Kazimierz Bruno Rzętkowski był wszechstronnym internistą, dobrym diagnostą, prężnym naukowcem, organizatorem oraz – co rzadkie i niezwykle ważne – dobrym pedagogiem, umiejętnie przekładającym trudne zagadnienia medyczne na jasny język wykładów, często prowadzonych przez niego przy łóżku chorego. Jego przedwczesna śmierć, w pięćdziesiątym czwartym roku życia, przerwała karierę uniwersytecką i dalszy rozwój naukowy.

Urodził się 5 stycznia 1870 roku w Warszawie. Jego ojciec – Stanisław, był dziennikarzem i literatem, współautorem wielkiej 12-tomowej Encyklopedii ogólnej wiedzy lekarskiej, tłumaczem powieści dla młodzieży oraz sekretarzem w redakcji „Tygodnika Illustrowanego”, zaś stryj Jakób, również dziennikarz, działaczem społecznym i oświatowym, popularyzatorem nauk przyrodniczych. W takim otoczeniu dorastał przyszły uczony, klinicysta i działacz społeczny, takie osobowości kształtowały go od początku.

Kazimierz Rzętkowski ukończył II Gimnazjum w Warszawie, a następnie wstąpił na studia medyczne na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Dyplom lekarza otrzymał w 1896 roku. Pierwsze szlify jako internista zdobywał na oddziale chorób wewnętrznych Szpitala Dzieciątka Jezus, kierowanym przez Teodora Dunina, znajdując w jego osobie pokrewną duszę i mentora. Pogłębiał wiedzę podczas pobytów w Berlinie (u Ernsta Victora von Leydena, Emanuela Ernsta Mendla i Carla Gerhardta), Paryżu (u Charlesa Boucharda, Georgesa Hayema i Józefa Babińskiego) oraz we Frankfurcie (u Carla von Noordena i Hermanna Straussa).

Podczas staży zagranicznych rozpoczął, a po powrocie do Warszawy kontynuował mało wtedy znane badania nad azotową i fosforową przemianą materii u ludzi z chorobami nerek. Jeszcze przed objęciem asystentury u doktora Dunina współtworzył pierwsze kliniczne warszawskie koło badań biochemicznych (1906), a dzięki jego wysiłkom przetłumaczono i wydano Przemianę materii i jej choroby Paula Richtera. W latach 1905–1913 pełnił funkcję ordynatora oddziału kobiecego chorób wewnętrznych w Szpitalu Wolskim, a po śmierci Dunina – podobnego oddziału w Szpitalu Dzieciątka Jezus. Równolegle uczył higieny w gimnazjum Emiliana Konopczyńskiego (1908–1911). W roli ordynatora dał się poznać jako świetny zarządca i organizator, a także wymagający, ale pomocny pedagog adeptów sztuk medycznych; własnym sumptem wyposażył laboratoria przy oddziałach w nowoczesny sprzęt i odczynniki chemiczne, zawsze dbał też o wysoką jakość publikacji naukowych swych asystentów.

Jego dar pedagogiczny tak opisywał Antoni Stefanowski, jeden z uczniów, w czasie posiedzenia Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego poświęconego pamięci Rzętkowskiego: „[...] Pobudzał on do samodzielnego myślenia, popychał do samodzielnych prac w charakterze więcej teoretycznym i naukowym, niż praktycznym. Uderzał już wtedy, nas młodych, krytycyzm zmarłego w stosunku do utartych przepisów i formuł; wymagał od uczniów rozumowanego, dyskusyjnego myślenia, nie zaś pamięciowego zatrzymywania rzeczy utartych. Porywał już wówczas żywością wykładu, starając się jednak zejść z piedestału uczonego do poziomu dusz początkujących adeptów medycyny [...]”, oraz: „[...] Nie zostawił zapewne Rzętkowski po sobie uczniów, którzy będą niezmiennie trwali w przekonaniach nabytych, na odwrót, raz krytycznie obudzony umysł będzie dalej wątpił i próbował, zadawał sobie pytania i szukał odpowiedzi w eksperymencie [...]”1.

W 1917 roku Rzętkowski obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim doktorat, przedstawiając rozprawę Badania nad zachowaniem się kwasów nukleinowych w ustroju, której promotorem był profesor Karol Klecki, kierownik Katedry Patologii Ogólnej i Doświadczalnej UJ. Z dniem 1 maja 1918 roku Rzętkowski objął stanowisko kierownika I Kliniki Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Warszawskiego, a rok później został mianowany profesorem zwyczajnym diagnostyki i terapii chorób wewnętrznych. Placówkę tę uczynił nowoczesnym ośrodkiem myśli naukowej. Pełnił w tym czasie także godność dziekana Wydziału Lekarskiego (1921/1922) oraz stanowisko delegata tegoż do Senatu Akademickiego (1918/1919).

W obszarze rozległych zainteresowań naukowych profesora Rzętkowskiego znajdowały się endokrynologia kliniczna, kardiologia, diagnostyka i terapia chorób zakaźnych oraz elektrokardiografia. Publikował zarówno prace doświadczalne, jak i kliniczne. Opisał rzadki przypadek pourazowego ostrego surowiczego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (Przypadek ostrego surowiczego zapalenia opon mózgowych, 1899). Szczególne zasługi położył badaniami nad przemianą białek i kwasów nukleinowych, zasadowością krwi oraz przemianą chlorków w organizmie. Wykazał między innymi szkodliwość diety mlecznej w nerczycy i podał metody terapii w zapaleniach nerek (W sprawie przemiany materii w przewlekłym zapaleniu nerek, 1901), badał zawartość azotu we krwi (O zawartości suchej substancji azotu całkowitego i niebiałkowego we krwi w rozmaitych chorobach oraz w wysiękach i przesiękach, 1904) oraz zjawisko azotemii (O azotemii, 1912). Wykazał, iż zobojętniające właściwości krwi zależą od substancji białkowych w niej zawartych, nie zaś od zasad mineralnych (Studia nad zasadowością krwi u ludzi zdrowych i chorych, 1905). Potwierdził udział wątroby i wydzielanej przez nią żółci w krążeniu chlorku sodu w organizmie (Przyczynek do fizjologii żółci, 1909) oraz wykazał, iż w stanach patologii serca dochodzi do wzrostu poziomu chlorków (O zmianach chemicznych w mięśniu sercowym w chorobach serca, 1910).

Za książkę Badania nad zachowaniem się kwasów aminowych w ustroju ludzkim (1916) Rzętkowski został odznaczony przez Akademię Umiejętności w Krakowie Nagrodą im. J. Warschauera. Tematem książki była rola krwi w przemianie białkowej. Rzętkowski dokonał w niej porównania zawartości kwasów aminowych we krwi u pacjentów z różnymi patologiami i u osób zdrowych, podał różnice w wydzielaniu ich z moczem w tych grupach oraz opisał udział krwinek czerwonych w przenoszeniu kwasów aminowych z wątroby i jelit do tkanek. Nie było to jego pierwsze naukowe wyróżnienie; kilka lat wcześniej został nagrodzony przez Towarzystwo Lekarskie Warszawskie w Konkursie im. Chałubińskiego za artykuł o proteolitycznych właściwościach zawartości żołądka (Studia nas sprawnością proteolityczną zawartości żołądkowej, 1903).

Cenne są doświadczalne prace profesora Rzętkowskiego, m.in. nad miażdżycą aorty przy stosowaniu adrenaliny, rozwojem charłactwa nowotworowego na modelach nowotworów mysich oraz wspólne ze Stanisławem Mutermilchem doświadczenia z hodowlą tkanek in vitro. To właśnie Rzętkowski prowadził pierwsze w Polsce badania nad pozaustrojową hodowlą tkanek.

Przy wszystkich obowiązkach naukowca nie pozostawał w oderwaniu od pracy klinicznej. W tym obszarze zajmował się diagnostyką chorób serca, fizjologią i patofizjologią ciśnienia tętniczego krwi, diagnostyką, terapią i profilaktyką gruźlicy (np. Plwocina suchotników, jako źródło zakażeń gruźliczych i sposoby jej unieszkodliwiania, 1901), a także leczeniem skazy moczanowej i otyłości. Wnikliwie badał etiologię zjawiska otyłości, a jej wariant metaboliczny sugerował leczyć za pomocą hormonów tarczycy. Zajmował się badaniami nowotworów złośliwych w warunkach doświadczalnych i na ich podstawie przedstawił metodę leczenia nieoperacyjnych nowotworów złośliwych za pomocą czynnego uodporniania autolizatami guzów (Stan obecny sprawy nieoperacyjnego leczenia nowotworów złośliwych, 1913).

Rzętkowski, jako jeden z pierwszych klinicystów, wdrażał i propagował zastosowanie elektrokardiografii, z którą zapoznał się podczas II Zjazdu Internistów Polskich w Krakowie w 1909 roku. Był też właścicielem pierwszego w Warszawie elektrokardiografu.

Jego dzieło przenikało daleko poza mury kliniki, rozszerzając się na czyn społeczny, organizację służby zdrowia, publicystykę medyczną, reformę nauczania medycyny. Z jego inicjatywy został opracowany projekt budowy kliniki zatruć gazowych. Był propagatorem wprowadzenia wczesnego, praktycznego nauczania medycyny przez obowiązkowe letnie staże dla studentów, odbywane na oddziałach szpitalnych. Miał w planach upowszechnienie profilaktycznych szczepień przeciwko gruźlicy, dbał także o etyczną stronę zawodu, przeciwstawiając się stanowczo wydawaniu fałszywych zaświadczeń lekarskich. Po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej zorganizował komitet pomocy koleżeńskiej dla rodzin lekarzy powołanych do służby na Dalekim Wschodzie. Dbał o wydawanie polskich i zagranicznych podręczników medycznych; te drugie nierzadko sam tłumaczył. Wydał z ramienia Kasy Mianowskiego m.in. Fizjologię Człowieka pod red. Cybulskiego i Becka oraz Zbiór prac z zakresu ludzkiej patologii wewnętrznej autorstwa własnych uczniów, przetłumaczył książki O zaburzeniach przemiany materii i ich zwalczaniu Wilhelma Leubego oraz Kryoskopia i jej zastosowanie w klinice Leona Bernarda. Pisał do „Krytyki Lekarskiej” o ruchu naukowym w środowisku lekarskim oraz o recepcji tego zawodu; w tym temacie może warto przytoczyć słowa Rzętkowskiego zamieszczone w 1900 roku na łamach powyższego pisma2:

„W czasach dzisiejszych urobiło się dziwne zapatrywanie na lekarzy jako na ludzi, którzy nie powinni ani jadać, ani sypiać, ani ubierać się, ani odpoczywać – tylko leczyć. Każdy z lekarzy, który ośmieli się doraźnie przypomnieć temu lub owemu, że lecząc chciałby jednocześnie nie umierać z głodu, ogłaszany jest wprost za wyzutego z poczucia obywatelskiego”.

Wypowiadał się także w kwestiach gospodarczych oraz w tematach organizacji i odbudowy służby zdrowia. Dwie cenne prace należy tu szczególnie przytoczyć: artykuł O żywieniu chorych w szpitalach warszawskich oraz książkę Odbudowa kraju a szpitalnictwo, obie oparte na bogatym materiale statystycznym.

Był współzałożycielem „Warszawskiego Czasopisma Lekarskiego” i „Polskiego Archiwum Medycyny Wewnętrznej”, redaktorem „Pamiętnika Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego” (1908–1910); był członkiem Akademii Nauk Lekarskich w Warszawie, członkiem rzeczywistym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (od 1913) i wielu innych. Dla uczniów był wymagający, zawsze dbał o zapewnienie im odpowiednich warunków do pracy naukowej, nierzadko wspomagając własnymi środkami finansowymi. Zgromadził wokół siebie grupę wybitnych uczniów, do których należeli: Mściwój Semerau-Siemianowski, Jan Roguski, Klemens Gerner, Józef Wacław Grott, Beniamin Jochweds, Marceli Landsberg, Zdzisław Michalski, Janina Misiewicz i Klementyna Rachoniowa.

Profesor Kazimierz Rzętkowski zmarł 20 grudnia 1924 roku w Warszawie, zaraziwszy się gruźlicą od jednego z pacjentów. Zmarł przedwcześnie, w 54. roku życia, w tym samym wieku, co jego ojciec Stanisław. Pochowany został na Cmentarzu Powązkowskim. Jego wnuczką jest Jadwiga Staniszkis, wybitna socjolog, profesor UW.