Kazimierz Białaszewicz był jednym z najbardziej zasłużonych organizatorów naszych instytucji naukowych w okresie międzywojennym, oryginalnym i twórczym uczonym o dorobku cenionym za granicą, wybitnym badaczem w zakresie fizjologii zwierząt w znakomicie prowadzonej pracowni Instytutu im. Nenckiego. Instytut ten szczególnie dużo mu zawdzięcza, ale duże są też jego zasługi dla Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie był jednocześnie profesorem swojej specjalności. Jego przedwczesna śmierć w trudnych latach niemieckiej okupacji – podobnie jak zgon wielu innych wybitnych polskich uczonych – była wielką stratą dla kraju.

Kazimierz Juliusz Białaszewicz urodził się 12 kwietnia 1882 roku w Suwałkach, gdzie jego ojciec, Józef, był adwokatem. Ukończył gimnazjum w tym mieście, po czym w 1901 roku rozpoczął studia na oddziale przyrodniczym Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem zoologa, profesora Pawła Mitrofanowa. Jego studia zostały przerwane tzw. strajkiem szkolnym w 1905 roku i zamknięciem Uniwersytetu. Relegowany z uczelni Białaszewicz po kilkumiesięcznym pobycie w Niemczech, gdzie zwiedzał placówki naukowe, przeniósł się do Krakowa i tam, na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego, kontynuował studia pod kierunkiem młodego, lecz już z wybitnym dorobkiem profesora embriologii, Emila Godlewskiego. Ukończył je w 1908 roku, doktorat filozofii otrzymał rok później na podstawie rozprawy wykonanej pod kierunkiem Godlewskiego Z badań nad wzrostem zarodków płazów. Później uzupełnił swoją wiedzę na uniwersytecie w Budapeszcie w pracowni znanego specjalisty w zakresie chemii fizjologicznej i fizjologii, Ferenca Tangla.

Jeszcze w czasie studiów, w roku 1906, został zatrudniony jako asystent (demonstrator) Godlewskiego w jego Zakładzie Embriologii UJ. W roku 1910, nie mogąc znaleźć miejsca dla dalszej pracy naukowej w kraju, przeniósł się do Saratowa, na posadę asystenta w Zakładzie Zoologii tamtejszego uniwersytetu. W roku 1914 powrócił do kraju i zamieszkał w Warszawie. Z początku zarabiał na życie, pracując jako nauczyciel w warszawskich średnich szkołach prywatnych, prowadził także wykłady z fizjologii zwierząt na Wydziale Przyrodniczym Towarzystwa Kursów Naukowych, będących prywatną polską szkołą wyższą. Towarzystwo Kursów Naukowych miało później, po 1918 roku, swoją kontynuację jako Wolna Wszechnica Polska, przy której tworzeniu Białaszewicz aktywnie uczestniczył.

Jednak największe zasługi położył Białaszewicz dla rozwoju najważniejszej w Warszawie w latach przed I wojną polskiej instytucji naukowej, jaką było Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Założone w 1907 roku miało pierwotnie za zadanie nie tylko integrację uczonych i wszystkich zainteresowanych pracą naukową, ale przede wszystkim stworzenie możliwości pracy naukowej, szczególnie w dziedzinie nauk przyrodniczych, gdzie niezbędne są odpowiednio wyposażone pracownie. Stało się to możliwe dzięki ofiarności publicznej: w roku 1910 Towarzystwo otrzymało w darze od hr. Józefa Potockiego obszerny dom przy ul. Kaliksta 8 (obecnie ul. Śniadeckich), stanowiący bazę lokalową dla przyszłych laboratoriów. Niezwłocznie zaczęto organizować pierwsze pracownie, wśród których była powstała w roku 1913, dzięki staraniom Jana Sosnowskiego, Pracownia Fizjologiczna. Sosnowski, podobnie jak Białaszewicz uczeń Pawła Mitrofanowa na Cesarskim Uniwersytecie, zatrudnił Białaszewicza na stanowisku swojego asystenta. Pełnił on tam swe obowiązki w latach 1914–1916, a od 1916 roku, po odejściu Sosnowskiego na katedrę do wskrzeszonego Uniwersytetu Warszawskiego, został kierownikiem Pracowni Fizjologicznej TNW.

W roku 1919 powstał formalnie Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego, działający dzięki subwencjom Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i będący w okresie międzywojennym najważniejszą i największą placówką naukową Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Nowy Instytut łączył kilka powstałych wcześniej pracowni TNW, w tym Pracownię Fizjologiczną Białaszewicza, teraz już Zakład Fizjologii. Kazimierz Białaszewicz, młody, energiczny, dobry organizator, położył duże zasługi przy tworzeniu Instytutu, a także później, w okresie rozwijania jego działalności, będąc dyrektorem („przewodniczącym”) Instytutu w latach 1920–1925 i 1931–1933.

W dalszym ciągu, do wybuchu wojny, Białaszewicz kierował Zakładem Fizjologii, największym w Instytucie. Z początku mieścił się on w budynku TNW przy ul. Śniadeckich, w 1934 roku został przeniesiony do obszernego pomieszczenia w nowym gmachu Instytutu Radowego przy ul. Wawelskiej. Zakład ten w okresie międzywojennym był najbardziej znanym w Polsce ośrodkiem badań nad fizjologią i biochemią zwierząt, kształcącym w tych specjalnościach gości z całej Polski. Od początku jego istnienia pracowało w nim przez krótszy lub dłuższy czas około 90 pracowników naukowych, w części na etacie, w większości jako wolontariusze. Byli wśród nich znani później uczeni: Mieczysław Bogucki (później m.in. kierownik Morskiego Instytutu Rybackiego), profesorowie Antoni Dmochowski (UŁ), Bolesław Gutowski (Wydział Weterynaryjny UW i SGGW), Jerzy Konorski (Instytut Nenckiego), Romuald Minkiewicz (Instytut Nenckiego), Włodzimierz Niemierko (UŁ i UW, dyrektor Instytutu Nenckiego), Stanisław Jan Przyłęcki (Uniw. Poznański i UW), Bożydar Szabuniewicz (UJ i Akad. Med. w Gdańsku), Teodor Vieweger (rektor Wolnej Wszechnicy Polskiej i rektor Uniw. Łódzkiego) i Juliusz Zweibaum (UW i Akad. Med. w Warszawie).

W roku 1920 Białaszewicz został zatrudniony na Uniwersytecie Warszawskim – mianowany profesorem zwyczajnym objął katedrę i do 1932 roku kierował Zakładem Fizjologii Zwierząt na oddziale weterynaryjnym Wydziału Lekarskiego UW. Katedra ta i Zakład przeniesione zostały w roku 1932 na Wydział Matematyczno-Przyrodniczy. Katedra Białaszewicza stała się wówczas pierwszą w Polsce tej specjalności na kierunku przyrodniczym, co warto podkreślić, gdyż tego typu katedry na uniwersytetach europejskich z reguły funkcjonowały wyłącznie na wydziałach lekarskich. Prowadził wykłady dla studentów dwóch wydziałów, Lekarskiego i Matematyczno-Przyrodniczego: był to ogólny kurs fizjologii zwierząt, a także wykłady specjalne, m.in. z energetyki ustroju zwierzęcego, metod badań oddychania i fizjologii pracy organizmu ludzkiego. Jego asystentem na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym był wspomniany już współpracownik z Instytutu im. Nenckiego, biochemik Włodzimierz Niemierko. Białaszewicz wykładał także w Wolnej Wszechnicy Polskiej: kierował tam Pracownią Fizjologii Zwierząt, lecz zrzekł się tego stanowiska po powołaniu na katedrę na Uniwersytecie Warszawskim. Co 2–3 lata wyjeżdżał do morskich stacji w Neapolu lub Roscoff, aby tam z dala od nadmiaru obowiązków gromadzić materiał do kolejnych prac.

Kazimierz Białaszewicz zasłużył się także w staraniach o utworzenie Instytutu Radowego w Warszawie. Była to placówka szpitalna i naukowa mająca za zadanie walkę z rakiem z zastosowaniem radu i innych ciał promieniotwórczych. Instytut ten po długich staraniach otwarty został w 1932 roku. W jego powstaniu główną rolę odegrało Towarzystwo Instytutu Radowego im. Marii Skłodowskiej-Curie, którego Białaszewicz był aktywnym członkiem od początku jego działalności w 1923 roku. Pierwszym celem Towarzystwa było zdobycie placu pod budowę, a później gromadzenie funduszy na bieżącą działalność Instytutu.

Białaszewicz był członkiem rzeczywistym (1915) Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, członkiem korespondentem (1920) i członkiem czynnym Polskiej Akademii Umiejętności oraz (od 1924) członkiem czynnym Towarzystwa Naukowego we Lwowie. Znajduje się wśród założycieli (w roku 1937) Polskiego Towarzystwa Fizjologicznego i pełnił godność jego pierwszego prezesa (1937–1938). W czasie okupacji niemieckiej konspiracyjne zebrania naukowe tego Towarzystwa odbywały się w mieszkaniu Białaszewicza w gmachu Instytutu Radowego.

Założył i redagował w latach 1928–1939 czasopismo Instytutu im. Nenckiego „Acta Biologiae Experimentalis”, mające w latach 30. wysoką rangę. Znalazły tam miejsce wykonywane w różnych ośrodkach krajowych rozprawy z zakresu badań biologiczno-doświadczalnych, dotąd rozproszone w różnych wydawnictwach periodycznych. Tu były publikowane w większości prace i rozprawy wychodzące z kierowanego przez Białaszewicza Zakładu i z innych, coraz liczniejszych, placówek Instytutu.

Obszerny i cenny dorobek Kazimierza Białaszewicza, dotychczas w pełni nieopisany (brak pełnej bibliografii jego publikacji), obejmuje szerokie zagadnienia fizjologii i biochemii porównawczej zwierząt, i w tej dziedzinie był on w Polsce pionierem. Wyjątkiem była pierwsza praca naukowa Białaszewicza, o charakterze czysto morfologicznym, wykonana pod kierunkiem Mitrofanowa, nagrodzona zresztą złotym medalem (1904), dotycząca budowy komórek parzydełkowych stułbi. Nieco później, w Krakowie, w pracowni Godlewskiego, rozpoczął Białaszewicz studia nad fizjologią rozwoju płazów i szkarłupni, i odtąd zagadnienia rozwojowe były głównym tematem jego prac badawczych. W Budapeszcie zaznajomił się z metodyką biochemiczną, którą wzbogacał swój powstający już w Warszawie dorobek naukowy. W dorobku tym wyróżnić można kilka grup prac.

Pierwsza z nich to prace nad ogólną przemianą materii i energii w procesie odżywiania u zwierząt zmiennocieplnych z uwzględnieniem metabolizmu w czasie głodu u pijawki (1914, 1915) oraz przemian chemicznych w okresie metamorfozy owadów, brudnicy nieparki (1933) i jedwabnika (1936, 1937). Wyniki tych badań dały podstawę do syntetyzującej rozprawy Z badań porównawczych nad ogólną przemianą materii i energii (1919).

Druga grupa prac Białaszewicza to studia nad warunkami wymiany składników mineralnych i nad ich rozmieszczeniem w ustroju; dotyczyło to komórek jajowych (1928, 1929) oraz cieczy ciała (1932, 1933) i mięśni (1935) różnych zwierząt morskich.

Do trzeciej grupy należą prace z zakresu fizjologii zapłodnienia i rozwoju zarodkowego kręgowców: Białaszewicz badał wpływ ciśnienia osmotycznego na szybkość rozwoju zarodków (1921), rolę katalazy w oddychaniu zarodków (1921), przemianę tłuszczową i azotową we wczesnym okresie rozwoju żaby (1921).

Wreszcie czwarta grupa tematów badawczych Białaszewicza to metodyka i zagadnienia fizjologii pracy fizycznej człowieka. Parametry procesów fizjologicznych w czasie wysiłku fizycznego i spoczynku mógł on mierzyć za pomocą skonstruowanej przez siebie oryginalnej aparatury (Badania nad wymianą gazową u człowieka w czasie pracy, 1933).

Biograf Białaszewicza i jego uczeń, Włodzimierz Niemierko, podkreślał w swoim wspomnieniu szczególne cechy profesora Białaszewicza jako badacza. Wyjątkowo duży był zakres zagadnień, które go interesowały i które podejmował. Zadziwiała różnorodność stosowanych przez niego metod badawczych, zwłaszcza po uwzględnieniu jego oryginalnej drogi jako naukowca, gdyż Białaszewicz był w dużym stopniu samoukiem jako fizjolog i jako biochemik. W swoich pracach posługiwał się metodami fizjologicznymi, biologicznymi, biochemicznymi, fizykochemicznymi, przy czym wielokrotnie je sprawdzał i modyfikował, a nowe starannie testował i wyczerpująco opisywał. Podkreślał decydujące znaczenie fizjologicznego punktu widzenia w badaniach organizmów żywych. Poziom naukowy wykonywanych w Zakładzie Instytutu im. Nenckiego kierowanym przez Białaszewicza badań był utrzymywany także z tego względu, że Białaszewicz był też profesorem fizjologii zwierząt Uniwersytetu Warszawskiego. Przez długi czas studenci i doktoranci Białaszewicza z Uniwersytetu korzystali z jego pracowni w budynku TNW ze względu na brak własnego lokalu, chociaż i później współpraca tych dwóch placówek naukowych nie straciła na bliskości. W 1934 roku Zakład Fizjologii Zwierząt UW uzyskał nowy, własny lokal w Instytucie Radowym przy ul. Wawelskiej 15, w tym samym budynku, co Zakład Fizjologii TNW; oba zakłady, kierowane przez tego samego uczonego, mogły więc ze sobą tym korzystniej współpracować. Uwidoczniało się to m.in. w organizowaniu wspólnych seminariów i posiedzeń naukowych, w których brali udział także zainteresowani pracownicy naukowi z innych warszawskich i pozawarszawskich instytucji. Ta duża, zintegrowana grupa fizjologów utworzyła w 1936 roku, z inicjatywy profesora Białaszewicza, wspomniane już Polskie Towarzystwo Fizjologiczne, obierając go oczywiście swoim pierwszym prezesem. W jego intencji Towarzystwo to miało wiązać rozproszone polskie ośrodki badań fizjologicznych, czuwając nad rozwojem dalszych badań w tej specjalności. Towarzystwo w porozumieniu z Instytutem im. Nenckiego przejęło wydawane dotąd przez TNW czasopismo „Acta Biologiae Experimentalis”, założone w swoim czasie i kierowane przez Białaszewicza.

Niezwykle owocna była jego działalność pedagogiczna. Jego pracownie, zarówno w TNW, jak w WWP i na UW, zawsze były pełne młodzieży, którą przyciągała osobowość Profesora oraz nowoczesne i oryginalne problemy i metody naukowe. Był wspaniałym wykładowcą i żałować należy, że nie pozostawił swoim studentom podręcznika fizjologii i biochemii zwierząt, do czego był predestynowany jak nikt wówczas w Polsce. Zwięzłe przedstawienie najważniejszych problemów fizjologii i ówczesnych źródeł do jej poznania można jednak znaleźć w obszernym rozdziale pióra Białaszewicza w cennym wydawnictwie Poradnik dla samouków (tom 10, 1932), inspirowanym i redagowanym przez zasłużonego organizatora nauki w Polsce Stanisława Michalskiego.

Profesor Niemierko, znający profesora Białaszewicza od 1923 roku do jego ostatnich dni, wspominał jego chęć dzielenia się swoją wiedzą i doświadczeniem z każdym, kto okazywał zainteresowanie badawcze. Cieszył się sukcesami swoich współpracowników, zawsze skromny, prosty i życzliwy w obejściu, tworzył atmosferę wyjątkowo sprzyjającą pracy badawczej. Dbał o swoich uczniów i współpracowników, starając się zdobywać dla nich środki, ich potrzeby (m.in. wyjazdy zagraniczne) pokrywając często z własnych funduszy.

W czasie okupacji niemieckiej, od roku 1940, prowadził Białaszewicz wykłady na tajnym Uniwersytecie Warszawskim. W częściowo zniszczonym, następnie wyremontowanym budynku TNW przy ul. Śniadeckich usiłował kontynuować swoje prace nad metamorfozą owadów pod pretekstem wykonywania analiz gleby dla Wydziału Plantacji Miejskich. Zmarł na zapalenie płuc w Warszawie 19 stycznia 1943 roku.