Tradycja badań nad językiem i kulturą starożytnego Egiptu na Uniwersytecie Warszawskim sięga okresu przed II wojną światową, kiedy staraniem Stanisława Schayera utworzono w 1932 roku Instytut Orientalistyczny. W 1934 roku profesorem seminarium egiptologicznego, jednego z czterech pierwszych seminariów instytutu, został Antoni Śmieszek, językoznawca, wcześniej profesor Uniwersytetu w Poznaniu.

Działalność naukowa Śmieszka na Uniwersytecie Warszawskim związana była z egiptologią, ale jego zainteresowania i zakres prowadzonych badań oraz edukacja były o wiele szersze1. Urodzony w 1881 roku w Oświęcimiu w zaborze austriackim ukończył czteroletnie studia (1901–1905) na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w zakresie językoznawstwa i filologii klasycznej. W latach 1906–1908 studiował w Paryżu między innymi gramatykę porównawczą języków indoeuropejskich i sanskrytu. W 1910 roku uzyskał tytuł doktora filozofii na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego na podstawie pracy Krótki słownik etymologiczny języka staroperskiego. Po doktoracie pogłębiał swoje językoznawcze zainteresowania badawcze w kierunku filologii staroindyjskiej i staroirańskiej. Przez jeden semestr (1910/1911) studiował sanskryt w Monachium, a następnie w 1911 roku w Londynie w British Museum i w India Office Library. W 1912 roku powrócił do Paryża, gdzie studiował orientalistykę i pracował naukowo w Bibliothèque Nationale.

To w czasie studiów nad starożytnym Iranem poznał języki: elamicki, akadyjski, hebrajski oraz egipski. Taka znajomość języków pozwoliła Śmieszkowi zajmować się językoznawstwem porównawczym języków starożytnego Wschodu i pozostawić po sobie prace dotyczące nie tylko egiptologii, ale także hetytologii, iranistyki i semitystyki.

W 1914 roku Śmieszek był krótko redaktorem dwóch czasopism w kancelarii Akademii Umiejętności w Krakowie. Zmobilizowany do wojska austriackiego, walczył na froncie wschodnim, na którym w 1915 roku dostał się do niewoli rosyjskiej. Osiadł w Tomsku na Syberii, gdzie na tamtejszym wydziale filozoficzno-historycznym (Katedra Językoznawstwa Porównawczego i Sanskrytu) wykładał gramatykę porównawczą języków indoeuropejskich oraz sanskryt jako docent, a następnie profesor (1918–1921).

W 1921 roku powrócił do kraju i objął stanowisko zastępcy profesora Katedry Językoznawstwa Porównawczego Uniwersytetu Poznańskiego. W 1922 roku otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego, a w 1925 profesora zwyczajnego tej katedry. Prowadził zajęcia z języków i kultury starożytnego Wschodu (hebrajski, akadyjski, perski), Egiptu (teksty hieroglificzne, koptyjskie) i Indii (sanskryt). Okres działalności Śmieszka w Poznaniu jest dobrze udokumentowany przez publikacje naukowe, materiały archiwalne, ale także relacje studentów i pracowników uniwersytetu.

W wyniku reorganizacji szkolnictwa wyższego we wrześniu 1933 roku katedra poznańska została zlikwidowana. Utrata miejsca zatrudnienia źle wpłynęła na Śmieszka. Podupadł na zdrowiu i jeszcze bardziej odsunął się od udziału w życiu towarzyskim, skupiając na pracy naukowej. To wtedy powstała część prac poświęconych Egiptowi starożytnemu – jak sam przyznawał – pisanych w związku z ubieganiem się o zatrudnienie na Uniwersytecie Warszawskim.

Stanowisko profesora zwyczajnego egiptologii na Uniwersytecie Warszawskim otrzymał w 1934 roku. Recenzentem dorobku naukowego Śmieszka był Stanisław Schayer, światowej sławy indolog, kierownik nowo utworzonego Instytutu Orientalistycznego. Zmiana miejsca zamieszkania niekorzystnie wpłynęła na schorowanego Śmieszka. Wydaje się, że z powodu choroby zajęcia w roku akademickim 1934–1935 prowadzone były w jego willi w Otwocku. Mało wiadomo o działalności Śmieszka w tym okresie. W Instytucie Orientalistycznym UW był kierownikiem utworzonego w 1937 roku seminarium asyriologicznego, ponadto w latach 1937–1939 pełnił funkcję kierownika tego instytutu, ale szczegóły działalności na polu kierowniczym nie są znane.

Znane są jednak nazwy prowadzonych przez niego zajęć na UW: „Hieroglify egipskie i alfabet semicko-grecko-łaciński”, „Bogowie starożytnego Egiptu”, „Lektura łatwych tekstów hieroglificznych”, „Topografia starożytnego Egiptu”, „Elementy językoznawstwa ilustrowane materiałem semickim i egipskim”, „Seminarium egiptologiczne: lektura wybranych tekstów hieroglificznych”, „Język egipski epoki klasycznej (średniego państwa)”, „Dowody pokrewieństwa egipsko-semickiego”, „Seminarium egiptologiczne (lektura wybranych tekstów hieroglificznych)”, „Wyobrażenia starożytnych Egipcjan o życiu pozagrobowym”, „Formy werbalne języka nowoegipskiego i koptyjskiego”, „Seminarium egiptologiczne (lektura tekstów odnoszących się do życia pozagrobowego)”, „Wprowadzenie w lekturę papirusów hieratycznych”, „Budowa zdań w języku koptyjskim”, „Seminarium egiptologiczne (ćwiczenia w związku z wykładami)”. Można powiedzieć, że naukowe zainteresowania Śmieszka wyznaczyły kierunek edukacji w seminarium egiptologicznym w latach 1934–1939. Jego wykłady obejmowały zagadnienia egiptologiczne i językoznawstwa porównawczego. Trzeba pamiętać, że Śmieszek od początku działalności naukowej interesował się wieloma zagadnieniami, ale w latach przed II wojną światową zajmował się głównie językiem egipskim i koptyjskim.

Przed wybuchem wojny Śmieszek uzyskał urlop zdrowotny. W okresie okupacji przebywał w Niemczech, gdzie przewiózł także swoją prywatną bibliotekę. Niejasne są powody wyjazdu z Polski; zarzucano mu podpisanie volkslisty w związku z niemieckim pochodzeniem drugiej żony, czy współpracę z hitlerowcami. Wiadomo, że pracował naukowo w bibliotece uniwersytetu w Getyndze, gdzie 12 stycznia 1943 roku zginął śmiercią samobójczą. Data i okoliczności śmierci Śmieszka długi czas były sporne, co prawdopodobnie należy wiązać z ogólną sytuacją polityczną okresu II wojny światowej.

Śmieszek był członkiem wielu towarzystw naukowych: Komisji Językowej Polskiej Akademii Umiejętności, Komisji Orientalistycznej, Komisji Filologicznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (członek korespondent krajowy), Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego, Polskiego Towarzystwa Językoznawczego. Wydaje się, że jego życie podporządkowane było działalności naukowej. Taki charakter miały jego wyjazdy zagraniczne; nauką zajmował się nawet w czasie niewoli rosyjskiej. Pomimo opinii samotnika znana jest jego korespondencja z innymi badaczami epoki: Władysławem Kotowiczem i Tadeuszem Kowalskim. W opinii Kazimierza Michałowskiego, znanego na świecie archeologa, zajmującego się także Egiptem starożytnym, Śmieszek umniejszał wartość swojej działalności naukowej, co doprowadziło go do wyjazdu do Niemiec i miało wpływ na stan zdrowia. Wiadomo też, że Śmieszek dbał o formę i treść pisanych przez siebie tekstów; stąd prawdopodobnie część dorobku naukowego Śmieszka nie została przez niego opublikowana.

Do największych osiągnięć Śmieszka należą dwie antologie2 tłumaczeń tekstów egipskich z oryginału. Zamieszczone tam dokumenty zapisane zostały w różnych fazach rozwoju języka egipskiego – języku staroegipskim, klasycznym i nowoegipskim. Kolejne pokolenia osób piszących o historii polskiej egiptologii zdawały się jednak deprecjonować prawdziwą wartość tej spuścizny3. Za pierwszego polskiego egiptologa (i w zasadzie jedynego), który opublikował duży korpus przekładów starożytnych tekstów egipskich na język polski, ciągle uchodzi przedwcześnie zmarły Tadeusz Andrzejewski (1923–1961)4. Nie umniejszając jego wyjątkowej roli w historii rodzimych badań nad starożytnym Egiptem i jego językiem, nie należy zapominać o dokonaniach Antoniego Śmieszka – jego poprzednika na obecnym Wydziale Orientalistycznym UW. Ilość przetłumaczonych przez Śmieszka dokumentów jest mniejsza, ale na tyle duża, by uznać go w naszym kraju za pioniera w tej dziedzinie. Wcześniejsze próby przekładów z języka egipskiego na język polski ograniczają się do pojedynczych tłumaczeń  Tadeusza Smoleńskiego (1884–1909)5. Biorąc pod uwagę ten fakt oraz to, jak bardzo zmienił się stan wiedzy na temat języka egipskiego od lat 30. XX wieku, przekłady Śmieszka nie zasługują na niepamięć – wiele z nich ciągle wytrzymuje próbę czasu.

Przełożone teksty zapisane, jak wspomniano, w różnych fazach rozwoju języka, powstały na przestrzeni od okresu Starego Państwa do III Okresu Przejściowego. Należą one do rozmaitych kategorii i dają szeroki oraz dość miarodajny przegląd piśmiennictwa starożytnego Egiptu. Niebagatelne znaczenie ma fakt, iż Polacy po raz pierwszy mieli możliwość zapoznania się z nimi. W przypadku dużej liczby dokumentów, zwłaszcza tych dłuższych, dokonano tłumaczenia jedynie fragmentów.

Teksty podzielić można zatem na następujące grupy. Pośród tekstów religijnych znajdziemy wybór zaklęć z Tekstów Piramid, Tekstów Sarkofagów, rozdziały z Księgi Umarłych (m.in. fragment najsłynniejszego z nich – rozdziału 125, tzw. Spowiedzi negatywnej) oraz Wielki Hymn do Atona. Do opowiadań należą: Opowieść Sinuheta, Dwaj bracia, Wyprawa Wenamona. Są także nauki: Nauka Ptahhotepa, Nauka Amenemope oraz proroctwa: Proroctwo Nefertiego. Lirykę reprezentuje Pieśń harfiarza i jeden z Hymnów do Sezostrisa III. Przetłumaczone biografie osób prywatnych to: biografia Uniego z Abydos, Amenemhata z Beni Hassan, Ahmose, syna Ebany z El-Kab, a także Rechmire z Teb Zachodnich (tekst opisujący obowiązki wezyra). W końcu teksty historyczne, związane z faraonem: dekrety – Neferirkare z Abydos, Pepi I z Koptos, Pepi II z Koptos i Totmesa I; fragment annałów Totmesa III z Karnaku opisujący bitwę pod Megiddo, Stela Poetycka Totmesa III, Stela Snu Totmesa IV, epos o bitwie pod Kadesz (Poemat Pentaura). Dodać do tego należy jeszcze korespondencję – trzy listy generała Paiancha.

O znaczeniu tłumaczeń dokonanych przez Śmieszka świadczy także fakt, że zwroty, których właśnie on użył po raz pierwszy dla oddania egipskich wyrażeń, do dzisiaj funkcjonują wśród polskich egiptologów. Dotyczy to m.in. frazy odnoszącej się do faraona –    – po raz pierwszy przez niego tłumaczonej jako „oby żył w szczęściu i zdrowiu”.

W I tomie Wielkiej literatury powszechnej ukazała się poza tym obszerna historia literatury egipskiej jego pióra – pierwsza tego rodzaju panorama w języku polskim, ukazująca rozwój piśmiennictwa starożytnego Egiptu6. Tekstowi temu towarzyszy bogata bibliografia.

Antoni Śmieszek opublikował także wiele artykułów poświęconych filologii egipskiej (obejmując materiał od języka staroegipskiego po język koptyjski) w naukowych periodykach i pracach zbiorowych7. Jest również autorem książki o tej tematyce8. Prace te dotyczą zagadnień stanowiących główne pola jego badań – etymologii egipskich wyrazów (przede wszystkim rzeczowników), procesów fonetycznych zachodzących w języku egipskim, wreszcie relacji pomiędzy językiem egipskim a językami semickimi.

Pośród jego publikacji znajdziemy ponadto te poświęcone historii starożytnego Egiptu9.

Wspomnieć też należy o dokonanej przez niego próbie syntezy religii starożytnych Egipcjan, opublikowanej w 1938 roku w pracy zbiorowej Religie Wschodu10. O przygotowanie tekstów poproszeni zostali czołowi orientaliści polscy tego okresu, m.in. Stanisław Schayer i Rudolf Ranoszek.

Aby lista publikacji egiptologicznych Antoniego Śmieszka była kompletna, przywołać trzeba także recenzję książki Władysława Szczepańskiego, poświęconej cywilizacji egipskiej, opublikowanej w 1922 roku11. Jest to recenzja bardzo obszerna, drobiazgowa i bezceremonialnie krytyczna (poza ściśle merytorycznymi uwagami, zarzuca się w niej autorowi m.in. brak szacunku dla polskiej nauki i inteligencji). Znakomicie jednak odzwierciedla kompetencje i stosunek do nauki prof. Antoniego Śmieszka.

Należy przy okazji zauważyć, że w tym okresie był on jedynym egiptologiem – filologiem w Polsce. W związku z tym m.in. otrzymał list z Muzeum Narodowego w Warszawie (wysłany 27 marca 1926), w którym proszony jest o wyrażenie opinii na temat tamtejszej kolekcji egipskiej12. Był on też oczywistym kandydatem do udziału w pierwszych polskich badaniach wykopaliskowych w Egipcie, zainicjowanych przez Kazimierza Michałowskiego, które były prowadzone wspólnie z Francuzami w Edfu (w latach 1936–1939). Śmieszek jednak nie przyjął tej propozycji13. Wpływ na to miały jego skromność lub wręcz mikromania – był on przekonany, że nie posiada wystarczających umiejętności paleograficznych14. Dodatkowo, źle znosił wszelkiego rodzaju podróże i zmianę otoczenia15. Ostatecznie został członkiem komitetu egiptologicznego, uczestniczącego w przygotowywaniu tego przedsięwzięcia. Jego nazwisko figuruje na jednej z początkowych stron pierwszego tomu publikacji polsko-francuskich wykopalisk w Edfu, wydanego w Kairze w 1937 roku16.

Dorobek naukowy tego pierwszego profesora egiptologii na polskich uczelniach był doceniany przez współczesnych mu badaczy, takich jak Kazimierz Michałowski, którzy widzieli go pośród najwybitniejszych polskich językoznawców.