Z Uniwersytetem Warszawskim była związana dwukrotnie, pozostawiając po sobie trwały ślad. W 1922 roku uzyskała tu, jako pierwsza kobieta, habilitację na Wydziale Filozoficznym. W 1929 roku była pierwszą kobietą w Polsce nominowaną na profesora nadzwyczajnego, podobnie rzecz się miała z jej nominacją na profesora zwyczajnego w 1934 roku. Studiom etnograficznym nadała nowoczesny kształt, zapewniając studentom profesjonalne wykształcenie. Jej dydaktyczne i naukowe koncepcje nigdy nie zostały do końca zrealizowane; stanowią także i dziś inspirację do dalszych badań i przemyśleń.

Spuścizna po niej jest rozproszona i w Polsce, i w świecie. Przez wiele lat po II wojnie światowej obowiązywał zapis cenzury na nazwisko Jędrzejewicz, co utrudniło zapoznawanie się z jej twórczością.

Ci, którzy ją znali sprzed wojny, wspominają ją jako osobę drobną, delikatną, pełną uroku. Była jednak silną kobietą, walczącą najpierw o własną edukację, o możliwość pracy naukowej i pogodzenie jej z potrójnym macierzyństwem, którego znaczenia nigdy nie negowała, ani nie buntowała się przeciw niemu; o stworzenie mocnego miejsca w strukturze nauki dla uprawianej przez siebie dyscypliny: etnografii; o kształtowanie świadomości obywatelskiej w niepodległej Polsce; o aktywność i integrację polskiej wspólnoty emigracyjnej w Wielkiej Brytanii i wreszcie o własne, osobiste szczęście, z którego nigdy nie zrezygnowała.

Cezaria Baudouin de Courtenay weszła do nauki dzięki starannemu, domowemu wykształceniu, pełnemu poparciu rodziny w zmaganiach o dostęp do studiów wyższych, samodzielności uzyskanej dzięki pracy nauczycielskiej i wreszcie dzięki własnej wizji pracy naukowej, co wtedy, wobec tego, że była kobietą, nie wydawało się najważniejszym argumentem.

Urodziła się 2 sierpnia 1885 roku w Tartu (Dorpat) jako najstarsza z pięciorga dzieci Jana Baudouina de Courtenay i Romualdy z Bagnickich. Ojciec, wielki językoznawca, był znany z demokratycznych i liberalnych poglądów, matka była absolwentką petersburskich Wyższych Kursów dla Kobiet. O domowe kształcenie dzieci dbali obydwoje rodzice. Cezaria wcześnie nauczyła się korzystać z biblioteki ojca i przysłuchiwać się dyskusjom prowadzonym w domu przez jego uczonych przyjaciół. Zetknęła się też z wieloma językami: w domu mówiono po polsku, w środowisku uniwersyteckim po niemiecku, służba i miejscowi handlarze mówili po estońsku, a językiem urzędowym był rosyjski. Były też w domu białoruskie niańki. Wielojęzyczność była więc dla Cezarii czymś naturalnym.

Z podobną wielokulturowością zetknęła się na drodze edukacji. Do gimnazjum klasycznego dla dziewcząt w Krakowie poszła w wieku lat trzynastu. Maturę uzyskała w Petersburgu, mieście wielu narodowości, w tym też znaczącej grupy Polaków, patriotów zainteresowanych polską kulturą, gdzie zapisała się na Wyższe Kursy dla Kobiet, a w 1906 roku podjęła studia wyższe na Uniwersytecie Petersburskim jako wolna słuchaczka. Dyplom (1910) uzyskała na podstawie pracy Język Modlitewnika Maryjnego wieku XVI, wydanego przez profesora Stanisława Ptaszyckiego. Słuchała wykładów z filologii, w tym z filologii klasycznej, historii i nauk społecznych. Umiłowanie kultury antycznej zachowała do końca życia. W chwilach trudnych wracała do poezji antycznej, do Owidiusza... W liście do Kazimierza Nitscha pisała: „Dzisiaj dużo grałam i tem się zaprawiłam znów do życia. W tej chwili przestałam czytać Owidiusza. Co za cudny poeta. Co za koloryt, rozmach, dźwięczność wiersza!”1.

Jej początkowe zainteresowania lingwistyką, wyjście od antropofoniki Jana Baudouina de Courtenay, przesuwają się z wolna w kierunku szerzej rozumianej kultury, ludoznawstwa, etnologii. W jednym z listów wręcz ogłasza: „jednak ludoznawstwo zrobiło się samo przez się, bez wpływów obcych, mojem!!!”2. Rozpoczyna studia nad znaczeniami w baśni. Jej pierwsze prace to swoisty prestrukturalizm. Epos ludowy pozostaje w centrum jej zainteresowań do końca życia. Prace z lat 1914–1922, a przede wszystkim rozprawa o św. Cecylii, stały się podstawą habilitacji.

Cezaria w tym czasie była już drugi raz zamężna (1916) za Stefanem Ehrenkreutzem, wychowywała trójkę dzieci, wypełniała obowiązki pani domu. Za sobą miała młodzieńczą fascynację ruchami społecznymi młodzieży wiejskiej i niepodległościowymi – socjalizującej inteligencji, pracę nauczycielki łaciny, języka polskiego i rosyjskiego w prywatnych szkołach dla dziewcząt, wystąpienia w Towarzystwie Naukowym Warszawskim, dobrą znajomość akademickiego środowiska humanistycznego, głównie lingwistów i literaturoznawców, na których seminaria była od czasu do czasu zapraszana. Nie była więc w żadnym razie osobą nieznaną, także pod względem naukowym.

Jej habilitacja, w zakresie etnologii ze szczególnym uwzględnieniem kultury duchowej, odbyła się na Uniwersytecie Warszawskim w dniach 28 i 29 listopada 1922 roku, zgodnie z zasadami, które obowiązywały aż do 2012 roku. Uzyskała tytuł docentki. Habilitacja obejmowała folklor ustny, a ściślej „filologiczno-historyczną stronę folkloru”. W toku kolokwium Cezaria określa siebie jako zwolenniczkę szkoły neohistorycznej w badaniu eposu ludowego. W jej opinii z 1923 roku materiał naukowy etnologii stanowią „wykładniki twórczego stosunku społeczeństwa do życia, które nazywamy wytworami kultury, przekazywane drogą tradycji”3. Przyjmuje też, za Twardowskim, że przedmiot nauki jest wytworem czynności naukowej. Przedmiotem badań etnologa są zaś „związki wytworów kultury z innymi wytworami”, a także „badanie form poprzedzających i powiązanie ich z jednostką etniczno-socjalną, przez którą dany wytwór został przekazany do chwili obecnej”4.

Tej definicji etnologii Cezaria pozostaje wierna. W okresie przed i bezpośrednio po habilitacji przemyślała podstawowe problemy teoretyczne, w tym założenia filozoficzne etnologii, i uszczegóławiając swoją koncepcję nauki, kolejno jako wykładowczyni, docentka, profesor nadzwyczajny na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, pojawiła się ponownie na Uniwersytecie Warszawskim w 1934 roku z konkretną wizją etnologii nie tylko jako nauki i jako przedmiotu nauczania, lecz także poddaną już próbie praktyki.

Tradycyjne, tak odmienne od dzisiejszego, rozumienie katedry jako stanowiska jednoosobowego, niejako miejsca, z którego profesor wykłada, uzupełnia koncepcją zakładu, który składa się nie tylko z koniecznej dla humanisty biblioteki, ale także z podręcznego muzeum. Rozwija koncepcję muzeum-laboratorium, w którym student spotyka się z rzeczą rozumianą jako klucz do ludzkich spraw, do kultury. Jest to koncepcja nieznana większości muzealników i, niestety, części kadry uniwersyteckiej, oparta na założeniu o znaczeniu widzenia rzeczy w naszym poznaniu. Cezaria pisze, że „katedry etnologii tym wyróżniają się od innych nauk humanistycznych, że student musi 1) zapoznać się z materiałem w terenie 2) przyjrzeć się w muzeum przedmiotowi tak, aby dojrzeć jego cechy charakterystyczne”5. Osobisty kontakt z wytworem uważa za podstawę studiów nad kulturą. Z tego właśnie powodu muzea powinny stać się częścią zakładów etnografii. Dlatego zakłady etnograficzne powinny być organizowane „raczej w podobny sposób jak zakłady przyrodnicze, to jest opierać się na swego rodzaju pracy laboratoryjnej”6. Sądzi, że muzeum etnograficzne ma rację swego istnienia niezależnie od problemów, które wynikają z charakteru jego zbiorów dla różnych dyscyplin naukowych, dlatego że „zarówno kultura każdego środowiska, jak i jej najmniejszy element, najmniej pozorny dla oka niespecjalisty, ma swój własny sens i jego uzasadnienie, jako też historię swego stawania się i kształtowania”7. Pisze: „Zarówno sens morfologiczny składników kultury jak i przemiany w ich ustosunkowaniu należy badać i wyjaśniać na podstawie poznawania przede wszystkiem ich samych”8.

Z tym głębokim przekonaniem o niezbędności muzeum w procesie dydaktycznym zapewne wiążą się starania Cezarii o objęcie opieką kolekcji etnograficznej Muzeum Narodowego w Warszawie, uwieńczone niezrealizowaną choć podpisaną umową między Muzeum Narodowym a Uniwersytetem Warszawskim w 1936 roku9.

Katedrę Etnografii Polski na Uniwersytecie Warszawskim objęła w 1934 roku, wygłaszając wykład inauguracyjny pt. Dwie kultury, dwie nauki, w którym podkreśla bliskie związki łączące etnografię i filologię. Ta ostatnia, jej zdaniem, stanowi nie tylko klucz do ustalenia pochodzenia i wieku wybranego elementu kultury, ale także do dziedzictwa europejskiego mocno związanego z antykiem. Ten krótki tekst jest dowodem nie tylko jej gruntownego wykształcenia klasycznego, ale również znajomości humanistyki europejskiej. Porusza się swobodnie w kręgu myśli Ernesta Renana, Henriego Bergsona, Auguste’a Comte’a (którego filozofii nie akceptuje!), Friedricha Nietzschego, romantyków niemieckich, Jamesa George’a Frazera i Edmunda Husserla, do którego prac wielokrotnie nawiązuje. Podobnie ma się sprawa z jej wykształceniem muzeologicznym. Zna doskonale aktualną literaturę na ten temat. Nie bez powodu Jan Czekanowski uznał w opinii pisanej o niej w związku z obsadzeniem Katedry Etnografii na Uniwersytecie Warszawskim, że „jest ona ze wszystkich naszych etnografów osobą najbardziej wykształconą, a ponadto wykazała wybitne zdolności organizacyjne”10.

Należy jednak podkreślić, że oprócz znakomitego wykształcenia i zdolności organizacyjnych, miała Cezaria wielką potrzebę i zdolność myślenia abstrakcyjnego. Swe starannie przygotowywane plany działania poprzedzała z reguły refleksją teoretyczną i gruntownym rozpoznaniem pola badań. Ujawnia się to m.in. we wspomnianej wyżej pracy, gdzie rozważa konsekwencje podziału kultury na piśmienną i niepiśmienną. O co najmniej 40 lat wyprzedziła rozprawy znakomitego antropologa brytyjskiego Jacka Goody’ego na temat skutków cywilizacyjnych wprowadzenia pisma.

Współpracując ze Stanisławem Poniatowskim, który na Uniwersytecie Warszawskim objął także w 1934 roku Katedrę Etnologii i Etnografii Ogólnej, i uznając, że obydwoje pracują w obszarze kultur niepiśmiennych, zadbała o nadanie programowi studiów etnograficznych szerokiego, porównawczego charakteru. Program obejmował takie przedmioty jak zasadnicze zagadnienia współczesnej etnografii oraz podstawy pierwotnej kultury materialnej. Ich powiązanie z zagadnieniami paleolitu i mezolitu w Europie stanowiło rodzaj wstępu do rozważań nad pierwocinami kultury ludzkiej, związkiem człowieka z przyrodą, z naturalnym środowiskiem, czyli z tym, co Cezaria uważała za najbardziej istotną cechę kultur niepiśmiennych. Natomiast ćwiczenia z historii sztuki średniowiecznej lub kultura Galii przed i po podboju rzymskim, a także historia antyku, wprowadzały słuchaczy w tak istotne, jej zdaniem, kwestie genetyczne, poszukiwania stawania się przedmiotów od momentu ich powstania do tego, czym stały się ostatecznie w XX wieku. Etnografia ludów ugrofińskich i grupa przedmiotów związanych z historią i kulturą Ukrainy, a także dzieje Węgier, wprowadzały słuchaczy w obszary historycznie związane z kulturą polską. Kulturę ludową Polski prezentowały wykłady z etnografii regionu wileńskiego, obrzędy i zwyczaje ludu polskiego.

Taki program studiów, znany nam z zachowanych teczek studenckich w archiwum Uniwersytetu Warszawskiego z lat 1934–1939, podkreślał związki między etnografią, archeologią i historią kultury. Etnografię wybierali też często jako drugi przedmiot studenci geografii i socjologii. Było to zgodne z polityką Wydziału Humanistycznego, by dyplomom magisterskim móc nadawać możliwie szeroki zakres, ze względu na, również w tamtych czasach, trudną sytuację humanistów na rynku pracy. Ten punkt widzenia zapewne ułatwił w 1950 roku powołanie Studium Historii Kultury Materialnej, będącego swoistym przymierzem między archeologią a etnografią, i mądrym krokiem zabezpieczającym niezależność tych dyscyplin w sytuacji centralizującej polityki naukowej partii komunistycznej.

Cechą charakterystyczną tego programu studiów było też zbliżenie problematyki ludów zwanych pierwotnymi i kultur ludowych. Istniały, co prawda, dwie katedry, ale dobrze ze sobą współpracujące, co umożliwiło po 1945 roku, w sytuacji, gdy obsadzenie ich obu stało się niemożliwe (profesor Jędrzejewiczowa pozostała na emigracji, profesor Poniatowski zmarł w 1945 roku w obozie koncentracyjnym w Litomierzycach w Sudetach), uwzględnienie tej problematyki w jednej katedrze.

Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa miała szczególny dar skupiania wokół siebie różnych organizacji zainteresowanych wsią, przemysłem ludowym, a także instytucji naukowych i wspierających naukę. Już w Wilnie współpracowała z Towarzystwem Popierania Przemysłu Ludowego i jego filiami regionalnymi, prowadzącymi programy modernizacji wsi, włączając je w swoje działania zmierzające do utworzenia Muzeum Uniwersyteckiego. Organizowała spotkania naukowe Towarzystwa Etnologicznego, starając się, by miały one charakter interdyscyplinarny. Była przewodniczącą polskiej sekcji kultury ludowej Instytutu Współpracy Intelektualnej przy Lidze Narodów, przewodniczyła Stowarzyszeniu Kobiet z Wyższym Wykształceniem, była członkiem redakcji „Balticoslavica”, pisma Instytutu Europy Wschodniej i wykładała etnografię w Szkole Nauk Politycznych tegoż Instytutu. Rezultatem tej współpracy było znaczące ożywienie życia naukowego w Wilnie. Ten rodzaj aktywności cechował ją również po przejściu na Uniwersytet Warszawski. Dowodem mogą być wspomniane rozmowy z dyrekcją Muzeum Narodowego o współpracy muzealnej i zorganizowanie wystawy w Muzeum Narodowym. Jej też zasługą był udział Polski w światowej konferencji w Londynie (1935) na temat tańców ludowych, a w 1937 roku udział Polski w wystawie tańców ludowych zorganizowanej z okazji Wystawy Światowej w Paryżu. Słynne już figurki tancerzy, przygotowane przez najlepszych plastyków, są w tej chwili w zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Cezaria rozwijała zainteresowania muzealne, była członkiem Państwowej Rady Muzealnej. Dała dowód swoich liberalnych poglądów, podpisując list protestacyjny w sprawie getta ławkowego11.

Ten tak owocny okres działań przerwała II wojna światowa i emigracja. Po pobycie w Rumunii Jędrzejewiczowie znaleźli się na Środkowym Wschodzie, gdzie Cezaria od 1942 roku działa w Towarzystwie Studiów Iranistycznych w Teheranie, współtworzy Biuro Studiów Bliskiego i Środkowego Wschodu, a od 1944 roku kieruje tym Biurem, inicjuje powstanie Polskiego Humanistycznego Instytutu Naukowego w Jerozolimie (1945). Przez cały ten czas próbuje zbierać materiały etnograficzne, prowadzi wywiady z polskimi żołnierzami na temat kultury obszarów, z których pochodzą. To dla nich opracowała Wskazówki dla zbierających przedmioty dla muzeów i archiwów etnograficznych w Polsce12. Kontynuuje też badania własne nad postacią św. Jerzego – prawie ukończona praca nad tym świętym, pozostawiona w Polsce, uległa zniszczeniu w czasie wojny.

Kolejny etap emigracji stanowi Londyn (1947) i praca w Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie. Cezaria bierze żywy udział w działaniach Polskiej Rady Naukowej na Obczyźnie (1948), a potem w Polskim Towarzystwie Naukowym na Obczyźnie. Przewodniczyła Komisji Etnograficznej tego Towarzystwa (od 1953). Była zarówno jednym z założycieli Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie, jak i od 1958 roku jego rektorem, potem rektorem honorowym do śmierci w 1967 roku. Współtworzyła Zrzeszenie Polskich Profesorów i Wykładowców na Obczyźnie. Podobnie jak kiedyś w Polsce, jej działania miały na celu integrację środowiska wokół zamierzonych zadań. Swoje przemyślenia naukowe publikowała w kolejnych rocznikach PUNO. W publikacjach tych wracała do tematów żywotów świętych, hagiografii. Daje też wyraz swoim poglądom politycznym w rozprawie na temat patriotyzmu piłsudczyków13.

Zainteresowanie fenomenologią Cezarii Baudouin de Courtenay odżyło w latach 70. XX wieku. I choć dzisiejsza fenomenologia różni się od jej prób, to jednak jej prace pozostają nadal źródłem inspiracji dla bardzo wielu. Oryginalność jej metod badania naukowego uznawali już jej współcześni14. Naszą uwagę skierowała na konsekwencje cywilizacyjne wprowadzenia pisma, w tym powstanie myśli krytycznej i nauki, którą traktowała jako wytwór kultury. Postulowała badanie kultury jako zbioru znaczeń oraz rozróżnianie między prawdą źródeł pisanych a dyskursu lokalnego. Opracowała model badania kultur niepiśmiennych, łącząc w jeden zbiór kultur oralnych kultury tak zwanych ludów pierwotnych i kulturę ludową. Jej ustalenia stanowiły dla wielu późniejszych badaczy punkt wyjścia do zmiany paradygmatu i stworzenia koncepcji Nowej Etnografii.