Psycholog ukraińsko-polski

„Był małym, niepokaźnym człowieczkiem, którego uczniowie ze względu na jego mały wzrost przezywali «Stefanem Łokietkiem». Ale jako psycholog, nauczyciel logiki i wstępu do filozofii, był niecodziennym zjawiskiem w szkolnictwie lwowskim”1; „Miał miękki głos, nigdy go nie podnosił. Często mówił «Proszę Państwa», «Ojo-joj, przecież Pan niczego nie umie!»; miał zwyczaj kłaść rękę na ramieniu, kiedy rozmawiał z kimś z uczniów”2; „Drobny z postaci, skromny z zachowania nie wysuwał się nigdy na czoło, raczej trzymał się z rezerwą na uboczu, niechętnie zabierał głos w dyskusjach, chociaż miał wiele do powiedzenia. W gronie, z którym był lepiej zgrany, w gronie swych współpracowników, czuł się dobrze, potrafił przejmować inicjatywę, chętnie uznawał pracę innych, bezinteresownie pomagał im w pracy”3 – taka we wspomnieniach uczniów pozostaje osobowość profesora Uniwersytetu Warszawskiego, wybitnego ukraińsko-polskiego psychologa XX wieku, Stefana Baleya.

Baley urodził się w 1985 roku we wsi Borki Wielkie w powiecie tarnopolskim na terenie ówczesnych Austro-Węgier. Był dzieckiem z mieszanej rodziny: ojciec Wołodymyr Baley był Ukraińcem, matka zaś – Irena Szwejkowska – Polką (rodziny ukraińsko-polskie były w tych czasach częstym zjawiskiem wśród ludności Galicji Wschodniej). Zgodnie z ówczesną tradycją został ochrzczony w obrządku greko-katolickim.

Naukę gimnazjalną ukończył w Tarnopolu, po czym do 1907 roku studiował filozofię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego, głównie pod kierunkiem założyciela i mistrza filozoficznej szkoły lwowsko-warszawskiej Kazimierza Twardowskiego. Na tej uczelni w 1911 roku Baley obronił rozprawę doktorską O potrzebie rekonstrukcji pojęcia psychologicznej podstawy uczuć. Następnie w ramach stypendium naukowego austriackiego ministerstwa oświaty spędził dwa lata na stażu na Uniwersytecie Berlińskim (u Carla Stumpfa i Karla Ludolfa Schäfera) i Sorbonie (u Georgesa Dumasa). Po powrocie do Lwowa uzyskał drugi doktorat – tym razem z medycyny.

W lwowskim okresie swojej naukowo-pedagogicznej działalności Baley pracował przede wszystkim dla rozwoju nauki ukraińskiej: w latach 1908–1928 pracował jako nauczyciel w gimnazjach z ukraińskim (ruskim) językiem nauczania w Przemyślu, Tarnopolu i Lwowie, a w latach 1920–1925 prowadził na Tajnym Uniwersytecie Ukraińskim we Lwowie wykłady z logiki, psychologii i wstępu do filozofii. Wykształcił cały szereg uczniów – wybitnych ukraińskich działaczy nauki i kultury XX wieku (psycholog Jarosław Curkowski, filolog Stepan Szach, kompozytor Mykoła Kolessa i wielu innych). Jednocześnie Baley był ściśle związany z polskim środowiskiem naukowym Lwowa: brał między innymi żywy udział w naukowych pracach organizacyjnego przyczółku szkoły Twardowskiego – Polskiego Towarzystwa Filozoficznego we Lwowie. W 1925 roku z jego inicjatywy została utworzona sekcja psychologiczna Towarzystwa, nad którą Baley objął kierownictwo.

Zdecydowana większość publikacji naukowych Baleya w tym okresie ukazała się w języku ukraińskim (kilkadziesąt artykułów w czasopismach „Literaturno-Naukowyj Wisnik”, „Szlachy”, „Wisnik Naukowoho Towaristwa im. T. Szewczenka” i innych). Był autorem pierwszych ukraińskojęzycznych podręczników z psychologii (1922) i logiki (1923), używanych we wszystkich ukraińskich gimnazjach Małopolski Wschodniej aż do wybuchu II wojny światowej. Drugą pod względem liczebności (jeśli idzie o język) grupą publikacji Baleya były wtedy prace niemieckojęzyczne. W 1916 roku we Lwowie po niemiecku ukazała się drukiem jego książka Über Urteilsgefühle, a berlińskie staże u Stumpfa zaowocowały serią kilkunastu publikacji na temat psychologii muzyki w wiodących niemieckich czasopismach fachowych („Zeitschrift für Psychologie”, „Zeitschrift für Sinnesphysiologie”, „Beiträge zur Akustik und Musikwissenschaft”). Stosunkowo niewiele w tym czasie Baley publikował po polsku. Były to przeważnie krótkie sprawozdania z zachodnioeuropejskiej literatury psychologicznej w czasopismach „Ruch Filozoficzny” i „Przegląd Filozoficzny”.

Już w lwowskim okresie działalności Baley jako naukowiec wyraźnie zaczął specjalizować się w psychologii. Można wyróżnić dwa główne kierunki jego ówczesnych dociekań psychologicznych.

Po pierwsze, były to badania w duchu brentanowskiej psychologii deskryptywnej, skupiające się głównie na teoretycznej analizie uczuć jako jednej z podstawowych klas zjawisk psychicznych. Najważniejszą pod tym względem była praca doktorska Baleya O potrzebie rekonstrukcji..., która ukazała się drukiem w języku ukraińskim w 1911 roku i – w nieco zmienionym kształcie – w języku niemieckim w 1916 roku. Przedmiotem analizy Baleya stało się w tej rozprawie pojęcie „psychologicznej podstawy uczuć”, które na początku XX wieku pełniło funkcję fundamentu etyczno-psychologicznych i estetycznych teorii Aloisa Höflera, Aleksiusa Meinonga, Roberta Saxingera, Stephana Witaska oraz innych przedstawicieli brentanowskiej tradycji filozoficznej. W wyniku przeprowadzonej przez Baleya wnikliwej i szczegółowej analizy tego pojęcia udało mu się wykazać, że cechuje się ono logiczną niewyraźnością i bywa używane chwiejnie; należy zatem przeprowadzić jego zasadniczą modyfikację. Trzeba podkreślić, że niemieckojęzyczna wersja tej pracy Baleya wywołała pewną reakcję w środowisku brentanistów. Meinong w swojej pracy Grundlegung der allgemeinen Werttheorie (1923) ustosunkował się do krytyki Baleya, nieco zmieniając pod jej wpływem swoje poglądy na istotę psychologicznej podstawy uczuć.

Za drugi kierunek psychologicznych badań Baleya w okresie lwowskim należy uznać psychoanalizę, którą Baley jako lekarz stosował w praktyce podczas pracy na Oddziale Chorób Nerwowych i Psychicznych w Szpitalu Powszechnym we Lwowie (1923–1927), oraz przyjmując pacjentów u siebie w domu, w kamienicy przy ulicy Kochanowskiego. Zainteresowania psychoanalityczne Baleya miały również swój wyraz w jego pracach teoretycznych poświęconych zastosowaniu psychoanalizy do interpretacji twórczości literackiej Tarasa Szewczenki i Juliusza Słowackiego. Teoretycznym badaniom twórczości Szewczenki są poświęcone takie prace Baleya, jak Z psycholohiji tworczosti Szewczenka (1916) i Trijca w tworczosti Szewczenka (1925), Słowackiego zaś – prace Psychologiczne uwagi o genezie poematu Słowackiego „W Szwajcarii” (1921) i Psychoanaliza jednej pomyłki Słowackiego (1925). Zadanie wykrycia związku między nieświadomymi kompleksami a wytworami twórczości u tych poetów Baley potraktował oryginalnie: zamiast posługiwać się gotowymi koncepcjami Sigmunda Freuda i jego zwolenników, wprowadził nową ideę „motywu endymiońskiego”. Wszystkie fantazje o charakterze motywu endymiońskiego cechują się obecnością wspólnego scenariusza, według którego kochanek nic nie robi dla zdobycia swojej ukochanej, a tylko biernie się jej poddaje wówczas, gdy ona sama do niego przychodzi i rzuca mu się w ramiona. Analizując wyselekcjonowane fragmenty utworów Szewczenki i Słowackiego, Baleyowi udało się rozpoznać w nich objawy typowych motywów endymiońskich.

W 1925 roku Twardowski wystąpił z inicjatywą habilitacji swojego ucznia na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Jednakże na przeszkodzie do osiągnięcia tego celu stała działalność Baleya związana z nauczaniem w Tajnym Uniwersytecie Ukraińskim. Ponieważ wyżej wspomniana instytucja ze względów oczywistych miała wówczas charakter nielegalny, lwowska kadra profesorska obawiała się, że poparcie ukraińskiego filozofa w zdobyciu stanowiska na Uniwersytecie Jana Kazimierza będzie automatycznie potraktowane przez polskie społeczeństwo jako poparcie różnego rodzaju trendów antypaństwowych. Choć trudno to sobie pewnie nam teraz wyobrazić, to jedną z obaw wyrażanych przez niektórych profesorów było to, że „przyjmując na ćwiczenia psychologiczne, mógłby Baley przyjmować samych Rusinów – zresztą w czasie ćwiczeń rozmowa między nim a pracującymi studentami mogłaby się także potoczyć po rusku, chociażby nawet nie z jego inicjatywy”4. Twardowski konsultował się w sprawie habilitacji Baleya z wieloma profesorami Uniwersytetu Lwowskiego. W swoich pamiętnikach pod datą 14 lipca 1926 pisał: „W południe był u mnie Dr Baley, któremu przedstawiłem wynik moich wywiadów w sprawie jego zamierzonych starań o habilitację we Lwowie. Powiedziałem mu, że nie mogłem z tych wywiadów nabrać przekonania, że jego starania gładko przejdą, choć nie uważam tego za wykluczone. Zawiadomiłem go zaraz, że w związku z utworzeniem w Warszawie Katedry psychologii pedagogicznej poleciłem go tam w piśmie do Rady Wydziałowej, która się do mnie o kandydatów zwróciła, i że Witwicki ma zamiar wystąpić tam z odpowiednim wnioskiem. Tak samo, powiedziałem Baleyowi, zamierzam jego kandydaturę wysunąć dla Wilna, który również do mnie się zwrócił w sprawie obsadzenia tamtejszej katedry psychologii. Dr Baley był widocznie z tego rad”5.

Na Uniwersytecie Warszawskim ukraińsko-polskie napięcia polityczne nie były tak odczuwalne jak we Lwowie. Wśród profesorów tej uczelni działał już wówczas cały szereg wybitnych uczniów Twardowskiego – Jan Łukasiewicz, Stanisław Leśniewski, Tadeusz Kotarbiński, Władysław Witwicki. Ostatni wziął na siebie funkcję lobbysty kandydatury Baleya na objęcie Katedry Psychologii Wychowawczej UW. Pisał do rektoratu Uniwersytetu: „Jako uczony [Baley] pracował nad podniesieniem kultury wśród Ukraińców i pomnażał dorobek naukowy Polski [...] Pozyskanie tej jednostki dla pracy naukowej w Uniwersytecie Warszawskim trzeba uznać za wielki i realny pożytek dla naszej kultury”6. W końcu, dzięki długim staraniom Twardowskiego i Witwickiego, 1 stycznia 1928 roku Baley został oficjalnie powołany w charakterze profesora kontraktowego (od 16 października 1928 roku – w charakterze profesora nadzwyczajnego, od 17 października 1934 roku – profesora zwyczajnego) na kierownika Katedry Psychologii Wychowawczej Uniwersytetu Warszawskiego. W swoim liście do Twardowskiego niedługo po nominacji Baley napisał: „Obecnie mogę sobie przecież powiedzieć, że to, o czym marzyłem, stało się [...] I to jeszcze sobie powiadam wiele razy, że urzeczywistnienie mojego marzenia mam do zawdzięczenia jedynie życzliwości i opiece Pana Profesora”7. Serdeczne stosunki Twardowskiego i Baleya widać w pamiętnikach Twardowskiego, który pod datą 20 lutego 1928 pisał: „Po odczycie wystosowałem do niego [Baleya] przemówienie pożegnalne, dziękując mu za pracę w Towarzystwie. Baley podziękował za moje słowa i żegnając się skierował do mnie bardzo serdeczne i wprost rozrzewniające mnie słowa wdzięczności. Okazał się w tym przemówieniu z bardzo szlachetnej strony i niejednego z obecnych, jak mi oni potem mówili, głęboko wzruszył”8. Ciekawe, że wśród ukraińskiej społeczności Lwowa krążyły pogłoski, iż Baley wyjechał do Warszawy z powodów miłosnych: że rzekomo zakochał się i poślubił pewną profesorkę Uniwersytetu Warszawskiego. W rzeczywistości Baley do końca swojego życia pozostał kawalerem.

Kierowany przez Baleya Zakład Psychologii Wychowawczej na Uniwersytecie Warszawskim mieścił się w nieistniejącym już dziś budynku przy placu Trzech Krzyży 8 (budynek został zniszczony w czasie II wojny światowej), w podwórzu na I piętrze. Oto jak opisują je dwie pracownice zakładu w dziesięciolecie jego istnienia: „Warunki lokalowe są dość opłakane. Zakład mieści się w czterech pokojach (gabinet profesora, pokój asystencki, dwa pokoje przeznaczone na odrabianie ćwiczeń i zebrania naukowe – mieszczące zarazem szafy biblioteczne, archiwa prac i badań, skład testów Koła Psychologów Szkolnych itd.), z których dwa są bardzo małe, trzeci zaś nie posiada w ogóle jednej ściany i jest oddzielony od dość gwarnego korytarza tylko kotarą. Ponadto Zakład korzysta z wspólnej z Seminarium Pedagogicznym salki wykładowej (około 60 miejsc siedzących, przy frekwencji na wykładach Profesora sięgającej 100) oraz czytelni”9. Księgozbiór Zakładu w roku 1935 wynosił 573 tomy, rozrastając się w ciągu następnych dwóch lat do 1100 tomów. Zakład otwarty był dla pracowników i studentów codziennie, z wyjątkiem świąt, w godzinach od 8 rano do 20 lub 22 wieczorem.

Mimo tych nie najlepszych warunków lokalowych, prawdopodobnie zresztą nie różniących się od warunków innych zakładów w tym czasie, Baley rozwinął na Uniwersytecie Warszawskim od razu żywą działalność dydaktyczną, wydawniczą i organizatorską. Skupił się przede wszystkim na stworzeniu i organizacji pracy zespołów badawczych Zakładu Psychologii Wychowawczej. Przy Zakładzie stworzył między innymi ośrodki psychologów szkolnych, psychologów przedszkolnych, higieny psychicznej, pracowni pedologicznych, pracowni psychotechnicznych itd. Wychował szereg znakomitych uczniów. Przed wojną byli wśród nich m.in. Joanna Kunicka, Ewa Rybicka, Ludwik Goryński, Eugeniusz Geblewicz, Maria Żebrowska, a po wojnie Zofia Babska i Halina Spionek, pionierka badań w zakresie psychologii klinicznej dziecka na Uniwersytecie Warszawskim, która po śmierci Baleya objęła kierownictwo Zakładu.

W ciągu pierwszych 10 lat istnienia Zakładu Psychologii Wychowawczej przewinęło się przez zajęcia dydaktyczne kilkaset osób, z czego kilkadziesiąt napisało pracę magisterską z psychologii wychowawczej, a pięć osób obroniło w tym okresie prace doktorskie. Zakład Psychologii Wychowawczej obsługiwał dydaktycznie trzy grupy studentów: specjalizujących się w psychologii wychowawczej (lub dopełniających ogólne studia psychologiczne studiami z psychologii wychowawczej), specjalizujących się w pedagogice, a także uczestników rocznego seminarium pedagogicznego dla kandydatów na nauczycieli szkół średnich. Podobnie jak wykłady profesora Witwickiego, kierownika równoległego Zakładu Psychologii Ogólnej, również wykłady profesora Baleya w różnych latach obejmowały różną problematykę, poczynając od psychologii wychowawczej, przez diagnostykę inteligencji, psychometrię, poradnictwo, a na twórczości Stefana Żeromskiego i jej aspektach psychologicznych kończąc. Zdaje się to sugerować, że nie istniał wówczas stały kanon programu kształcenia i że główną rolę odgrywała osobowość wykładowcy (w programie studiów figurują „wykłady profesora Baleya”, a nie – na przykład – „wykłady z psychologii wychowawczej”). Z ciekawostek wspomnijmy, że w roku akademickim 1949/1950 Baley próbował swych sił w dwugodzinnym wykładzie „Problematyka psychologii marksistowskiej”. Nie wiadomo, jak czuł się w tym temacie profesor Baley, w każdym razie w następnym roku wykład ten już w planie nie figurował.

Przez cały warszawski okres swojego życia był Baley niezmiennym redaktorem kwartalnika „Polskie Archiwum Psychologii” (od 1938 roku – „Psychologia Wychowawcza”).

Na okres warszawski przypadł rozkwit twórczości naukowej Baleya. W odróżnieniu od okresu lwowskiego prawie wszystkie jego publikacje w tym czasie ukazały się w języku polskim, i tylko niewielka ich liczba – w języku niemieckim, francuskim, angielskim i ukraińskim.

Za najważniejsze z tych prac należy uznać przede wszystkim szereg dzieł o charakterze podręcznikowym: Psychologia wieku dojrzewania (1930), Zarys psychologii w związku z rozwojem psychiki dziecka (1935) i Psychologia wychowawcza w zarysie (1938). W pierwszym z nich autor zajął się dokładnym określeniem pojęcia dojrzewania, przeprowadzeniem podziału procesu dojrzewania na mniejsze okresy i wykazaniem charakterystycznych dla każdego z nich objawów życia psychicznego; w drugim – podał szczegółową analizę czynności psychicznych (wrażeń zmysłowych, przypomnień, rozumowań, uczuć, aktów wolitywnych itd.) pod względem ich rozwoju u dziecka; w trzecim – wyodrębnił psychologię wychowawczą (lub pedagogiczną) jako gałąź psychologii stosowanej, określając jej przedmiot, zadania i metody; przedstawił zagadnienie swoistości procesów psychicznych uwikłanych w procesie wychowania, szczególną uwagę przy tym poświęcając analizie pojęcia uczenia się. W intencji Baleya ostatnia książka (uznawana przez wielu badaczy za główne dzieło jego życia) miała na celu wytyczenie nowych dróg dla przyszłej polskiej psychologii, miała stać się „programem i zapowiedzią tego, co [w polskiej psychologii wychowawczej] stać się powinno”10. Dzięki tej okoliczności Baley słusznie uważany jest za twórcę polskiej psychologii wychowaczej.

W 1959 roku (pośmiertnie) ukazało się drukiem dzieło Baleya pod tytułem Wprowadzenie do psychologii społecznej – pierwszy polski podręcznik psychologii społecznej. Podręcznik został przygotowany do druku przez Marię Żebrowską i opatrzony nowszą w stosunku do oryginalnego tekstu bibliografią. Jego spis treści i poruszane tematy brzmią bardzo współcześnie. W podręczniku tym autor opowiada się po stronie psychologii społecznej jako osobnej gałęzi psychologii, wyjaśnia jej podstawowe pojęcia i terminy, oraz daje wyraz przekonaniu, że analiza życia psychicznego nie jest możliwa w oderwaniu od kontekstu społecznego: „Psychika ludzka poza więzią społeczną jest tylko sztuczną, martwą abstrakcją”11.

Wszystkie wymienione wyżej podręczniki Baley oparł na ogromnej ilości badań prowadzonych przez współczesnych sobie psychologów zachodnich, oraz w dużej mierze na badaniach prowadzonego przez siebie Zakładu Psychologii Wychowawczej UW. Książki te miały po kilka wydań, korzystało z nich kilka pokoleń polskich psychologów, a przede wszystkim nauczycieli szkół podstawowych i średnich.

Jeżeli chodzi o publikacje Baleya, przedstawiające jego oryginalne idee, to na pierwsze miejsce wybija się monografia Osobowość twórcza Żeromskiego (Studium z zakresu psychologii twórczości) (1936). Praca ta powstała w wyniku prowadzonych przez Baleya na Uniwersytecie Warszawskim w roku akademickim 1929/1930 wykładów pod tytułem Twórczość S. Żeromskiego jako problem psychologiczny, można ją jednak uważać za kontynuację prowadzonych jeszczcze we Lwowie badań poświęconych psychoanalizie twórczości literackiej. W odróżnieniu od twórczości Szewczenki i Słowackiego, do psychologicznej interpretacji pism Żeromskiego Baley podszedł posługując się bardziej rozbudowanym narzędziem badawczym: obok freudowskiej koncepcji kompleksów Edypa i Elektry zastosował on wypracowaną przez Ernsta Kretschmera i Gerharda Pfahlera koncepcję „perseweracyjności” (charakterystyczna dla schizotymicznego typu osobowości właściwość psychiczna, polegająca na ciągłym utrzymywaniu się w świadomości pewnej treści psychicznej) i wypracowaną przez Ericha Jaenscha koncepcję „synestezyjności” (skłonność do łączenia w świadomości jednostki zjawisk psychicznych o odmiennych typach).

W trudnych latach okupacji niemieckiej Baley pełnił swój obowiązek nauczycielski prowadząc zajęcia z psychologii w ramach tajnego nauczania uniwersyteckiego. Podczas powstania warszawskiego zostało zburzone jego mieszkanie w domu profesorskim przy ul. Nowy Zjazd 5, w którym niestety spłonęły także wszystkie jego dokumenty osobiste i materiały naukowe (co obecnie w dużym stopniu utrudnia dokładne zbadanie jego biografii naukowej). Profesor został wywieziony przez okupantów do obozu koncentracyjnego w Pruszkowie, skąd na szczeście udało mu się szybko uciec, żeby po zakończeniu wojny ponownie objąć kierownictwo nad Zakładem Psychologii Wychowawczej UW, tym razem ulokowanym w budynku przy ul. Smulikowskiego 4.

Należy podkreślić, że zasięg działalności pedagogicznej i naukowej Baleya nie ograniczał się tylko do murów Uniwersytetu Warszawskiego. Pełnił on różnorodne funkcje dydaktyczne i kierownicze w takich warszawskich instytucjach jak: Państwowy Instytut Nauczycielski, Instytut Pedagogiczny Związku Nauczycielstwa Polskiego, Ukraiński Instytut Naukowy, Miejska Pracownia Psychotechniczna, Poradnia Pedologiczna Towarzystwa Opieki nad Więźniami, Centrala Badań Psychologicznych Ministerstwa Sprawiedliwości, Komisja do Spraw Poradnictwa Zawodowego i Psychotechniki przy Kuratorium Okręgu Szkolnego Warszawskiego, Państwowa Naczelna Rada Zdrowia, Komitet Naukowego Instytutu Higieny Psychicznej, Wydział Pedagogiczny Wolnej Wszechnicy Polskiej, Zakład Psychologii Doświadczalnej w Centralnym Instytucie Wychowania Fizycznego, Zakład Psychologii Wychowawczej w Akademii Wychowania Fizycznego.

Wyniki swoich badań psychologicznych przedstawił Baley na licznych kongresach i konferencjach międzynarodowych (Utrecht, Kopenhaga, Brno, Moskwa, Paryż, Londyn, Edynburg, Sztokholm itd.). W 1947 roku dzięki finansowemu wsparciu UNESCO odbył podróż naukową do siedmiu miast Stanów Zjednoczonych (Nowego Jorku, Bostonu, New Haven, Detroit, Filadelfii, Ann Arbor i Chicago), sprawozdanie z której przedstawił w pracy Zagadnienie walki z przestępczością młodocianych na tle współczesnych doświadczeń w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej (1948).

Profesor Stefan Baley zmarł w Warszawie 13 września 1952 roku. Jego imię obecnie nosi ulica w Warszawie oraz szkoła w rodzimych Wielkich Borkach na Ukrainie. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 133-VI-15).