[...] Urodzony w Przemyślu w 1874 roku, tam też zdobył wykształcenie podstawowe i średnie ogólne oraz klasyczne i judaistyczne, otoczony szczególną opieką przez swego ojca, człowieka, który mógł uchodzić za typ dziewiętnastowiecznego żydowskiego inteligenta z Galicji – otwartego na nowe prądy umysłowe i wykształconego, a zarazem wiernego tradycji żydowskiej.

Odstępując od typowej drogi żydowskiej młodzieży galicyjskiej, która wiodła przez studia prawnicze do zawodu adwokata, Mojżesz Schorr podjął w 1893 roku studia filozoficzne w Wiedniu. Wybór tego miasta nie był przypadkowy. Młody Schorr, oprócz zamiłowania do nauk świeckich, wciąż dążył do pogłębienia nauk judaistycznych. W Wiedniu mógł to uczynić w Israelitisch-Geologische Lehranstalt, gdzie poznał wielu wybitnych uczonych żydowskich (prof. prof. Adolfa Schwarza, Adolfa Büchlera, Majera Friedmana, Dawida H. Müllera).

Natomiast spotkanie wśród uniwersyteckich kolegów Maksymiliana Gumplowicza zaważyło prawdopodobnie na obranym przez Schorra kierunku pracy naukowej. Kończąc studia na Uniwersytetcie w Wiedniu w 1898 roku jednocześnie przygotowywał rozprawę doktorską pt. Organizacja Żydów w Polsce – od najdawniejszych czasów aż do r. 1772, którą przedstawił i obronił w tymże roku na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, a w rok później ogłosił drukiem w „Kwartalniku Historycznym” we Lwowie (tłum. rosyjskie ukazało się w periodyku „Woschod” w 1900 roku). Pracę tę poprzedziła niewiele mniejsza rozprawa powstała w okresie studiów wiedeńskich pt. Zur Geschichte des Don Josef Nasi wydana na łamach „Monatsschrift für Geschichte und Wissenschaft des Judentums” w 1897 roku.

Po doktoracie, w 1899 roku, Schorr podjął pracę jako nauczyciel religii mojżeszowej w Seminarium Nauczycielskim oraz w V Gimnazjum państwowym we Lwowie. Z funkcją tą wiązało się obdarzenie młodego nauczyciela olbrzymim zaufaniem przez kahał lwowski, z czego Schorr wywiązał się znakomicie, budząc wśród młodzieży zainteresowanie biblijnymi i talmudycznymi korzeniami kultury żydowskiej, inspirując do organizacji kół samokształceniowych, których celem było poznanie wiedzy judaistycznej, historii Żydów w diasporze, zwłaszcza w Polsce, i nauka języka hebrajskiego. Inspiracji tej towarzyszył udzielający się wychowankom zapał młodego nauczyciela i wola odkrywania nieznanych dotąd źródeł, które w nowym świetle stawiały własną tożsamość kulturową i narodową.

W 1900 roku Schorr kończy, rozpoczęte w okresie studiów uniwersyteckich, seminarium teologiczne, uzyskując dyplom rabina. W tymże roku bierze udział w III Zjeździe Historyków Polskich w Krakowie, na którym wygłasza programowy referat o badaniach nad dziejami Żydów w Polsce. O jego aktualności niech świadczy fakt, iż powstały w 1986 roku Międzywydziałowy Zakład Historii i Kultury Żydów w Polsce na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie nawiązał do nakreślonego wówczas projektu badań, by po przeszło siedemdziesięciu latach, w nowych warunkach społeczno-politycznych, rozpocząć jego realizację, widząc w nim właściwą drogę do wznowienia zaniedbanych – z różnych powodów – badań nad dziejami i kulturą Żydów w Polsce.

Od 1900 roku Schorr zaczął jednak dwutorowo prowadzić badania naukowe; obok zainteresowania dziejami żydowskiej diaspory w Polsce nową dziedziną jego zainteresowań, zwłaszcza po odkryciach w Tell el-Amarna, stały się języki semickie, przede wszystkim asyryjski.

Prawdopodobnie powodem zainteresowania się asyriologią przez Schorra było pragnienie uzyskania katedry uniwersyteckiej. Przy braku szans na otworzenie na którymś z uniwersytetów (w Krakowie lub Lwowie) katedry historii Żydów – to udało się dopiero prof. Józefowi Andrzejowi Gierowskiemu na UJ w 1986 roku – znajomość języków semickich stwarzała realną szansę na uzyskanie z tego zakresu stopnia profesora i stabilizacji uniwersyteckiej.

Pierwszymi rezultatami podjęcia przez Schorra nowego kierunku prac (temu też służył jego wyjazd do Berlina i Wiednia na stypendium) była bibliografia rozumowana najnowszych dzieł o starożytnym Wschodzie (Przegląd literatury historii powszechnej: Wschód starożytny) ogłoszona w „Kwartalniku Historycznym” już w 1901 roku oraz rozprawa pt. Starożytności biblijne w świetle archiwum egipskiego z XIV w. przed Chr. opublikowana w „Przewodniku Naukowo-Literackim”. W ślad za nimi podjął dyskutowany przez lata problem relacji pomiędzy literaturą biblijną a literaturami krajów ościennych w artykule Kultura babilońska a starohebrajska.

Równolegle prowadzone badania archiwalne we Lwowie i Przemyślu pozwoliły mu ogłosić w 1903 roku jedno z ważniejszych dzieł życia Żydzi w Przemyślu do końca XVIII wieku (wznowione w 1991 roku w Jerozolimie), za które otrzymał od Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie nagrodę ufundowaną przez Hipolita Wawelberga, a w 1909 roku pracę pt. Sumariusz przywilejów generalnych Żydów w Polsce. Nie one jednak zapewniły mu uniwersytecką i naukową pozycję. Takimi dziełami były: trzytomowa praca Altbabylonische Rechtsurkunden aus der Zeit der ersten babylonischen Dynastie wydana w latach 1907–1910 przez Wiedeńską Akademię Umiejętności oraz Urkunden des altbabylonischen Zivil und Prozessrechtes wydane w 1913 roku. Obok tych dzieł napisał on szereg pomniejszych prac, których liczba obrazuje dynamizm pracy naukowej młodego a zarazem wytrawnego znawcy asyriologii. Uniwersytet Jana Kazimierza doceniając osiągnięcia Schorra powołał go w 1910 roku na stanowisko docenta z zakresu języków semickich i historii starożytnego Wschodu, a w pięć lat później (1915 – już w czasie wojny) na profesora nadzwyczajnego. Był on ceniony w świecie nauki; m.in. w 1912 roku brał udział w międzynarodowym kongresie orientalistów w Atenach jako sekretarz sekcji semitologicznej.

W 1905 roku Schorr poślubił Tamarę Benjakob, pochodzącą ze znanej wileńskiej rodziny żydowskiej (ojciec Tamary był wydawcą bibliografii swego ojca, Icchaka Benjakoba, znanej pt. Ocar ha-sfarim). Dzięki żonie Mojżesz Schorr prowadził otwarty dom, który stał się salonem towarzyskim dla młodych naukowców. Z ich małżeństwa urodziło się sześcioro dzieci: Sonia – późniejsza żona Artura Millera, pracownika Sądu Najwyższego w Warszawie (zm. 1961), Debora (zm. we Lwowie w 1917), Felicja Kon-Lipetz (zm. w Nowym Jorku w 1984), Ludwik – wybitny architekt, lauraet nagrody miasta Tel Aviv (zm. w 1963), Ester Ben-Kohav (zm. w Jerozolimie w 1991) oraz Joshua Schorr, inżynier z Jerozolimy, którego dzisiaj tutaj gościmy1.

W ciężkich latach I wojny światowej i powojennych Schorr (po powrocie do Lwowa) włączył się aktywnie w akcję pomocy ofiarom wojny: w 1916 roku został członkiem Centralnego Komitetu Opieki nad Sierotami Żydowskimi we Lwowie, a w latach 1917–1918 był przewodniczącym Żydowskiego Komitetu Ratunkowego we Lwowie, a następnie przewodniczącym w działającym od 1919 roku Towarzystwie Żydowskiej Szkoły Ludowej i Średniej, które założyło we Lwowie dwa gimnazja żydowskie z językiem hebrajskim i przedmiotami tzw. judaistycznymi. Nie zaniedbywał przy tym obowiązków uniwersyteckich na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie; pełnił je do 1923 roku. Brał aktywny udział w życiu naukowym odrodzonej Polski. Od 1918 roku był członkiem Komisji Orientalistycznej przy Akademii Umiejętności w Krakowie, a od 1920 roku członkiem przybranym Polskiego Towarzystwa Naukowego we Lwowie. On też był współinicjatorem powołania i od 1923 roku członkiem zarządu Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego. W 1928 roku został mianowany członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności.

W 1923 roku, w blisko dwa lata po śmierci dr. Samuela Poznańskiego (1921), rabina i kaznodziei, na zaproszenie Gminy Starozakonnych i Komitetu Wielkiej Synagogi na Tłomackiem w Warszawie przenosi się do stolicy, przejmując funkcje po wybitnym znawcy historii gaonatu i karaimów. Otrzymuje on tytuł rabina „pozaokręgowego”. Przysporzyło mu to wiele pracy. Oprócz podjętych wykładów na Uniwersytecie Warszawskim, został wyznaczony przez Zarząd Gminy Żydowskiej do Rady Szkolnej tak miejskiej, jak i okręgowej, a Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego powołało go na przewodniczącego Komisji Egzaminacyjnej, przed którą składali egzaminy uproszczone nauczyciele religii mojżeszowej pragnący uczyć w szkołach powszechnych oraz egzaminy specjalne z historii Żydów i języka hebrajskiego. Minister Oświaty mianował go członkiem komisji dla oceny podręczników szkolnych: z zakresu judaistyki, hebrajskich i jidysz, a w końcu – co było niezwykłym wyróżnieniem – członkiem Państwowej Rady Wychowania Publicznego.

Widząc potrzebę szerszego kształcenia młodego pokolenia Żydów w zakresie wiedzy judaistycznej wraz z kilkoma przyjaciółmi podjął starania o utworzenie Instytutu Nauk Judaistycznych w Warszawie. Wysiłki ich zakończone zostały sukcesem. W 1928 roku w lutym otworzono go, a Schorr objął w nim dwukrotnie funkcję rektora (piastował ją w latach 1928–1930 i 1933–1934) oraz kierownika Katedry Biblistyki i Filologii Hebrajskiej. Pełnienie każdej z tych funkcji nadawałoby się do odrębnej charakterystyki. Należy przy tym dodać, iż głosił co tydzień kazania w soboty i dni świąteczne w Wielkiej Synagodze na Tłomackiem, prowadził działalność duszpasterską wynikającą z funkcji rabina, któremu „nie wolno odmówić posługi duchowej żadnemu Żydowi” i wiele innych funkcji publicznych, organizował bibliotekę przy Instytucie, był prezesem Towarzystwa Przyjaciół Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, owocnie wspomagając tę placówkę naukową, Instytutu Keren ha-Jesod (Funduszu Odbudowy Palestyny) w Polsce, członkiem Światowej Agencji Żydowskiej, członkiem Stowarzyszenia Humanitarnego „B’nai B’rith” [...], a w ostatniej kadencji Senatu RP, od 1935 roku, jednym z dwóch senatorów Żydów, reprezentującym ugrupowanie umiarkowanych syjonistów, powołanych przez prezydenta Ignacego Mościckiego. Funkcje te [...] wyznaczają rozmiary jego pracy i obowiązków. Znajdował przy tym czas na pracę naukową, pisując liczne recenzje, biogramy, artykuły publikowane na łamach „Kwartalnika Historycznego”, „Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes”, „Deutsche Literatur Zeitung”, „Naszego Przeglądu”, „Chwili”, „Hajntu”, „Opinii”, „Gazety Wieczornej”. W sumie ogłosił około 60 większych prac, najczęściej w języku polskim i niemieckim, które dają się ująć w pięć działów: 1. historia Żydów w Polsce, 2. historia i kultura Żydów w starożytności, 3. historia i kultura Babilonii i Asyrii, 4. historia i kultura starożytnego Wschodu, 5. szkice bio-bibliograficzne. Przy czym miał świadomość, że w badaniach nad historią Żydów w Polsce „nie spełnił – jak pisze w jednym ze swych artykułów – nadziei doń przywiązywanych”.

Ostatni etap swego życia prof. Mojżesz Schorr podzielił z losem wielu Żydów z Polski. Po wybuchu II wojny światowej na wezwanie płk. Umiastowskiego Schorr pojechał do Lwowa. Wkrótce został aresztowany przez władze sowieckie, po ich wejściu do wschodniej Polski. Losy jego więziennej tułaczki nie są dokładnie znane. Przebywał w kilku więzieniach, m.in. w Łucku i moskiewskiej „Łubiance”. Skazany na 8 lat więzienia, został przewieziony do V obozu pracy NKWD w miejscowości Posty w Uzbekistanie. Nie pomogły ani starania polskiego rządu emigracyjnego, ani interwencja ówczesnego sekretarza stanu USA Cordella Hulla, ani pomoc dyplomatyczna Watykanu, ani wysiłki rodziny. Jedynie udało się ustalić nieco szczegółów śmierci prof. Schorra, który zakończył życie 8 lipca 1941 roku.

STANISŁAW SZCZUR

Mojżesz Schorr jako historyk Żydów polskich**

W 1900 roku, na trzecim zjeździe historyków polskich w Krakowie, Mojżesz Schorr, 26-letni wówczas doktor historii średniowiecznej i absolwent Seminarium Teologii Żydowskiej w Wiedniu, wygłosił referat pt. Historia Żydów w Polsce. Wystąpienie to, przyjęte z dużym zainteresowaniem przez uczestników zjazdu, znane obecnie z niewielkiego streszczenia publikowanego w Pamiętniku Zjazdu, składało się z dwóch części. W pierwszej referent omówił stan badań nad dziejami Żydów w Polsce, porównując je z analogicznymi badaniami prowadzonymi na terenie Niemiec. Podkreślając brak zainteresowania ze strony polskiej historiografii dla omawianych problemów i krytycznie oceniając dorobek swych poprzedników, wskazywał Mojżesz Schorr na przykład historiografii rosyjskiej, która śmiało zaczynała wchodzić na zaniedbany obszar badawczy odnosząc, zdaniem referenta, znaczne sukcesy. [...] W drugiej części swego wystąpienia przedstawił bardzo ambitny i przemyślany program badań. Wart jest przypomnienia już chociażby z tego względu, że wiele postulatów wciąż czeka na realizację. Wydanie dyplomatariusza żydowskiego, który by zawierał wszystkie przywileje tyczące się Żydów całej Polski lub pewnych prowincji, od najdawniejszych czasów aż do roku 1772. Tak brzmiał pierwszy punkt programu naukowego Mojżesza Schorra. Dalej wymieniał kolejne propozycje: wydawanie materiałów archiwalnych do historii Żydów w poszczególnych miastach, sporządzenie wypisów dotyczących Żydów ze źródeł narracyjnych, poszukiwanie i rejestracja wszystkich rękopisów hebrajskich, wreszcie badania nad dziejami Żydów w poszczególnych miastach.

Program badań obejmował w pierwszym rzędzie publikację źródeł, od tych dotyczących całej społeczności żydowskiej po źródła przechowywane w prowincjonalnych archiwach mające wyjaśnić dzieje społeczności lokalnych. Zwrócenie uwagi na materiały źródłowe nie było sprawą przypadku. Mojżesz Schorr doskonale wiedział, że zaniedbania na tym polu są największe. Występując na zjeździe był już doświadczonym badaczem dziejów społeczności żydowskiej w Polsce. [...]

W 1899 roku Mojżesz Schorr ogłosił na łamach „Kwartalnika Historycznego” obszerną rozgrawę Organizacja Żydów w Polsce od najdawniejszych czasów aż do 1772 roku. Praca ta na długie lata utrwaliła jego pozycję w środowisku naukowym. [...] Ujawniony w przypisach do rozprawy warsztat autora pokazuje, że syntezę swą opiera wprost na materiale źródłowym, w większości nie opublikowanym. Odwołania do literatury są sporadyczne, najczęściej dotyczą naświetlenia szerszego tła omawianych wydarzeń. Taka postawa badawcza młodego historyka bynajmniej nie budzi zdziwienia, jeżeli uświadomić sobie, że był pionierem w opracowywanej problematyce. Omawiana rozprawa Mojżesza Schorra to w istocie opracowane po raz pierwszy w literaturze dzieje autonomii żydowskiej na ziemiach Rzeczypospolitej od czasów najdawniejszych aż do 1772 roku. Autor nie miał poprzedników, sam musiał wypracować odpowiedni kwestionariusz badawczy, opracować zasady periodyzacji, zgromadzić odpowiedni zasób źródeł. [...]

Historiografia dosyć prędko dostrzegła wartość naukową rozprawy. W rok po wydaniu polskim ukazał się jej rosyjski przekład w Petersburgu. [...] W 1991 roku Jakub Goldberg napisał: „Schorr pozostaje dotąd jedynym autorem, który przedstawia strukturę organizacyjną, wszystkie dziedziny działalności oraz ogólną charakterystykę Sejmu Czterech Ziem”. Z tego powodu jego prace dla nauki zachowały wartość. Praca o organizacji Żydów była syntezą. Po jej opublikowaniu i wygłoszeniu omówionego wyżej referatu na zjeździe historyków młody badacz, mimo że zaczął kierować swe zainteresowania ku innej problematyce, starał się przynajmniej w części zrealizować zakreślony w zjazdowym wystąpieniu plan badawczy. Nie podjął się wydania ogólnego dyplomatariusza żydowskiego. Taka praca przekraczała siły jednego człowieka. W sposób mistrzowski zrealizował jednak drugi punkt swego planu: wydawanie materiałów archiwalnych do historii Żydów w poszczególnych miastach. Wybór padł na Przemyśl. Jest to zupełnie zrozumiałe, w tym mieście bowiem się urodził, tu kończył gimnazjum klasyczne. W 1903 roku ukazała się jego bodaj najwartościowsza praca Żydzi w Przemyślu do końca XVIII wieku z charakterystycznym dla jego twórczości skromnym podtytułem – opracowanie i wydawnictwo materiału archiwalnego. [...]

Praca o Żydach w Przemyślu spotkała się z żywym zainteresowaniem. Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Lwowskiego nagrodził ją prestiżową nagrodą fundacji Wawelberga. Wysoko ocenił jej wartość Majer Bałaban na łamach „Kwartalnika Historycznego”. W 1991 roku wznowiono ją w Jerozolimie.

Znakomicie zapowiadający się badacz dziejów Żydów w Polsce, o zauważalnym już dorobku naukowym, zaczął odchodzić od omawianej problematyki badawczej. Pociągały go dzieje starożytnego Wschodu. Z czasem stał się wybitnym znawcą praw starożytnych. Nigdy jednak do końca nie zerwał z młodzieńczymi studiami, wracając okazjonalnie do dawniejszych swych studiów i publikując nowe. W 1909 roku ogłosił w „Jewrejskoj Starynie” Sumariusz przywilejów generalnych Żydów w Polsce. [...] Już jako znany w Europie badacz starożytności wschodnich, autor pracy o kodeksie Hammurabiego, był w dalszym ciągu uważnym czytelnikiem i wnikliwym recenzentem prac poświęconych problematyce Żydów polskich. Kompetentnie przedstawił na łamach „Kwartalnika Historycznego” pracę Majera Bałabana o Żydach lwowskich na przełomie XVI i XVII wieku. W „Gazecie Wieczornej” zapoznał czytelników z inną jego pracą poświęconą tym razem Żydom w Krakowie.

Bibliografia Mojżesza Schorra liczy 12 pozycji, które zostały w całości poświęcone dziejom Żydów w Polsce. W tej liczbie mieszczą się 2 samodzielne pozycje, sześć drobniejszych prac i 4 recenzje. Jego dorobku w tej dziedzinie nie można jednak mierzyć ilością ogłoszonych prac. Skromny rozmiarami dorobek, tworzony w pierwszych latach naukowej aktywności, okazał się wyjątkowo odporny na działanie czasu. Zasługa to samego autora, który każdą rozprawę budował na mocnym fundamencie źródeł, będąc ich znakomitym znawcą. Trudno niekiedy określić, czy obszerne dodatki źródłowe do pisanych prac były rzeczywiście dodatkami, czy odwrotnie, rozprawy były obszernymi wstępami do publikacji źródeł.

Był Mojżesz Schorr pionierem badań nad dziejami Żydów polskich. Z jego prac i przemyśleń korzystali następcy, którzy po nim twórczo rozwijali jego pomysły, niekiedy podążając za jego ustaleniami, rzadziej je weryfikując. Do dziś Mojżesz Schorr ze swymi pracami jest obecny w przypisach innych autorów, cytowany nie tylko z obowiązku, ale ciągle twórczo inspirujący kolejne już pokolenie historyków.