Stanisław Józef Thugutt urodził się w Kaliszu 12 maja 1862 roku z ojca Stanisława Antoniego i matki Ludwiki z Rydeckich. Thuguttowie według tradycji rodzinnej pochodzą z Wiednia i choć należeli do stanu mieszczańskiego, już w XVII wieku niektórzy ich członkowie uzyskali nobilitację, ziemię i herb Pelikan.

Ta szlachecka rodzina w następnych wiekach dała naszemu krajowi wielu ofiarnych patriotów, uczestników powstań narodowych, wybitnego uczonego, światowej sławy mineraloga – bohatera tego eseju, cenionych działaczy społecznych, pracowitych i postępowych rolników, a także polityków, publicystów i nie szczędzących swego zdrowia i życia dla Ojczyzny żołnierzy.

Znanym politykiem w okresie międzywojennym był stryjeczny, a nie rodzony, jak podają niektóre źródła, brat naszego bohatera – Stanisław August Thugutt (ur. 30 VII 1873 w Łęczycy, zm. 15 VI 1941 w Sztokholmie). Przypuszczalnie z tego względu, że najczęściej używał on tylko pierwszego imienia, jest niekiedy mylony ze Stanisławem Józefem. Do funkcji i roli politycznej tego stryjecznego brata wrócimy w odpowiednim okresie życia naszego bohatera. Na dalszych stronach wspomnimy też o żołnierskich i politycznych losach syna i córki Stanisława Józefa, wspaniałych inżynierach rolnikach i działaczach społecznych.

Młody Stanisław Józef ukończył VI ośmioklasowe gimnazjum filologiczne w Warszawie i w roku 1881 podjął studia na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Tu zaprzyjaźnił się ze swym kolegą gimnazjalnym, znanym późniejszym wybitnym rosyjskim krystalografem i profesorem Uniwersytetu Gieorgijem Wulfem i nawiązał bliski kontakt z profesorem Aleksandrem Lagorio, który kierował katedrą mineralogii. Z tym wybitnym mineralogiem zdążył odbyć naukową wyprawę na obszary występowania skał wulkanicznych w Niemczech i Francji.

Po upływie pół roku Thugutt opuścił Warszawę i kontynuował studia w sekcji chemicznej Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego na Cesarea Universitas Dorpatientis (Dorpat, obecnie Tartu, Estonia, ros. Jurjew). Nie są znane powody, dla których wyjechał z Warszawy. Prawdopodobnie kierował się swoimi wczesnymi zainteresowaniami w kierunku mineralogii chemicznej, w tym m.in. problematyką związaną z procesami tworzenia się gleb na skutek rozkładu pospolitych minerałów pod wpływem wody i rozmaitych roztworów wodnych. W tym widział istotne korzyści dla nowoczesnych gospodarstw rolnych. Jak się okazało, był to trafny wybór, gdyż kontynuował studia w zakresie chemii organicznej pod okiem swego mistrza, wybitnego mineraloga profesora Jana Lemberga. Po złożeniu egzaminu i napisaniu rozprawy O nowym drugim alkaloidzie Lobeliae inflantae uzyskał w 1887 roku stopień naukowy kandydata chemii.

Niewykluczone, że o przenosinach do Dorpatu, gdzie językiem wykładowym był niemiecki, takaż kadra i przewaga Niemców bałtyckich wśród studentów, poza powodami naukowo-merytorycznymi, dwudziestoletnim Thuguttem kierowały względy polityczne. To było jedyne miejsce pośród uczelni Imperium Rosyjskiego, gdzie panowała liberalna atmosfera, a Polaków nie szykanowano z urzędu. Ponadto nie bez znaczenia mógł być fakt, że określenie „dorpatczyk” oznaczało osobę wszechstronnie wyedukowaną, o nienagannych manierach towarzyskich i kochającą wolność.

Następnie pod kierunkiem profesora Jana Lemberga Thugutt rozwinął szerokie badania mineralogiczno-chemiczne nad zachowaniem się glinokrzemianów podczas procesów wietrzenia i rozkładu. W 1891 roku opublikował pierwszą i bardzo obszerną, bo liczącą 128 stron, pracę Mineralchemische Studien. Po złożeniu odpowiedniego egzaminu i przedstawieniu powyższej rozprawy otrzymał w następnym roku stopień magistra chemii.

Na Uniwersytecie Dorpackim własnym kosztem urządził swoją pierwszą pracownię chemiczną wyposażoną w aparaturę, szkło laboratoryjne i odczynniki. Od roku 1893 był asystentem Zakładu Mineralogicznego, jednocześnie został nominowany na docenta prywatnego chemii rolnej wraz z tytułem radcy tytularnego na Uniwersytecie Jurjewskim. Tu warto zaznaczyć, że właśnie w tym czasie Uniwersytet Dorpacki był intensywnie rusyfikowany, przestał być niemieckojęzyczny i stąd nazwa wyłącznie rosyjska. Niewykluczone, że i ten fakt miał wpływ na decyzję Thugutta o powrocie w roku 1894 do Królestwa Polskiego, mimo propozycji objęcia stanowiska docenta. Było to po uzyskaniu stopnia doktora chemii za rozprawę zatytułowaną W sprawie ustroju chemicznego pewnych glinokrzemianów.

Doktor Stanisław Józef Thugutt osiedlił się w Sieradzicach, gmina Kościelec, w powiecie pińczowskim, blisko Krakowa, między Proszowicami a Kazimierzą Wielką. Tam przez wiele lat kierował własnym gospodarstwem rolnym (które w roku 1906 rozparcelował pomiędzy chłopów). Można powiedzieć, że w pewnym sensie stosował w praktyce swe rezultaty dociekań naukowych, ale też nie zaprzestawał w tym miejscu badań czysto naukowo-doświadczalnych. Dowodem jest praca O zeagonicie, nowym produkcie wietrzenia nefelinu opublikowana w 1899 roku w „Rozprawach Polskiej Akademii Umiejętności” w Krakowie, rok potem w „Neues Jahrb. f. Mineralogie etc.”, za którą otrzymał w następnym roku 3000 rubli nagrody z Kasy im. Mianowskiego.

11 stycznia 1902 roku Thugutt ożenił się z Lucyną Cywińską, córką Bronisława i Bronisławy z Lenczewskich. Warto dodać, że dziadek Lucyny – Szymon Cywiński – brał udział w powstaniu listopadowym, a ojciec – w powstaniu styczniowym. Cywińscy byli właścicielami majątku w Nagorzanach, a majątek Thugutta znajdował się po sąsiedzku. 15 marca 1902 roku Thugutt objął stanowisko sędziego gminnego z wyboru w Kazimierzy Wielkiej, ale już w czerwcu następnego roku przeniósł się do Warszawy. Tu nabył mieszkanie i własnym kosztem zorganizował pracownię, gdzie prowadził badania naukowe z zakresu mineralogii chemicznej, a zwłaszcza mikrochemii i chemii koloidów mineralnych.

W 1907 roku powstało Towarzystwo Naukowe Warszawskie, które miało na celu popieranie badań we wszystkich gałęziach wiedzy czystej i stosowanej nawiązując do cennych tradycji Królewskiego Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Już 26 stycznia następnego roku Thugutt został wybrany na członka czynnego TNW, gdzie przez jakiś czas pełnił obowiązki Sekretarza Generalnego, a potem (aż do roku 1939) – kierownika powstałej z własnej fundacji Pracowni Mineralogicznej. Ta i inne pracownie TNW mieściły się przy ul. Kaliksta 8 (obecnie ul. Śniadeckich 8) w gmachu, którego donatorem od 1910 roku – a także protektorem Towarzystwa – był Józef hr. Potocki.

W tym czasie widać wyraźnie, że swoje plany naukowe Thugutt wiąże z Warszawą. O tym może świadczyć fakt, że w latach 1908–1912 dwukrotnie odmówił objęcia katedry gleboznawstwa wraz z mineralogią i petrografią na Wydziale Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego. To jednak nie przeszkodziło temu, że 2 maja 1913 roku został członkiem korespondentem Akademii Umiejętności w Krakowie.

Rok 1915, jak pisze w swoich notatkach Thugutt, był dla Polski rokiem olbrzymiego przełomu. 4 sierpnia wycofały się z Warszawy władze rosyjskie, a już następnego dnia zaczęły napływać wojska niemieckie. Niemcy przekazali urzędy Komitetowi Obywatelskiemu, któremu podlegała również oświata. 18 października Sekcja Szkół Wyższych Wydziału Oświecenia powołała Thugutta na katedrę mineralogii, a 15 listopada otwarto Uniwersytet Warszawski z pięcioma wydziałami, z polskim językiem wykładowym i z autonomią wzorowaną na zachodniej. Ponieważ uchodzący Rosjanie zdekompletowali aparaturę naukową, prowadzone ćwiczenia ograniczono do minimum. Pomoc Pracowni Mineralogicznej TNW dla Uniwersytetu okazała się też iluzoryczna, gdyż okupanci zrabowali całą aparaturę platynową o wadze 1,5 kg. W roku 1916 asystentem w Zakładzie Mineralogicznym został Karol Koziorowski, kandydat nauk przyrodniczych rosyjskiego Uniwersytetu w Warszawie, wielce zasłużony dla Muzeum Mineralogicznego UW w pierwszych latach powojennych, gdy prowadził bardzo płodną działalność naukową, pedagogiczną i publikacyjną.

13 maja 1918 roku Stanisław Józef Thugutt został wybrany prorektorem Uniwersytetu Warszawskiego, a rok później, 14 maja, uzyskał nominację na profesora zwyczajnego mineralogii i petrografii oraz kierownika Zakładu Mineralogicznego (wśród jego studentów i asystentów byli w następnych latach m.in. Maria Kołaczkowska, Antoni Łaszkiewicz, Antoni Morawiecki, Józef Iwiński).

Profesor Stanisław Józef Thugutt był rektorem Uniwersytetu Warszawskiego w roku akademickim 1919/1920, bardzo trudnym dla uczelni m.in. ze względu na trwającą wojnę polsko-bolszewicką i zaciąg do wojska wielu studentów i wykładowców. W następnym roku ponownie został prorektorem Uniwersytetu.

Tu warto nadmienić, że jego stryjeczny brat, później znany polityk i działacz spółdzielczy II RP – Stanisław August Thugutt, był przez krótki czas ministrem spraw wewnętrznych (od 16 listopada 1918 do 16 stycznia 1919 roku), najpierw w rządzie Ignacego Daszyńskiego, a później – Jędrzeja Moraczewskiego. Fakt ten nie miał zapewne żadnego wpływu na karierę zawodową profesora Thugutta. Tym bardziej, że – jak dowiadujemy się ze wspomnień Bohdana Thugutta, syna profesora – „był on1 zawsze poglądów lewicowych i nigdy nie odwiedził mieszkających w swych majątkach ziemskich swoich krewnych [...] Z ojcem moim, który miał poglądy polityczne zbliżone do endecji, łączyła go bliska zażyłość. Natomiast od czasu, gdy stryj Stanisław zaczął się angażować politycznie, stosunki nasze z nim i jego rodziną znacznie się oziębiły”. O tym może też świadczyć fakt, że w tekście autobiografii2 wydanej w roku 1939 Stanisław (August) Thugutt ani razu nie wymienia nikogo z Thuguttów poza swoimi rodzicami i dziadkiem.

Profesor Thugutt, niezależnie od funkcji i obowiązków akademickich (od 1919 roku był też profesorem Politechniki Warszawskiej), z ramienia Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego sprawował czynności prezesa Komisji Weryfikacyjnej dla profesorów Szkół Wyższych i członka Rady Muzealnictwa, natomiast – jak sam pisze – „z woli zaś kolegów czynności prezesa Stowarzyszenia Samopomocy Mieszkaniowej profesorów Warszawskiego Uniwersytetu”.

12 maja 1921 roku, czyli w swoje 59. urodziny, profesor został czynnym członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. Jak można zauważyć, dzień urodzin lub następujące po nim (np. 13 maja 1918, 14 maja 1919) zaznaczyły się w jego biografii w sposób szczególny.

10 lutego 1923 roku otrzymał profesor Thugutt swoje pierwsze odznaczenie. Było ono... cudzoziemskie. Poniżej przytoczony został odpis interesującego dokumentu związanego z tym faktem:

Kolejnym odznaczeniem profesora Thugutta, tym razem już polskim, był Krzyż Komandorski Orderu Polonia Restituta wręczony 27 grudnia 1924 roku. Od 13 grudnia 1924 roku aż do roku 1946 (z przerwą na okres wojenny) Thugutt pełnił obowiązki przewodniczącego Wydziału III Nauk Matematyczno-Przyrodniczych TNW.

Rok 1925 zaznaczył się bardzo dobitnie w naukowym piśmiennictwie mineralogicznym w Polsce. Z inicjatywy profesora Thugutta zostało założone „Archiwum Mineralogiczne”, jako jedno z ciągłych wydawnictw TNW. Do 1938 roku pod jego redakcją wyszło czternaście tomów, natomiast przygotowany w 1939 tom XV nie mógł się ukazać wskutek działań wojennych. Po rekonstrukcji całkowicie zniszczonej pozycji, profesor wydał ją dopiero w roku 1945. Pod jego redakcją wyszły jeszcze dwa dalsze tomy: XVI za 1946 rok (wyd. 1947) i XVII za 1947 (wyd. 1948).

Następny tom „Archiwum Mineralogicznego” – XVIII – ukazał się drukiem dopiero w grudniu 1954 roku, już jako czasopismo Polskiej Akademii Nauk, w którym profesor Thugutt jest wymieniony jako redaktor honorowy. Pierwszą i jedyną godność doktora honorowego otrzymał profesor na Estońskim Uniwersytecie w Tartu (Dorpat) 7 grudnia 1929 roku. 9 marca 1932 roku został czynnym członkiem Towarzystwa Naukowego we Lwowie. 24 maja 1933 roku otrzymał 5000 zł nagrody – od kogo i za co, najlepiej dowiemy się z poniższego odpisu dokumentu:

31 sierpnia 1935 roku, w wieku 73 lat, Stanisław Józef Thugutt został przeniesiony w stan spoczynku, przy czym jako emeryt otrzymał na podstawie uchwały Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UW godność profesora honorowego.

Kolejne odznaczenie – medal brązowy za długoletnią pracę naukową – otrzymał 6 lutego 1939 roku. W tym samym roku został członkiem korespondentem Kolumbijskiej Akademii w Bogocie.

Ciężki i obfitujący w tragiczne przeżycia czas wojny i okupacji nazistowskiej profesor Thugutt spędził w podkrakowskiej wsi, pozbawiony warszawskiego warsztatu naukowego. Jednak nie był to okres bezczynności twórczej, o czym świadczą liczne publikacje wydane zaraz po wojnie. Był też zapewne przejęty losami swych dzieci – Bohdana i Wandy, inżynierów rolników, absolwentów SGGW w Warszawie, prowadzących majątek w Nagorzanach.

Z tradycji rodzinnych przekazał im umiłowanie historii, nawet tej tragicznej, kult pracy, wyczulenie na demokrację i stawianie spraw państwa i narodu ponad interesem osobistym i partyjnym. Zrozumiałe, że oboje oni czynnie działali w konspiracyjnych organizacjach wojskowych, a w końcu w Armii Krajowej. 8 marca 1945 roku zostali aresztowani przez NKWD w krakowskim mieszkaniu swoich rodziców przy ul. Nowowiejskiej 6, a 23 marca wywiezieni z dużą grupą Polaków i jeńców niemieckich do ZSRR. Już 13 sierpnia tego roku w obozie w Krasnowodsku (wtedy Turkmeńska SRR) umarła Wanda. Bohdan był wówczas internowany w obozie w Nuzalu na Kaukazie, gdzie ostatniego dnia 1946 roku stracił lewą nogę w wypadku podczas naprawy górskiej drogi. Po repatriacji do kraju w kwietniu 1948 roku zamieszkał z rodzicami przy ul. Helclów 2 w Krakowie. Jednakże wkrótce był dwukrotnie aresztowany przez UB i sądzony za działalność w Armii Krajowej.

Profesor Stanisław Józef Thugutt uchwałą Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Geologicznego w Krakowie z dnia 14 stycznia 1946 roku otrzymał godność członka honorowego. W czerwcu następnego roku dostał kolejną nagrodę w kwocie 100.000 zł od PAU za pracę O ustroju wewnętrznym filipsytu. W maju 1948 roku Wydział Odbudowy Nauki przy Radzie Ministrów powierzył mu zorganizowanie pracowni ultramikroskopowej w Zakładzie Mineralogicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w celu badania genetyki minerałów.

Z okazji nowego święta 22 lipca, uchwałą Prezydium Rządu z dnia 18 lipca 1951 roku, została przyznana profesorowi nagroda państwowa II stopnia w wysokości 20.000 zł za osiągnięcia w dziedzinie nauki. Natomiast postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 20 września tego samego roku został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi za prace naukowe, społeczne i zawodowe. 4 czerwca 1952 roku, w wieku 90 lat, profesor został powołany przez Prezydenta RP na członka tytularnego nowo powstałej Polskiej Akademii Nauk. W następnym roku został członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika. Uchwałą Rady Państwa z dnia 27 stycznia 1955 roku otrzymał medal 10-lecia Polski Ludowej.

Profesor Stanisław Józef Thugutt zmarł 27 grudnia 1956 roku w Krakowie w wieku 94 lat.

Jeszcze w listopadzie 1956 roku skompletowano i oddano do druku jubileuszowy XX tom ukochanego „dziecka” profesora, jakim było „Archiwum Mineralogiczne”. Tom był poświęcony profesorowi – założycielowi i redaktorowi honorowemu czasopisma od 1953 roku. Jak wiemy z noty redakcyjnej, miał on być wyrazem podziwu, uwielbienia i hołdu dla żywego i naukowo czynnego jeszcze nestora polskiej mineralogii od wszystkich pracowników tej dziedziny i nauk pokrewnych. Niestety, tom ów ukazał się drukiem dopiero w styczniu 1958 roku, jako „pośmiertny pomnik w polskim piśmiennictwie naukowym”.

W pierwszym artykule tego tomu Kazimierz Maślankiewicz opisał życie i działalność naukową profesora, a zwłaszcza jego bardzo bogate osiągnięcia publikacyjne. Przedstawił szczegółowy przegląd 117 oryginalnych prac i artykułów naukowych, a w bibliografii uwzględnił też inne publikacje: referaty prac polskich z mineralogii i petrografii dla „Neues Jahrb. f. Mineralogie” (56 pozycji), recenzje i referaty prac obcych w czasopismach krajowych (37 pozycji) i jedno wspomnienie pośmiertne o Karolu Koziorowskim.

W zestawieniu tym zabrakło dwóch ostatnich publikacji Thugutta, a mianowicie komunikatu zatytułowanego Kalifikacja skał ogniowych krakowskich w świetle nowych dochodzeń („Arch. Miner.” XIX, z. 1, s. 137–138 [rok 1955]) i Chemical research on the structure of certain aluminosilicates in the light of roentgenographic investigations („Arch. Miner.” XIX, z. 2, s. 145–151 [rok 1956]). Ten ostatni artykuł, wieńczący 65 lat działalności publikacyjnej, ukazał się drukiem w grudniu 1956 roku, przypuszczalnie kilka dni przed śmiercią profesora.

Na początku lutego 2002 roku z rektorem Uniwersytetu Warszawskiego skontaktował się Bohdan Thugutt mieszkający w Krakowie. W liście z 5 lutego, w nawiązaniu do przeprowadzonej rozmowy, prosił o przejęcie od niego na rzecz Uniwersytetu dużego, w ramie i oszklonego portretu swego ojca. Nadmienił: „czuję się coraz słabszy ze zdrowiem, zatem proszę uprzejmie o możliwie szybkie sfinalizowanie tej sprawy”. Portret ten po kilku dniach znalazł się w rękach pracownika Muzeum UW, oddelegowanego w tym celu do Krakowa. Bohdan Thugutt zmarł 20 lutego 2002 roku.

W dniu 20 czerwca 2008 roku Rada Wydziału Geologii UW poparła wniosek Rady Muzeum o nadanie Muzeum WG imienia profesora. Uroczystemu nadaniu Muzeum Geologicznemu imienia Stanisława Józefa Thugutta w dniu 26 listopada 2008 roku towarzyszyło odsłonięcie pamiątkowej tablicy z wizerunkiem patrona i otwarcie wystawy zatytułowanej „Profesor Stanisław Józef Thugutt (1862–1956), wybitny mineralog, Rektor Uniwersytetu Warszawskiego 1919–1920”. Autorem i kuratorem wystawy był kierownik Muzeum i zarazem autor tego eseju.