Jan Tur

Urodzony 25 VIII 1875 w Radziwiliszkach (gubernia kowieńska). Studia na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim (1895–1899). Kandydat nauk, asystent (1899–1915). Doktorat na uniwersytecie we Lwowie (1907). Liczne zagraniczne wyjazdy naukowe: do Paryża, a także do stacji zoologicznych w Villefranche sur Mer, Roscoff, Vimereux, na Helgolandzie i w Saratowie. Wykładowca w Towarzystwie Kursów Naukowych (1905–1918), na Kursach Przemysłowo-Rolniczych i w Wyższej Szkole Rolniczej. Wykładowca UW (od 1916), habilitacja na UJ (1918), docent na UW (1918–1919), prof. nadzwyczajny (1919), prof. zwyczajny (1921).

Embriolog; jego podstawowe prace dotyczą morfologii i genezy form potwornych w rozwoju gadów i ptaków, przy czym naukę o potwornościach (teratologię) traktował jako naukę pomocniczą embriologii; pionier badań nad działaniem radu na organizmy, gł. w okresie zarodkowym.
Członek założyciel TNW (1907), organizator i kierownik pracowni zoologicznej TNW (1912–1919), wieloletni członek zarządu i redaktor wydawnictw TNW. Jeden z inicjatorów powołania Towarzystwa Anatomicznego Warszawskiego (1923, później Polskie Towarzystwo Anatomiczno-Zoologiczne). Członek PAU (1929), Towarzystwa Naukowego we Lwowie (1924) i Société de Biologie de Paris. Aktywny popularyzator nauki, współpracownik tygodnika „Wszechświat”.
Zmarł 8 V 1942 w Warszawie.

Potwory w średniowieczu, Warszawa 1904; Wpływ promieni radu na rozwój organizmów, Warszawa 1916; Teoria mezostomy, Warszawa 1917; W sprawie genezy potworów złożonych, Lwów 1925; Potwory i ich rozwój. Zarys teratologii i teratogenii, Warszawa 1927; Studia nad nowotworami u zarodków, Warszawa 1935.

Słownik biologów polskich, red. S. Feliksiak, Warszawa 1987, s. 547–548.

TOMASZ MAJEWSKI

JAN TUR

1875–1942

 

Jan Feliks Korczak-Tur urodził się 25 sierpnia 1875 roku w Radziwiliszkach koło Grażun w ówczesnej guberni kowieńskiej, w rodzinie ziemiańskiej. Do gimnazjum uczęszczał w Wilnie i Częstochowie; tam organizował tajne polskie kursy samokształceniowe. W latach 1895–1899 studiował zoologię pod kierunkiem Pawła Mitrofanowa na oddziale przyrodniczym Wydziału Fizyko-Matematycznego Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Studia ukończył ze stopniem kandydata nauk przyrodniczych na podstawie pracy (nagrodzonej złotym medalem) O nekotorych osobiennostijach močepolowoj sistemy u Mammalia (1899). W latach 1899–1915 pracował jako asystent (nadetatowy laborant) profesora Mitrofanowa w Pracowni zootomicznej przy katedrze anatomii porównawczej. Doktorat filozofii uzyskał na Uniwersytecie Lwowskim w roku 1907, wykonując pod kierunkiem profesora Józefa Nusbauma-Hilarowicza, znanego zoologa i propagatora ewolucjonizmu, rozprawę Studja nad teratogenją ptaków. Wielokrotnie przebywał za granicą, dłuższy czas w Paryżu, także w stacjach zoologicznych w Villefranche sur Mer, Roscoff, Vimereux, na Helgolandzie i w Saratowie.

Po 1905 roku Rosjanie pozwolili na uruchomienie prywatnych kursów, które w pewnym stopniu zastąpiły nieistniejące dotąd w Warszawie polskie szkolnictwo wyższe. Jan Tur włączył się aktywnie do tej działalności. W latach 1905–1918 wykładał więc zoologię i anatomię porównawczą na Wydziale Przyrodniczym i zoologię na Wydziale Rolniczym nowo powstałej uczelni, którą było Towarzystwo Kursów Naukowych, prowadził też wykłady na powstałych wkrótce potem w Warszawie Kursach Przemysłowo-Rolniczych i w Wyższej Szkole Rolniczej. Aktywnie działał także w Towarzystwie Naukowym Warszawskim. W roku 1912 zorganizował tu Pracownię Zoologiczną, którą kierował przez cały czas jej istnienia. Jego pierwszymi asystentami w tej placówce byli Wacław Roszkowski i Ryszard Błędowski. Pracownia istniała tylko kilka lat, do roku 1919, ale dobrze zasłużyła się kształceniu przyszłych uczonych. W czasie jej trwania przewinęło się przez nią ponad 30 młodych w większości zoologów, którzy z różnych względów nie mogli studiować i korzystać z pracowni Uniwersytetu Warszawskiego, zresztą wówczas bojkotowanego przez Polaków. Korzystali z niej m.in. znani później profesorowie Kazimierz Demel, Juliusz Zweibaum, Janusz Domaniewski i Henryk Raabe. W roku 1913 Tur założył przy Pracowni sezonową stację zoologiczną w Ojcowie, co umożliwiło młodym warszawskim zoologom – niestety na krótko – podjęcie badań faunistycznych na tym bogatym, a dotąd mało poznanym terenie. Znaczenie Pracowni Zoologicznej TNW zgasło po utworzeniu w Warszawie polskiego Uniwersytetu.

Po ustąpieniu Rosjan z Warszawy latem 1915 roku Tur przyłączył się do grupy uczonych organizujących polski Uniwersytet Warszawski. Uroczysta inauguracja działalności Uniwersytetu nastąpiła 15 listopada 1915 roku. Tur rozpoczął tu w latach 1916–1919 pracę na Oddziale, później Wydziale Lekarskim w Zakładzie Anatomii, wykładając anatomię porównawczą dla biologów na Wydziale Filozoficznym. W roku 1918 uzyskał na Uniwersytecie Jagiellońskim habilitację z zakresu anatomii i embriologii porównawczej u znanych zoologów, profesorów Henryka Hoyera jun. i Michała Siedleckiego, wygłaszając wykład na temat Metody mechaniki rozwojowej a samorzutne zboczenia zarodkowe. Habilitację tę przeniósł na Uniwersytet Warszawski i w roku 1918–1919 był tu docentem. Po otrzymaniu w roku 1919 od prezydenta tytułu profesora nadzwyczajnego kierował aż do śmierci Zakładem Anatomii Porównawczej na Wydziale Filozoficznym. Profesorem zwyczajnym został mianowany w 1921 roku. W latach 1932–1935 pełnił dodatkowo obowiązki kierownika Zakładu Zoologii Systematycznej i Morfologicznej po zmarłym profesorze Konstantym Janickim. Przez cały czas pracy na polskim Uniwersytecie Warszawskim wykładał, przypomnijmy, anatomię porównawczą i embriologię porównawczą, do roku 1932/1933 także teratologię i teratogenię, a tematami wykładów specjalnych (nie powtarzanych) były m.in. morfogeneza kręgowców i historia doktryn embriologicznych w XVII i XVIII stuleciu. Jego asystentami byli znani później zoologowie Wacław Roszkowski i August Dehnel, a także przedwcześnie zmarły Kazimierz Gajl.

Jak już wspomniano, Jan Tur miał duży udział w tworzeniu i prowadzeniu działalności zasłużonej w zaborze rosyjskim – a także później, w dwudziestoleciu międzywojennym – organizacji naukowej, jaką było Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Był wśród członków założycieli (1907) Towarzystwa i pierwszym sekretarzem jego Wydziału III Nauk Matematycznych i Przyrodniczych, przez wiele lat pełnił też funkcje członka zarządu i redaktora wydawnictw Towarzystwa. Był jednym z inicjatorów powołanego w 1923 roku Towarzystwa Anatomicznego Warszawskiego, przekształconego następnie w Polskie Towarzystwo Anatomiczno-Zoologiczne. Został wybrany członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności (1929), członkiem przybranym Towarzystwa Naukowego we Lwowie (1924) i członkiem Société de Biologie de Paris.

Zainteresowania naukowe Jana Tura, mieszczące się w zakresie nauk o zwierzętach, były szerokie. Obejmowały nie tylko zagadnienia budowy, funkcji i ich zależności od różnych zewnętrznych wpływów; wyniki tych badań poddawał on głębszej, filozoficznej refleksji, starając się rzucić światło na najistotniejsze zagadnienia biologiczne. Efektem jego działalności było ponad 130 opublikowanych prac z dziedziny embriologii, cytologii i anatomii porównawczej, większość ich jednak dotyczyła teratologii, czyli nauki o potwornościach. Pierwsze publikacje, do roku 1904, ogłaszał w większości w języku rosyjskim w wydawnictwach Cesarskiego Uniwersytetu, później po polsku w wydawnictwach Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a także w niemieckich i francuskich czasopismach specjalistycznych. Jego pierwsza praca, przygotowana jeszcze na studiach, O vozdejstvii temperatury na delenie jader v blastomerach aksolotlja (O wpływie temperatury na karjokinezę w jajach aksolotla), opublikowana w 1897 roku, dotyczyła anomalii w podziałach komórek jajowych, a więc zagadnień z dziedziny cytologii eksperymentalnej. Temat nieprawidłowości we wczesnych stadiach rozwoju jaj bezkręgowców powracał kilkakrotnie w twórczości naukowej Tura: badał je u mięczaka Philine aperta (1911) i u chrabąszcza (1920). Normalnie przebiegającym procesom rozwoju embrionów zwierząt kręgowych poświęcił Tur wiele publikacji, znacznie posuwając naprzód tę dziedzinę wiedzy. Jeszcze w początkach swej pracy naukowej badał rozwój perlicy domowej (Numida meleagris) (1901), odkrywając w blastodermie „węzeł tylny” podobny do „węzła tylnego” u ssaków. W rozwoju gada, jaszczurki Lacerta ocellata stwierdził istnienie tzw. smugi pierwotnej znanej dotąd tylko u ptaków i ssaków (1903, 1905). Przygotował piękną monografię rozwoju jaszczurki Chalcides lineatus (1916), badał także rozwój owodni u ptaków (1925, 1926). Badania rozwoju gadów i ptaków doprowadziły Tura do sformułowania teorii braku prawdziwej gastrulacji u wyższych kręgowców (owodniowców) (Teoria mezostomy, 1917). W dziedzinę anatomii porównawczej kręgowców wchodziły także badania szczegółów rozwoju układu moczowo-płciowego ssaków (1899) i rozwoju okolicy ogonowej zarodków ludzkich (1916).

Embriologia doświadczalna w twórczości naukowej Jana Tura to przede wszystkim badania nad wpływem promieni radu na tkanki zwierzęce. Zainteresował się tym zagadnieniem pod wpływem Marii Skłodowskiej-Curie, z którą nawiązał w czasie pobytu w Paryżu w 1902 roku trwające później długi czas kontakty. W latach 1904–1916 opublikował 17 prac dotyczących tego zagadnienia. Był jednym z pierwszych, którzy zastosowali promienie radu w badaniach nad rozwojem embrionalnym zwierząt, natomiast on właśnie pierwszy badał mikroskopowo zachodzące w zarodkach zmiany i pierwszy stwierdził, że promienie radu działają selektywnie na poszczególne okolice i tkanki ciała. To odkrycie stało się później podstawą radioterapii. W Warszawie, w Pracowni Zootomicznej Uniwersytetu pod kierownictwem profesora Mitrofanowa badał wpływ naświetlania na rozwój embrionalny kury, kaczki, morskiego ślimaka Philine aperta, rekinka psiego (Scyllium canicula) i morskiego małża Pholas candida. Preparat radu, który Tur wykorzystywał w doświadczeniach, był jednak własnością nie pracowni rosyjskiego Uniwersytetu, lecz polskiej instytucji, gdyż był to dar Marii Skłodowskiej-Curie dla warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Ówczesne wyniki swych badań podsumował w pracy Wpływ promieni radu na rozwój organizmów (1916). Niewątpliwie Tur przodował wówczas w nauce światowej w pracy nad tymi zagadnieniami, a skromne warunki ubogiej w gruncie rzeczy uczelni warszawskiej nie pozwoliły mu na dalsze, wymagające dużych nakładów badania konkurujące z pracami zespołów z uniwersytetów zachodniej Europy.

Największa jednak, i najważniejsza, część dorobku naukowego Jana Tura dotyczy teratologii, czyli nauki o tzw. potwornościach, będących skutkiem różnego rodzaju nieprawidłowości w rozwoju osobniczym organizmu zwierzęcego. Przygotowaniem do tych badań były liczne jego prace z wczesnych lat, gdy analizował normalny rozwój jaj różnych zwierząt (ptaków i gadów); opanowanie podstaw embriologii było niezbędne dla badania nieprawidłowości w przebiegu wczesnych faz rozwoju osobnika. W swoich publikacjach dotyczących tego zagadnienia opisywał liczne potworności pojedyncze. Szereg prac z lat 1906–1925 dotyczyło jednej ze szczególnych form potworności zarodkowej, którą Tur nazwał platyneurią. Opisał nowe typy potworności zarodkowych – enterotelię (1915) i kardiocefalię (1911, 1922). Prawie połowa jego publikacji z zakresu teratologii dotyczy rzadko występujących potworów złożonych u ptaków i gadów; opisał więcej nieznanych dotąd w nauce form potworności tego typu, niż wszyscy dotychczasowi badacze. Wiele uwagi poświęcił zasadniczej kwestii genezy potworów złożonych: wbrew dotychczas formułowanym teoriom twierdził, że są one wynikiem rozwoju jaj wielojądrowych (W sprawie genezy potworów złożonych, 1925). Wprowadził do klasyfikacji potworności złożonych pojęcia synergii i asynergii. Obserwował i analizował kilka wyjątkowo rzadkich potworności potrójnych, a także potwory złożone u bezkręgowca, wspomnianego już mięczaka Philine aperta. Cenne są jego prace syntetyzujące dotychczasową wiedzę o potwornościach: Metody mechaniki rozwojowej a samorzutne zboczenia zarodkowe (1918), Zagadnienia wytyczne embriologii potworów złożonych (1926), Potwory i ich rozwój. Zarys teratologii i teratogenii (1927) oraz Studia nad nowotworami u zarodków (1935). Interesował się też historią badań potworności, czego dowodzi praca Potwory w średniowieczu (1904).

Jan Tur intensywnie popularyzował nauki przyrodnicze. Było to szczególnie ważne w czasie zaborów, gdy ludność zaboru rosyjskiego nie miała możliwości kształcenia się w języku ojczystym. Dużą rolę odgrywał tu wychodzący w Warszawie tygodnik „Wszechświat”. Tur był do wybuchu I wojny światowej jednym z jego najbardziej czynnych współpracowników. Od roku 1898 publikował na łamach tego czasopisma corocznie kilkadziesiąt artykułów, krótkich doniesień i streszczeń ważniejszych aktualnych publikacji naukowych. Staraniem Tura Kasa im. Mianowskiego wydała cenny podręcznik Józefa Nusbauma Zootomja praktyczna (1908).

Niewątpliwy był patriotyzm Jana Tura. Poglądami zbliżony był do Narodowej Demokracji. Mimo że pracował w rosyjskim uniwersytecie, bojkotowanym, szczególnie po 1905 roku, przez polskie społeczeństwo, i wiele prac publikował w języku rosyjskim w wydawnictwach tego uniwersytetu, to wszystkie swoje ważniejsze publikacje wydawał nie tylko w języku francuskim, w zachodnich czasopismach, ale i po polsku: drobniejsze spostrzeżenia w warszawskim „Wszechświecie”, większe prace w lwowskim „Kosmosie”, a po powstaniu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego w jego wydawnictwach, których zresztą, jak wspomniano, był redaktorem. Swoją willę w Milanówku (ul. Żabie Oczko 1) zapisał w testamencie Uniwersytetowi Warszawskiemu.

Spośród wielu uczniów Jana Tura, którzy przewinęli się przez jego pracownie na Uniwersytecie i w Towarzystwie Naukowym Warszawskim, wielu osiągnęło wysoką pozycję w nauce. Należą do nich Stanisław Bilewicz (embriolog, profesor w UW i AWF), August Dehnel (embriolog i teriolog, profesor w UMCS, twórca i kierownik Zakładu Badania Ssaków PAN), Zygmunt Kraczkiewicz (profesor cytologii UW), Celestyna Orlikowska (autorka cennych prac z zakresu historii zoologii), Władysław Rydzewski (ornitolog, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego), Eugenia Stołyhwowa (antropolog, profesor WSWF w Krakowie i UJ), Ryszard Szretter (profesor fizjologii zwierząt SGGW) i Jan Żabiński (dyrektor Ogrodu Zoologicznego w Warszawie i znany popularyzator przyrody).

W dorobku Jana Tura wykraczającym poza ramy działalności ściśle naukowej wyróżnia się książka Nauka i uczony (1917). Przeznaczył ją, jak sam napisał, dla młodzieży akademickiej i początkujących pracowników naukowych, którym mogła się przydać trafna analiza cech umysłu i charakteru niezbędnych dla tych, którzy nauce zamierzają się poświęcić. Jednak także zaawansowany pracownik naukowy może tam znaleźć wiele cennych spostrzeżeń. Należy żałować, że książka ta, od dawna rzadkość antykwaryczna, nie została wznowiona po wojnie, mimo że była w planach wydawniczych pod koniec lat 50.

Współpracownicy i znajomi Jana Tura doceniali jego wielkie zdolności i wszechstronną wiedzę przyrodniczą, głębokie filozoficzne wykształcenie, dar wymowy, a jednocześnie uczynność względem ludzi. Ogólnemu poważaniu, jakim się cieszył, dali wyraz w czasie uroczystości jubileuszu trzydziestolecia jego pracy naukowej. Z tej okazji 17 marca 1928 roku odbyło się w Warszawie uroczyste posiedzenie Polskiego Towarzystwa Anatomiczno-Zoologicznego. Przewodniczył Komitetowi Jubileuszowemu profesor Konstanty Janicki, a wykład o pracach naukowych jubilata wygłosił profesor Wacław Roszkowski. Niestety, nie doszło do skutku wydanie monografii poświęconej życiu Jana Tura oraz jego działalności naukowej, pedagogicznej i społecznej, którą grono uczniów planowało wydać w piętnastą rocznicę jego śmierci; decyzję tę podjęto na zjeździe Polskiego Towarzystwa Zoologicznego we Wrocławiu w 1956 roku. Ciągle jeszcze brak pełnej, opublikowanej bibliografii publikacji Jana Tura, uwzględniającej nie tylko jego prace ściśle naukowe. Wykaz tych ostatnich, do 1913 roku, ogłosił w osobnym druku „jako rękopis”, większość wydanych później podaje „Rocznik PAU” za lata 1939–1945.

Wybuch wojny i klęska wrześniowa całkowicie załamały Tura, który wpadł w depresję i zaprzestał działalności naukowej. Żył nie wychodząc z domu. Zmarł w Warszawie 8 maja 1942 roku i pochowany został na Cmentarzu Ewangelickim.