Profesor Majer Bałaban uchodzi słusznie za twórcę szkoły historii Żydów w Polsce. Już jego pierwsze prace popularne, drukowane od 1897 roku, pozbawione jeszcze aparatu naukowego, zwróciły nań baczną uwagę nie tylko miłośników historii Żydów, ale i zawodowych historyków. Pod wpływem swych nauczycieli akademickich, Szymona Askenazego i Ludwika Finkla, Bałaban postanowił poświęcić swe życie pracy naukowej. W chwili gdy podejmował tę decyzję, stan badań nad historią Żydów polskich był niezadowalający. [...]

Ponieważ historię tę należało tworzyć od podstaw, Bałaban postawił przed sobą dwa zadania: opracowania bibliografii oraz napisania monografii największych gmin żydowskich w Polsce. Dzięki przewertowaniu licznych archiwów krajowych i zagranicznych oraz krytycznemu wyzyskaniu znalezionych dokumentów i całej dotychczasowej spuścizny historyków, w ciągu dalszych 36 lat pracowitego życia Bałaban opublikował w czasopismach krajowych i zagranicznych ponad sto większych rozpraw i artykułów i kilkaset prac popularnonaukowych. Rozpiętość chronologiczna tych prac była ogromna: od epoki starożytnej aż do czasów mu współczesnych.

Okresem chronologicznym, który szczególnie umiłował, były jednak ostatnie trzy wieki istnienia dawnej Rzeczypospolitej. Historii Żydów tego okresu poświęcił dużą część swego wysiłku naukowo-twórczego. Dorobek ten podzieliłem na kilka grup, które postaram się pokrótce omówić. Zacznę od prac bibliograficznych i historiograficznych.

Jak już wspomniałem, swą działalność naukową rozpoczął Bałaban od sporządzenia pod kierunkiem prof. Finkla wykazu literatury historycznej z lat 1899–1903 do dziejów Żydów polskich. Pracę tę kontynuował do wybuchu II wojny światowej, zamieszczając bibliografię historii Żydów w „Kwartalniku Historycznym” i „Przeglądzie Historycznym”, a ponadto na prośbę Dubnowa również w „Jewriejskoj Starinie”. W „Dzienniku Nowym” oraz w „Miesięczniku Żydowskim” publikował ponadto krytyczny przegląd literatury dotyczącej ważniejszych zagadnień z życia Żydów w dawnej Polsce i w czasach późniejszych. Ukoronowaniem tych prac było wydanie w 1939 roku pierwszej części Bibliografii historii Żydów w Polsce za lata 1900–1930. Ukazanie się tej publikacji stanowiło przełom w historiografii mniejszości żydowskiej w Polsce. Dzięki niezwykłej pracowitości prof. Bałabana i włączeniu do tej gigantycznej pracy jego uczniów z Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Nauk Judaistycznych w Warszawie naukowcy i miłośnicy historii otrzymali klucz do wielu tysięcy artykułów i rozpraw naukowych rozproszonych w czasopismach całego świata, a dotyczących dziejów Żydów polskich. Wydawnictwo z 1939 roku było jednak tylko połową zamierzonej publikacji. Druga część, zebrana przez Bałabana i jego uczniów i usystematyzowana przez Profesora, miała się ukazać w najbliższym czasie po wydaniu pierwszego tomu. Niestety, wybuch II wojny światowej przekreślił te zamierzenia. [...]

Z pracami bibliograficznymi i historiograficznymi łączy się także wydawnictwo źródeł do historii Żydów w okresie staropolskim. Materiały źródłowe gromadził Bałaban począwszy od 1902 roku do końca życia. Aczkolwiek korzystał sporo ze źródeł zagranicznych, główny trzon swych wiadomości czerpał ze zbiorów krajowych. Pod względem szerokiego zasięgu znajomości źródeł i drobiazgowego ich wykorzystania niewielu historyków zajmujących się dziejami Żydów w okresie staropolskim mogło się z nim porównać. Niestety, tylko nieznaczna część źródeł odnalezionych przez Bałabana ukazała się drukiem. Największą jego zasługą w tym zakresie jest opublikowanie w języku polskim w 1911 roku w czasopiśmie „Ruś”, a następnie w postaci osobnej broszury w 1912 roku, Kroniki uciekiniera z Polski Natana Hannowera z Zasławia. Przekład z hebrajskiego tej kroniki poprzedził Bałaban wstępem, w którym na tle epoki doskonale zanalizował kronikę Hannowera i inne kroniki, opisy i elegie hebrajskie z czasów powstania kozacko-chłopskiego pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Ponadto opublikował wykaz Żydów i Karaitów ziemi halickiej z 1765 roku oraz źródła do dziejów gmin żydowskich we Lwowie i innych miastach. Obfite wyjątki ze źródeł historycznych zamieścił Bałaban także w opracowanym przez siebie trzytomowym podręczniku historii i literatury żydowskiej.

Drugim wiodącym działem twórczości naukowej Bałabana były monografie ważniejszych skupisk żydowskich w Polsce. Jak stwierdził to sam podczas uroczystości jubileuszowych w 1937 roku, historia gmin żydowskich była obok bibliografii najważniejszą wytyczną pracy naukowej całego jego życia. Zamiast wzorem swych wielu poprzedników od razu silić się na napisanie syntetycznej historii Żydów polskich, wziął się do opracowania dziejów współrodaków w rodzinnym Lwowie, chociaż zdawał sobie sprawę z konieczności przebrnięcia przez obfity materiał źródłowy. Głównych materiałów do studium o Żydach lwowskich z przełomu XVI i XVII wieku dostarczyły mu akta grodzkie lwowskie. Z nich czerpał teksty, na których oparł swą pracę doktorską. Dysertację tę ukończył w 1904 roku, uzyskując za nią w tym samym roku stopień doktora filozofii. W dwa lata później książka o Żydach lwowskich ukazała się drukiem. [...] Pojawienie się książki o Żydach lwowskich stało się rewelacją w świecie naukowym. Uniwersytet lwowski przyznał jej autorowi pierwszą nagrodę konkursową im. Wawelbergów. Krytyka ówczesna przyjęła dzieło Bałabana z wielkim uznaniem. Bardzo wysoko ocenił je wybitny znawca historii Żydów, profesor Schorr. [...]

W sześć lat po ogłoszeniu drukiem Żydów lwowskich Bałaban opublikował tom I Dziejów Żydów w Krakowie i na Kazimierzu. W przeciwieństwie do poprzedniej książki, w której nakreślił dzieje Żydów lwowskich tylko na przełomie kilkudziesięciu lat, w tej pracy postanowił przedstawić historię żydowskiej gminy krakowskiej od pierwszej wzmianki o niej w aktach miejskich w 1304 roku aż do 1868 roku. Przedsięwzięcie to zajęło mu ponad 25 lat. Aby sprostać temu zadaniu, Bałaban uporządkował archiwum gminy krakowskiej. Wykorzystał ponadto akta miejskie i grodzkie oraz wszystkie inne znane mu źródła archiwalne i opracowania dotyczące pośrednio lub bezpośrednio podjętego tematu. W 1931 roku ukazało się drugie wydanie tomu I Historii Żydów w Krakowie i na Kazimierzu, a w 1937 roku tom II obejmujący lata 1655–1868. [...]

Trzecia monografia wielkiej gminy żydowskiej w Polsce – Lublina powstała w czasie I wojny światowej. Ustępuje ona znacznie poprzednim opracowaniom, gdyż Bałaban nie dysponował tak znacznym materiałem źródłowym jak przy opracowaniu książek o Lwowie i Krakowie. Niemniej jednak również i ta monografia jednej z najważniejszych gmin żydowskich, będącej siedzibą żydowskiego Sejmu Czterech Ziem, stanowi poważny wkład do historii Żydów w szlacheckiej Rzeczypospolitej. [...]

Trzecią, nie mniej ważną od poprzednich, dziedziną naukowej twórczości Bałabana są jego prace nad stanowiskiem prawnym i ustrojem wewnętrznym żydostwa polskiego w dawnej Polsce. Zagadnieniom tym poświęcił Profesor wiele miejsca w trzech wyżej wymienionych monografiach ośrodków żydowskich, a ponadto w wielu artykułach publikowanych od 1909 roku w czasopismach krajowych i zagranicznych.

W pracach tych odtworzył precyzyjnie urządzenia ustrojowe i prawne Żydów polskich i ich działalność aż do rozbiorów. Duże zainteresowanie w świecie naukowym wywołały zwłaszcza jego rozprawy o genezie i organizacji kahałów w Polsce, o sejmach, o sądownictwie żydowskim. Ważnym ustaleniem Bałabana było stwierdzenie, że niemały wpływ na ustrój wewnętrzny Żydów wywołały polskie instytucje państwowe i samorządowe oraz prawo magdeburskie. Również ustrój siedemnasto- i osiemnastowiecznych cechów żydowskich, jak wykazał Bałaban, wzorował się na strukturze cechów polskich, które znacznie wcześniej zapożyczyły wzorce dla ustaw cechowych z Zachodu, zwłaszcza z Niemiec. [...]

Czwartym nurtem działalności naukowej Profesora były badania nad dziejami żydowskich sekt religijnych w Polsce. Wyzyskanie dotychczas przez historyków nietkniętych źródeł pozwoliło Bałabanowi na ustalenie genezy ruchów mistyczno-mesjanistycznych w judaizmie w XVII i XVIII wieku i na drobiazgowe prześledzenie losów ich wyznawców. Badania nad dziejami prądów mistyczno-kabalistycznych wśród Żydów z Polski i krajów ościennych rozpoczął Bałaban w latach dwudziestych. W 1927 roku ogłosił on w języku niemieckim oparte na materiale źródłowym studium z dziejów frankizmu. Pracę tę rozwinął później znacznie, wydając w latach 1934–1935 w języku hebrajskim dwa tomy Dziejów frankizmu. Dalsze dwa tomy opracował w końcowych latach swego życia, niestety nie doczekały się one publikacji. Bałaban napisał także odrębne studium o sabataizmie w Polsce oraz syntetyczną rozprawę o mistyce i ruchach mesjanistycznych wśród Żydów w dawnej Rzeczypospolitej. Jeszcze wcześniej zajął się jedną z sekt mozaistycznych – sektą Karaimów, która oderwała się od żydostwa jeszcze we wczesnym średniowieczu.

Działem twórczości naukowej Bałabana, któremu oddawał się z zamiłowaniem i który wzbogacił historiografię Żydów polskich w okresie przed rozbiorami, były prace nad dziejami szeroko pojętej kultury, a więc zarówno materialnej, jak i duchowej. Profesor był pierwszym, który wykazał tak duże zrozumienie dla zabytków dzieł sztuki żydowskiej w Polsce, obdarzony był przy tym rzadką umiejętnością odczytywania przeszłości ze starych murów i nagrobków. Każda ciasna uliczka getta budziła w nim wizje przeszłości. [...]

Już w 1909 roku opublikował pierwszą rozprawę o żydowskich zabytkach historycznych w Polsce oraz opisał materialne relikty przeszłości, jakie na początku naszego stulecia znajdowały się jeszcze w żydowskiej dzielnicy we Lwowie. Wiele cennych informacji o zabytkach kultury żydowskiej w Polsce przedrozbiorowej i ważnych ustaleń w tym zakresie zawarł Bałaban w książce o starożytnościach żydowskich, opublikowanej w 1929 roku, oraz w przewodniku po zabytkach żydowskich w Krakowie wydanym sześć lat później. W odrębnym referacie wygłoszonym w 1933 roku w Warszawie na VII Międzynarodowym Kongresie Historyków prześledził drogi, jakimi przemieszczała się kultura żydowska w głąb szlacheckiej Rzeczypospolitej. [...]

Oceniając wkład Profesora do dziejów Żydów w Rzeczypospolitej, nie można pominąć jego prac z historii wojskowości. Na podstawie dostępnych mu źródeł Bałaban wskazał na udział Żydów w obronie kraju w XVI i XVII wieku, uwypuklił rolę bóżnic obronnych jako punktów oporu w walkach z Tatarami, pierwszy z historyków polskich wykazał uczestnictwo żydowskich inżynierów w operacjach polowych polskiej armii, odtworzył wiele ważnych szczegółów z życia Berka Joselewicza, pułkownika wojsk polskich, dowódcy oddziału żydowskiego podczas powstania Kościuszki i w późniejszym okresie.

W pamięci współczesnych i w oczach jego dzisiejszych czytelników Bałaban rysuje się jako wspaniały odtwórca sylwetek dawnych, zasłużonych na polu kultury, oświaty i w dziedzinie gospodarki, Żydów polskich, tworzących zarazem skarbnicę typów, oraz całych rodzin żydowskich. [...]

Dokonując ogólnej oceny dorobku naukowego Bałabana w zakresie historii Żydów w dawnej Rzeczypospolitej, należy raz jeszcze stwierdzić, że wszystkie swe prace opierał on na szerokiej i umiejętnie wyzyskanej bazie źródłowej. Słusznie uważa się go za pioniera, jeśli chodzi o rozległe i rzetelne poszukiwania archiwalne na większą skalę w zakresie historii Żydów w dawnej Rzeczypospolitej. Wykorzystał on także krytycznie prace swych poprzedników. Potępiał tendencyjność, a sądy aprioryczne o faktach historycznych, niepodbudowane należytą bazą źródłową, odrzucał. Przypomnijmy w tym miejscu jego ostrożność w stosunku do hipotezy wywodzenia genezy Żydów polskich od Chazarów. Sąd Bałabana o wypadkach i ludziach nacechowany był realizmem. Profesor był przeciwnikiem przesady, charakterystycznej np. dla Mateusza Miesesa. Od współczesnych różnił się Bałaban i tym, że podejmował się opracowania zagadnień przez naukę nietkniętych, przez co wypełnił wiele luk w znajomości dziejów Żydów polskich. W twórczości naukowej Bałabana uderza z jednej strony duża rozpiętość chronologiczna tematyki, z drugiej zaś skoncentrowanie się na kilku ulubionych przez niego tematach, a pomijanie lub niedostateczne zwracanie uwagi na inne zagadnienia. [...]

Majera Bałabana cechował daleko posunięty zmysł syntezy. Dał próbkę tego w pracach traktujących o ustroju wewnętrznym Żydów polskich oraz w artykułach zamieszczonych w wydawnictwie Żydzi w Polsce Odrodzonej. Nie było mu jednak dane, by ująć swe poglądy w obszernych opracowaniach syntetycznych, chociaż namawiali go do tego zarówno jego uczniowie, jak i bliżsi i dalsi przyjaciele z grona wybitnych historyków. [...] Niestety, przedwczesna śmierć Bałabana w końcu 1942 roku oraz wymordowanie przez faszystów niemieckich większości jego uczniów uniemożliwiły zakończenie tego dzieła.