Zygmunt Janiszewski urodził się 12 lipca 1888 roku w Warszawie w rodzinie finansisty Czesława i Julii Szulc-Chojnickiej1. Po ukończeniu w 1907 roku gimnazjum we Lwowie, studiował matematykę i filozofię w Zurychu, Monachium, Getyndze i Paryżu. Naukowo pociągnęła go rodząca się wtedy topologia, nowa dziedzina matematyki, której przedmiotem było badanie różnych podzbiorów przestrzeni euklidesowych metodami teorii mnogości. Inspirowany terminologią i wynikami Ludovica Zorettiego i Arthura M. Schoenfliesa, Janiszewski opublikował w latach 1910–1913 osiem prac o krzywych i kontinuach.

Prace te zawierały wyniki znaczące i na podstawie jednej z nich2, poświęconej kontinuom nieprzywiedlnym (naturalnym topologicznym uogólnieniom łuków), Janiszewski uzyskał w 1911 roku na uniwersytecie paryskim doktorat (doctorat dès Sciences). Temat podsunął mu Henri Lebesgue, a w skład komisji doktorskiej wchodzili nadto Henri Poincaré i Emile Borel – najwybitniejsi matematycy francuscy owego czasu. Niektóre z twierdzeń tej pracy weszły później do kanonu topologii ogólnej, np. twierdzenie głoszące, że kontinuum, które ma punkty wspólne ze zbiorem i jego dopełnieniem, ma punkty wspólne także z brzegiem tego zbioru. Podał też w niej parę topologicznych charakteryzacji łuku, np. łuk jest to kontinuum nieprzywiedlne między dwoma punktami, które jest rozspajane przez każdy punkt różny od nich.

Po doktoracie Janiszewski przyjechał do Warszawy, gdzie wykładał w Towarzystwie Kursów Naukowych, stanowiącym namiastkę nieistniejącego polskiego uniwersytetu. Wziął też udział w Kongresie Matematyków w Cambridge w 1912 roku i miał tam odczyt, w którym naszkicował konstrukcję osobliwej krzywej niezawierającej łuku3.

W 1913 roku, z inicjatywy Wacława Sierpińskiego, będącego wtedy profesorem na Uniwersytecie Lwowskim, habilitował się Janiszewski we Lwowie na podstawie pracy o topologicznych własnościach płaszczyzny4. Dowiódł w niej kilku nowych, oryginalnych twierdzeń. Jedno z nich głosi: warunkiem koniecznym i dostatecznym na to, by suma dwóch kontinuów niedzielących płaszczyzny dzieliła tę płaszczyznę, jest to, by ich część wspólna była niespójna. To ważne twierdzenie nosi dziś w literaturze matematycznej nazwę twierdzenia Janiszewskiego. Nie tylko znacznie uprościło ono dowód fundamentalnego dla analizy matematycznej twierdzenia Jordana o rozcinaniu płaszczyzny przez krzywą zwykłą zamkniętą, ale doprowadziło też do topologicznej charakteryzacji płaszczyzny5. W skład przewodu habilitacyjnego wchodził jeszcze wykład habilitacyjny, który u Janiszewskiego miał charakter filozoficzny6, co zdradzało jego szerokie zainteresowania i głęboką kulturę.

Na Uniwersytecie Lwowskim Janiszewski wykładał funkcje analityczne i rachunek funkcyjny, ale nie trwało to długo, wkrótce bowiem wybuchła I wojna światowa i Janiszewski, kierując się pobudkami patriotycznymi, zaciągnął się do Legionów. Zimę 1914/1915 spędził na froncie karpackim jako artylerzysta. Potem Komenda Legionów wycofała go ze służby liniowej i przeniosła do Lwowa, gdzie wziął udział w zakładaniu Polskiej Organizacji Wojskowej. Pod koniec 1916 roku nastąpił w Legionach kryzys przysięgowy. Janiszewski przysięgi nie złożył i wyjechał ze Lwowa w okolice Radomia pod zmienionym nazwiskiem Zygmunt Wicherkiewicz. W Ewinie k. Włoszczowej zorganizował ochronkę dla dzieci zdolnych a biednych. A od 1917 roku prowadził w Warszawie (wspólnie ze Stefanem Mazurkiewiczem) seminarium z topologii, skupiające młodych adeptów matematyki z otwartego w 1915 roku UW, w maju 1918 roku zaś przyjął tam katedrę i rozwinął nadzwyczaj ożywioną działalność organizacyjną, edytorską i dydaktyczną7. Był to zwrot (sądził, że chwilowy) od pracy naukowej do pracy na rzecz przyszłości polskiej matematyki. O intensywności tego zwrotu świadczy fakt, że wyjąwszy jedną pracę pośmiertną (wspólną z Kazimierzem Kuratowskim), wszystkie ówczesne prace Janiszewskiego były pisane po polsku dla polskiego czytelnika, przy czym aż 11 z nich było artykułami w Poradniku dla samouków, niezwykle wartościowym wydawnictwie, umożliwiającym szeroki dostęp do wiedzy na poziomie uniwersyteckim w języku polskim8. Janiszewski napisał do Poradnika wstęp ogólny, 7 artykułów specjalistycznych o różnych dziedzinach matematyki, artykuł o zagadnieniach filozoficznych matematyki, zakończenie i dział informacyjny.

Szczególnie wielką rolę odegrał jeden z ówczesnych artykułów Janiszewskiego, który stał się programem polskiej szkoły matematycznej lat międzywojennych9. Opierając się na doświadczeniach przedwojennej grupy lwowskiej, skupionej wokół profesora Wacława Sierpińskiego, i przejęty ideą „zdobycia samodzielnego stanowiska dla matematyki polskiej” (cytat z jego artykułu), Janiszewski zaproponował wzorzec postępowania, którego zasadnicze elementy można streścić w trzech punktach:

1) skupienie młodych, twórczych matematyków polskich na jednej (najlepiej nowej) dziedzinie matematyki,

2) założenie czasopisma wyłącznie tej dziedzinie poświęconego,

3) publikowanie wyłącznie w językach kongresowych (a więc z pominięciem języka polskiego).

Były to pomysły oryginalne, ale wysoce ryzykowne, można im było bowiem zarzucić (i zarzucano), że:

1) wybór jednej nowej dziedziny oznaczał pomijanie dyscyplin tradycyjnych, takich jak geometria, analiza, czy algebra, które w matematyce odgrywały przecież dominującą rolę, a gdyby wybór okazał się nieudany, to skupienie na takiej dziedzinie wszystkich twórczych matematyków oznaczałoby zmarnowanie całego pokolenia, a w konsekwencji jeszcze większe zapóźnienie w rozwoju,

2) tematyczne ograniczenie nowego czasopisma do jednej dziedziny mogło grozić uwiądem z powodu braku dostatecznej ilości dobrych oryginalnych prac (takich specjalistycznych czasopism matematycznych nigdzie wówczas na świecie nie było),

3) eliminacja języka polskiego mogła razić poczucie dumy narodowej z odrodzonego państwa.

Ale Janiszewski konsekwentnie przekonał do swojej idei Mazurkiewicza i Sierpińskiego, późniejszych liderów warszawskiej matematyki. W wyniku ich poczynań matematycy warszawscy skupili się na „teorii mnogości i jej zastosowaniach” (dziedzina uprawiana w kręgu Sierpińskiego we Lwowie przed 1914 rokiem, cytat pochodzi z okładki poświęconego tej tematyce „Fundamenta Mathematicae”, które Janiszewski, Mazurkiewicz i Sierpiński zaczęli wydawać w 1920 roku), a nieco później matematycy lwowscy skupili się na „teorii operacji, rachunku prawdopodobieństwa i innych dyscyplinach uprawianych we Lwowie” (cytat ze wspomnień Hugona Steinhausa) i zaczęli w 1929 roku wydawać „Studia Mathematica” tym dyscyplinom poświęcone (były to wówczas dwa pierwsze wyspecjalizowane czasopisma matematyczne na świecie) – odniosły one wielki sukces i „polska szkoła matematyczna” zyskała wpływ i szerokie uznanie. Wybór teorii mnogości i teorii operacji okazał się trafny, stając się swoistą trampoliną do wzlotu polskiej matematyki lat międzywojennych na poziom światowy10.

Jako człowiek Janiszewski wyróżniał się niezwykłą siłą charakteru11. Swoje życie kształtował świadomie i z dużą konsekwencją. Zaplanowaną i podejmowaną problematykę naukową czy działalność traktował gruntownie i systematycznie. Etycznie nieskazitelny, typ abnegata i ascety. Łączył w sobie pasję uczonego z pasją społecznika, wielki talent twórczy z gorącym patriotyzmem, wiarę w posłannictwo uczonego ze szlachetnym charakterem i wielką dobrocią. Umiał obywać się małym, posiadane środki materialne (majątek po rodzicach, nagrody naukowe itp.) kierował na cele społeczne, jak kształcenie młodzieży, utrzymanie sierot itp. Przejęty współczuciem dla ludzkiej mizerii, skłaniał się ku poglądom skrajnie lewicowym. Żył niespełna 32 lata, ale było to życie bardzo intensywne. Zdążył zaznaczyć się w matematyce powszechnej, a w matematyce polskiej ślad zostawił bardzo wyraźny.

Przeziębił się w drodze do narzeczonej we Lwowie i tam 3 stycznia 1920 roku zmarł. Ciało zapisał medycynie, ale testament otwarto po pogrzebie. Grób się nie zachował.