciszek Kuszel, Jan Zejdowski.

Ambroży Grabowski (1782–1868), historyk, księgarz, a także prezes Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, został uhonorowany przez środowisko warszawskie pamiątkową laurką w formie tableau. Portretowi jubilata towarzyszy siedemdziesiąt pięć wizerunków osobistości reprezentujących elitę intelektualną stolicy. Wśród pisarzy, wydawców, księgarzy i publicystów znajduje się czternaście kobiet, wśród nich Paulina Kraków, Eleonora Ziemięcka, Narcyza Żmichowska, Maria Ilnicka i Jadwiga Łuszczewska (Deotyma). Ponadto liczna reprezentacja Szkoły Głównej w osobach rektora Józefa Mianowskiego i profesorów: Jana Papłońskiego, Karola Estreichera, Józefa K. Plebańskiego i Józefa Przyborowskiego z Wydziału Filologiczno-Historycznego; Walentego Dutkiewicza i Wacława A. Maciejowskiego z Wydziału Prawa i Administracji; Jana Baranowskiego z Wydziału Matematyczno-Fizycznego; Polikarpa Girsztowta z Wydziału Lekarskiego.

Kompozycję wzbogaca widok Warszawy od strony praskiej, fotografowany w 1862 roku, podczas budowy mostu Kierbedzia.

Budynek wzniesiono w 1861 roku według projektu Józefa Orłowskiego dla szpitala, którego historia sięgała połowy XV wieku. Od 1864 roku mieściły się tutaj kliniki: terapeutyczna, chirurgiczna i oftalmologiczna Szkoły Głównej, a od 1869 korzystał z niego także Cesarski Uniwersytet Warszawski.

Szpital stanął przy ulicy, która rzadko przyciągała uwagę fotografujących. Jednak powstanie nowego budynku dało pretekst do wykonania zdjęć plenerowych dokumentujących zmiany w architekturze stolicy.

Widok z ulicy Fiodora Berga (dzisiaj – Romulda Traugutta) ukazuje frontową elewację kamienicy czynszowej, należącej do kompleksu zabudowań szpitala św. Rocha, sąsiadującego z terenem uniwersyteckim. Architektura budynku z renesansowym wystrojem jest dziełem Henryka Marconiego, który w latach 1845–1851 rozbudował i dokonał generalnego remontu tego kompleksu. Od 1811 roku szpital służył kolejno szkole medycznej nazwanej Wydziałem Akademicko-Lekarskim, Wydziałowi Nauk Lekarskich Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, a po powstaniu Szkoły Głównej także jej Wydziałowi Lekarskiemu.

Na parterze budynku, po lewej stronie, jest widoczna księgarnia i skład papieru. Nad przejazdem bramnym umieszczono napis: Szpital S. Rocha / Больница С. Роха.

Obecnie budynek jest siedzibą organizacji studentów Uniwersytetu Warszawskiego, Instytutu Kultury Polskiej, Inspektoratu BHP, Działu Kontroli Wewnętrznej UW, Zespołu Publicznych Zakładów Opieki Zdrowotnej dla Szkół Wyższych oraz księgarni uniwersyteckiej.

W centrum kompozycji wyróżnia się portret rektora Szkoły Głównej Józefa Mianowskiego. Wokół niego zgromadzono zdjęcia osiemnastu profesorów: Hipolita Chwaliboga, Henryka Struvego, Józefa K. Plebańskiego, Teodora Dydyńskiego, Walentego Miklaszewskiego, Stanisława Budzińskiego, Pawła Popiela, Antoniego Okolskiego, Franciszka Maciejowskiego, Józefa Kasznicy, Walentego Dutkiewicza, Władysława Holewińskiego, Antoniego Białeckiego, Lewandowskiego, Józefa Oczapowskiego, Władysława Okęckiego, Zdzisława Korzybskiego, Witolda Załęskiego. Spośród stu pięciu sportretowanych studentów wielu ma na sobie przepisowy mundur, nosi go jednak z dużą dozą nonszalancji. Mundury są porozpinane, zapięte na jeden guzik, czasem na dwa.

Przepisowy strój dla studentów wprowadzono w 1864 roku. Był to mundur w kolorze granatowym ze srebrnymi guzikami oraz białymi paskami na kołnierzu i mankietach. Obowiązywały spodnie czarne lub szaraczkowe i okrągła czapka. Młodzież początkowo sabotowała zarządzenie o obowiązku noszenia munduru. Wskutek perswazji rektora i po uzyskaniu specjalnej dotacji państwowej udało się jednak studentów umundurować, czego dowodem są zachowane pamiątkowe tableaux.

Henryk Sienkiewicz (1846–1916), jeden z najważniejszych twórców polskiej literatury, studiował na Wydziale Lekarskim, a następnie na Wydziale Filologiczno-Historycznym Szkoły Głównej. Należał do grona „wychowańców” Szkoły Głównej, którzy aktywnie kultywowali pamięć o polskiej uczelni w epoce rosyjskiego panowania w Warszawie. Należał do członków-założycieli Kasy im. J. Mianowskiego w 1881 roku. W czerwcu 1903 roku, podczas uczty koleżeńskiej, zorganizowanej w sali koncertowej warszawskiej Filharmonii z okazji Zjazdu Wychowanków na czterdziestolecie Szkoły Głównej, jemu przypadł honor wzniesienia pierwszego toastu. W 1905 roku otrzymał Nagrodę Nobla za powieść Quo vadis. Zmarł w pierwszą rocznicę odrodzenia Uniwersytetu w Warszawie, dnia 15 listopada 1916 roku.

Aleksander Głowacki (1847–1912), wybitny pisarz i kronikarz Warszawy, który przybrał pseudonim literacki Bolesław Prus, studiował w latach 1866–1868 na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Szkoły Głównej. W twórczości publicystycznej chętnie prezentował opinie o pokoleniu Polaków wykształconym przez tę polską uczelnię. Odegrał poważną rolę w kształtowaniu poglądów na temat fotografii, którą uznawał za nowoczesne medium przydatne w warsztacie artystów oraz „najpiękniejszy wynalazek dziewiętnastego stulecia”.

Fotografia została wykonana z okazji zakończenia studiów przez ostatni rocznik Wydziału Prawa i Administracji Szkoły Głównej. Portret rektora Józefa Mianowskiego otaczają wizerunki czternastu profesorów i stu czterech studentów. Sportretowani absolwenci mają na sobie studenckie mundury i tylko dwóch występuje po cywilnemu. Poprzez włożenie mundurów do pamiątkowej fotografii studenci zamanifestowali swoje przywiązanie do polskiej uczelni, która znajdowała się w przededniu likwidacji.

Widok na Pałac Kazimierzowski po likwidacji Szkoły Głównej w 1869 roku i powołaniu na jej miejsce Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego z rosyjskim językiem wykładowym. Zamknięcie polskiej uczelni było konsekwencją odwołania Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (w 1867 roku), a tym samym odebraniem ograniczonej autonomii oświatowej, jaką Polacy wywalczyli dla Królestwa Polskiego w 1861 roku.

W 1866 i 1869 roku na attyce pałacu ustawiono sześć figur dłuta Faustyna Cenglera, wyobrażających alegorie nauk.

Widok ogólny na Pałac Kazimierzowski, który był w tym czasie siedzibą Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego.

Fotografia z albumu Widoki Warszawy / Vues de Varsovie została umieszczona w dekoracyjnej ramce, zaprojektowanej specjalnie dla Zakładu Fotograficznego Konrada Brandla. Zdjęcie oferowano do sprzedaży pojedynczo lub w albumie prezentującym zabytki warszawskiej architektury.

Na początku sierpnia 1872 roku przybył do Warszawy francuski aeronauta, kapitan Brunell, który – jak donosił „Kurier Warszawski” – zapraszał „do podróży napowietrznej chętnych niezwykłych wrażeń”. Balon, nazwany Jules Fevre, został „złożony w głównej sali tutejszego uniwersytetu”, gdzie podziwiano go przez kilka dni. Tłumy ciekawskich zgromadził także start balonu. Pierwszymi pasażerami byli trzej dziennikarze, a wśród nich absolwent Szkoły Głównej i redaktor „Kuriera Warszawskiego” Feliks Fryze.

Zdjęcie ukazuje budynek Obserwatorium po przebudowie, zrealizowanej w latach 1870–1871 przez Bolesława P. Podczaszyńskiego. W miejsce murowanych ścian z triadą iluzjonistycznych okien w środkowej partii drugiej kondygnacji, postawiono ściany drewniane ze szczeliną obserwacyjną. Zburzono też kopułę zachodnią, aby zamontować większy, cylindryczny kiosk dla nowego teleskopu. Obserwatorium, którego architekturze nadano niegdyś charakter pałacowy, zostało zeszpecone tą przebudową, podyktowaną względami funkcjonalnymi. Na pierwszym planie widok uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego.

Fotografia pochodzi z popularnej serii albumowej Widoki Warszawy / Vues de Varsovie.

Kościół akademicki został ukazany wraz z sąsiadującymi z nim gmachami. Po lewej widać neorenesansową elewację kamienicy Wizytek, zbudowanej w latach 1855–1857. Mieszczący się tu od 1863 do 1873 roku skład zegarków genewskich B. Wosińskiego reklamuje zegarki Patka. Po prawej widać fragment oficyny pałacu Tyszkiewiczów-Potockich.

Postać przechodnia widocznego przed kościołem podkreśla, zgodnie z tradycją przedstawień architektury w sztuce, skalę zabudowy tej części miasta.

Fotografia wykorzystywana w albumowym cyklu Widoki Warszawy / Vues de Varsovie, prezentującym trzy obiekty architektury związane z uniwersytetem w Warszawie.

Pamiątkowe tableau pochodzi z czasów po rusyfikacji uniwersytetu w Warszawie. Na uczelni pozostali jako wykładowcy niektórzy tylko profesorowie Szkoły Głównej, a wśród słuchaczy znalazła się jedynie ta część polskiej młodzieży, która nie mogła pozwolić sobie na studia zagraniczne. Nadal popularnością cieszyły się pamiątkowe zdjęcia, wykonywane w warszawskich zakładach fotograficznych techniką montażu pozytywów, po 1869 roku na tableaux nie umieszczano jednak portretów rosyjskich rektorów.

Portrety czterdziestu sześciu studentów są wplecione w dekorację rysunkową z motywami architektury, ksiąg prawniczych, rózeg liktorskich, wici roślinnych i gałązek wawrzynu. W centrum widnieje fotografia Pałacu Kazimierzowskiego, a nad nią cytat z Ody do młodości Adama Mickiewicza. Kompozycję wieńczy postać Temidy.

Po likwidacji polskiej uczelni ten rodzaj pamiątki ze studiów, wzbogaconej wyraźnymi akcentami patriotycznymi, adresowano zazwyczaj tylko do kolegów-studentów, z pominięciem grona profesorów Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego.

Wykonana latem fotografia ukazuje gmach Obserwatorium poprzez roślinność Ogrodu Botanicznego. Popularny format carte de visite wykorzystywano do szerokiego upowszechniania wiedzy o zabytkach i aktualnych wydarzeniach – małe fotografie o wymiarach 6x9 cm stanowiły tanią i efektowną pamiątkę z podróży.

Unikalna fotografia nieokreślonego autora ukazuje urodę uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego w słoneczny letni dzień w połowie lat siedemdziesiątych XIX wieku. Niestety, dotychczas nie zostały odnalezione „prześlicznie kolorowane fotografie z rzadszych roślin Botanicznego Ogrodu”, wykonane przez Zakład Fotograficzny „Kloch i Dutkiewicz” w 1867 roku.

Fotografia ukazuje brukowaną uliczkę, zwaną Uniwersytecką, prowadzącą od Krakowskiego Przedmieścia do ogrodzenia Uniwersytetu, oraz Pałac Kazimierzowski w głębi kadru. Po prawej widać fragment elewacji szpitala św. Rocha, po lewej zaś – pałacu Uruskich-Czetwertyńskich.

Tableau upamiętnia działalność Gimnazjum Realnego, istniejącego w latach 1839–1862, a kontynuującego tradycję Liceum Warszawskiego. W zwieńczeniu kompozycji umieszczono cztery portrety profesorów gimnazjum. Najważniejszą postacią był dyrektor tej szkoły Jan Pankiewicz (1816–1899), pedagog, który wcześniej wykładał w Szkole Sztuk Pięknych na Wydziale Budownictwa (drugi z prawej). Inni wykładowcy gimnazjum to Jerzy Aleksandrowicz (1819–1894), późniejszy dyrektor Ogrodu Botanicznego (drugi z lewej) i Karol Jurkiewicz (1822–1908), przyrodnik związany ze Szkołą Główną (pierwszy z lewej). Ponadto na tableau składają się wizerunki trzydziestu pięciu wychowanków świętujących jubileusz. Znajdują się wśród nich dwa historyczne portrety zbiorowe z 1860 roku, ukazujące uczniów z nauczycielami. Nadto dwa obiekty architektury: Pałac Kazimierzowski – pierwsza siedziba Gimnazjum Realnego oraz wzniesiony na potrzeby tej szkoły budynek, do którego przylgnęła z czasem nazwa „gmach Szkoły Głównej”. Kompozycji dopełniają rysunki przedmiotów kojarzących się z chemią i fizyką, co przypomina o profilu nauczania w gimnazjum.

Gmach w stylu późnego klasycyzmu wzniesiono dla Gimnazjum Realnego w latach 1841–1842 według projektu Antonia Corazziego. Po zamknięciu gimnazjum w 1862 roku ulokowano w nim Szkołę Główną, której nazwa przyjęła się jako określenie budynku. Po prawej stronie widoczny jest fragment tzw. domu Tekli Rapackiej przy ulicy Oboźnej 8.

Fotografia została wykonana w czasach, gdy Uniwersytet Warszawski nosił miano Cesarskiego, o czym świadczą umieszczone na fasadzie rosyjskie godło państwowe oraz nazwa uczelni w języku rosyjskim. Zdjęcie budynku stanowi element tableau prezentowanego na stronach 258–259.

Gruntownie wyremontowany budynek jest obecnie siedzibą Instytutu Archeologii.

Portret zbiorowy grupy siedemnastu mężczyzn został wykonany w atelier fotografów Aleksandra Karolego i Maurycego Puscha. W centrum kadru wyeksponowano Antoniego Wagę, zoologa, ale też pisarza i pedagoga. Siedzi on w fotelu ozdobionym orłem, a o zainteresowaniach ornitologicznych profesora zaświadczać ma atrybut w postaci wypchanego ptaka. Waga studiował na wydziale filozoficznym Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, na którym wykładał Samuel Bogumił Linde, polski językoznawca, pedagog i dyrektor biblioteki Uniwersytetu. Portret malarski tego wybitnego męża został doklejony na odbitce, co oznacza, że patronuje fotografowanej grupie. Wydaje się, że osobistości zebrane wokół profesora Wagi to zespół ludzi związanych z „Biblioteką Warszawską”, miesięcznikiem naukowym wydawanym w Warszawie w latach 1841–1914.

Pamiątkowe fotografie absolwentów Wydziału Prawa i Administracji zachowały się w największej ilości. Jednym z powodów była popularność tego kierunku studiów, liczącego zwykle ponad dwustu słuchaczy na jednym roku. Na przykład w roku akademickim 1863/1864 było ich dwustu dziewięćdziesięciu. Jubileuszowe spotkania dowodzą silnej więzi pomiędzy absolwentami Szkoły Głównej.

Na fotografii odnajdujemy dziewięciu z czternastu profesorów, którzy pracowali na wydziale w 1869 roku, ostatnim roku akademickim w Szkole Głównej. Pracę na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim kontynuowali profesorowie: Antoni Okolski, Hipolit Chwalibóg, Witold Załęski, Stanisław Budziński, Władysław Holewiński, Walenty Miklaszewski, Teodor Dydyński, Władysław Okęcki, Antoni Białecki.

W centrum kompozycji widnieje Gmach Audytoryjny.

Interesujące jest porównanie dwóch tableaux, z których pierwsze powstało na zakończenie studiów prawniczych w 1869 roku, a drugie – z okazji jubileuszu dwudziestolecia tego wydarzenia. Na obu fotografiach odnajdujemy portrety panów J. Śliwińskiego, Z. Sulimierskiego, W. Smoleńskiego i S. Taylora wykonane w odstępie lat dwudziestu, co jest cennym przyczynkiem do ikonografii tych postaci.

Gmach ten wzniesiono przed rokiem 1822 według projektu Michała Kado. Surowy klasycyzm architektury harmonizował z założeniem terenu uniwersyteckiego, określanego mianem Pałac Kazimierzowski. Gmach usytuowano symetrycznie w stosunku do Gmachu Pomuzealnego, po drugiej stronie wjazdu na dziedziniec. W latach 1846–1865 miała tutaj siedzibę Szkoła Sztuk Pięknych. Zdjęcie budynku zdobi tableau 8.

Obecnie Gmach Audytoryjny, po wieloletnim użytkowaniu przez Akademię Medyczną, jest siedzibą Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych.

Tradycja organizowania wykładów profesorów wyższej uczelni dla mieszkańców Warszawy sięga początków działalności Szkoły Głównej. Odbywały się zazwyczaj w Auli Szkoły Głównej, w Resursie Kupieckiej przy ulicy Senatorskiej lub Resursie Obywatelskiej przy Krakowskim Przedmieściu. Po zamknięciu polskiej uczelni, w latach istnienia rosyjskiego uniwersytetu, wykorzystywano do tego celu także najbardziej reprezentacyjne i obszerne wnętrze stolicy, jakim była Sala Wielka (Aleksandryjska) warszawskiego Ratusza. Na sfotografowanym odczycie wśród publiczności widać sporo kobiet. W pierwszym rzędzie, na lewo od centrum, siedzi profesor Wydziału Prawa Walenty Miklaszewski.

W atelier zgromadzili się po latach dawni studenci Wydziału Lekarskiego, aby, zgodnie ze zwyczajem panującym wśród absolwentów Szkoły Głównej, wykonać pamiątkową fotografię i wspomnieć czasy polskiego uniwersytetu. Od lewej stoją: A. Knaap, J. Świecianowski, S. Janowski, L. Wichliński, T. Walewski, P. Borkowski, J. Miklaszewski, W. Garztecki, J. Wasiewicz, J. Goliński; siedzą: A. Kostecki, T. Pągowski, B. Starzyński, ksiądz A. Rogowski, W. Gajewski, dr Henryk Dobrzycki, A. Zaborowski, W. Gatkiewicz.

Wśród sportretowanych znalazł się też Henryk Dobrzycki (1843–1914), autor wspomnienia o macierzystym wydziale nieistniejącej już polskiej uczelni, opublikowanego w 1890 roku na łamach „Przeglądu Literackiego”, a także przedmowy do drugiego tomu opracowania Szkoła Główna Warszawska (1862–1869), wydanego w Krakowie w 1901 roku.

Cour d’Honneur przed pałacem wypełniał rozległy, obsadzony drzewami i krzewami trawnik, utrwalony na wielu fotografiach. Wśród roślinności na dziedzińcu dominowały bzy, których urodę wielokrotnie opisywano w „Kurierze Warszawskim”, podkreślając „świeżość i balsamiczność powietrza na terenie Pałacu Kazimierzowskiego”. Zdjęcia umożliwiają zapoznanie się ze stanem utrzymania zieleni na terenie uniwersyteckim w różnych okresach.

W latach 1869–1915 Pałac Kazimierzowski pozostawał siedzibą Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Na fasadzie pałacu widniał napis w języku rosyjskim „Императорский Университеть”, a portyk wieńczyło rosyjskie godło państwowe.

Jest to jedna z ostatnich fotografii ukazujących siedzibę uczelni w ujęciu frontalnym. W 1891 roku rozpoczęła się budowa nowej biblioteki, który to budynek zasłonił sylwetę Pałacu Kazimierzowskiego, dotychczas widocznego z Krakowskiego Przedmieścia.

Gmach nowej biblioteki wzniesiony na dziedzińcu przed Pałacem Kazimierzowskim był najważniejszą inwestycją budowlaną rosyjskiej uczelni. Powstał w latach 1891–1894 według projektu Stefana Szyllera i Antoniego Jasieńczyka-Jabłońskiego, w stylu włoskiego renesansu.

Fasadę zwieńczyła kompozycja rzeźbiarska Hipolita Marczewskiego Apoteoza nauki. W niszach dolnej kondygnacji, po obu stronach wejścia, ustawiono posągi Sofoklesa (po lewej) i Demostenesa (po prawej) dłuta tego samego rzeźbiarza. Popiersia wybitnych postaci antycznych, zdobiące fasadę (trzy biusty) oraz elewację wschodnią (siedem biustów), wykonali Marczewski i Jan Woydyga.

Prezentowana seria niesygnowanych fotografii biblioteki pochodzi z albumu ofiarowanego w 1897 roku rektorowi Grigorijowi Zengerowi przez Antoniego Jasieńczyka-Jabłońskiego, pełniącego funkcję architekta Uniwersytetu.

Jest to jedyna zachowana bez zmian przestrzeń architektoniczna gmachu, którego wnętrza w latach 2003–2005 poddano gruntownej przebudowie.

Fotografia ukazuje wnętrze dziś już nieistniejące. Przestrzeń dawnej czytelni na pierwszym piętrze została na nowo zaaranżowana w wyniku przebudowy gmachu według projektu architektów Przemysława Woźniakowskiego i Jarosława Grzegorego. Znajdują się tu obecnie sale wykładowe i obszerny hall.

Henryk Siemiradzki (1843–1902), wybitny polski malarz akademicki, namalował obraz w 1891 roku na zamówienie osoby prywatnej, która przeznaczyła to dzieło dla Uniwersytetu. Płótno wywiezione przez Rosjan podczas I wojny światowej zostało rewindykowane do Polski w 1927 roku. Podczas II wojny światowej zaginęło i jego losy pozostają nieznane.

Siedmiopiętrowy magazyn książek, ulokowany w tylnej części Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, miał formę żelaznego rusztu o niskich kondygnacjach, z półkami dostępnymi bez użycia drabin i ażurowymi podłogami-stropami. Ta pionierska na polskim gruncie konstrukcja, nawiązująca do rozwiązań technicznych bibliotek w Londynie i Paryżu, wyróżniała się w tamtych czasach nowoczesnością i funkcjonalnością.

Zabytkowy ruszt usunięto w trakcie przebudowy wnętrza gmachu. Zachowano tylko fragmenty konstrukcji jako „świadków” dawnego wyglądu magazynu. Część zachowano w Starym BUW-ie (w sali audytoryjnej), inny ocalony fragment jest eksponowany przed nowym gmachem Biblioteki Uniwersytetu przy ulicy Dobrej.

Na szczególną uwagę zasługuje pozbawiona okien elewacja wschodnia Biblioteki. Pomiędzy korynckimi półkolumnami umieszczono na niej siedem konsol z popiersiami wybitnych postaci antyku, dłuta Hipolita Marczewskiego i Jana Woydygi. W tympanonie widnieje płaskorzeźba Woydygi, określana w prasie z epoki jako Alegoria Nauki lub Junona prezentująca nauki bogom Olimpu. Według najnowszych ustaleń badaczy tej problematyki mamy do czynienia z Ateną opiekunką nauk oraz personifikacjami nauk lub Ateną przedstawiającą Naukę Bogom Olimpu.

Przed gmachem Biblioteki zostali sfotografowani architekci Stefan Szyller i Antoni Jasieńczyk-Jabłoński, którzy zaprojektowali ten nowoczesny w skali europejskiej obiekt.

5 grudnia 1899 roku w mieszkaniu Henryka Sienkiewicza przy ulicy Wspólnej 24 w Warszawie odbyło się spotkanie byłych wykładowców i słuchaczy Szkoły Głównej, którzy rozpoczęli przygotowania do uczczenia jubileuszu pięćsetlecia odnowienia Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wzięcie udziału w tym święcie nauki polskiej z jednej strony miało być wyrazem uznania warszawskiego środowiska naukowego dla najstarszej polskiej uczelni, z drugiej zaś przypomnieniem roli, jaką odegrała w zaborze rosyjskim nieistniejąca już wówczas Szkoła Główna.

Dnia 7 czerwca 1900 roku podczas uroczystości w Krakowie delegacja dawnej Szkoły Głównej stawiła się z darem i adresem jubileuszowym, który odczytał Henryk Sienkiewicz, a podpisali także Henryk Hoyer, Aleksander Czajewicz i Paweł Popiel.

Fotografia pochodzi z albumu trzydziestu trzech widoków Warszawy, wykonanego na prywatne zamówienie. Każde zdjęcie jest podpisane ręcznie, a przy wizerunku Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego znalazł się komentarz wyrażający powszechną opinię mieszkańców stolicy o niekorzystnym ulokowaniu gmachu, który przesłonił widok z Krakowskiego Przedmieścia na zabytkowy Pałac Kazimierzowski.

Klasycystyczny Pałac Staszica został przebudowany w latach 1892–1895 przez architekta Władimira Pokrowskiego na cerkiew św. Tatiany Rzymianki. Powstała budowla w stylu bizantyńsko-ruskim – twór architektoniczny całkowicie obcy pejzażowi miasta. W ten sposób Rosjanie zniszczyli pałac, zamykający perspektywę Krakowskiego Przedmieścia i stanowiący właściwe tło dla pomnika Mikołaja Kopernika dłuta Bertela Thorvaldsena. Mieszkańcy stolicy z jednej strony wyśmiewali nowy kostium Pałacu Staszica, z drugiej jednak uważali tę zmianę za symbol tragicznego losu narodu.

W budynku na rogu Krakowskiego Przedmieścia i ulicy Fiodora Berga, wystawionym w latach 1867–1868 według projektu Bolesława P. Podczaszyńskiego, a po 1885 roku podciągniętym do samej elewacji kościoła, zostało ulokowane III Gimnazjum Męskie. Obecnie mieści się tutaj Instytut Filozofii Wydziału Filozofii i Socjologii oraz Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Fotograf, który utrwalił ten fragment miasta, stał na wysokości uliczki prowadzącej z Krakowskiego Przedmieścia na teren Uniwersytetu.

W 1903 roku odbył się zjazd absolwentów Szkoły Głównej, którym uczczono czterdziestolecie założenia warszawskiej uczelni. Uczestnicy spotkania, powszechnym wtedy zwyczajem, zostali uwiecznieni na pamiątkowych atelierowych fotografiach, grupujących absolwentów poszczególnych wydziałów. Na oprawie prezentowanego zdjęcia złożyli autografy: Adam Antoni Kryński, Edward Rontaler, Edward Bogusławski, Feliks Witkowski, Hipolit Wójcicki, Mikołaj Skalski, Franciszek Juskowski, Gabriel Centnerszwer, Ignacy Stołągiewicz, Władysław Mazurowski (?), Franciszek Szymański, Hipolit Chromiński, Jakub Wiewiórski, Kazimierz Wasilewski, Edward Grabowski, Stefan Okołów, Bronisław Bieńkowski, Władysław Nowca, Teodozjusz Opatowicz, Włodzimierz Koc, Stanisław Falęcki, Jan Matulewicz, Jan Baudouin de Courtenay, Henryk Goldberg, Aleksander Świętochowski, Józef Radziukinas, Henryk Struve, Antoni Mierzyński, Henryk Sienkiewicz, Władysław Nowicki, N.N.

Fotografia została podarowana Muzeum Narodowemu w Warszawie w 1935 roku przez Jadwigę Korniłowiczową i Henryka Józefa Sienkiewicza, syna pisarza.

Sposób opisania fotografii świadczy o kontynuowaniu dawnego obyczaju określania terminem Pałac Kazimierzowski (dawniej – Kazimierowski) całego terenu uniwersyteckiego, a co za tym idzie – różnych jego budynków. W tym przypadku nazwą tą posłużono się w odniesieniu do Gmachu Audytoryjnego.

Fotografia pochodzi z albumu prezentującego siedziby Szkoły Rysunkowej Warszawskiej, utworzonej po zlikwidowaniu przez władze carskie Szkoły Sztuk Pięknych.

Obecnie Gmach Audytoryjny pozostaje w użytkowaniu Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych.

Jest to panoramiczny widok Skarpy Warszawskiej, wzdłuż której sytuowano malownicze rezydencje. Między innymi królewski dwór Wazów ulokował niegdyś na skarpie Villa Regia, na miejscu której stoi do dziś Pałac Kazimierzowski, najważniejszy gmach Uniwersytetu Warszawskiego. Jest on widoczny wśród zieleni po lewej stronie kadru, powyżej zaś wznoszą się wieże kościoła św. Krzyża.

Na szerokim pierwszym planie ukazano zabudowania na prawym brzegu Wisły.

Pamiątkowa fotografia została skomponowana z portretów trzydziestu dziewięciu studentów i pięciu profesorów oraz widoków trzech budowli uniwersyteckich. Wśród profesorów znalazło się trzech Polaków, którzy wykładali wcześniej w Szkole Głównej, a potem pracowali na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim: Teodor Dydyński, Władysław Holewiński i Adolf Pawiński.

Każdy z trzech gmachów przypomina inny okres w dziejach uczelni: Pałac Kazimierzowski – Królewski Uniwersytet Warszawski, gmach byłego Gimnazjum Realnego – Szkołę Główną, a gmach Biblioteki – czasy uniwersytetu rosyjskiego.

Klasycystyczne żelazne bramy i ogrodzenia pozyskano dla Szkoły Głównej około 1867 roku. Pochodziły z Pałacu Prymasowskiego, który odgradzały od ulicy Senatorskiej. Zabytkowe ogrodzenie, zamontowane pomiędzy Pałacem Kazimierzowskim a dwoma flankującymi go pawilonami, zamykało przejście do ogrodu uniwersyteckiego i do dziś pozostaje ozdobą uniwersyteckiego założenia.

W dniu 15 listopada 1915 roku mszą świętą, celebrowaną przez metropolitę warszawskiego arcybiskupa Aleksandra Kakowskiego, zainaugurowano działalność polskich uczelni – Uniwersytetu i Politechniki. Wśród gości honorowych znajdowali się dawni profesorowie Szkoły Głównej: Ignacy Baranowski z Wydziału Lekarskiego oraz Władysław Holewiński i Walenty Miklaszewski z Wydziału Prawa i Administracji. Po nabożeństwie uczestnicy ceremonii w uroczystym pochodzie przeszli przez miasto na teren Uniwersytetu.

Fotografia uwieczniająca to wydarzenie znalazła się na stronie tytułowej numeru 47 „Tygodnika Ilustrowanego” z dnia 20 listopada 1915 roku.

Świątynia została przebudowana w stylu gotyku angielskiego w latach 1836–1840 według projektu Adama Idźkowskiego. W latach 1947–1956 zrujnowaną w czasie drugiej wojny światowej katedrę odbudowano pod kierunkiem Jana Zachwatowicza w stylu gotyckim, nawiązującym do tradycji architektury gotyckiej na Mazowszu.

Na pierwszym planie po lewej widoczny jest fragment manierystyczno-barokowego kościoła Jezuitów pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Łaskawej.

Rosyjski uniwersytet ewakuowano z Warszawy w dniu 7 lipca 1915 roku (ostatecznie znalazł się w Rostowie nad Donem, gdzie do 1917 roku działał jako uczelnia rosyjska), natomiast wojska carskie opuściły stolicę 5 sierpnia. Warszawa znalazła się pod okupacją niemiecką. W dniu 11 sierpnia powołano Komisję Uniwersytecką, której zadaniem było doprowadzenie do reaktywowania działalności wyższej uczelni. W wyniku kompromisu zawartego z niemieckim okupantem doszło do utworzenia polskiego Uniwersytetu i inauguracji roku akademickiego 1915/1916.

Na fotografii uwieczniono Pałac Kazimierzowski, pozbawiony jednak attyki i ustawionych na niej rzeźb, co było wynikiem poprzedzającego inaugurację remontu.

Józef Brudziński (1847–1917) był lekarzem pediatrą i neurologiem. Pracował w szpitalach w Łodzi i Warszawie. W 1908 roku znalazł się wśród założycieli „Przeglądu Pediatrycznego”, a od 1910 pozostawał członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. W roku 1912 wywalczył uznanie samodzielnej sekcji polskiej w Association Internationale de Pédiatrie. Uznanie przyniosły mu osiągnięcia w badaniach nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych. W 1915 roku włączył się w inicjatywę tworzenia Uniwersytetu w Warszawie i przyjął godność rektora. W tym czasie miasto pozostawało pod okupacją niemiecką, aż do odzyskania przez Polskę niepodległości w dniu 11 listopada 1918 roku.

Z okazji 125. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja pod patronatem odrodzonego Uniwersytetu zorganizowano uroczystość odsłonięcia tablicy pamiątkowej na terenie uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego. Wmurowano ją we wnęce historycznych fundamentów Świątyni Opatrzności, której budowę rozpoczęto w rok po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja i nigdy nie ukończono. Podczas uroczystości mszę świętą odprawił ksiądz Antoni W. Szlagowski (1864–1956).

„Wstał dzień majowy, jeden z najpiękniejszych, jakie wiosna polska mogła dać Warszawie. [...] O tym rześkim poranku pierwsza zerwała się ze snu młodzież akademicka, aby pośpieszyć do ruin ogrodu Botanicznego na odsłonięcie tablicy pamiątkowej, wmurowanej we wnęce ruin historycznych. Uroczystość, zorganizowana pod auspicjami uniwersytetu, który słusznie uczynił, biorąc niejako pod swoją opiekę ten zabytek szacowny, miała przebieg podniosły i głęboko wzruszający”.
[„Tygodnik Ilustrowany” z 6 maja 1916]

W centrum fotografii widnieje postać kobiety w białym nakryciu głowy – jest to pierwsza studentka Uniwersytetu Warszawskiego tak czytelnie zapisana na zdjęciu.

„Po odprawieniu przez ks. kan. Szlagowskiego mszy polowej na zaimprowizowanym ołtarzu wśród młodej zieleni wiosennej, pochyliły się w hołdzie przed pamiątką przeszłości głowy zebranych, zabrzmiał donośny głos Jego Magnificencji, rektora uniwersytetu, dr J. Brudzińskiego, opadła zasłona – i na kamiennej tablicy zarysowały się, dla potomnych wyryte, litery treściwego napisu”.
[„Tygodnik Ilustrowany” z 6 maja 1916]

Wydarzenie miało miejsce w godzinach porannych, po czym studenci wzięli udział w pochodzie mieszkańców Warszawy, świętujących rocznicę, o której w czasach rosyjskiego zaboru nie można było nawet wspominać.

Na oryginalnej tablicy widoczne jest godło Uniwersytetu Warszawskiego. Obecnie we wnęce historycznych ruin znajduje się nowa tablica, pod którą w dniu 3 maja społeczność uniwersytecka tradycyjnie składa kwiaty.

„Punktualnie o godzinie 11-ej rano, po nabożeństwie odprawionem w kościele Archikatedralnym przez J.E. ks. Arcybiskupa Kakowskiego, rozpoczęli pochód Sokoli i Szkoły Miejskie. W przemarszu przez miasto za młodzieżą szkolną ruszyło duchowieństwo rzymsko-katolickie, przedstawiciele zborów ewangelickich i rabinatu żydowskiego, Komitet Obywatelski, Zarząd Miasta, Rada Główna Opiekuńcza, Komitet Obchodu, organizacje polityczne, instytucje społeczne, stowarzyszenia, cechy”.
[„Tygodnik Ilustrowany” z 6 maja 1916]

„Toczy się pochód barwną wstęgą przez Krakowskie Przedmieście, Nowy Świat, Aleje Ujazdowskie, Bagatelę, Marszałkowską, plac Zbawiciela”.
[„Tygodnik Ilustrowany” z 6 maja 1916]

Widok zdjęty przez pracującego dla „Tygodnika Ilustrowanego” fotoreportera z Pałacu Staszica w kierunku hotelu Bristol.

Studenci Uniwersytetu Warszawskiego w białych czapkach maszerowali w zgrabnie uformowanym czworoboku, na którego czele kroczyła grupa profesorów.

Czapki studenckie w kolorze białym z czarnym daszkiem i amarantowym otokiem obowiązują do dnia dzisiejszego.

„Młodzież akademicka wystąpiła w pochodzie w karnym, zwartym, imponującym szeregu pod starym, błękitnym sztandarem uniwersyteckim, szczęśliwym trafem odnalezionym na strychu Pałacu Kazimierzowskiego”.
[„Tygodnik Ilustrowany” z 6 maja 1916]

Wnętrze Sali Wielkiej w Ratuszu, dawnym pałacu Jabłonowskich, przy placu Teatralnym. Gruntowna przebudowa Ratusza została zakończona w roku 1870. Od tego czasu jego wnętrza wyróżniały się najbardziej reprezentacyjnymi salami, dlatego wykorzystywano je zarówno do wykładów publicznych, prowadzonych często przez profesorów Uniwersytetu, jak i do oficjalnych zgromadzeń o rozmaitym charakterze.

Podczas drugiej wojny światowej Ratusz został zrujnowany przez niemieckiego okupanta. W 1997 roku odbudowano bryłę gmachu, nie przywrócono natomiast historycznych wnętrz.

Młodzież z Uniwersytetu Warszawskiego brała żywy udział we wszystkich wydarzeniach, które miały miejsce w stolicy i w kraju w burzliwych latach 1915–1920. Łączenie przez dr. Józefa Brudzińskiego dwóch ważnych funkcji – rektora Uniwersytetu i prezesa Rady Miejskiej – sprzyjało aktywności studentów.

Po pięćdziesięciu dwóch latach od tragicznego wydarzenia, w Warszawie „upamiętniono jego ofiary krzyżem dębowym, symbolem męki Chrystusa oraz udręczonego narodu polskiego”. Uroczystość zgromadziła tłumy mieszkańców stolicy, a wśród nich liczną reprezentację środowiska uniwersyteckiego. Przemówienie wygłosił prezes Rady Miejskiej dr Józef Brudziński, piastujący również godność rektora Uniwersytetu Warszawskiego.

W centrum kadru, zwrócony ku kamerze Wacława Saryusza-Wolskiego, widoczny jest fotoreporter Marian Fuks przy pracy.

Bramę zwieńczono godłem z czasów Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego w formie orła w koronie z gałązkami wawrzynu i palmy w szponach, otoczonego pięcioma gwiazdami, które symbolizowały ówczesne wydziały uczelni. Umieszczenie orła w tak eksponowanym miejscu miało dla narodu polskiego, ciągle jeszcze pozbawionego niepodległego państwa, symboliczną wymowę i doniosłe znaczenie.

Brama Główna Uniwersytetu została wzniesiona przy Krakowskim Przedmieściu w 1910 roku według projektu Stefana Szyllera. Eklektyczną architekturę wzbogacają posągi Ateny i Uranii dłuta Zygmunta Langmana. Historyczny wygląd bramy, zniszczonej podczas drugiej wojny światowej, został przywrócony w 1984 roku.

Wśród młodzieży akademickiej widoczne są sylwetki studentek.

Zgromadzeni na dziedzińcu Zamku mieszkańcy stolicy oczekiwali odczytania Rozkazu sprzymierzonych monarchów, czyli tzw. Aktu 5 listopada. Dokument został wydany przez państwa centralne jako zapowiedź utworzenia niezależnego Królestwa Polskiego. Zebrani entuzjastycznie przyjęli zawarte w Akcie 5 listopada obietnice, które jednak już po kilku miesiącach okazały się złudne. W głębi kadru widnieje liczna grupa studentów Uniwersytetu Warszawskiego w białych czapkach.

Studenci Uniwersytetu Warszawskiego maszerowali w pochodzie mieszkańców stolicy, który wyruszył o godz. 4.30 po południu z Alei 3 Maja pod Ratusz na placu Teatralnym. Uroczyste posiedzenie Rady Miejskiej było wyznaczone na godzinę szóstą.

Widok centrum Warszawy od placu Bankowego na zachodzie, Pałacu Staszica na południu, terenu Uniwersytetu na wschodzie i Nalewek na północy. Na obszarze Uniwersytetu widoczne gmachy: Audytoryjny, Pomuzealny, Biblioteka oraz dachy Gmachu Porektorskiego i Szkoły Głównej.

Zdjęcie wykonane z samolotu przez niemieckiego lotnika.

Po prawej stronie widoczny jest Gmach Porektorski, w głębi zaś fragment fasady Pałacu Kazimierzowskiego.

Gmach Porektorski wybudowano w latach 1815–1816 według projektu Jakuba Kubickiego, jako jedno z dwóch (południowe) skrzydeł bocznych, ustawionych prostopadle do bryły Pałacu Kazimierzowskiego. Znajdowały się tutaj mieszkania rektora oraz profesorów Uniwersytetu i Liceum Warszawskiego. W 1861 roku budynek przekształcono, według projektu Antoniego Sulimowskiego, na potrzeby Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Elewacje ozdobiono wówczas parami korynckich pilastrów w wielkim porządku, a ryzality boczne gmachu zwieńczono trójkątnymi frontonami. Kompozycje rzeźbiarskie w tympanonach wykonał sztukator Ferrante Marconi.

Obecnie gmach jest siedzibą Instytutów Historii Sztuki i Orientalistycznego.

Antoni Kostanecki (1866–1941) ukończył studia ekonomiczne w Berlinie, w 1889 roku wieńcząc je doktoratem. Od 1901 roku pracował na Uniwersytecie we Fryburgu, a od 1910 – na Politechnice we Lwowie. W 1915 roku rozpoczął pracę na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie wykładał ekonomię studentom Wydziału Prawa i Nauk Politycznych. Został drugim, po Józefie Brudzińskim, rektorem odrodzonej uczelni – w latach 1917/1918 i 1918/1919. Kiedy obejmował tę funkcję na początku 1917 roku, Uniwersytet był już faktycznie pod polskim zarządem.

Tablica nad wejściem do gmachu Szkoły Głównej, odsłonięta w czerwcu 1919 roku w obecności rektora Uniwersytetu Warszawskiego Antoniego Kostaneckiego. Wydarzenie było jednym z punktów programu uroczystości, poświęconej upamiętnieniu 50. rocznicy zamknięcia Szkoły Głównej przez władze carskie. Wzięły w niej udział trzy pokolenia: dwaj ostatni żyjący profesorowie Szkoły – Walenty Miklaszewski i Teodor Dydyński, jej absolwenci oraz studenci wskrzeszonego Uniwersytetu.

Michał Szubert (1787–1860), botanik wykształcony w Paryżu, w 1816 roku opiekował się uniwersyteckim Ogrodem Botanicznym przy Pałacu Kazimierzowskim. W 1818 roku otrzymał Katedrę Botaniki i Leśnictwa w Królewskim Uniwersytecie Warszawskim, został także dziekanem Wydziału Matematyczno-Fizycznego. Od 1825 roku piastował funkcję dyrektora uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego w Alejach Ujazdowskich, który założył w roku 1818.

Pomnik botanika w formie hermy wyrzeźbił Franciszek Roth, uczeń Faustyna Cenglera. Uroczyste odsłonięcie miało miejsce na terenie Ogrodu 3 maja 1917 roku, przy udziale profesorów wyższych uczelni i młodzieży studenckiej. Zaświadczało o trwaniu we wdzięcznej pamięci potomnych zasług profesora dla warszawskiej Alma Mater, które po latach niewoli można było nareszcie upamiętnić.

Ogród Botaniczny do dzisiaj pozostaje w strukturze Uniwersytetu, a pomnik stoi nadal wśród malowniczych alejek.

Klasycystyczny gmach Obserwatorium Astronomicznego wybudowano na terenie Ogrodu Botanicznego Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego w Alejach Ujazdowskich w latach 1820–1824 według projektów Michała Kado i Hilarego Szpilowskiego. Posiadanie własnego obserwatorium stawiało Uniwersytet Warszawski w gronie uczelni europejskich najlepiej przygotowanych do specjalistycznych badań w dziedzinie astronomii.

Obecnie Obserwatorium Astronomiczne jest częścią Wydziału Fizyki.

Widok skarpy i elewacji ogrodowej Pałacu Kazimierzowskiego w obiektywie znakomitego polskiego fotografa, mieszkającego w Wilnie do 1945 roku.

Wmurowana w elewację ogrodową Pałacu Kazimierzowskiego tablica pamiątkowa przypominała o Szkole Rycerskiej, która miała siedzibę w Pałacu Kazimierzowskim w latach 1765–1794, oraz o jej absolwencie Tadeuszu Kościuszce. Tablicę odsłonięto, w ramach Obchodu Kościuszkowskiego, w Warszawie dnia 15 października 1917 roku o poranku, w obecności młodzieży uniwersyteckiej. Poświęcił ją ksiądz kanonik dr Antoni Szlagowski po odprawieniu mszy polowej na tarasie ogrodowym. Nota bene Antoni Szlagowski piastował funkcję rektora Uniwersytetu Warszawskiego w roku akademickim 1927/1928.

„W tym roku w prasie szczególnie dużo miejsca poświęcono obchodowi kościuszkowskiemu w dniu 15 października. Młodzież uniwersytecka była widoczna wszędzie i w katedrze św. Jana i na pl. Zamkowym i na rynku St. Miasta, gdzie Artur Oppman mówił o Kościuszce na placu Teatralnym, gdzie przemawiał prezydent miasta Zdzisław ks. Lubomirski po odsłonięciu tablicy na gmachu ratusza. A także u PP Wizytek, gdzie odbyło się uroczyste nabożeństwo, a kościół przepełniony był młodzieżą”.
[„Tygodnik Ilustrowany” z 20 października 1917]

Obecnie tablica znajduje się w westybulu Pałacu Kazimierzowskiego.

Gmach Szkoły Głównej pozbawiony tynków oraz akroterionu, pierwotnie wieńczącego fronton budowli. Obecnie siedziba Instytutu Archeologii. W głębi po lewej stronie widoczny jest fragment dawnego gmachu Gabinetu Mineralogicznego, przebudowanego po 1862 roku dla pomieszczenia pracowni fizycznych i chemicznych.

Tympanon z dekoracją rzeźbiarską, wieńczący fasadę Szkoły Głównej. Według jednych badaczy jest to kompozycja Arystoteles wśród uczniów autorstwa Pawła Malińskiego, według innych – Arystoteles i Platon w otoczeniu uczniów Ignacego Yincentiego.

Po zakończeniu pierwszej wojny światowej sytuacja w odrodzonej Polsce nadal pozostawała napięta. Od lutego 1919 roku trwała wojna polsko-bolszewicka. Wewnętrzne konflikty polityczne oraz napięcia społeczne doprowadziły między innymi do strajku pracowników instytucji użyteczności publicznej w czerwcu 1920 roku.

Na fotografii student Uniwersytetu – ochotnik Stowarzyszenia Samopomocy Społecznej, organizującej zastępstwa podczas strajku robotników miejskich. Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

W lipcu 1920 roku, w konsekwencji zmian na froncie polsko-bolszewickim, Jan Bułhak, kierujący Zakładem Fotografii Artystycznej Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, został ewakuowany do Warszawy wraz z innymi pracownikami tej uczelni. Wybitnemu fotografikowi powierzono opiekę nad pracownią fotograficzną Oddziału Naukowo-Szkolnego w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Miejscem pracy Bułhaka był Uniwersytet Warszawski. Świadczy o tym pieczątka tuszowa, którą sygnował zdjęcia wykonane w Warszawie.

Studentki służyły w formacjach sanitarnych oraz w Akademickim Komitecie Pomocy Studentom Żołnierzom. Na fotografii punkt pomocy ochotnikom wyruszającym na front zlokalizowany przy Nowym Świecie 53.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Powołana przez Sejm Rada Obrony Państwa 3 lipca 1920 roku ogłosiła odezwę, wzywającą Polaków do zgłaszania się do wojska. Na apel z całym oddaniem po raz kolejny odpowiedziała młodzież. Fotografię opublikowano w „Tygodniku Ilustrowanym” z dnia 7 sierpnia, wraz z czterema innymi zdjęciami, tworzącymi reportaż ukazujący akademików-ochotników Przy tualecie porannej (fot. WAF), Przy Rejestracji (fot. Agencja Fotograficzna Mariana Fuksa), Podczas piłowania drzewa dla kuchni obozowej (fot. WAF) oraz Przy obieraniu ziemniaków (fot. Agencja Fotograficzna Mariana Fuksa). Studenci Uniwersytetu w białych czapkach widoczni są na wszystkich fotografiach. Już wkrótce, w dniach 13–16 sierpnia, czekała tę młodzież historyczna bitwa pod Radzyminem.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Dnia 18 października zakończyły się działania zbrojne w wojnie polsko-bolszewickiej, podsumowanej ostatecznie traktatem ryskim z 18 marca 1921 roku.

W stolicy urządzono oficjalne obchody ku czci poległych. Pochód przeszedł obok bramy Uniwersytetu, podążając do Pomnika Poległych za Ojczyznę, ustawionego w Alei 3 Maja. Na fotografii orszak prowadzą dostojnicy państwowi, od lewej: marszałek Sejmu Wojciech Trąmpczyński i premier Wincenty Witos; za premierem widoczny jest generał Wacław Iwaszkiewicz, a za postacią marszałka – francuski generał Henri A. Niessel; jako pierwszy z prawej zaś – prezydent stolicy Stanisław Nowodworski.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Tymczasowy pomnik na cześć poległych w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku miał formę sarkofagu zwieńczonego rzeźbą orła w koronie i flankowanego przez cztery obeliski.

W tle widoczne są wieże mostu Poniatowskiego, a po prawej stronie – budynek dawnej Izby Obrachunkowej, którym w okresie międzywojennym administrowało Ministerstwo Komunikacji.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Stanisław Józef Thugutt (1862–1956) rozpoczął studia w 1881 roku na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, ale kontynuował je i ukończył w Dorpacie (obecnie Tartu w Estonii). Uzyskał tam stopień doktora chemii w katedrze Mineralogii i Geologii. Do Warszawy powrócił w 1904 roku, a w 1908 zasilił Warszawskie Towarzystwo Naukowe. Od 1915 roku był profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, a w 1918 został prorektorem tej uczelni.

Obecnie na Wydziale Geologii UW istnieje Muzeum Geologiczne imienia Stanisława Józefa Thugutta.

Wśród składających hołd poległym w wojnie polsko-bolszewickiej znajdowała się duża grupa studentów Uniwersytetu Warszawskiego, z rektorem Stanisławem Thuguttem (w centrum). W ten sposób uczczono także poległych akademików.

Po lewej stronie gmach Biblioteki, po prawej fragment Gmachu Porektorskiego.

Fragment elewacji zachodniej Gmachu Porektorskiego. Fotografia jest przykładem jednego z najbardziej łubianych przez fotografika sposobów rejestrowania architektury poprzez rzeźbę pni i gałęzi drzew, które rzucają własne cienie na elewacje budowli. W ten sposób Bułhak realizował zasady fotograficznego piktoriałizmu.

Gmach dawnego Gabinetu Mineralogicznego, przebudowany w 1862 roku na pracownie chemiczne i fizyczne. Fragment fasady z dekoracją rzeźbiarską dłuta Faustyna Cenglera w formie sześciu figur alegorycznych z 1869 roku, prezentujących nauki, od lewej: Medycynę, Fizykę i Chemię, Botanikę i Geologię, Astronomię.

Obecnie w tym miejscu stoi nowy gmach, zbudowany po drugiej wojnie światowej – siedziba Wydziału Polonistyki.

W budynku widocznym na fotografii mieszczą się obecnie biura podlegające dyrektorowi administracyjnemu ds. technicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Fotografia z kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie, mającego podówczas siedzibę w kamienicy przy ulicy Podwale 15. W 1920 roku Muzeum zakupiło od Jana Bułhaka osiemdziesiąt trzy fotografie stolicy.

Kościół Wizytek pełnił funkcję kościoła akademickiego do 1928 roku. Później duszpasterstwu akademickiemu przekazano pobernardyński kościół św. Anny przy Krakowskim Przedmieściu.

Fotografie kościoła Wizytek zamieścił Bułhak w jedenastym tomie Kościoły, z serii trzynastu albumów z widokami stolicy.

Jan K. Kochanowski (1869–1949), historyk mediewista i paleograf, od 1907 roku był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a w latach 1908–1912 – wykładowcą Towarzystwa Kursów Naukowych. Pracę na Uniwersytecie Warszawskim podjął w 1919 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

Został jednym z pierwszych kawalerów Orderu Polonia Restituta, odznaczenia ustanowionego w lutym 1921 roku, i przez wiele lat pozostawał kanclerzem jego kapituły.

Uroczystość przekazania działa studentom w uznaniu bohaterstwa młodzieży akademickiej podczas wojny z bolszewikami oraz dla uczczenia poległych miała miejsce na placu Saskim w dniu inauguracji nowego roku akademickiego. Rozpoczął się on dopiero w styczniu 1921 roku, z powodu pozostawania w szeregach wojska – do czasu demobilizacji w listopadzie i grudniu 1920 roku – dużej liczby studentów i profesorów.

W tle kamienice przy ulicy Czystej (obecnie Ossolińskich), zburzone w czasie drugiej wojny światowej.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Funkcję kościoła garnizonowego pełnił wówczas sobór, zbudowany przez Rosjan w latach 1894–1912. Monumentalna cerkiew zniknęła ostatecznie z pejzażu stolicy dopiero w 1926 roku.

Portret zbiorowy, wykonany w ogrodzie uniwersyteckim za Pałacem Kazimierzowskim na pamiątkę rozpoczęcia roku akademickiego 1920/1921, wyjątkowego w dziejach uczelni z powodu wojny polsko-bolszewickiej. Inauguracja odbyła się 10 stycznia 1921 roku.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Działo, przekazane Uniwersytetowi przez władze wojskowe dla upamiętnienia studentów poległych w wojnie polsko-bolszewickiej, ustawiono w ogrodzie Pałacu Kazimierzowskiego.

Po drugiej wojnie światowej działo zostało usunięte z terenu Uniwersytetu. Uroczystość ponownego ustawienia tej pamiątki heroizmu wychowanków uczelni odbyła się dnia 15 sierpnia 1990 roku w obecności Joanny Onyszkiewicz, wnuczki marszałka Józefa Piłsudskiego.

Elewacja ogrodowa Pałacu Kazimierzowskiego. Tympanon wieńczący ryzalit jest ozdobiony rzeźbami Herkulesa (po lewej) oraz Ateny (po prawej), autorstwa Johanna Georga Plerscha.

W centrum kadru działo przekazane Uniwersytetowi przez władze wojskowe dla upamiętnienia studentów poległych na wojnie polsko-bolszewickiej.

Aktywność studentów w stolicy nie ustała z rozpoczęciem roku akademickiego 1920/1921, które, ze względu na sytuację polityczną, miało miejsce dopiero 10 stycznia 1921 roku. Słuchacze Uniwersytetu Warszawskiego nadal reagowali na bieżące wydarzenia, wspierając w tym przypadku wiece społecznego poparcia dla przyłączenia Górnego Śląska do Rzeczypospolitej. Były one odpowiedzią na apel Wojciecha Trąmpczyńskiego, marszałka Sejmu i prezesa Centralnego Komitetu Plebiscytowego.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Zespół gmachów wzniesionych na terenie należącym do warszawskiej uczelni od 1816 roku zawsze przyciągał artystów, którzy utrwalali pejzaż tego miejsca w obrazach, rysunkach i rycinach. W 1839 roku dołączyli do nich fotograficy, przekazujący w nowej technice piękno historycznego założenia oraz przemiany zachodzące w obrębie uniwersyteckiej siedziby. Pierwotnie w centrum założenia dominował Pałac Kazimierzowski, w 1894 roku całkowicie przesłonięty przez Bibliotekę, zbudowaną przed jego fasadą.

Podczas pierwszej w niepodległej Polsce tak podniosłej uroczystości publicznej na Uniwersytecie uczelnia otrzymała insygnia z rąk pierwszego Marszałka Polski i Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego. Godła uniwersyteckie w postaci bereł dla rektora i dziekanów poszczególnych wydziałów (wykonanych „robotą snycerską w drewnie”) oraz łańcuchów rektorskiego i dziekańskich („kutych w srebrze olkuskiem”) były darem cechów warszawskich. Togę rektorską, bramowaną gronostajami, ufundowali właściciel składu futer Arpad Chowańczak i właściciel domu mody Bogusław Herse. Na fotografii widoczne są te dary, ofiarowane wcześniej przez cechmistrzów i przyjęte przez rektora Jana Karola Kochanowskiego.

Po śmierci Marszałka Uniwersytet Warszawski otrzymał nową nazwę Uniwersytet Józefa Piłsudskiego w Warszawie, przyjętą przez Senat uczelni 9 czerwca 1935 r. Nazwa ta obowiązywała do 1945 r.

W roku akademickim 1920/1921 zakończył się burzliwy proces odradzania się uczelni, który przypadł na lata pierwszej wojny światowej oraz wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku. Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego w niepodległej Ojczyźnie to już inny rozdział, dla którego fotografia jako źródło historyczne będzie miała jeszcze poważniejsze znaczenie. Na taki stan rzeczy wpłynie nie tylko rozwój Uniwersytetu Warszawskiego, ale także ekspansja fotografii reportażowej oraz rozwój prasy ilustrowanej w okresie dwudziestolecia międzywojennego.

Pozytyw został odbity ze szklanego negatywu. Negatywy na takim kruchym podłożu stosowano powszechnie do końca lat trzydziestych XX wieku, pomimo istnienia już błon zwojowych i aparatów małoobrazkowych. Warto też zwrócić uwagę na autorkę zdjęcia – Ada Janczewska należy bowiem do wciąż zbyt mało znanego grona kobiet-dokumentalistek architektury Warszawy.