Profesor Jan Mazurkiewicz był najwybitniejszym polskim psychiatrą okresu międzywojennego, twórcą warszawskiej szkoły psychiatrycznej, pionierem psychofizjologii na ziemiach polskich. W pracy naukowej podejmował tematykę ewolucji psychiki ludzkiej oraz patogenezy dyssolucyjnej zaburzeń i chorób psychicznych. W oparciu o założenia teorii Jacksona i najnowsze osiągnięcia z zakresu fizjologii układu nerwowego stworzył oryginalną na ówczesne czasy teorię schizofrenii, według której u podłoża choroby leżą ubytki w dynamizmach czołowo-sprzężonych (logicznych), tłumiących niższe piętra aktywności psychicznej (tzw. dynamizmy prelogiczno-izolowane).

Urodził się w 1871 roku w Krasnym Dworze koło Brześcia nad Bugiem, jako jeden z czterech potomków właściciela ziemskiego Leopolda Mazurkiewicza i Krystyny z Kowalewskich. Naukę rozpoczął w IV Gimnazjum w Warszawie. Studia medyczne podjął na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim w 1890 roku, ale przed ich ukończeniem w 1895 roku został wydalony za uczestnictwo w obchodach setnej rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja. Kontynuował studia na Uniwersytecie Jagiellońskim (dyplom lekarski uzyskał w 1896 roku). Wykształcenie ponadto pogłębiał na uniwersytetach: w Grazu u Gabriela Antona, w Paryżu jako słuchacz wykładów m.in. profesorów Alexisa Joffroya i Josepha Julesa Dejerine’a oraz w Dorpacie. Po powrocie do Warszawy objął stanowisko asystenta na oddziale profesora Karola Rychlińskiego w Szpitalu Jana Bożego (1900–1902). Siedem lat później habilitował się na Uniwersytecie Lwowskim, przedstawiając pracę O afazji gestowej (1909). W latach 1911–1919 był związany naukowo z Kliniką Neurologiczno-Psychiatryczną UJ. Na wniosek Rady Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego z lutego 1919 roku został mianowany profesorem tytularnym, a dwa miesiące później, z postanowienia Komisji Stabilizacyjnej do spraw mianowania pierwszego składu profesorów UW, profesorem zwyczajnym. Od 1919 roku pełnił funkcję kierownika Katedry i Kliniki Psychiatrycznej UW. W latach 1919–1923 piastował kolejno stanowiska dziekana (1919/1920), rektora (1920/1921) i prorektora (1922/1923) tejże uczelni. Znamienne są jego osiągnięcia organizacyjne w obszarze szpitalnictwa psychiatrycznego na ziemiach polskich. Był krótko ordynatorem łódzkiego „oddziału dla obłąkanych”, a później (1902–1907) dyrektorem nowo powstałego Zakładu dla Psychicznie Chorych w Kochanówce koło Łodzi, który uczynił wysokiej klasy ośrodkiem naukowym, następnie – ordynatorem oddziału neurologiczno-psychiatrycznego Szpitala św. Łazarza w Krakowie, założycielem i pierwszym dyrektorem Zakładu dla Nerwowo i Umysłowo Chorych w Kobierzynie (1907–1909); utrzymany w stylu modernizmu niemieckiego samowystarczalny kompleks pawilonowo-ogrodowy stanowił w ówczesnych czasach jeden z najnowocześniejszych ośrodków opieki psychiatrycznej w Europie. Po I wojnie światowej zorganizował w Szpitalu w Tworkach koło Warszawy Klinikę Psychiatryczną UW, której był kierownikiem w latach 1919–1947. Od 1918 do 1919 roku pełnił funkcję naczelnika Wydziału Opieki Nad Umysłowo Chorymi w Dyrekcji Służby Zdrowia Publicznego Ministerstwa Zdrowia Publicznego, Opieki Społecznej i Ochrony Pracy.

Jan Mazurkiewicz był wybitnym i wszechstronnym uczonym, rzetelnym i krytycznym w podejściu do materii naukowej, a przy tym otwartym na nowe nurty badań, czego wyraz dał na jubileuszowym posiedzeniu Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego 1 listopada 1935 roku, słowami: „wszystkie kierunki badań psychiatrycznych są równouprawnione i pożyteczne [...] jeżeli wnoszą jakiekolwiek trwałe przyczynki do naszej wiedzy. [...] Nowsze zdobycze neurofizjologiczne zmieniają radykalnie nasze dotychczasowe poglądy na stosunek układu wegetatywnego do projekcyjnego, mogą być już dzisiaj pierwszym punktem wyjścia do psychofizjologii, pojmowanej jako neurodynamika układu nerwowego”1.

Trzy książki z jego bogatego dorobku stanowią szczególnie cenną, choć niesłusznie zapomnianą skarbnicę oryginalnych w skali światowej koncepcji integrujących wiedzę z obszaru fizjologii, psychiatrii i neurologii z uwzględnieniem najnowszych osiągnięć w tych dziedzinach:

1. Wstęp do psychofizjologii normalnej. Tom I. Ewolucja aktywności korowo-psychicznej (Warszawa 1950), w której przedstawił ewolucję aktywności korowo-psychicznej, wyodrębniając trzy jej etapy: odruchowo-warunkowy, aktywności prelogicznej oraz psychizmów najwyższych (logicznych) z dominacją myślenia logicznego i zespołów uczuciowych. Profesor Mazurkiewicz założył, że każdy z tych etapów cechuje aktywność własna, swoiście dla niego charakterystyczna, która nie przemija bezpowrotnie wraz z jego ustaniem, ale trwa nadal tłumiona przez nowo powstałą w kolejnym stadium rozwoju; stąd warstwowa i niezwykle złożona struktura psychiki dorosłego człowieka będąca syntezą powyższych trzech etapów.

2. Wstęp do psychofizjologii normalnej. Tom II. Dyssolucja aktywności korowo-psychicznej (Warszawa 1958) stanowiąca zapis jednej z najbardziej oryginalnych teorii powstawania zaburzeń psychicznych, której centralnym punktem są procesy dyssolucji i regresji. Wynika ona z założenia, że w warunkach fizjologicznego rozwoju układ nerwowy dąży do ewolucji od aktywności trwałej, prostej i automatycznej do coraz bardziej złożonej, dynamicznej i dowolnej. Zwieńczeniem tego procesu jest u dorosłego człowieka przewaga aktywności korowo-psychicznej, obejmującej kierownictwo i kontrolę nad ewolucyjnie niższymi piętrami aktywności psychicznej. Dyssolucja jest przeciwieństwem tego procesu. Na jej skutek do głosu dochodzą dynamizmy prelogiczne.

3. Zarys psychiatrii psychofizjologicznej (Warszawa 1980), w której podejmuje tematykę dwoistej funkcji układu nerwowego, charakteryzuje źródła energii psychicznej i omawia elementarne psychizmy odruchów warunkowych. Te trzy wydawnictwa ugruntowały wysoką pozycję profesora Jana Mazurkiewicza w światowej literaturze przedmiotu.

Inne prace, które wyszły spod jego pióra, to: Andrzej Towiański. Studyum psychologiczne; Zarys fizjologicznej teorji uczuć; O afazji gestowej; Zjawiska psychiczne wobec jedności przyrody; O anatomicznem podłożu stanów psychicznych; Stosunek psychiatrji do psychologji; Układ nerwowy roślinny i zaburzenia psychiczne; Les intégrations nerveuses.

Profesor Mazurkiewicz był cenionym wykładowcą, miał niezwykły dar przekazywania wiedzy w sposób zajmujący i zrozumiały; dydaktyki nie przerwał nawet w czasie okupacji. W latach 1943–1944 wykładał na tajnym Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego, a następnie na tajnych kursach nauczycielskich w Częstochowie. Był więziony w siedzibie gestapo przy al. Szucha.

Spośród jego wybitnych uczniów należy wymienić profesorów: Stanisława Batawię, Stefana Borowieckiego, Ryszarda Dreszera, Mieczysława Kaczyńskiego, Lucjana Korzeniowskiego i Adama Opalskiego oraz docentów: Witolda Łuniewskiego, Juliusza Morawskiego i Franciszka Wicherta. Należał do wielu towarzystw naukowych. Był wiceprezesem (1920–1923), a następnie prezesem (1930–1947) Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, prezesem (1933–1939) Słowiańskiego Towarzystwa Neurologiczno-Psychiatrycznego, członkiem korespondencyjnym Societé Médico-Psychologique w Paryżu, członkiem Societé Française de Psychologie oraz czynnym członkiem Wydziału Lekarskiego Polskiej Akademii Umiejętności. Zajmował stanowisko redaktora naczelnego „Rocznika Psychiatrycznego” (1923–1928) oraz „Bulletin international de l’Academie des sciences médicales a Varsovie” (1921–1923). Za swoje zasługi został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta oraz Krzyżem Oficerskim francuskiej Legii Honorowej. Profesor Mazurkiewicz w latach 1923–1931 był mistrzem Wielkiej Loży Narodowej Polski. Korespondował ze Stefanem Żeromskim. Jego żoną była Zofia z Zaleskich – dr chemii, z którą miał dwoje dzieci: syna Jerzego, który zmarł w dzieciństwie, oraz córkę Zofię (1914–1972).

Profesor Mazurkiewicz w odbiorze uczniów i współpracowników jawił się jako uosobienie uczciwości, prawości, szlachetności i sumienności. Był człowiekiem wielkiego ducha i odwagi, jako dyrektor szpitala w Kochanówce ukrywał zbiegłych więźniów politycznych i bojowców, był także współuczestnikiem jednej z głośniejszych akcji bojowych PPS „uwolnienia dziesięciu z Pawiaka”. Zmarł 31 października 1947 roku w Tworkach. Jego ciało zostało złożone w grobie na Cmentarzu Powązkowskim.