Profesor Zygmunt Wóycicki, anatom, cytolog i embriolog roślin, nasz jedyny zawodowy botanik w Warszawie w pierwszych latach XX stulecia, zasłużył się szczególnie w organizowaniu polskiego środowiska botaników w okresie odzyskiwania niepodległości. Pozostawił wiele wartościowych publikacji naukowych, często cytowanych przez zagranicznych specjalistów. Zakład Botaniki Ogólnej Uniwersytetu Warszawskiego, kierowany przez Zygmunta Wóycickiego, był w Polsce międzywojennej najlepszym ośrodkiem w zakresie uprawianych przez profesora specjalności.

Zygmunt Teobald Wawrzyniec Wóycicki urodził się 5 września 1871 roku w Warszawie. Jego dziadkiem był Kazimierz Władysław Wóycicki, znana postać w literackiej Warszawie XIX wieku, pisarz, pamiętnikarz i historyk. Zygmunt ukończył V Gimnazjum w Warszawie. W ostatnich latach gimnazjalnych uczył się rysunku i malarstwa w szkole Wojciecha Gersona i J. K. Klausika w nadziei, że kiedyś będzie mógł zająć się tą twórczością. W latach 1891–1897 studiował botanikę na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Specjalizował się pod kierunkiem Władimira Bielajewa, cytologa, którego później dobrze wspominał jako życzliwego Polakom, wysokiej klasy uczonego. W roku 1898 uzyskał Wóycicki stopień kandydata nauk na podstawie rozprawy Zapłodnienie u nagozalążkowych. Nie od razu, mimo poparcia Bielajewa, który cenił jego zdolności, udało mu się uzyskać etat naukowy na Uniwersytecie: przez kilka lat pracował jako urzędnik w biurze kolei warszawsko-wiedeńskiej. W roku 1900 Bielajew dostał jednak etat i zatrudnił Wóycickiego w swojej katedrze na stanowisku asystenta („nadetatowego laboranta”). Po odejściu Bielajewa z Uniwersytetu (stało się to w roku 1901) Wóycicki był asystentem jego następcy na katedrze morfologii i systematyki roślin Wincentego Chmielowskiego, mając jednak pełną swobodę w wyborze kierunku pracy naukowej. W roku 1904 wyjechał do Monachium, gdzie na tamtejszym uniwersytecie spędził dwa semestry w pracowni znakomitego botanika, twórcy organografii roślinnej, Karola Goebla. Pod jego kierunkiem wykonał rozprawę dotyczącą anatomii traw, która później (w 1911 roku) stała się podstawą uzyskania przez Wóycickiego stopnia magistra botaniki na Cesarskim Uniwersytecie. Wracając do kraju, zatrzymał się w Pradze, na Uniwersytecie Karola, gdzie nawiązał trwałą przyjaźń z Bohumilem Němecem, znanym fizjologiem i anatomem roślin, a następnie w Wiedniu odwiedził wybitnego systematyka roślin, profesora Richarda von Wettsteina.

Po rewolucji 1905 roku Cesarski Uniwersytet nie był już jedyną w Warszawie instytucją dającą wyższe wykształcenie. Dla Polaków otworzyła się możliwość kształcenia na prywatnej wyższej uczelni, którą było Towarzystwo Kursów Naukowych. Wóycicki wziął udział w pierwszym organizacyjnym zebraniu Towarzystwa 28 grudnia 1905 roku, a następnie, w 1906 roku, podjął wykłady z botaniki na Wydziale Przyrodniczym tej nowej uczelni. Wykładał także na Wydziale Rolniczym TKN, który zresztą wkrótce (w 1911 roku) przejęty został przez Muzeum Przemysłu i Rolnictwa jako Kursy Przemysłowo-Rolnicze. Zajęcia praktyczne prowadził dla słuchaczy obu wydziałów w Pracowni Botanicznej, którą zorganizował przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Jego asystentem był tam Karol Steinbok, tłumacz pierwszego polskiego wydania znanego podręcznika botaniki Strasburgera, a bezinteresownie pomagała w pracy Aniela Mieszczańska, późniejsza asystentka Wóycickiego na polskim już Uniwersytecie.

W roku 1908 Wóycicki otrzymał propozycję objęcia katedry botaniki w Akademii Rolniczej w Dublanach pod Lwowem. Nie zdecydował się wówczas na objęcie tego stanowiska, natomiast przyjął złożoną mu kilka lat później przez Uniwersytet Lwowski propozycję objęcia katedry botaniki po Marianie Raciborskim, przechodzącym na profesurę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Przyjął tę propozycję, gdyż mimo wielu lat pracy naukowej na Uniwersytecie Warszawskim oraz dużego i wartościowego dorobku naukowego nie miał nadziei na objęcie tu profesury; stanowiska te zarezerwowane były wyłącznie dla Rosjan. Zamknął więc swoją działalność na warszawskich uczelniach i przeniósł się do Lwowa, gdzie od jesieni 1913 roku rozpoczął wykłady oraz objął kierownictwo Instytutu Biologiczno-Botanicznego Uniwersytetu Lwowskiego.

W lecie 1914 roku rozpoczęła się I wojna światowa. Wóycicki z rodziną spędzał wówczas wakacje w Kazimierzu nad Wisłą. Od Lwowa odgrodziła go linia frontu, udał się więc do Warszawy, z której w początku lipca 1915 roku ustąpili Rosjanie, ewakuując rosyjskich pracowników Uniwersytetu i część jego mienia.

Okupacyjne władze niemieckie zezwoliły na reaktywowanie polskiego już Uniwersytetu i Zygmunt Wóycicki niezwłocznie zgłosił się do tworzącego się komitetu organizacyjnego. Na wniosek rektora Józefa Brudzińskiego opiekował się mieniem uniwersyteckim, będąc jednym z organizatorów zajęć w otwartym 15 listopada 1915 roku polskim Uniwersytecie. Był on wówczas jedynym w Warszawie zawodowym botanikiem z tytułem profesora, zdolnym do objęcia katedry tej specjalności.

Na uczelni był organizatorem i – od dnia otwarcia Uniwersytetu – kierownikiem Zakładu Botaniki, wchodzącego kolejno w skład Wydziału Filozoficznego i (od 1927 roku) Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego. W latach 1916–1919 Wóycicki kierował uniwersyteckim Ogrodem Botanicznym. Z pomocą inspektora ogrodu, Józefa Trzebińskiego, oraz asystentów Seweryna Dziubałtowskiego i Romana Kobendzy uporządkował tam zbiory pozostawione w nieładzie przez odchodzących rosyjskich niekompetentnych opiekunów, podnosząc naukową i dydaktyczną wartość kolekcji roślin do poziomu właściwego placówce uniwersyteckiej.

W roku 1919–1920 Wóycicki był dziekanem Wydziału Filozoficznego UW, co niewątpliwie ułatwiło mu starania o utworzenie i należyte obsadzenie dwóch nowych katedr i zakładów botanicznych UW – fizjologii oraz systematyki i geografii roślin. Zakład kierowany przez Wóycickiego został w związku z tym przemianowany na Zakład Botaniki Ogólnej, a Ogród Botaniczny przeszedł pod kierownictwo nowo zatrudnionego przez Uniwersytet profesora systematyki i geografii roślin Bolesława Hryniewieckiego. Swoim Zakładem kierował Wóycicki do 1939 roku.

W wykładach prowadzonych przez tajny Uniwersytet, organizowany w czasie okupacji, nie brał już udziału ze względu na stale pogarszający się stan zdrowia, ale zawsze służył radą i pomocą pracującym tam kolegom. Zmarł nagle 23 lipca 1941 roku i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim.

Zygmunt Wóycicki był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego od 1908 roku, z początku jako jedyny tam botanik. W roku 1915, po ustąpieniu Rosjan, utworzył w ramach powstających wówczas w tym Towarzystwie placówek naukowych Gabinet Botaniczny. Przejął i włączył do nowego gabinetu cenną bibliotekę i bogaty zielnik Franciszka Błońskiego (zakupione od jego spadkobierców już wcześniej przez Towarzystwo), planując utworzenie tu centralnego polskiego zielnika. Gabinet Botaniczny nie istniał jednak długo (tylko do 1920 roku), gdyż Wóycicki zaangażował się całkowicie w tworzenie Zakładu Botanicznego na nowym Uniwersytecie Warszawskim i zrezygnował z rozwijania gabinetu w TNW, dublującego w pewnym zakresie jednostkę uniwersytecką.

Był członkiem korespondentem (1920) i członkiem czynnym (1928) Polskiej Akademii Umiejętności oraz, od 1936 roku, członkiem czynnym Towarzystwa Naukowego we Lwowie, a także członkiem Czeskiego Towarzystwa Botanicznego.

Najwięcej jednak zawdzięcza mu Polskie Towarzystwo Botaniczne. Powstało ono w 1922 roku, jednak już wcześniej Wóycicki podjął działania zmierzające do zintegrowania środowiska botaników Warszawy. Od 1919 roku organizował w swoim Zakładzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego comiesięczne zebrania referatowe, na których pojawiali się pracownicy i studenci warszawskich uczelni (UW, SGGW) oraz często goście z ośrodków pozawarszawskich. Na pierwszym, organizacyjnym zjeździe Polskiego Towarzystwa Botanicznego, który odbył się 9 kwietnia 1922 roku, Wóycicki wybrany został zastępcą prezesa Towarzystwa i pełnił tę funkcję do 1926 roku. Prezesem Towarzystwa był w latach 1926–1936, a w latach 1922–1925 pełnił funkcję przewodniczącego Oddziału Warszawskiego Towarzystwa. Niezależnie od tych obowiązków zawsze brał czynny udział w różnych inicjatywach i działaniach podejmowanych przez Towarzystwo.

Być może najważniejszą z takich akcji była inicjatywa Wóycickiego wysunięta na zebraniu Oddziału Warszawskiego PTB w styczniu 1930 roku, dotycząca opracowania polskiego nazewnictwa botanicznego. Zaplanowano siłami botaników warszawskich opracować nazewnictwo wszystkich działów botaniki, przy czym Wóycicki podjął się opracowania haseł z anatomii i cytologii. Sprawa ta była omawiana na wielu kolejnych zebraniach oddziału i na ogólnych zjazdach członków PTB, lecz w końcu jedynie Wóycicki wywiązał się z tego zadania, publikując w latach 1934 i 1938 opracowanie polskiego słownictwa w zakresie cytologii, histologii i embriologii roślin, wykonane zresztą po długotrwałej dyskusji z botanikami ze wszystkich ośrodków akademickich.

Wóycicki był członkiem komitetu redakcyjnego czasopisma Towarzystwa „Acta Societatis Botanicorum Poloniae” od tomu pierwszego, wydanego w 1923 roku, do szesnastego, ostatniego przed wybuchem wojny. W jego zakładzie przy Krakowskim Przedmieściu przez prawie cały okres międzywojenny mieściła się biblioteka Towarzystwa. W roku 1937 został członkiem honorowym PTB.

Najbardziej znaną szerszemu ogółowi pozycją dorobku Wóycickiego, cenioną zarówno przez geobotaników jak i bibliofilów, są jego Obrazy roślinności Królestwa Polskiego, później Obrazy roślinności Królestwa Polskiego i krajów ościennych, wreszcie Krajobrazy roślinne Polski. Wyszło drukiem w latach 1912–1939 dwadzieścia zeszytów tego wydawnictwa, nakład dwudziestego pierwszego spłonął w czasie wojny. Dziewięć pierwszych zeszytów było autorstwa Wóycickiego, następne, innych autorów, były przez niego redagowane. Każdy zeszyt zawierał 10 wysokiej jakości zdjęć roślin lub krajobrazów roślinnych z określonego tytułem zeszytu terenu: są więc zeszyty poświęcone roślinności Tatr, Czarnohory, okolic Kazimierza nad Wisłą, Miodoborów itd. Tablicom towarzyszy obszerna ogólna charakterystyka opisywanego terenu oraz szczegółowe komentarze do każdej fotografii w wersji polskiej i niemieckiej. Wydawnictwo to, stojące na najwyższym edytorskim i naukowym poziomie, ma jeszcze dziś tę dodatkową wartość, że opisuje przyrodę, która już w tym kształcie nie istnieje.

Głównym jednak tematem licznych (około 80) publikacji naukowych Wóycickiego były szeroko pojęte anatomia i cytologia roślin, a przede wszystkim – rozwój i proces zapładniania. Jego pierwsza publikacja naukowa Oplodotvorenie u chwojnych (Zapłodnienie u iglastych, 1899), a dotycząca przebiegu zapłodnienia u modrzewia, była wykonana pod kierunkiem jego profesora na Uniwersytecie Warszawskim, Władimira Bielajewa, pracującego właśnie nad procesami rozmnażania u tych roślin. Wóycicki opisał tu nieznane dotąd szczegóły badanego procesu. Nieco później zajął się procesem zapłodnienia u glonu Chara foetida (1900), cyklem życiowym, w tym rozmnażaniem, słabo dotąd poznanego grzyba Basidiobolus ranarum, znajdowanego w odchodach żab (1904, 1927), ale najwięcej uwagi poświęcił cytologicznym aspektom rozmnażania roślin kwiatowych. Opisywał szczegóły procesu rozwoju pylników, tworzenia się pyłku i jego kiełkowania, tworzenia się woreczka zalążkowego, budowę słupkowia. Obiektem jego badań były Tropaeolum majus (1907), Yucca recurva (1911, 1914), gatunki z rodzaju Malva (1911, 1912, 1917, 1922), Xanthium strumarium (1914), mieszańce z rodzaju Nicotiana (1921, 1933), Haemanthus Katharinae (1926, 1927, 1929), gatunki z rodzaju Gentiana (1932, 1933, 1935), następnie Sweertia perennis (1937) i Robinia pseudacacia (1938, 1939). Powrócił także do badania rozwoju rodni u modrzewia (1923).

Zaobserwowane w mejozie modrzewia zaburzenia tego procesu spowodowane wpływem eteru i chloroformu (1906) skierowały Wóycickiego do badania wpływu tych i innych czynników (np. gazu świetlnego używanego wówczas w pracowniach uniwersyteckich) na rozwój różnych roślin, między innymi glonów Spirogyra i Mougeotia (1907) oraz Cladophora (1908), a także na proces rozmnażania modrzewia (1906), obserwował też wpływ „atmosfery pracownianej” na budowę pędów kartofla (1909). Zależność między mitochondriami a proplastydami badał u roślin z rodziny malwowatych (1912), proces kiełkowania nasion u Haemanthus (1931). Anatomii roślin kwiatowych dotyczyła m.in. jego rozprawa doktorska wykonana pod kierunkiem Goebla w Monachium, w której opisał budowę miejsc odpowiedzialnych za rozchylanie osi w kwiatostanach traw (1909, 1910).

Florystyka krajowa zawdzięcza Wóycickiemu piękne, wspomniane już wyżej Obrazy roślinności Królestwa Polskiego. Był on także autorem oryginalnych przyczynków do flory naczyniowej Wzgórz Kazimierskich, Pińczowa i Buska oraz Wyżyny Lubelskiej.

W powyższym przeglądzie ważniejszych prac naukowych Wóycickiego uderza jego wszechstronność, częsta u najwybitniejszych botaników tego okresu. Jednak najważniejszy trzon jego publikacji dotyczy zagadnień anatomicznych i cytologicznych; w tym też kierunku kształcił swoich licznych uczniów, z których wielu objęło później katedry szkół wyższych. Studentów i uczniów Wóycickiego pociągały jego piękne, starannie przygotowane wykłady oraz stałe zainteresowanie profesora postępami studentów i asystentów. Zakład Botaniki Ogólnej posiadał, dzięki stałym zabiegom Wóycickiego, wartościową, starannie kompletowaną bibliotekę, różnego typu preparaty i modele, a do sporządzania tablic poglądowych profesor zatrudnił na specjalnym etacie rysowniczkę, Anielę Mieszczańską. Zresztą sam profesor obdarzony talentem rysunkowym robił często na tablicy odręczne szkice.

Zygmunt Wóycicki nie stronił od popularyzowania wiedzy, zwłaszcza w początkowym okresie pracy naukowej, szczególnie w latach 1897–1911. Liczne są jego artykuły, notatki i sprawozdania z najnowszych osiągnięć wiedzy botanicznej w warszawskim tygodniku „Wszechświat”, pojedyncze zamieszczał w wychodzących tu także popularnych czasopismach „Pszczelarz i Ogrodnik” i „Przyroda”. Do tej kategorii jego twórczości należy zaliczyć również opracowania anatomii i cytologii roślin w niezwykle wówczas pożytecznym Poradniku dla samouków. W wydawnictwie tym, zainicjowanym przez Stanisława Michalskiego, zasłużonego organizatora nauki i w swoim czasie dyrektora Funduszu Kultury Narodowej, ukazały się w latach 1926–1929 trzy tomy poświęcone różnym działom botaniki. Wyszły głównie dzięki staraniom uniwersyteckiego kolegi Wóycickiego, profesora systematyki i geografii roślin UW, Bolesława Hryniewieckiego. Zygmunt Wóycicki umieścił w pierwszym tomie Poradnika (1926) dwa obszerne, liczące w sumie 151 stron rozdziały Anatomja i Cytologja oraz w tomie III (1929) Uzupełnienia o objętości prawie 170 stron. Było to doskonałe wprowadzenie w te działy nauki o roślinie, cenne zwłaszcza dla osób zainteresowanych botaniką, a nie mających możliwości studiowania w ośrodku akademickim.

Wykształcił wielu uczniów, zajmujących później ważne stanowiska w polskiej nauce. Byli to m.in. Tadeusz Gorczyński (później profesor botaniki w SGGW), Stefan Krupko (profesor Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu), Jadwiga Lekczyńska (profesor hodowli roślin i nasiennictwa SGGW i dyrektor Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin), Szczepan Pieniążek (profesor sadownictwa SGGW i dyrektor Instytutu Sadownictwa), ks. Józef Szuleta (profesor anatomii i cytologii roślin Uniwersytetu Warszawskiego), Henryk Teleżyński (profesor anatomii i cytologii roślin Uniwersytetu Wrocławskiego i Warszawskiego) oraz Anna Wałek-Czernecka (profesor anatomii i cytologii roślin Uniwersytetu Łódzkiego). Jego asystentami byli: Seweryn Dziubałtowski (później profesor botaniki w SGGW), Ksawery Skupieński (później profesor botaniki na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie i Uniwersytecie Łódzkim), a przede wszystkim zmarły przedwcześnie w 1938 roku uczeń Władysław Andrzej Becker, w którym Wóycicki pokładał wielkie nadzieje.

Wysoki poziom pracy naukowej profesora Zygmunta Wóycickiego oraz jego wybitne uzdolnienia dydaktyczne i organizacyjne przyczyniły się do powstania i rozwoju w Warszawie naukowej szkoły anatomów i cytologów roślin, aktywnej w kolejnych pokoleniach do dnia dzisiejszego.