Stanisław Grabski

Urodzony 7 IV 1871 w Borowie nad Bzurą (powiat łowicki). Studiował w Warszawie (1890–1891), Berlinie (1891–1892) i Paryżu (1892–1893); doktorat na uniwersytecie w Bernie (1894); habilitacja na UJ (1902). Profesor Akademii Rolniczej w Dublanach (1905), uniwersytetu we Lwowie (1910); profesor UW (1946–1949).

Zajmował się polityką społeczną, historią gospodarczą i metodologią nauk ekonomicznych. Uznany za jednego z twórców tzw. socjologizmu ekonomicznego, bliskiego szkole historycznej. W okresie międzywojennym dwukrotnie minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego, jeden z ideologów i liderów obozu narodowego, wcześniej działacz socjalistyczny. Po II wojnie światowej przez krótki okres zastępca przewodniczącego KRN, członek polskiej delegacji na Konferencję Poczdamską.
Członek PAU (1927), TNW (1947), Towarzystwa Naukowego we Lwowie. Doktor honoris causa Uniwersytetu Lwowskiego.
Zmarł 6 V 1949 w Sulejówku.

Wstęp do metodologii nauk ekonomicznych, 1899; Zarys rozwoju idei społeczno-gospodarczych w Polsce od pierwszego rozbioru do r. 1831, Kraków 1903; Naród a państwo, Lwów 1922; Inteligencja a warstwy ludowe, Londyn 1945.

Grabski S. [w:] PSB, t. VIII, Wrocław 1959, s. 519–524; „Więź” 1968, nr 10, s. 89–91.

CECYLIA LESZCZYŃSKA

STANISŁAW GRABSKI

1871–1949

 

Stanisław Grabski urodził się 7 kwietnia 1871 roku w Borowie nad Bzurą (koło Łowicza, woj. mazowieckie). Jego rodzina miała korzenie ziemiańskie – ojciec Feliks był administratorem majątków ziemiańskich, matka pochodziła z rodziny Mittelstaedtów. Młodszym bratem Stanisława był Władysław, uczony i polityk, dwukrotny premier i trzykrotny minister skarbu w latach 20., twórca reformy walutowej z 1924 roku.

Stanisław Grabski należał do pokolenia wychowywanego w atmosferze popowstaniowej (po 1863 roku) i w okresie nasilonej rusyfikacji. W latach 1883–1890 uczęszczał do gimnazjum filologicznego w Warszawie, po jego ukończeniu podjął studia na wydziale przyrodniczym Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, a jesienią 1891 roku wyjechał na studia do Berlina. W okresie studiów w Warszawie i Berlinie zaangażował się w ruch socjalistyczny: w Berlinie kierował redakcją „Gazety Robotniczej”, jako przedstawiciel Związku Robotników Polskich brał udział w zjeździe polskich socjalistów w 1892 roku w Paryżu, a następnie w międzynarodowym kongresie socjalistów w zurychu. Za działalność polityczną był wydalony z Berlina, a następnie z Wiednia. Wyjechał do Szwajcarii, przebywał w Zurychu, Bernie, Genewie, Lozannie i Bazylei, w 1899 roku został bibliotekarzem w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu, podróżował po krajach monarchii habsburskiej. W okresie tym poznał działalność organizacji rolniczych wspierających proces modernizacji wsi i próbował inicjować rozwój tego rodzaju organizacji po powrocie do Polski kilka lat później.

W okresie „szwajcarskim” Grabski zaczął oddalać się od ruchu socjalistycznego – ostatecznie zerwał z nim w latach 1901–1902, wiążąc się ze środowiskiem Narodowej Demokracji w Królestwie Polskim i Galicji. W 1905 roku wstąpił do Ligi Narodowej, w 1906 roku został członkiem prezydium Koła Polskiego w rosyjskiej I Dumie Państwowej w Petersburgu, po jej rozwiązaniu wrócił do Lwowa, związał się ze Stronnictwem Narodowo-Demokratycznym, w 1907 roku został jego wiceprezesem. W tym samym okresie wykładał ekonomię w Dublanach i na Uniwersytecie Lwowskim, działał w organizacjach rolniczych i spółdzielczych, był stałym współpracownikiem „Słowa Polskiego” – organu prasowego galicyjskiej endecji.

Po wybuchu wojny zaczął krytycznie odnosić się do mocarstw centralnych i zbliżać się do orientacji prorosyjskich. Opuścił Galicję wiosną 1915 roku i wyjechał do Rosji, gdzie prowadził działalność polityczno-społeczną, angażując się m.in. w prace Centralnego Komitetu Obywatelskiego opiekującego się polskimi uchodźcami, w tym z terenów zajętych przez wojska niemieckie i austriackie. Po zwycięstwie bolszewików w połowie 1918 roku wyjechał do Londynu, następnie Paryża, gdzie jako członek Komitetu Narodowego Polskiego zajmował się kwestią powojennych granic polskich i sprawami narodowościowymi. Jako przedstawiciel Komitetu brał udział w poufnych rozmowach z Józefem Piłsudskim w Krakowie i Warszawie na temat przyszłych rządów w Polsce.

Po powrocie do niepodległej Polski w grudniu 1918 roku Stanisław Grabski stał się jednym z głównych polityków i ideologów Narodowej Demokracji. W latach 1919–1927 był posłem na sejm z ramienia Związku Ludowo-Narodowego, zajmował czołową pozycję w tym ugrupowaniu. Jako delegat sejmu uczestniczył w rokowaniach dotyczących traktatu ryskiego kończącego wojnę polsko-radziecką. Był dwukrotnie ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego: w 1923 roku w gabinecie Wincentego Witosa i w latach 1925–1926 – w gabinecie Władysława Grabskiego i Aleksandra Skrzyńskiego. W okresie tym doszło do podpisania konkordatu z Watykanem (1925) – Grabskiego uważano za jego głównego architekta. Dziełem Grabskiego były też regulacje dotyczące języka nauczania w szkołach województw wschodnich wprowadzające tzw. szkoły utrakwistyczne (dwujęzyczne). Wywołały one protesty przede wszystkim ludności ukraińskiej w Galicji Wschodniej (w regionach z istotnym udziałem ludności polskiej do szkół wprowadzany był obok języka wykładowego ukraińskiego język polski). Opowiadał się za reformą szkolnictwa w kierunku zwiększenia znaczenia szkół zawodowych i profilowanych liceów – idea ta została częściowo zrealizowana w ramach reformy ministra Janusza Jędrzejewicza z 1932 roku.

Po przewrocie majowym w 1926 roku i przejęciu rządów przez obóz piłsudczykowski Grabski wycofał się z bieżącej polityki i poświęcił pracy publicystycznej i naukowej jako profesor na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Był sceptyczny (a nawet krytyczny) wobec kierunku, w którym ewoluował obóz narodowy. Nie został przyjęty do powstałego w 1928 roku Stronnictwa Narodowego, w drugiej połowie lat 30. zbliżył się do środowiska Stronnictwa Pracy. Był współautorem memoriału w sprawie kryzysu rządów sanacyjnych, w którym zwracał uwagę na zagrożenie niemieckie, przedstawił też projekt rozbudowy przemysłu zbrojeniowego.

W momencie wybuchu II wojny światowej Grabski znajdował się we Lwowie, tam też został we wrześniu 1939 roku aresztowany przez NKWD. Początkowo więziony był na Łubiance, następnie skazany na 8 lat pracy przymusowej. Zwolniony w lipcu 1941 roku po podpisaniu układu Sikorski-Majski, po krótkim pobycie w Moskwie jesienią tego roku wyjechał do Londynu, by podjąć współpracę z rządem generała Władysława Sikorskiego, a następnie Stanisława Mikołajczyka. Był przewodniczącym Rady Narodowej II kadencji w latach 1942–1944. Uczestniczył w pracach projektowych dotyczących przyszłego ustroju Polski i ułożenia relacji z ZSRR. W sierpniu 1944 roku wraz z Mikołajczykiem brał udział w rozmowach ze Stalinem w Moskwie, szczególnie zależało mu na pozostawieniu w granicach Polski Lwowa. W czasie pobytu w Moskwie uczestniczył też w spotkaniach z przedstawicielami PKWN. Następnie w październiku 1944 roku był członkiem wspieranej przez Winstona Churchilla delegacji polskiej prowadzącej w Moskwie rozmowy w sprawie wschodnich granic Polski. Po upadku rządu Mikołajczyka wycofał się z polityki londyńskiej. W okresie londyńskim sporo publikował, brał też udział w pracach Stowarzyszenia Ekonomistów Polskich w Zjednoczonym Królestwie (1941).

Po zakończeniu wojny i powstaniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej uznanego przez mocarstwa zachodnie, w lipcu 1945 roku Grabski wrócił do Warszawy i podjął współpracę z władzami Polski Ludowej, obejmując stanowisko jednego z zastępców prezydenta Krajowej Rady Narodowej (prezydentem był Bolesław Bierut). W tym charakterze brał udział w pracach polskiej delegacji na konferencję poczdamską. Uważał, że walkę o przyszłość Polski należy podjąć w kraju i że tylko w Warszawie jest możliwość wpływania na bieg wypadków w Polsce. Po rozwiązaniu KRN w 1947 roku wycofał się z działalności politycznej i poświęcił działalności naukowo-publicystycznej jako profesor Uniwersytetu Warszawskiego.

W roku akademickim 1946/1947 został profesorem kontraktowym (z uwagi na ukończenie 65 lat) w Katedrze Historii Ustrojów Społecznych na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, w kwietniu 1947 roku został zaś mianowany profesorem zwyczajnym. W latach 1948–1949 przedłużono mu prawo wykładania przedmiotów ekonomicznych. Zmarł 6 maja 1949 roku w Sulejówku. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Z ekonomią Grabski zetknął się po raz pierwszy na studiach na wydziale filozoficznym uniwersytetu w Berlinie w roku akademickim 1891/1892 na seminarium Gustawa Schmollera, wybitnego przedstawiciela tzw. młodszej szkoły historycznej w ekonomii. Rok później wyjechał do Paryża, by z bratem Władysławem podjąć studia w Szkole Nauk Politycznych (École Libre des Sciences Politiques). Zaangażowanie polityczne spowodowało, że studia przerwał, aby wznowić je tym razem na uniwersytecie w Bernie w Szwajcarii. Tam obronił w 1894 roku pracę doktorską na temat Karla Georga Winkelblecha (ekonomista niemiecki z pierwszej połowy XIX wieku). W okresie tym zaczął publikować krótkie teksty ekonomiczne w „Die Neue Zeit” dotyczące polityki gospodarczej Rosji w Królestwie Polskim. Przygotował też naukową rozprawkę Rozwój teorii wartości i jej stan obecny1. Po otrzymaniu stopnia doktora filozofii wyjechał do Genewy, potem do Lozanny i Bazylei. W okresie tym opublikował kilka prac dotyczących teorii ekonomii, m.in.: Karl Marlo (Karl Georg Winkelblech) als Sozialtheoretiker (Karol Marlo jako teoretyk społeczny, Bern 1898); Zur Erkenntnislehre der Volkswirtschaftlichen Erscheinungen (Przyczynek do teorii poznania zjawisk społeczno-gospodarczych, Leipzig 1900). W tej drugiej pracy zarysował po raz pierwszy własną koncepcję analizy zjawisk społeczno-ekonomicznych, odwołując się do socjologizmu historycznego.

W okresie tym otrzymał propozycję przeprowadzenia habilitacji na Uniwersytecie Jagiellońskim. W Krakowie zamieszkał jesienią 1901 roku. Zaraz potem na UJ przeprowadzono jego postępowanie habilitacyjne na podstawie pracy Zur Erkenntnislehre der Volkswirtschaftlichen Erscheinungen, a w 1903 roku została zatwierdzona jego docentura na wydziale filozoficznym (wynikało to stąd, iż Grabski miał doktorat z filozofii; dodajmy też, że ekonomia wykładana była na wydziałach prawa). Zajęcia na uczelni rozpoczął w roku akademickim 1903/1904. Równolegle prowadził wykłady z ekonomii na różnych kursach, angażował się też we wspieranie ruchu zakładania kółek rolniczych i spółdzielczości rolnej oraz propagowania edukacji rolniczej. W okresie tym opublikował prace: Zarys rozwoju idei społeczno-gospodarczych w Polsce od pierwszego rozbioru do r. 1831 (t. I, Kraków 1903) oraz Istota wartości jako zjawiska społeczno-gospodarczego (Kraków 1904). W tej ostatniej kategorię wartości poddał analizie w kontekście społeczno-gospodarczego znaczenia dóbr i możliwości zaspokajania przez nie potrzeb. Zwracał też uwagę na społeczne aspekty zjawisk ekonomicznych, wskazując, że jednostkowe motywy kierujące działalnością gospodarczą wypływają z uwarunkowań społecznych wiążących się z szeroko rozumianym życiem kulturalno-społecznym.

W 1904 roku Grabski przeniósł się do Lwowa, by objąć stanowisko referenta ds. rolnych w Wydziale Krajowym, równolegle w latach 1905–1910 kierował katedrą ekonomii politycznej w Akademii Rolniczej w Dublanach jako profesor nadzwyczajny ekonomii politycznej, a w 1909 roku został mianowany profesorem zwyczajnym ekonomii politycznej i skarbowości. Prowadził też wykłady z nauk społecznych na Uniwersytecie Lwowskim (po przeniesieniu z Krakowa docentury z filozofii i metodologii nauk społecznych). W roku akademickim 1910/1911 objął katedrę ekonomii społecznej na Wydziale Prawa Uniwersytetu Lwowskiego, został też dziekanem tego wydziału. Lwów opuścił w 1915 roku. Po 1918 roku zamieszkał w Warszawie angażując się przede wszystkim w działalność polityczną. Z tego też powodu musiał ograniczyć wykłady prowadzone na uniwersytecie we Lwowie (do 3 godzin tygodniowo).

W pierwszej połowie lat 20. Grabski opublikował kilka broszur o charakterze historyczno-socjologiczno-politycznym: Rewolucja (Warszawa 1921); Uwagi o bieżącej historycznej chwili Polski (Warszawa 1923); Z codziennych walk i rozważań (Poznań 1923; zbiór artykułów opublikowanych w „Słowie Polskim”); Z zagadnień polityki narodowo-państwowej (Warszawa 1925).

Do pracy naukowo-dydaktycznej powrócił po wycofaniu się z polityki w 1926 roku i przeniesieniu się do Lwowa, gdzie na Uniwersytecie Jana Kazimierza kierował Zakładem Ekonomii Politycznej (zajęcia z ekonomii społecznej, seminarium ekonomiczne). W roku 1927 rozpoczął pracę nad swoją najbardziej znaną rozprawą Ekonomja społeczna, której kolejne tomy były publikowane do 1933 roku2. Praca miała być podręcznikiem, poszczególne tomy nosiły zaś tytuły: 1. Socjologiczne podstawy ekonomji; 2. Rozwój nauki ekonomji społecznej; 3. Zasadnicze pojęcia społeczno-gospodarcze; 4. Gospodarstwo i przedsiębiorstwo; 5. Rynek; 6. Kapitał; 7. Stosunki robotnicze; 8. Ustroje społeczno-gospodarcze; 9. Współczesny kapitalizm; 10. Dążenia rozwojowe współczesnego kapitalizmu. W trakcie pracy nad ww. tomami opublikował broszurę Państwo narodowe (Lwów 1929).

Pod wpływem doświadczeń wielkiego kryzysu w 1934 roku wydał książkę Trzeba szukać drogi wyjścia (Lwów-Warszawa 1934), w której krytycznie oceniał zastój polskiej przedsiębiorczości i wskazywał na konieczność zmian (polityka kredytowa, zamówienia publiczne). Publikował wiele artykułów odnoszących się do bieżących zagadnień, które zebrał w pracy Ku lepszej Polsce (Warszawa 1938).

Kolejne publikacje Grabski wydawał w okresie wojny w Londynie, dawał też liczne odczyty i prelekcje na tematy polityczno-ekonomiczne (w latach 1941–1942 gościł z odczytami na uniwersytecie w Oksfordzie). W „Ekonomiście Polskim” opublikował głośne artykuły Uwagi o  polskiej gospodarce planowej (1942, nr 2) i Upaństwowienie czy uspołecznienie i unarodowienie (1942, nr 4). W pierwszym z nich dokonał analizy „biernego kapitalizmu” w okresie międzywojnia i wskazywał na konieczność intensyfikacji procesu uprzemysłowienia oraz przejścia od doraźnego interwencjonizmu do gospodarki planowej. Postulował zmianę struktury agrarnej w kierunku zwiększenia stanu posiadania ludności chłopskiej. W drugim opowiadał się za zmianami własnościowymi w kierunku uspołecznienia (partycypacja robotników w akcjonariacie), był krytyczny wobec nacjonalizacji przedsiębiorstw (upaństwowienia), wskazując, że jej efektem będzie państwo totalne (niedemokratyczne). W 1944 roku wydał w Glasgow pracę podsumowującą własne przemyślenia historyczno-polityczne pt. Myśli o dziejowej drodze Polski, w której wskazywał na konieczność przemian ustrojowych w powojennej Polsce. W broszurze Nil desperandum (Londyn 1945) opowiedział się za przesunięciem polskich granic na zachód. Ostatnią większą publikacją była książka Polska gospodarka planowa (Warszawa 1947). Powtórzył w niej częściowo tezy przedstawione wyżej, przyszłą Polskę widział jako kraj oparty na drobnej i średniej własności prywatnej, spółdzielczości i samorządzie, w swoich poglądach gospodarczo-społecznych skłaniał się ku agraryzmowi oraz chrześcijańskiej doktrynie społecznej.

Dorobek naukowo-publicystyczny Grabskiego jest bardzo bogaty, obejmuje ponad 50 książek i broszur oraz kilkaset artykułów z zakresu polityki, ekonomii i bieżącej sytuacji gospodarczej. Za największe dzieło uznaje się Ekonomję społeczną. Opracowanie to można potraktować jako syntezę jego poglądów i przemyśleń na fundamentalne pytania odnoszące się do przedmiotu i metody ekonomii, genezy i znaczenia pojęć ekonomicznych, kierunków ewolucji ustrojów społeczno-gospodarczych i praw rozwoju, celów i form życia gospodarczego. Grabski wskazywał na konieczność oparcia badań teoretycznych z zakresu ekonomii na analizach historycznych z uwzględnianiem aspektów społeczno-psychologicznych. Podejście to było charakterystyczne dla przedstawicieli nowszej szkoły historycznej, a następnie instytucjonalizmu.

Ekonomia społeczna to według Grabskiego nauka o gospodarczym współżyciu i współdziałaniu ludzi wyjaśniająca kształtowanie się norm społecznych regulujących działalność gospodarczą, ich genezę i mechanizmy. Nauki ekonomiczne tworzyły od wewnątrz zbiory pojęć i form organizacyjnych gospodarstwa społecznego, układające się na zewnętrz w różne kształty norm społecznych. Kształtowanie się norm gospodarczego współżycia regulowały obiektywne prawa ekonomiczne. Za główną formę współdziałania ludzi w procesie gospodarowania uważał rynek (towarów, pracy, ziemi, kapitału, kredytu, papierów wartościowych i nieruchomości). Wskazywał na dynamikę systemu rynkowego i jego elastyczność. Stosunki gospodarcze kształtowały się jego zdaniem pod wpływem zmieniających się celów jednostek i społeczeństw, co regulowały prawa ekonomiczne. Wyróżniał trzy rodzaje tychże praw: 1. okresowe (historyczne) cechujące daną formację społeczno-ekonomiczną i określające prawidłowości kształtowania się form współdziałania w różnych okresach i ustrojach; 2. podstawowe, czyli mające cechy uniwersalne, a więc ujmujące prawidłowości występujące „zawsze i wszędzie” jak na przykład prawo wartości; 3. rozwojowe wyjaśniające ewolucję form życia gospodarczego i dotyczące prawidłowości ich rozwoju w historii cywilizacji. Wyróżnił siedem okresów cywilizacji (od rodowego po współczesny kapitalizm) oraz trzy rodzaje czynników, które poprzez wzajemne oddziaływanie określały rozwój cywilizacji. Pierwszą grupę tworzyły czynniki o charakterze indywidualistycznym (np. dążenie do bogactwa czy panowania) oddziałujące na rozpad wielkich grup społecznych; drugą – czynniki mające cechy uspołeczniające i jednoczące grupy plemienne w państwa, a społeczne w narody; trzecią – czynniki ideowo-duchowe dotyczące więzi niematerialnych, sprzyjające postępowi technicznemu i organizacji społeczeństw. Jego zdaniem w różnych epokach cechy te występowały ze zmiennym natężeniem, przez co rozwój społeczny cechował się nawrotami indywidualizmu bądź kolektywizmu (istotą zmian w organizacji gospodarowania społecznego było zwycięstwo/upadek kolektywizmu bądź indywidualizmu), niemniej w każdym nowym cyklu rozwój rozpoczynał się na wyższym poziomie. Za główny czynnik postępu uznawał Grabski twórczą świadomość społeczną jednostek stojących najwyżej – to owa świadomość społeczna formowała według niego zasadnicze pojęcia społeczno-gospodarcze, one z kolei kształtowały i wyznaczały instytucje oraz relacje (więzi) społeczne. Życie społeczne odbywało się w gospodarstwach domowych i przedsiębiorstwach stanowiących podstawowe komórki organizacyjne ustroju gospodarczego. Przyczyn wahań koniunkturalnych dopatrywał się w obiegu pieniężnym. Był zwolennikiem systemu pieniężnego opartego na złocie oraz ilościowej teorii pieniądza.

W badaniach społeczno-ekonomicznych Grabski przyjmował metodę historyczną, odrzucając – stosowane przez szkołę klasyczną – generalizowanie i akcentowanie niezmienności motywów i procesów gospodarowania. Uważał, że pomijanie kontekstu historycznego i socjologicznego oraz historycznej zmienności gospodarek nadawało ekonomii charakter nauki abstrakcyjnej. Wskazywał na konieczność ujmowania powiązań przyczynowo-skutkowych i funkcjonalnych. Polemizował z indywidualistyczną koncepcją zachowań ekonomicznych człowieka, wskazując, że pochodzą one ze stosunków społeczno-gospodarczych „gromad ludzkich”. Jego zdaniem pomijanie tego faktu i analiza wyłącznie motywów indywidualnych prowadziła do wykreowania jednostki jako tworu abstrakcyjnego, „urojonego”, niewystępującego w rzeczywistości gospodarczo-społecznej. Był krytyczny wobec traktowania jednostki wyłącznie jako homo oeconomicus, na jej zachowania i decyzje bowiem wpływają także środowisko i organizacja społeczna, na które oddziałuje system etyczno-religijny. Dlatego dążenia i motywy człowieka lepiej wyjaśniała kultura, normy religijno-moralne, metody wychowania czy status ekonomiczny, i stąd właściwe uchwycenie zachowań ekonomicznych jednostki wymagało wcześniejszego poznania życia społecznego i praw, w których ona funkcjonowała. Grabski proponował komplementarne traktowanie kultury, polityki, życia społecznego oraz gospodarczego związanych z całokształtem stosunków istniejących w danej społeczności. Krytykował koncepcje liberalne i marksistowskie oparte na „czystej”, logicznej dedukcji, przez co stawały się one odległe od rzeczywistości i prowadziły do fałszywych wniosków. Twierdził, że społeczeństwo i naród stanowią twór historyczny, produkt wspólnoty dziejowej, podporządkowany celom wspólnym.

Grabski był zwolennikiem liberalizmu ekonomicznego, aczkolwiek wydarzenia związane z wielkim kryzysem lat 30. skłoniły go do rewizji poglądów w tej dziedzinie. Opowiadał się za ingerencją rządu łagodzącą wahania koniunktury i zmniejszającą bezrobocie. Dowodził, że interwencjonizm powinien utrwalać równowagę sił produkcyjnych, która była naruszana przez pozycję karteli i koncernów. Wskazywał na sprzeczność między istotą i zadaniami państwa a liberalnym indywidualizmem, z którego „przerostu” wynikały zagrożenia w postaci despotyzmu silnych podmiotów i niszczenia podmiotów słabszych. Za konieczne uważał niwelowanie zbytniej przewagi wielkiego przemysłu poprzez poddanie go kontroli publicznej z jednej strony, z drugiej zaś wspieranie i ochronę drobnej i średniej wytwórczości poprzez kredyty, zamówienia państwowe, politykę fiskalną i handlową. Był krytyczny wobec kapitalizmu monopolistycznego, wspierał idee kapitalizmu opartego na drobnej przedsiębiorczości. Opowiadał się także za protekcjonizmem chroniącym własną gospodarkę przed konkurencją zewnętrzną – jego zdaniem był on drogą do efektywnego unowocześnienia wytwórczości krajowej. Uważał też, że państwo powinno działać na rzecz redystrybucji dochodu na rzecz słabszych, niwelować kulturalne i materialne dysproporcje poprzez system podatkowy i rozwój powszechnego nauczania, powinno silniej oddziaływać na regulację czasu pracy, wynagrodzeń, ubezpieczeń społecznych oraz wspierać organizacje robotnicze.

Oprócz postulatu rozwoju drobnych i średnich przedsiębiorców Grabski pisał także o konieczności wypracowania programu reform modernizujących polską wieś. Uważał, że potrzebne jest wspieranie tworzenia większych gospodarstw włościańskich nie tylko ze względów ekonomicznych (popyt wewnętrzny), ale także społeczno-politycznych – niskie ceny rolne i niskie dochody właścicieli drobnych gospodarstw sprzyjały radykalizacji postaw ludności wiejskiej. Na podstawie szczegółowej analizy stosunków społeczno-gospodarczych na wsi polskiej (struktury własności, słabych rynków zbytu, niskiego stanu agrotechniki i niedorozwoju kredytu) opracował postulaty ustanowienia prawa chroniącego chłopów przed wydziedziczaniem za długi, zwiększenia podaży kredytów na parcelację ziemi, rozbudowy szkół agronomicznych, budowy infrastruktury w postaci melioracji, elewatorów oraz spółek włościańskich. Proces ten aktywnie wspierał, uczestnicząc w pracach organizacji działających na rzecz modernizacji wsi galicyjskiej.

Od końca lat 30. oraz w czasie wojny poglądy Grabskiego jeszcze bardziej ewoluowały. Uważał, że kapitalizm powinien ulec przeobrażeniu, ponieważ poderwana została wiara w efektywność podstawowych jego cech takich jak wolność gospodarcza, konkurencja i indywidualna przedsiębiorczość. Kierunki zmian, jakie obserwował, wskazywały jego zdaniem, że albo kapitalizm ulegnie zasadniczym zmianom, albo upadnie. Wskazywał na konieczność twórczego wysiłku klas społecznych i współpracy (wyróżniał warstwę menadżerów posiadających wiedzę techniczno-organizacyjną, właścicieli kapitału oraz robotników) w imię solidaryzmu narodowego. Pisał, że brak silnej grupy menadżerów skutkował słabością polskiej gospodarki. Uważał, że robotnicy winni otrzymywać wyższe wynagrodzenia i partycypować w zyskach. Pozwalałoby to na zmiany własnościowe – możliwość zakupu akcji przedsiębiorstw, co było jego zdaniem lepszym rozwiązaniem niż nacjonalizacja. Pisał też o konieczności wzmocnienia stanu średniego oraz prawidłowego rozwoju społecznego opartego na harmonii społecznej. Dzięki temu Polska mogła wejść na drogę dynamicznego rozwoju (wskazywał zapóźnienia w stosunku do innych państw, czego wyrazem był de facto niezmienny poziom produkcji w 1938 roku w stosunku do roku 1913). Dodawał, że warunkiem było pokonanie nieufności i wrogości między grupami społecznymi i politycznymi.

Stanisław Grabski uważany jest za reprezentanta szkoły historycznej w ekonomii – pod względem metodol ogicznym zmierzał do socjologicznego i psychologicznego ujęcia formułowanych przez nią twierdzeń. Jego prace obejmujące analizę procesów gospodarczych zawierały silną obecność podejścia socjologicznego i historycznego. Polemizował z indywidualizmem szkoły austriackiej, motywy indywidualne uznawał za pochodne motywów społecznych, uważał, że społeczeństwa nie są prostą sumą jednostek, ale systemem stosunków międzyludzkich, ulegającym zmianom w procesie historycznego rozwoju. Owe stosunki ujmował w sposób subiektywistyczny, silne znaczenie przypisywał elementom psychologicznym, w tym subiektywizmowi ocen i wartościowania. Jego prace zostały docenione w Polsce międzywojennej, na ich wartość wskazywali też uczeni z kręgu niemieckiego związani z nurtem historycznym i psychologicznym w ekonomii.

1„Ateneum” 1893, t. IV.

2Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów 1927–1933.