Stanisław Leśniewski

Urodzony 28 III 1886 w Sierpuchowie (Rosja). Studia w Lipsku, Heidelbergu, Zurychu i Monachium; doktorat na uniwersytecie we Lwowie (1912); nauczyciel gimnazjalny i wykładowca na Wyższym Kursie Naukowym w Moskwie. Habilitacja na uniwersytecie we Lwowie (1918); profesor UW (1919–1939).

Logik; współtwórca (z Janem Łukasiewiczem) warszawskiej szkoły logicznej, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli lwowsko-warszawskiej szkoły filozoficznej; pracował nad kompletnym systemem logiki (tzw. systemy Leśniewskiego: prototetyka, ontologia, mereologia); wywarł znaczący wpływ na rozwój logiki XX w.
Kierował sekcją filozoficzną Polskiego Towarzystwa Nauczycielskiego w Warszawie (1913–1915). Członek redakcji „Fundamenta Mathematicae” (1920–1928).
Zmarł 13 V 1939 w Warszawie.

Przyczynek do analizy zdań egzystencjalnych, „Przegląd Filozoficzny” 1911, R. 14, s. 329–345; Podstawy ogólnej teorii mnogości, Moskwa 1916; O podstawach matematyki, „Przegląd Filozoficzny” 1927, t. XXX, s. 164–206; 1928, t. XXXI, s. 261–291; 1929, t. XXXII, s. 60–101; 1930, t. XXXIII, s. 77–105; 1931, t. XXXIV, s. 142170; Grundzüge eines neuen Systems der Grundlagen der Mathematik, „Fundamenta Mathematicae” 1929, t. XIII, s. 1–81.

E. C. Luschei, The Logical Systems of Leśniewski, Amsterdam 1962; T. Kotarbiński, Garstka wspomnień o Stanisławie Leśniewskim, [w:] tegoż, Szkice z historii filozofii i logiki, Warszawa 1979, s. 293–307; A. K. Rogalski, Z zastosowań ontologii Stanisława Leśniewskiego: analiza ujęcia Desmonda P. Henry’ego, Lublin 1995.

Stanisław Leśniewski urodził się 28 marca 1886 roku1 w Sierpuchowie k. Iwanowo-Wozniesienska (250 km na północny wschód od Moskwy) w rodzinie inżyniera kolejowego Izydora; matka z Palczewskich zmarła w jego dzieciństwie. Zawód ojca zmuszał rodzinę do częstych zmian miejsca pobytu i młody Stanisław gimnazjum klasyczne ukończył w Irkucku. Po maturze w 1904 roku podjął studia filozoficzne w Niemczech. Zaczynał w Lipsku, prawdopodobnie był w Zurychu i Heidelbergu, a w 1909 roku pojawił się w Monachium2. Jesienią 1910 roku przyjechał do Lwowa, gdzie dołączył do grupy doktorantów Kazimierza Twardowskiego (1866–1938). Uzupełniał tam także swoje wykształcenie matematyczne, uczęszczając na wykłady Józefa Puzyny i Wacława Sierpińskiego, ale jego znajomość matematyki nie była duża, ograniczała się do teorii mnogości i elementów algebry. Skupiał się na pisaniu pod kierunkiem Twardowskiego pracy doktorskiej o negatywnych sądach egzystencjalnych3 i na jej podstawie doktoryzował się we Lwowie w 1912 roku (promotorem był Twardowski).

We Lwowie, po doktoracie, poznał Jana Łukasiewicza, którego monografia O zasadzie sprzeczności u Arystotelesa „była dla niego rewelacją. Dowiedział się z niej po raz pierwszy o istnieniu logiki symbolicznej, o istnieniu Bertranda Russella i o istnieniu jego antynomii dotyczącej klasy klas niebędących własnymi elementami. Zaznajomiwszy się z treścią książki postanowił Leśniewski poznać Łukasiewicza osobiście. Dowiedział się, gdzie Łukasiewicz mieszkał, poszedł do niego, przedstawił się i [...] zapytał, pokazując monografię, czy ma zaszczyt rozmawiać z jej autorem. Otrzymawszy potwierdzającą odpowiedź, powiedział, iż przyszedł, by skrytykować autora za pewne poglądy, które znalazł w monografii. Wywiązała się dłuższa dyskusja, która stała się początkiem przyjaznej współpracy w sprawach związanych z logiką”4.

Tak zaczęła się przyjaźń i współpraca późniejszych założycieli warszawskiej szkoły logicznej. Była ta szkoła kontynuacją lwowskiej szkoły filozoficznej Kazimierza Twardowskiego, nie tylko w osobach jej założycieli, ale i w problematyce, którą przenieśli ze Lwowa do Warszawy, oraz w bliskich związkach z matematyką. Okoliczność, że dopiero we Lwowie mógł Leśniewski poznać „logikę symboliczną” (dzisiaj powiedzielibyśmy: logikę matematyczną) i dopiero tam dowiedział się o istnieniu Russella i o jego antynomii – dobitnie świadczy o poziomie i kierunku badań logicznych we Lwowie.

Po doktoracie Leśniewski wyjechał do San Remo, gdzie przebywał około roku, intensywnie pracując. Napisał kilka artykułów i niektóre przetłumaczył na język rosyjski, planując rozpocząć karierę akademicką w Rosji. Warunkiem wszakże otrzymania docentury w Rosji dla osób, które ukończyły studia za granicą, było złożenie egzaminów z zakresu całego wydziału, czemu Leśniewski zamierzał się poddać w Petersburgu, ale do czego prawdopodobnie nie doszło.

W latach 1913–1915 Leśniewski przebywał w Warszawie, gdzie był związany z ruchem nauczycielskim i kierował sekcją filozoficzną Polskiego Towarzystwa Nauczycielskiego. Z tego okresu datuje się jego bliska i długoletnia później przyjaźń z Tadeuszem Kotarbińskim. Zapewne też wtedy ożenił się z Zofią Prewysz-Kwinto (małżeństwo było bezdzietne). I wtedy też wstąpił do SDKPiL, do której przyjmował go Feliks Dzierżyński.

W 1915 roku Leśniewski wyjechał do Moskwy i trzy spędzone tam lata były bardzo intensywnym okresem w jego życiu. Utrzymywał się z nauczania matematyki w dwóch polskich gimnazjach i z wykładów logiki na Wyższym Kursie Naukowym. Jeszcze udzielał się politycznie w Polskim Klubie Demokratycznym, ale przede wszystkim pracował naukowo, głównie nad swoją mereologią – teorią zbiorów rozumianych jako agregaty – której pierwszy zarys przedstawił w wydanej wtedy rozprawie5. Pozostawał też w bliskich stosunkach z Sierpińskim, który w tym czasie również był w Moskwie.

W czerwcu 1918 roku Leśniewscy byli z powrotem w Warszawie. Na podstawie moskiewskiej rozprawy habilitował się na Uniwersytecie Lwowskim, a w 1919 roku otrzymał Katedrę Filozofii na UW, którą zajmował do końca życia, a więc przez niemal całe dwudziestolecie międzywojenne. Zaczynał się najważniejszy okres w jego życiu, w którym poświęcił się już bez reszty rozwijaniu swoich koncepcji i kształceniu logików. Zmienił poglądy polityczne na konserwatywne, ale działalności politycznej nie prowadził. Życie wiódł jednak bardzo aktywne: wykładał, prowadził seminaria, pisał. Był promotorem rozprawy doktorskiej Alfreda Tarskiego (był to jedyny jego doktorant i Leśniewski lubił mawiać, że miał 100% wybitnych doktorów). Razem z Łukasiewiczem wchodził w latach 1920–1928 w skład redakcji „Fundamenta Mathematicae”, czołowego wówczas czasopisma polskich matematyków i logików. Prowadził seminarium, na które uczęszczało wielu znanych później logików. Wykłady i seminaria Leśniewskiego i Łukasiewicza dały początek warszawskiej szkole logicznej, w skład której wchodzili nadto ich pierwsi uczniowie: Alfred Tarski, Mordechaj Wajsberg, Adolf Lindenbaum, Moses Presburger, Jerzy Słupecki, Stanisław Jaśkowski, Bolesław Sobociński i inni6.

Porzucając swoje wcześniejsze zainteresowania logiczno-filozoficzne, od czasów moskiewskich Leśniewski koncentrował się na logicznych podstawach matematyki. Powodowany zamiarem usunięcia antynomii Russella z matematyki, stworzył nową teorię mnogości (którą nazwał mereologią) i w Warszawie pracował już nad takim systemem logiki, który stałby się nową podstawą matematyki. Swój system przedstawił najpełniej w obszernej, wieloczęściowej pracy7. Odrzucał w niej koncepcję matematyki jako kolekcji teorii dedukcyjnych, „które zabezpieczają wprawdzie możliwość otrzymywania na ich gruncie wciąż nowych twierdzeń, odznaczają się jednak brakiem jakichkolwiek łączących je z rzeczywistością walorów intuicyjno-naukowych” (pierwsza część tej pracy, s. 166), jego bowiem zdaniem powinny to być teorie „służące do ujęcia w prawa możliwie ścisłe różnorodnej rzeczywistości świata” (ibidem). W szczególności za teorię pozbawioną „walorów intuicyjno-naukowych” uznawał teorię mnogości opartą na aksjomatyce Zermelo-Fraenkla, a siebie nazywał zatwardziałym intuicjonistą, w sensie jednak niezwiązanym z intuicjonizmem Brouwera i jego uczniów (był też skrajnym nominalistą). W ślad za tą krytyką proponował „merytorycznie i metodycznie nowy” system podstaw matematyki (ibidem) składający się z trzech teorii: prototetyki (rachunek zdań, teoria dedukcji), ontologii (zmodyfikowana logika tradycyjna) i mereologii (nowa teoria mnogości), której pierwszy zarys ogłosił w Moskwie (patrz przypis 5). Dla swego systemu Leśniewski opracował specjalną notację i formalizm oraz specjalne reguły definiowania i rozumowania. Choć różniły się one znacznie od powszechnie przyjmowanych w logice, odznaczały się niezwykłą ścisłością i precyzją.

Niezależnie od tego systemu Leśniewski wprowadził do logiki kilka ważnych idei, silnie wpływając na jej dalszy rozwój. Powszechnie był uważany za wielką, może nawet największą indywidualność warszawskiej szkoły logicznej.

Krytyczny stosunek Leśniewskiego do tradycyjnej teorii mnogości, domeny warszawskiej szkoły matematycznej, sprawił, że drogi z jednej strony Leśniewskiego i Łukasiewicza, jego wielkiego sprzymierzeńca, a z drugiej strony matematyków – zaczęły się rozchodzić. Pęknięcie nastąpiło po opublikowaniu w 1929 roku przez Leśniewskiego 80-stronicowej pracy8, która była dla matematyków obca i niezrozumiała i którzy się wobec tego nie kwapili z publikowaniem jej dalszego ciągu. Był on jeszcze dłuższy i ukazał się osobno dopiero w 1939 roku9. W konsekwencji obaj logicy (Leśniewski i Łukasiewicz) ustąpili z redakcji „Fundamentów”, które odtąd stało się pismem zdecydowanie matematycznym, w dalszym jednak ciągu drukującym prace z logiki matematycznej Tarskiego, Lindenbauma i innych. Po sformalizowaniu przez Leśniewskiego jego prototetyki i ontologii matematycy stracili do reszty zainteresowanie jego teoriami, najwybitniejszy zaś jego uczeń, Alfred Tarski, także się odeń uniezależnił, kierując swój talent na badania metamatyczne i semantyczne oparte na tradycyjnej teorii mnogości.

Mimo rozejścia się dróg matematyków i logików warszawskich (bardziej jednak Leśniewskiego niż Łukasiewicza), znaczenie Leśniewskiego było i pozostało duże. Dzięki przyciąganiu adeptów siłą swego intelektu i odważnym koncepcjom był jednym z filarów warszawskiej szkoły logicznej, a choć jego niekonwencjonalne idee nie cieszyły się wówczas większym uznaniem poza szkołą, to ich niezwykła oryginalność sprawia, że do dzisiaj pozostały żywe i znajdują naśladowców.

Leśniewski był mężczyzną postawnym i zażywnym. Charakter miał trudny, a zasadniczą cechą jego osobowości był ekstremizm zarówno w sprawach codziennych, jak i naukowych. Miał opinię wybitnego i trudnego polemisty, co uznawał nawet Roman Ingarden. Jak pisze znany logik i historyk logiki, „był [...] Leśniewski człowiekiem kontrowersyjnym pod względem zarówno naukowym, jak i personalnym. Jego dziwactwa, słabostki, niewątpliwie trudny charakter, a nawet budzące z reguły sprzeciw poglądy społeczne i polityczne ulegają zapomnieniu lub stają się przedmiotem anegdotek”. Pod względem siły intelektu Leśniewski budził i nadal budzi podziw, który najlepiej wyrażają następujące słowa Kotarbińskiego: „Cokolwiek mówić będą znawcy o jego dziełach, oceniając je porównawczo i wedle sprawdzianów potężnie rozwijającej się nauki, dla mnie jedno pozostanie sprawą bezsporną. Na podstawie długiego doświadczenia twierdzę, że był to człowiek genialny, z którym los pozwolił mi się zetknąć w obcowaniu ongi niemal codziennym”10.

Opublikowane prace Leśniewskiego liczą łącznie około 680 stronic druku11, spora jednak część jego dorobku pozostała w rękopisach, te zaś spłonęły w Warszawie jesienią 1944 roku. Osobliwy styl („niemal pedantyczna precyzja w formułowaniu własnych przeświadczeń i skrupulatność w analizowaniu cudzych poglądów”12) sprawia, że czyta się jego prace bardzo trudno, ich wielka oryginalność powoduje jednak, że ciągle budzą zainteresowanie, a uczniowie Leśniewskiego oraz uczniowie tych uczniów starają się jego idee odtwarzać i popularyzować13.

Stanisław Leśniewski zmarł (po nieudanej operacji nowotworu) 13 maja 1939 roku w Warszawie.