Romanista, językoznawca, historyk literatur romańskich, publicysta, profesor filologii romańskiej uniwersytetów Poznańskiego, Jagiellońskiego i Warszawskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności (1923), Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1935) i Polskiej Akademii Nauk (1957), kierownik Stacji Naukowej PAU, później PAN w Paryżu (1946–1960), syn Władysława Wędkiewicza i Kazimiery z Salskich, urodził się 14 marca 1888 roku w Rzeszowie – umarł 8 maja 1963 w Krakowie.

Stanisław Wędkiewicz uczęszczał do Gimnazjum Św. Jacka w Krakowie. Po złożeniu egzaminu maturalnego w 1906 roku, rozpoczął studia filologii romańskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim (1906–1909) i kontynuował je w Wiedniu (1909–1911), gdzie Wilhelm Meyer-Lübke, wybitny językoznawca szwajcarski, skupił wokół siebie międzynarodowe grono zdolnych uczniów – kolegami Wędkiewicza byli m.in. Leo Spitzer i Giovanni Maver. Pod jego kierunkiem przygotował rozprawę doktorską w zakresie językoznawstwa włoskiego (Materialien zu einer Syntax der italienischen Bedigungssätze) i uzyskał tytuł doktora sub auspiciis imperatoris (1911). Praca została ogłoszona w najważniejszej wówczas serii romanistycznej „Zeitschrift für romanische Philologie” (Halle a. S., 1911). W tym czasie krakowski „Przegląd Polski” drukował w odcinkach jego studium monograficzne o Pascalu – Sceptyczne i mistyczne pierwiastki w filozofii Pascala (1909–1911), w którym widać już tendencję do ujmowania zagadnień historycznych w odniesieniu do współczesności, co miało charakteryzować jego dalsze badania. W latach 1911–1913 kontynuował studia we Włoszech (Rzym, Neapol, Florencja, Wenecja), gdzie prowadził badania dialektologiczne oraz we Francji (Paryż) i w Niemczech (Berlin). Materiały zebrane w tym czasie posłużyły mu do napisania rozprawy habilitacyjnej. Po powrocie do kraju uczył w szkole średniej.

I wojna światowa przerwała działalność dydaktyczną Stanisława Wędkiewicza. Już w 1915 roku zaangażował się w prace Naczelnego Komitetu Narodowego, ukonstytuowanego w Krakowie, który mając na celu postawienie na nowo sprawy polskiej w polityce międzynarodowej tworzył polskie placówki w różnych punktach Europy, oddalonych od wydarzeń wojennych. Osobowość młodego działacza, jego inteligencja, znajomość języków obcych, zdolność krytycznego spojrzenia i wrodzone umiejętności dyplomatyczne sprawiły, że jako delegat Komitetu przebywał kolejno w Bukareszcie (druga połowa 1915 roku), w Sztokholmie (1916–1918), a pod koniec wojny, już z ramienia Rady Regencyjnej, w Bernie. Niektórzy widzieli w nim nawet kandydata na „przyszłego ministra spraw zagranicznych”. Jeszcze w drugiej połowie roku 1920 jeździł kilkakrotnie do Poselstwa Polskiego w Bukareszcie. Działalność dyplomatyczno-polityczna nie tylko nie przerwała jego pracy naukowej – w każdym kraju, w którym przebywał, korzystał z zasobów bibliotecznych – lecz otworzyła ją na dziedzinę związków Polski z różnymi narodami. I tak badacz zainteresował się sprawami polsko-rumuńskimi, polsko-szwedzkimi i polsko-francuskimi. W 1926 roku uczestniczył w zakładaniu Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Szwedzkiej, Rumuńska Akademia Nauk powołała go na swojego członka (1930), a kilka lat później został delegatem Polski do Comité permanent des Lettres et des Arts przy Lidze Narodów (1937–1939).

Po uzyskaniu tytułu doktora habilitowanego UJ na podstawie rozprawy Przyczynki do charakterystyki dialektów południowowłoskich (1919), Stanisław Wędkiewicz został w tym samym roku mianowany profesorem filologii romańskiej i powołany na kierownika Katedry Filologii Romańskiej utworzonej w Sekcji Humanistycznej Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu w Poznaniu (Wszechnicy Piastowskiej). Przez dwa lata organizował życie dydaktyczne i naukowe poznańskiej romanistyki. Po powrocie na Uniwersytet Jagielloński, z tytułem profesora zwyczajnego, objął katedrę filologii romańskiej, w której wykładał przez kilkanaście lat (1921–1934). Ceniony jako wykładowca, obdarzony doskonałą pamięcią, mówił ze swadą i bez notatek. Jego wykłady czwartkowe, poświęcone Francji po roku 1870, gromadziły studentów różnych kierunków oraz elitę kulturalną Krakowa. Bywalcy krakowskiego Grand Hotelu byli świadkami codziennych „sympozjonów” profesorskich, w których jako „dyktator”, nazwany tak od jednej z jego publikacji, żywo dyskutował w towarzystwie Adama Krzyżanowskiego, Jana Stanisława Bystronia, Kazimierza Piekarskiego i Konstantego Srokowskiego („Ilustrowany Kurier Codzienny”) oraz przedstawicieli palestry i świata artystycznego.

Kiedy mecenas krakowski Stanisław Badeni postanowił stworzyć nowy miesięcznik, zwrócił się do Stanisława Wędkiewicza z propozycją objęcia stanowiska redaktora naczelnego, którą ów chętnie przyjął. Redagował „Przegląd Współczesny” przez cały okres jego istnienia, od maja 1922 roku do września 1939, i uczynił z pisma najlepszy periodyk okresu międzywojennego – okno otwarte na świat i kulturę XX wieku – zachwycający rozległością horyzontów i jakością artykułów pisanych przez znanych badaczy, literatów i dziennikarzy polskich i obcych. „Przegląd Współczesny” to jego główne dzieło, trybuna komparatystyki nie ograniczająca się do zagadnień czysto literackich. Stąd pomysł zeszytów specjalnych, jak Faszyzm (1930, nr 100–101), Szwajcaria (1931, nr 112–113), Belgia współczesna (1932, nr 120), czy numer częściowo poświęcony Szwecji, z bilansem „Polska a Szwecja” pióra Wędkiewicza (1932, nr 117), przygotowanych przy współudziale autorów włoskich, szwajcarskich i belgijskich, które potwierdzają dalekowzroczność redaktora naczelnego, wyczucie chwili i zainteresowanie problemem współżycia różnych narodowości. Tu drukował swoje obszerne studia, notatki i recenzje, które zachwycają erudycją i rozpiętością poruszanych zagadnień. Jako członek korespondent (1923), a następnie członek zwyczajny (1928) PAU, doprowadził do utworzenia Archivum Neophilologicum (1929–1952), które ogłaszało miscellanea w językach obcych, m.in. bibliografię romanistyki polskiej z krótkim rysem historycznym pióra Jeana Goldmana (1931), a po II wojnie światowej spowodował powstanie Komisji Filologii Zachodnioeuropejskiej w PAU.

Mianowany 1 lutego 1934 roku profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego, Stanisław Wędkiewicz objął kierownictwo Seminarium Filologii Romańskiej, które po śmierci Maurycego Manna (1932) pozostawało pod opieką kuratora. Pobyt w stolicy otworzył przed nim nowe perspektywy, redakcja „Przeglądu Współczesnego” również przeniosła się do Warszawy, a tradycję „sympozjonów” kontynuowano w kawiarni Lourse’a w Hotelu Europejskim. Warszawskie środowisko uniwersyteckie ceniło jego umiejętności – przez dwa lata pełnił funkcję dziekana Wydziału Humanistycznego (1936/1937 i 1937/1938), a następnie prodziekana (1938/1939). W czasie wojny angażował się w pomoc kolegom i uczniom, a w tajnym nauczaniu – sekcja filologii romańskiej działała od lutego 1943 roku – przyjmował egzaminy z historii literatury francuskiej i historii języka francuskiego (ćwiczenia dla kompletu 12 osób, które realizowały program I roku studium romanistycznego, prowadziła dr Zdana Matuszewicz) oraz przewodniczył obronom doktorskim, a zaświadczenia o złożeniu egzaminu datował na wrzesień 1939 roku (tak było w przypadku Aleksandra Gieysztora i jego egzaminu jesienią 1942 roku). Z Warszawy wyszedł razem ze wszystkimi mieszkańcami, dotarł do Krakowa i zgłosił się na UJ, gdzie jesienią 1945 roku rozpoczął wykłady. Od początku stycznia 1946 roku organizował na nowo i kierował Seminarium Filologii Romańskiej UW (profesorem UW pozostał do 1949 roku, następnie przeszedł do UJ), ale krążył między Warszawą i Paryżem, gdzie osiadł w połowie roku 1947, bowiem już w lipcu 1945 roku Zarząd PAU polecił mu (był wicedyrektorem Wydziału Filologicznego PAU) zajęcie się sprawą Stacji polskiej w Paryżu i lektoratami języka polskiego na uniwersytetach francuskich.

W zmieniających się układach polityki francuskiej i nowej sytuacji w powojennej Polsce, Stanisław Wędkiewicz, dzięki zaufaniu, jakie budził u wszystkich oraz wrodzonej powściągliwości, rozwiązał powierzoną mu sprawę. Jako przedstawiciel PAU prowadził rozmowy dotyczące przyszłości placówek naukowych we Francji, był też mediatorem w rokowaniach między władzami polskimi a przedstawicielem emigracji – Franciszkiem Pułaskim. Ponieważ konflikt między polską emigracją a nowymi władzami był nie do przezwyciężenia, PAU przyjęło uchwałę o rozdzieleniu Stacji naukowej od Biblioteki Polskiej w Paryżu. Komisja polsko-francuska podpisała w lutym 1947 roku porozumienie, na mocy którego Biblioteka Polska oraz Muzeum Mickiewicza pozostały pod zarządem kół emigracyjnych, natomiast Stacja naukowa, jako osobna instytucja, miała służyć krajowi i „reprezentować potrzeby wszystkich wydziałów Akademii” – od 1951 roku PAN.

Stanisław Wędkiewicz kierował Stacją przez kilkanaście lat (1946–1960), pracował intensywnie mimo trudności politycznych, organizował pomoc naukową dla kraju (ekspertyzy, kwerendy biblioteczne), wznawiał studia polonistyczne we Francji, zasilał biblioteki lektoratów języka polskiego i prowadził działalność wydawniczą. W 1949 roku oddano na potrzeby Stacji część gmachu przy ulicy Lauriston 74, a po roku 1951 już całość – Polskiej Akademii Nauk. Pierwszy okres był nader pomyślny dzięki kontaktom dyrektora z naukowcami francuskimi, rozmowom, wykładom i wydawanemu od 1948 roku „Bulletin du Centre Polonais de Recherches Scientifiques de Paris”, który informował środowisko francuskie o nauce polskiej. W 17 numerach biuletynu opublikowanych w tym okresie nieliczne zeszyty były poświęcone matematyce (nr 2, 1949), zoologii (nr 5, 1950), czy Kopernikowi i studiom kopernikańskim (nr 13–16, 1958), w pozostałych dominują zagadnienia językoznawstwa, literatury i sztuki. Redaktora interesowała recepcja literatury francuskiej w Polsce (Diderot, Hugo, Rousseau, Zola...) i literatury polskiej we Francji (Słowacki, Wyspiański) oraz związki między obiema literaturami, które uzupełniał notami bibliograficznymi (od nr 8), pragnąc kontynuować dzieło Jana Lorentowicza i Aleksandra Macieja Chmurskiego, autorów rozumowanej bibliografii La Pologne en France (1931–1941).

Lata zimnej wojny (1951–1957) były niezwykle trudne dla Stanisława Wędkiewicza i jego działań z powodu wrogiego nastawienia emigracji, rezerwy władz francuskich oraz złych stosunków z PAU, a później nieufności władz PAN-u. Działalność Stacji ograniczała się do pomocy naukowej badaczom polskim i lektoratom języka polskiego we Francji, dopiero wystawa „Stosunki naukowe polsko-francuskie” (grudzień 1958-styczeń 1959) ożywiła nieco atmosferę. Po przejściu na emeryturę (1 lipca 1960), pozostał w Paryżu do grudnia 1961 roku. Był stałym czytelnikiem Bibliothèque Nationale, gdzie pracował nad stosunkami francusko-polskimi. Po powrocie do Krakowa zamierzał wykorzystać materiały zebrane w Paryżu, przygotować kolejne numery „Biuletynu” oraz napisać rozprawę o związkach polsko-francuskich. Ostatni raz wystąpił publicznie na posiedzeniu Komisji Językoznawczej krakowskiego oddziału PAN, gdzie przedstawił swoją rozprawę o polskich imionach we Francji.

Okres warszawski był w karierze uniwersyteckiej profesora Stanisława Wędkiewicza krótki, lecz intensywny. Seminarium Filologii Romańskiej UW, zorganizowane przez Maurycego Manna, rozwijało się dynamicznie. Nowy kierownik kontynuował politykę swojego poprzednika, starając się zapewnić wykłady i seminaria z literatur francuskiej i włoskiej oraz lektoraty czterech języków romańskich (francuski, włoski, hiszpański i rumuński). Współpraca z Instytutem Francuskim w Warszawie zacieśniała się, jego przedstawiciele – Jean Fabre i Pierre Francastel – wykładali literaturę francuską. Wykłady samego profesora obejmowały tematykę tak różnorodną, jak: teksty staroprowansalskie, dzieje intelektualne Genewy, podobieństwa i różnice w strukturze kultur średniowiecznych Francji, Prowansji, Włoch i Hiszpanii, porównawcza gramatyka języków romańskich, charakterystyka języka i piśmiennictwa rumuńskiego w XIX wieku, natomiast seminaria skupiały się wokół wybranych problemów języka i literatury Francji powojennej. Mimo licznych zajęć pozauniwersyteckich i wyjazdów, prowadził własne poszukiwania i kierował badaniami swoich uczniów przygotowujących rozprawy doktorskie (wśród nich najwybitniejszym był Maciej Żurowski, który po II wojnie światowej przez wiele lat kontynuował dzieło swojego mistrza), opiekował się Kołem Naukowym, a także czynił starania o uzyskanie dla Seminarium drugiej katedry. Katedra historii literatury włoskiej została utworzona w roku 1936/1937, kiedy Wędkiewicz pełnił już funkcję dziekana Wydziału Humanistycznego, a profesorem nadzwyczajnym literatury włoskiej UW został mianowany wykładowca UJ, Mieczysław Brahmer (15 grudnia 1936), który po wojnie miał kierować romanistyką warszawską aż do roku 1970. Katedra historii literatury włoskiej stała się zalążkiem warszawskiej italianistyki. Ten niezmordowany organizator zdołał jeszcze utworzyć pierwszą katedrę skandynawistyki (1939) – kładąc w ten sposób podwaliny pod rozwój filologii skandynawskiej w Polsce i wzmacniając pozycję filologii zachodnioeuropejskiej.

Działalność naukowa Stanisława Wędkiewicza obejmuje językoznawstwo oraz historię kultury, zwłaszcza stosunki polsko-rumuńskie, polsko-szwedzkie i polsko-francuskie. Jego prace językoznawcze, poświęcone składni, stylistyce, dialektologii i onomastyce – Materialien zu einer Syntax der italienischen Bedigungssätze (1911), pionierski artykuł O stylu i stylistyce (1914), Zur Charakteristik der rumänischem Lehnwörker im Westslavischen (1914), De quelques emprunts du slave occidental au roumain („Rocznik Slawistyczny” VII, 1915), rozdział o języku rumuńskim w haśle „Język Polski” w Encyklopedii PAU (1915), Przyczynki do charakterystyki dialektów południowowłoskich (1919), Język retoromański – czwartym językiem narodowym Szwajcarów („Przegląd Współczesny” 1938, nr 64), Uwagi o losach polskich nazw osobowych we Francji. 1. Imiona („Onomastica” 1964, t. IX, nr 1–2) – były jednocześnie doskonałym punktem wyjścia do studiów komparatystycznych w najszerszym zakresie, skupionych na problemie wzajemnych wpływów różnych kultur narodowych. Dla językoznawstwa widział Wędkiewicz perspektywy bogatego rozwoju w składni i stylistyce. Onomastykę połączył z nauką o kulturze. Jeszcze w czasie studiów w Wiedniu postanowił zająć się kulturą rumuńską i jej związkami ze słowiańszczyzną, w tym również z Polską. Stąd liczne publikacje: Wpływ różnowierców polskich na powstanie piśmiennictwa rumuńskiego („Reformacja w Polsce” 1921, t. I), Probleme din domeniul istorii legaturibor sufletesti intre Romani si Poloni (1921), Mickiewicz w literaturze rumuńskiej („Czas” 1921, nr 9), Rumunia po wojnie (1923), Z dziejów polonistyki w Rumunii: Bogdan Hasden („Prace Filologiczne” 1927, t. XII), zawsze doskonale udokumentowane. Stosunki polsko-szwedzkie zaczął studiować w czasie pobytu w Sztokholmie. Zaczął od ułożenia informatora bibliograficznego dotyczącego zagadnień szwedzko-polskich do 1918 roku – La Suède et la Pologne. Essai d’une bibliographie des publications suédoises concernant la Pologne (1918) (jego pracę kontynuował polski slawista z Uppsali, Józef Trypućko), a następnie zajął się tropieniem znajomości języka polskiego w Szwecji, zapożyczeń oraz wpływów w onomastyce i toponomastyce (Z dziejów języka polskiego za granicą. 1. Polskie rzeczy w języku szwedzkim, 1919; Obcy w Polsce. Szwedzki przekład „Pana Tadeusza”, „Przegląd Współczesny” 1927, nr 69). Ponieważ to on, występując w imieniu Akademii Umiejętności w Krakowie, w czasie misji dyplomatycznej w Sztokholmie zgłosił do Komitetu Nobla kandydaturę Władysława Reymonta, mógł po uhonorowaniu pisarza przedstawić kulisy przyznawania nagrody (Dookoła literackiej nagrody Nobla z 1924. „Chłopi” Reymonta w Szwecji, „Przegląd Współczesny” 1925, nr 41). Wśród innych prac dotyczących stosunków polsko-szwedzkich, jedna porusza sprawę braku studiów skandynawistycznych w Polsce (Przed Kongresem historyków w Oslo. Jeszcze jedna z zaniedbanych w Polsce dziedzin humanistyki: skandynawistyka, „Przegląd Współczesny” 1928, nr 73), a druga problematykę współczesną (Protestanci wobec zagadnień wojny i pokoju. I. Nathan Söderblom (1866–1931), „Przegląd Współczesny” 1932, nr 126). Jednak ulubionym polem badawczym pozostawała zawsze kultura krajów romańskich, zwłaszcza Francji, bowiem celem jego działań było związanie Polski z kulturą Zachodu. Stąd badanie kontaktów Polski z obcymi kulturami oraz sposobów funkcjonowania ogólnych procesów kultury współczesnej. Stąd również starania o rozwój romańskich studiów filologicznych (Zaniedbana dziedzina humanistyki. Znajomość języków i literatur iberyjskich za granicą a w Polsce, „Przegląd Współczesny” 1928, nr 72–73). Prace poświęcone stosunkom polsko-francuskim ukazują intuicję badacza w odsłanianiu tendencji, które torowały drogę współczesnym zamierzeniom politycznym – Społeczeństwo a armia w porewolucyjnej Francji (1924), Dyktator. Uwagi na marginesie współczesnej publicystyki francuskiej (1926) – oraz pasję poszukiwania śladów polskich w kulturze Francji (Z motywów polskich w publicystyce francuskiej, 1928, a także liczne artykuły i noty z lat 1948–1959, „Bulletin”, nr 2, 6, 8–12, 17).

Stanisław Wędkiewicz najczęściej określał swoje prace jako „Materialien”, „Przyczynki”, „Notatki bibliograficzne”, „Kilka uwag z...”, co świadczy o poczuciu skromności, ale również o fragmentaryczności badań zakrojonych na działanie całego zespołu badaczy. Studia te, zadziwiające wielością perspektyw, otwarciem i zasięgiem poznania naukowego, stanowią jakby prolegomena do „dzieł o głównych prądach kultury współczesnej, o dziejach stosunków polsko-francuskich, o kierunkach i zadaniach studiów romanistycznych” (M. Brahmer), które nie powstały, jak książka o Genewie, w której zamierzał ukazać prądy umysłowe związane z miastem w jego rozwoju historycznym. Jako autor był perfekcjonistą, często niszczył prace, które uznał za niedoskonałe.

Stanisław Wędkiewicz, jeden z najwybitniejszych i najaktywniejszych humanistów polskich okresu dwudziestolecia międzywojennego, którego wiedza sięgała od Bałkanów po Skandynawię, nie stworzył szkoły złączonej wspólną doktryną naukową czy metodą badawczą. Sam zadziwiał rozległością lektur doprowadzonych do publikacji najnowszych i dojrzałością ujęcia badanych problemów. Nie pociągały go rozważania wyłącznie historyczne, starał się określić znaczenie omawianych spraw dla współczesności. Każde z prezentowanych zagadnień ukazywał we wzajemnych zależnościach i powiązaniach, wprowadzał w tok walki poglądów. Wrażliwy na bieżące przeobrażenia kulturowe, śledził nowe formy sztuki, jak film i radio, dopatrując się wpływu środków masowej kultury na formowanie się nowych struktur językowych. Pozostawił pamięć świetnego pedagoga, niezrównanego wykładowcy i człowieka, który „nie tylko sam pracował za wielu, ale potrafił do pracy zachęcić” (Maciej Żurowski), uczył rzetelności w wykorzystywaniu wszystkich dostępnych źródeł, służył wzorem krytycznej oceny, otwierał rozległe perspektywy i pobudzał do samodzielnych przemyśleń. Jego wykłady, a raczej odczyty, mądre i błyskotliwe, uczyły, co więcej – zapładniały, o czym studenci wspominali po latach: „Jedna z najciekawszych i najżywszych intelektualnie postaci polskich uniwersytetów” (Zygmunt Bieńkowski).