Antoni Przeborski

Urodzony 27 V 1871 w Choroszy na Ukrainie. Studia w Kijowie (1889–1894). W 1897, po złożeniu części egzaminów do magisterium, odmowa nadania tytułu docenta prywatnego (z powodu narodowości). Od 1898 w Charkowie, docent etatowy w Instytucie Technologicznym, docent prywatny na uniwersytecie. Magisterium na uniwersytecie w Moskwie (1902). Prof. nadzwyczajny w Charkowie (1905). Doktorat w Moskwie (1908), prof. zwyczajny, rektor uniwersytetu w Charkowie (1919–1920). Profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1921), profesor UW (1922) i dziekan Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego (1929/1930), wykładowca Politechniki Warszawskiej.

Matematyk, fizyk; prace dotyczące m.in. funkcji eliptycznych, geometrii różniczkowej, wielomianów; z czasem zainteresowania skupione gł. na mechanice teoretycznej i rachunku wariacyjnym.
Prezes Charkowskiego Towarzystwa Matematycznego, współorganizator i wykładowca Wyższych Żeńskich Kursów oraz Uniwersytetu Robotniczego. Członek Akademii Nauk Technicznych (1923), TNW (1930), Polskiego Towarzystwa Matematycznego, Polskiego Towarzystwa Fizycznego.
Zmarł 24 V 1941 w Warszawie.

O metodach Abelja, Jacobi Liunvillja i Veierstrassa v teorii eliptičeskich funkcii, Kijów 1895; Nekotorye predloženija teorii linejčatych kongruencii, Charków 1901 (wyd. pol. Niektóre zastosowania teorii kongruencji liniowych, Warszawa 1903); Rachunek wariacyjny, Warszawa 1926; Wykłady mechaniki teoretycznej, t. I-II, Warszawa 1930–1935.

A. Wachułka, Antoni Przeborski, „Wiadomości Matematyczne” 1976, t. XX, s. 89–93; W. Piotrowski i in., Jeszcze w sprawie Antoniego Przeborskiego, „Wiadomości Matematyczne” 1982, t. XXIV, s. 229–232.

Po I wojnie światowej i rewolucji bolszewickiej wielu Polaków, wcześniej w Rosji zadomowionych, przeniosło się do Polski. Był wśród nich Antoni Przeborski1.

Antoni Bonifacy Przeborski (drugiego imienia nie używał) urodził się 27 maja 1871 roku w Choroszy na Ukrainie (gub. Chersoń) w rodzinie emerytowanego lekarza wojskowego Pawła i Marii z Mieleniewskich. Ojciec (ur. 1829) pochodził z uboższej szlachty, ale stypendium rządowe umożliwiło mu studia medyczne na Uniwersytecie Kijowskim pod warunkiem późniejszej służby w wojsku. W 1851 roku został lekarzem wojskowym w marynarce i wziął udział w obronie Sewastopola jako kierownik szpitala wojskowego, za co otrzymał medale i order św. Anny III klasy. Później został ordynatorem szpitala marynarki wojennej w Mikołajewie (gub. Chersoń). Mimo swoich zasług został w 1864 roku usunięty z wojska na mocy antypolskiego ukazu, który zabraniał zajmowania przez katolików stanowisk w wojsku i szkolnictwie w tzw. Południowo-Zachodnim Kraju. Rodzina pozostała w Mikołajewie, ale jej status podupadł, syn jednak mógł się kształcić. Miał też pięć młodszych od siebie sióstr.

Młody Antoni uczęszczał w latach 1881–1889 do gimnazjum w Mikołajewie, które ukończył ze złotym medalem. W latach 1889–1894 studiował na Wydziale Fizyczno-Matematycznym Uniwersytetu Kijowskiego. Wyróżniał się zdolnościami, rok przed ukończeniem studiów otrzymał bowiem złoty medal za pracę konkursową, a studia ukończył także ze złotym medalem. Po studiach pozostał przez trzy lata na uniwersytecie jako stypendysta (otrzymujący 600 rubli rocznie), pracując pod kierunkiem profesora Piotra Pokrowskiego z Uniwersytetu Moskiewskiego. Opublikował parę prac, za jedną także otrzymując nagrodę2. W 1897 roku złożył egzamin magisterski, uzyskując w ten sposób veniam legendi i tytuł docenta prywatnego. Mimo poparcia władz uniwersytetu nie został dopuszczony do wykładania (na podstawie tego samego antypolskiego ukazu, który usunął ojca z wojska). W tej sytuacji w październiku 1898 roku przeniósł się do Charkowa, gdzie tamtejszy Instytut Technologiczny (późniejsza politechnika) oferował mu stanowisko etatowego docenta i gdzie mógł, jako docent prywatny, prowadzić wykłady także na uniwersytecie. W tym czasie ożenił się z Lidią Aleksiejewną Iwanow (1874–1931); jedyny syn Antoni Przeborski (1902–1944) był fizykiem i został rozstrzelany przez Niemców w czasie powstania warszawskiego3.

W 1902 roku Przeborski obronił na Uniwersytecie Moskiewskim rozprawę magisterską4, ale zadbał o jej wydanie także po polsku5. Rok 1904 spędził u Dawida Hilberta w Getyndze oraz w Heidelbergu, a w 1905 roku został profesorem nadzwyczajnym na uniwersytecie w Charkowie. Zaproponowano mu stanowisko profesora zwyczajnego na uniwersytecie w Tomsku, ale tę ofertę odrzucił, zabiegał natomiast o katedrę na Uniwersytecie Jagiellońskim, jednakże rząd w Wiedniu nie zgodził się na otwarcie tam trzeciej katedry matematyki.

Po obronie na Uniwersytecie Moskiewskim rozprawy doktorskiej w 1908 roku6, Przeborski został profesorem zwyczajnym na uniwersytecie w Charkowie. To dało mu wreszcie pożądaną stabilizację, rzucił się więc w wir pracy nauczycielskiej (prowadził liczne wykłady, pisał podręczniki), organizacyjnej (był wieloletnim prezesem Charkowskiego Towarzystwa Matematycznego i w 1911 roku wydał dzieje pierwszego ćwierćwiecza jego istnienia 1879–1904) i społecznej (był jednym z organizatorów i wykładowców Wyższych Żeńskich Kursów i Uniwersytetu Robotniczego), a także kontynuował własne badania naukowe. Stał się czołową postacią środowiska intelektualnego w Charkowie. Nie trwało to jednak długo, albowiem I wojna światowa, a po niej wojna domowa w Rosji (w tym czasie był aresztowany raz przez Czeka, a raz przez Białych jako „polski zakładnik”) skłoniła go do starań o opuszczenie miasta i kraju.

Przeborski został powołany na stanowisko profesora zwyczajnego matematyki na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie w 1921 roku, ale do Polski przyjechał dopiero w sierpniu 1922 i objął wtedy katedrę mechaniki teoretycznej na Uniwersytecie Warszawskim (jako profesor zwyczajny), którą piastował do końca okresu międzywojennego. Jego asystentami przy tej katedrze byli Bolesław Iwaszkiewicz (1925–1928), Michał Kerner (1929/1930) i Aleksander Wundheiler (1927–1939). Przeborski wykładał też mechanikę teoretyczną na Politechnice Warszawskiej.

W okresie rosyjskim, tj. mniej więcej do 1922 roku, zainteresowania naukowe Przeborskiego cechowała pewna różnorodność. Pierwsze jego prace w Kijowie odnosiły się do funkcji eliptycznych, natomiast w Charkowie zwrócił się ku geometrii różniczkowej i w rozprawie magisterskiej zajął się zastosowaniami teorii kongruencji do teorii powierzchni. Potem zajął się wielomianami, a w szczególności aproksymacją funkcji ciągłych przez wielomiany. Prace publikował w większości po rosyjsku, ale także po francusku i po polsku, a cztery podręczniki napisał po rosyjsku. Podręczniki te były bardzo popularne, trzy z nich bowiem – podstawy arytmetyki [P15], geometria analityczna [P23], wprowadzenie do analizy [P26] – miały wznowienia.

Po przeniesieniu się do Polski Przeborski zajmował się już wyłącznie mechaniką teoretyczną i rachunkiem wariacyjnym. Napisał w tym czasie pierwszą część pierwszego tomu podręcznika rachunku wariacyjnego7; był to podręcznik nowoczesny i dobry, ale bez dalszego ciągu, więc raczej mało użyteczny. Napisał też dobry podręcznik mechaniki teoretycznej8, którego znaczenie mogłoby być szersze, gdyby ukazał się w języku kongresowym. Jego obszerna praca9 zawiera istotne uogólnienia wyników Maggiego i Appella o więzach anholonomicznych drugiego rzędu; zdaniem Krzysztofa Tatarkiewicza jest najciekawszą polską pracą z mechaniki teoretycznej w okresie międzywojennym10.

W Polsce międzywojennej Antoni Przeborski cieszył się dużym uznaniem. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Matematycznego, członkiem rzeczywistym Akademii Nauk Technicznych (1923), członkiem zwyczajnym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1930) i kilku innych towarzystw naukowych. W kadencji 1929–1930 był dziekanem Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UW. W 1930 roku odwiedził Charków jako przedstawiciel Polski na sowieckim Kongresie Matematycznym.

Zmarł 24 maja 1941 roku w Warszawie. Małżonkowie leżą we wspólnym grobie na prawosławnym Cmentarzu Wolskim w Warszawie.