Władysław Nikliborc
Urodzony 2 I 1899 w Wadowicach. Studia na UJ, asystent, potem adiunkt na Politechnice Lwowskiej. Doktorat na uniwersytecie we Lwowie (1924), habilitacja z matematyki tamże (1927). Studia uzupełniające w Lipsku, Getyndze, Paryżu i Lipsku, habilitacja z mechaniki teoretycznej na Politechnice Lwowskiej (1931). Docent na uniwersytecie we Lwowie (1928–1937) i na Politechnice Lwowskiej (1932–1937). Prof. nadzwyczajny Politechniki Warszawskiej (1937–1939 i 1945–1947), prof. zwyczajny UW (od 1947).
Matematyk związany z lwowską szkołą matematyczną; prace z analizy klasycznej, teorii równań różniczkowych, rachunku wariacyjnego, mechaniki klasycznej, teorii kosmogonicznej i teorii figur w hydrodynamice. Członek TNW (1938), Akademii Nauk Technicznych (1938), PAU (1946).
W czasie II wojny światowej profesor uniwersytetu ukraińskiego we Lwowie, później wykładowca Staatliche Technische Fachkurse (1941–1944), wreszcie – ukraińskiego Instytutu Politechnicznego i znów ukraińskiego uniwersytetu. W 1945 wrócił do Warszawy.
Zmarł śmiercią samobójczą po przesłuchaniu przez UB 1 III 1948 w Warszawie.
Zastosowanie zasadniczego twierdzenia Cauchy’ego o istnieniu rozwiązań równań różniczkowych zwyczajnych do zagadnień na wartości brzegowe w równaniu y” = f(x,y,y’), Lwów 1924; O funkcjach hyperharmonicznych, Lwów 1928; Über die obere Schranke der Winkelgeschwindigkeit der Gleichgewichtsfiguren rotierender, gravitierender Flüssigkeiten, „Mathematische Zeitschrift” 1929, t. XXX, s. 787–793.
W. Ślebodziński, Władysław Nikliborc et son oeuvre scientifique, „Colloquium Mathematicum” 1948, t. I, s. 322–330; Z.S. Olesiak, G.A. Sułym, Władysław Michał Nikliborc (1899–1948), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2001, t. XLVI, z. 3, s. 113–124.
Władysław Michał Nikliborc (drugiego imienia nie używał) urodził się 2 stycznia 1899 roku w Wadowicach. Rodzina była w mieście znana. Ojciec Szczepan był sędzią sądu okręgowego, matka Michalina wywodziła się z domu Zaraffe, stryj Jan był lekarzem w sąsiedniej Kalwarii Zebrzydowskiej. Władysław miał młodszego brata Jana, który w 1929 roku ukończył lwowską politechnikę, tam się doktoryzował w 1935 roku, pracował we lwowskiej Akademii Weterynaryjnej, a po 1945 roku został profesorem uniwersytetu we Wrocławiu.
Do szkoły początkowej młody Władysław chodził w Bielsku Białej, pierwsze trzy klasy gimnazjum zaliczył w Rzeszowie, a resztę edukacji gimnazjalnej odbył w latach 1912–1916 w rodzinnych Wadowicach, gdzie w tamtejszym gimnazjum klasycznym zdał w grudniu 1916 roku tzw. „maturę wojenną” z adnotacją „uzdolniony z wyróżnieniem”. W gimnazjum był bardzo aktywny w kółku literacko-naukowym, m.in. publikując dwa artykuliki w czasopiśmie młodzieży gimnazjalnej „Nasz Łan”. Znamienne, że przy skromnym wymiarze godzin na matematykę w gimnazjum klasycznym (23 godziny w ciągu 8 lat nauki), uczący tam Jan Heczko potrafił wpłynąć na rozbudzenie zainteresowań matematycznych u Władysława.
Władysław zapisał się wprawdzie na studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, ale jeszcze w grudniu 1916 roku wstąpił, wraz z częścią studentów UJ, do artylerii w polskich Legionach. W wyniku „kryzysu przysięgowego” został przeniesiony do wojska austriackiego i posłany na front w Siedmiogrodzie, a potem na front włoski. W 1918 roku przeszedł w Ołomuńcu kurs oficerów artylerii, który ukończył ze stopniem kaprala. Zdemobilizowany we wrześniu 1918 roku, wrócił na studia, ale znów miał epizod wojskowy, bo w okresie 1 listopada – 11 grudnia 1918 roku był w artylerii u ppłk. Brzeziny. Potem przez półtora roku studiował, ale w okresie wojny polsko-bolszewickiej zgłosił się 10 lipca 1920 roku na ochotnika do wojska polskiego. Nie wiadomo, czy brał udział w walkach, ukończył natomiast w Poznaniu szkołę podchorążych artylerii i 20 listopada 1920 roku został mianowany podporucznikiem rezerwy.
Urlopowany z wojska „na czas nieokreślony”, Władysław ukończył studia matematyczne na UJ w 1922 roku, otrzymując „tytuł fachowy” nauczyciela matematyki. Pracę znalazł na Politechnice Lwowskiej w II Katedrze Matematyki profesora Antoniego Łomnickiego, gdzie on i Stefan Banach byli asystentami. Władysław doktoryzował się w 1924 roku na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie rozprawy1, której promotorem był Hugo Steinhaus. Rok później ożenił się w Krakowie z Zofią z Musiałów (małżeństwo było bezdzietne). W 1927 roku habilitował się z matematyki na Uniwersytecie Jana Kazimierza na podstawie rozprawy o funkcjach hyperharmonicznych2.
Otrzymawszy stypendium Funduszu Kultury Narodowej Nikliborc spędził rok 1928/1929 na studiach uzupełniających w Lipsku, Getyndze i Paryżu, odwiedzając także Lozannę i Bolonię, a zyskawszy jeszcze stypendium Rockefellera, rok 1929/1930 spędził w całości u Leona Lichtensteina w Lipsku. Pracując na Politechnice Lwowskiej (od 1923 roku jako starszy asystent i w latach 1925–1932 jako adiunkt), po powrocie z zagranicy habilitował się także i tam w 1931 roku z mechaniki teoretycznej3. Dzięki tym dwóm habilitacjom był Nikliborc docentem matematyki na Uniwersytecie Jana Kazimierza w latach 1928–1937 i docentem matematyki i mechaniki teoretycznej na Politechnice Lwowskiej w latach 1932–1937. Wykładał równania różniczkowe i całkowe, teorię form kwadratowych, rachunek wariacyjny, geometrię różniczkową i inne. Brał żywy udział w życiu środowiska matematycznego, przyjaźnił się ze Stefanem Kaczmarzem i Włodzimierzem Stożkiem, z którym lubił grywać w szachy w ulubionej przez matematyków kawiarni Szkockiej.
Zainteresowania naukowe Nikliborca od początku jego drogi naukowej dotyczyły szeroko rozumianej analizy i klasycznych problemów z zakresu teorii równań różniczkowych, rachunku wariacyjnego, mechaniki teoretycznej i hydrodynamiki. Pierwsze prace napisał o metodzie aproksymacji w teorii równań różniczkowych, gdzie udało mu się uprościć znane dowody twierdzeń o istnieniu rozwiązań i podać pierwszy bezpośredni dowód istnienia rozwiązania nieskończenie całkowalnego układu równań o różniczkach zupełnych [1], [11–13]. Kilka prac poświęcił funkcjom analitycznym dwóch zmiennych zespolonych, a ściślej, ich częściom rzeczywistym i urojonym, czyli tzw. funkcjom hyperharmonicznym. Wiadomo było, że funkcje te spełniają cztery równania różniczkowe o pochodnych cząstkowych, ale Nikliborc zredukował ich liczbę do trzech, wprowadzając współrzędne hypersferoidalne i w ten sposób znacznie upraszczając teorię tych funkcji [3–6]. Ważne jego prace, zainspirowane pobytem u Lichtensteina w Lipsku, dotyczyły figur równowagi cieczy znajdującej się w ruchu obrotowym (np. planet), a w szczególności ich spłaszczenia (applatissement) [15], [20], [24], p. także [10], [16], [18]. Zajmował się też, sam i wspólnie z Włodzimierzem Stożkiem, teorią potencjału logarytmicznego [17], [19], [22]. Najbardziej pociągała go jednak mechanika, a w niej problem trzech ciał i już pierwsze jego wyniki w tym zakresie [25], [26], wywołały spore zainteresowanie. Najważniejsze z nich były jednak przedstawione jedynie w komunikatach lub pozostały w rękopisie. Podstawowa idea Nikliborca polegała na dobraniu odpowiedniego układu współrzędnych, a mianowicie: jeśli dwa ciała m1 i m2 (dwie planety) znajdują się w ruchu względem trzeciego ciała m3 (Słońce), to za początek układu bierze się Słońce, a osie prowadzi tak, by płaszczyzna x + y + z = 0 była równoległa do niezmienniczej płaszczyzny Laplace’a. Pojawiają się wtedy spore uproszczenia, np. masy są symetryczne, grawitacja zależy jedynie od odległości itp., co ułatwia badania, a Nikliborcowi pozwoliło uzyskać m.in. następujące wnioski: zderzenie planet może nastąpić jedynie w płaszczyźnie Laplace’a, a jeśli jedna z planet zmierza ku Słońcu, to druga zmierza ku pewnemu, ściśle określonemu punktowi płaszczyzny Laplace’a. Od tego czasu Nikliborc nosił się z zamiarem napisania monografii z teorii trzech ciał do serii „Monografie Matematyczne”, ale praca ta pozostała tylko w rękopisie (rękopis znajduje się w Archiwum PAN w Warszawie).
Miał Nikliborc wspólne prace z Kaczmarzem [7] i Stożkiem [21], [22] oraz wspólny ze Steinhausem zbiór zadań z równań różniczkowych [14]. Ponadto wspólnie ze Stożkiem napisali siedem podręczników dla szkół powszechnych i gimnazjalnych.
W 1937 roku Nikliborc przeniósł się do Warszawy, awansując z adiunkta we Lwowie na profesora nadzwyczajnego Politechniki Warszawskiej, gdzie nadal wykładał mechanikę teoretyczną. Tam zastał go wybuch wojny, udało mu się jednak przedostać do Lwowa, gdzie dostał pracę jako profesor nadzwyczajny uniwersytetu ukraińskiego w katedrze profesora Juliusza Schaudera. Tuż przed niemieckim atakiem na Związek Sowiecki w 1941 roku uzyskał sowiecki tytuł profesora i sowiecki stopień doktora nauk matematyczno-fizycznych.
W latach 1941–1944, okresie niemieckiej okupacji Lwowa, Nikliborc utrzymywał się z korepetycji i nauczania na Staatliche Technische Fachkurse. W jego mieszkaniu ukrywał się Juliusz Schauder, ale wychodził z mieszkania i, niestety pewnego razu rozpoznany, zginął. Po powrocie Sowietów głównym miejscem pracy Nikliborca był ukraiński Instytut Politechniczny, ale pół etatu miał także na ukraińskim uniwersytecie jako kierownik Katedry Mechaniki (po Schauderze); dziekan Stefan Banach, rekomendując go na to stanowisko, napisał o nim, że jest „uczonym światowej sławy”. W 1945 roku Nikliborc „repatriował się” do Warszawy, gdzie najpierw był profesorem nadzwyczajnym matematyki na Politechnice Warszawskiej, a w sierpniu 1947 roku objął, jako profesor zwyczajny, II Katedrę Matematyki na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym UW. Wykładał równania różniczkowe i całkowe oraz geometrię różniczkową.
Nikliborc był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (korespondentem od 1938, zwyczajnym od 1945), członkiem Akademii Nauk Technicznych (korespondentem od 1938, rzeczywistym od 1946) oraz członkiem korespondentem PAU (1946).
Przeżycia wojenne przyczyniły się do pojawienia się u Nikliborca manii prześladowczej. Zatrzymany 29 lutego 1948 roku przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa, spędził noc w areszcie na przesłuchaniu, a po wypuszczeniu podciął sobie żyły na ławce w parku i tak zmarł 1 marca 1948 roku. Został pochowany w Wadowicach.
Wykształcony w Krakowie, należał Nikliborc do tych nielicznych działających poza Krakowem matematyków polskich owego czasu, których zainteresowania skupiały się na klasycznej analizie matematycznej. We Lwowie, a potem i w Warszawie naukowo samotny – zdołał jednak uzyskać bardzo wartościowe wyniki4. Pośmiertnie wyszła jego monografia o równaniach różniczkowych [27]. Wychowanków nie miał.
1W. Nikliborc, Zastosowanie zasadniczego twierdzenia Cauchy’ego o istnieniu rozwiązań równań różniczkowych zwyczajnych do zagadnień na wartości brzegowe w równaniu y” = f(x,y,y’), Lwów 1924. Tu i niżej, a także w treści numery w klamrach odnoszą się do spisu publikacji Nikliborca zawartego w artykule: Z.S. Olesiak, G.A. Sułym, Władysław Michał Nikliborc (1899–1948), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2001, t. XLVI, z. 3, s. 113–124. Spis liczy 27 pozycji, ale nie jest kompletny, m.in. nie obejmuje podręczników. Obszerniejszy spis publikacji Nikliborca, liczący 35 pozycji (w tym podręczniki), znajduje się w artykule tych samych autorów: Nikliborc Władysław Michajło (1899–1948), „Visnyk Lviv Univ.” 2001, Ser. Mech.-Math., t. LIX, s. 158–175 [po ukraińsku].
2W. Nikliborc, O funkcjach hyperharmonicznych, Lwów 1928.
3Idem, Über die obere Schranke der Winkelgeschwindigkeit der Gleichgewichtsfiguren rotierender, gravitierender Flüssigkeiten, „Mathematische Zeitschrift” 1929, t. XXX, s. 787–793.
4Ocenę dorobku naukowego W. Nikliborca można znaleźć w artykule: W. Ślebodziński, Władysław Nikliborc et son oeuvre scientifique, „Colloquium Mathematicum” 1948, t. I, s. 322–330.