Profesor Jan Lewiński należy do grona współtwórców odrodzonego w 1915 roku Uniwersytetu Warszawskiego. Od pierwszych dni zabiegów politycznych i organizacyjnych, których celem było powstanie polskiego uniwersytetu w stolicy, brał w nich czynny udział. W sierpniu 1915 roku został członkiem Podkomisji Matematyczno-Przyrodniczej, powstałej w ramach Komisji Uniwersyteckiej, powołanej do skompletowania kadry wykładającej oraz opracowania programu wykładów. W dniu otwarcia był wśród czterech mianowanych dziekanów; zostaje dziekanem Wydziału Przyrodniczego. W 1919 roku Komisja Stabilizacyjna powołała go na stanowisko zastępcy profesora. W następnym roku otrzymał stopień doktora na Uniwersytecie Lwowskim i jednocześnie tzw. veniam legendi (prawo wykładania), co w konsekwencji dało mu mianowanie na stanowisko profesora nadzwyczajnego na Uniwersytecie Warszawskim. W 1924 roku został profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego. Objął katedrę geologii, którą zajmował aż do swojej śmierci w styczniu 1939 roku.

Jan Lewiński wniósł na Uniwersytet ogromne doświadczenie i sukcesy organizacyjne. Wniósł również doświadczenie i umiejętności dydaktyczne, zarówno wykładowe, jak i publikacyjne. Te pierwsze trudno jest dzisiaj ocenić należycie. Znacznie łatwiej jest ocenić te drugie. Rozpoczynając pracę na Uniwersytecie Warszawskim, Jan Lewiński miał na swoim koncie liczne tłumaczenia dydaktycznej literatury geologicznej, w tym niemal autorskie tłumaczenie drugiego tomu ogromnie cenionego dzieła Melchiora Neumayra i Viktora Uhliga Dzieje Ziemi, z roku 1908, pierwszego uniwersyteckiego podręcznika z zakresu geologii w piśmiennictwie polskim. W momencie obejmowania katedry był również dojrzałym naukowcem i geologiem; miał na swoim koncie szereg publikacji koncentrujących się wokół jury środkowej Polski, ale obejmujących również zagadnienia czwartorzędowe, jak też opracowanie z zakresu geologii stosowanej, świadczące o szerokiej wiedzy i wysokich kwalifikacjach fachowych profesora.

Sądząc po późniejszych, uniwersyteckich już, wychowankach i publikacjach dydaktycznych, Jan Lewiński czuł się chyba najpełniej w geologii historycznej. Swoje credo w tej dziedzinie wypowiedział na rok przed otwarciem polskiego Uniwersytetu Warszawskiego, podczas wykładu inauguracyjnego na forum Wydziału Nauk Matematycznych i Przyrodniczych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, w dniu 15 stycznia 1914 roku (wykład opublikowany w tym samym roku w „Sprawozdaniach Naukowych” Towarzystwa). Lewiński odkrył w nim fragment swojego warsztatu, warsztatu geologii historycznej. Geologię historyczną uważa za dział geologii spinający inne dziedziny: mineralogię, geologię dynamiczną, tektonikę, czy stratygrafię (w przeciwieństwie do późniejszego trendu, na szczęście zarzuconego, gdzie geologia historyczna stała się niemal synonimem stratygrafii). Geologia historyczna, pisze Jan Lewiński, korzysta z osiągnięć innych nauk geologicznych, używa ich, przy zastosowaniu zasady „uniformitaryzmu”, do czytania zapisu skalnego, do „interpretacji źródeł”, ale sama, jako nauka historyczna, dopiero wtedy przystępuje do analizy historycznej. Jak podkreśla dalej, sama historia Ziemi jest unikatowa, niepowtarzalna; powtarzalne są źródła do jej czytania. Po niemal 100 latach łatwo się pod tymi stwierdzeniami podpisać.

Zanim rozpoczął pracę na odrodzonym Uniwersytecie Warszawskim, profesor Lewiński miał za sobą długi okres intensywnych prac organizacyjnych, dydaktycznych, naukowych, i oczywiście edukacji własnej.

Jan Piotr Lewiński urodził się 19 września 1876 roku w Lublinie, w dosyć zamożnej rodzinie kupiecko-przemysłowej. W 1894 roku, po ukończeniu Gimnazjum Męskiego w tym mieście, rozpoczął studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, które ukończył w 1898 roku, otrzymując tytuł kandydata nauk przyrodniczych, na podstawie rozprawy O niektórych amonitach jurajskich1. W latach późniejszych dzięki finansom rodzinnym odbył dodatkowe studia na uniwersytetach w Moskwie, Monachium i w Paryżu. Po ukończeniu studiów dostał stanowisko asystenta na warszawskiej uczelni. Pozostał jednak na tym stanowisku tylko rok. Czy był to wynik mocno rusofilnej polityki profesora Władimira Amalickiego, szefa katedry tamtejszej geologii? Nie wiadomo. Faktem jest, że zanim w 1915 roku odrodzony Uniwersytet Warszawski wchłonął go bez reszty, Jan Lewiński przeszedł długą drogę działalności dydaktycznej i organizacyjnej, której celem zawsze było tworzenie polskich instytucji naukowych w ramach możliwości ujawniających się w systemie Imperium Rosyjskiego.

Już w 1901 roku Jan Lewiński rozpoczął działalność w Pracowni Geologicznej przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, co stało się możliwe dzięki dobrym poczynaniom finansowym Muzeum i przekazaniu na ten cel 4500 rubli przez Józefę Tuhanowską. Poza delegatami Muzeum, do prac w zarządzie Pracowni powołano szereg znanych, krajowych specjalistów, miedzy innymi Jana Lewińskiego. Celem Pracowni miało być zbieranie danych do „ułożenia” mapy geologicznej Królestwa Polskiego. Pracownia utrzymywała się z dotacji prywatnych. Lewiński zgromadził w Pracowni cenny księgozbiór, który później stał się zalążkiem biblioteki powstałego w 1919 roku Państwowego Instytutu Geologicznego. Bibilioteka Pracowni wspomagała również wielu geologów polskich pracujących wówczas w Warszawie.

W 1906 roku Jan Lewiński rozpoczął działalność w ramach Towarzystwa Kursów Naukowych w Warszawie. Zalążkiem Wydziału Przyrodniczego TKN, w którym aktywnie uczestniczył, była sekcja odczytowa przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Lewiński prowadził wykłady z geologii i mineralogii. W 1906 roku wszedł do Prezydium Rady Naukowej Towarzystwa jako przedstawiciel Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, a w latach 1911–1913 pełnił funkcję przewodniczącego tego wydziału.

W 1907 roku Lewiński był wśród członków założycieli Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Był jego aktywnym członkiem (Wydziału III Nauk Matematycznych i Przyrodniczych) i animatorem działalności publikacyjnej Towarzystwa. Referował rokrocznie szereg nowych prac, przygotowując je do druku w „Sprawozdaniach” i „Pracach Towarzystwa”. Powołał do życia i redagował monograficzne pismo „Paleontologia Ziem Polskich”. Publikacje ukazywały się przy wsparciu finansowym Kasy im. Józefa Mianowskiego, która to instytucja dobrze zapisała się we wspomaganiu krajowego życia naukowego w tym czasie. Sam, w pracach samodzielnych bądź współautorskich, często gościł na łamach czasopism Towarzystwa. Ostatnią z prac publikowanych przez Lewińskiego na łamach „Prac Towarzystwa” jest jego opracowanie podłoża czwartorzędu części Niżu Wschodnioeuropejskiego, wykonane wspólnie ze swoim wychowankiem, Janem Samsonowiczem, późniejszym profesorem Uniwersytetu Warszawskiego i następcą.

W latach 1907–1915 Lewiński wpółorganizował Komisję Fizjograficzną przy Towarzystwie Krajoznawczym. Został również jej prezesem.

Rozpoczynając pracę w Uniwersytecie Warszawskim Jan Lewiński miał czterdzieści lat, jego marzenia o odrodzonym uniwersytecie się ziściły; mógł zabrać się za intensywną pracę na jego rzecz. I to czynił. Intensyfikował swoje poczynania na każdym polu: organizacyjnym, dydaktycznym i naukowym.

Podczas 24 lat kierowania Zakładem Geologii (później przemianowanego na Zakład Geologii i Paleontologii) Jan Lewiński wychował grono uczniów, którzy rozpoczynali swoją działalność już w okresie międzywojennym i będą nadawać ton polskiej geologii w pierwszych dziesięcioleciach Polski powojennej. Do jego uczniów należeli: Mieczysław Kobyłecki, Adam Łuniewski, Władysław Pożaryski, Stefan Zbigniew Różycki, Feliks Rutkowski, Jan Samsonowicz, Zbigniew Sujkowski czy Henryk Świdziński.

Nadal publikował pozycje podręcznikowe. Teraz już autorskie, bardzo dobre. W 1922 roku pojawił się jego podręcznik Podstawy mineralogii i geologii dla uczniów klas wyższych szkół średnich. Jest to wkład autora w jego formalne działania związane z edukacją na poziomie szkół średnich. W latach 1928–1938 był Przewodniczącym Państwowej Komisji Egzaminów Nauczycielskich dla nauczycieli szkół średnich, a w latach 1928–1932 członkiem Komisji Oceny Podręczników Ministerstwa Oświaty.

Pierwsze z dwóch głównych dzieł podręcznikowych Lewińskiego z tego czasu, Historia Ziemi, ukazało się jako rozdział w wydanej w 1933 roku Wielkiej Przyrodzie Ilustrowanej. Było to jedno z kilku pomnikowych dzieł z zakresu nauk przyrodniczych okresu międzywojennego. Rozdział Lewińskiego, jak zresztą całe czterotomowe doskonałe dzieło, to znacznie więcej niż popularnonaukowe opracowanie, jak najczęściej bywa klasyfikowane. Wśród autorów części geologiczno-paleontologicznej znaleźli się tacy autorzy jak Edward Stenz, Tadeusz Wojno, Roman Kozłowski, Jerzy Lilpop czy Edward Loth. Żaden z autorów nie pozwolił sobie na trywializację prezentowanych zagadnień; odpowiednio dawkowane jest fachowe słownictwo, a zakres prezentowanej tematyki dobrze koresponduje z najnowszymi akademickimi podręcznikami tamtego czasu. Opracowanie Lewińskiego ma strukturę współczesnych podręczników z zakresu geologii historycznej, z częścią wstępną, zarysowującą zagadnienia geologii dynamicznej, i częścią szczegółową, będącą systematycznym wykładem dziejów Ziemi. Część zagadnień mógł opuścić (jak na przykład wiele tematów paleontologicznych), gdyż prezentowane były w pozostałych rozdziałach całego dzieła. Chociaż opracowanie Lewińskiego, z racji przyjętej konwencji, nie jest wyczerpującym wykładem geologii historycznej, to jest spójną, autorską prezentacją dziejów Ziemi. Skoncentrowana na historii Europy, prezentacja pozostawała w dużej mierze aktualna aż do czasu rewolucji w naszym rozumieniu zapisu historii Ziemi, którą przyniosła tektonika płyt, w końcu lat 60. XX wieku. Historia Ziemi Lewińskiego, wydana ponownie w 1956 roku z niewielkimi uzupełnieniami profesora Jana Samsonowicza, była jeszcze długo podstawowym podręcznikiem geologii historycznej w Polsce.

Pięć lat później ukazało się drugie wybitne dzieło podręcznikowe Lewińskiego, Życie Ziemi, jako jeden z tomów Wielkiej Geografii Powszechnej, opublikowanej w wydawnictwie Trzaski, Everta i Michalskiego. To spójny, autorski podręcznik stojący gdzieś na pograniczu geologii dynamicznej i geografii fizycznej. Jak stwierdził sam Lewiński, w przywoływanym wcześniej wykładzie w Towarzystwie Naukowym Warszawskim w roku 1914, granica między tymi dziedzinami nie jest ostra. Niewątpliwie na uwagę zasługuje część, którą można by określić mianem rozważań geotektonicznych. Na podstawie prostych argumentów, odnoszących się do skrócenia tektonicznego w młodych orogenach alpejskich oraz fizycznych podstaw charakterystyki krzywej hipsograficznej, Lewiński dowodzi w sposób bardzo przekonujący, że ruchy poziome skorupy ziemskiej muszą mieć miejsce. Nawiązuje tym samym do koncepcji Wegenera. Pisze to w czasie, gdy koncepcja Wegenera jest na cenzurowanym, przynajmniej na kontynentach północnych. Może jest to wynik jego wizyty w Afryce Południowej w czasie kongresu geologicznego w Pretorii, w 1929 roku, gdzie koncepcja Gondwany i dryfu kontynentów nigdy na dobrą sprawę nie została zarzucona, gdyż zbyt dobrze tłumaczyła obserwowane tam fakty.

Pokłosiem wizyty „na południu” była jeszcze jedna pozycja podręcznikowa Lewińskiego, a mianowicie jego rozdział „Afryka Południowa”, w tomie Afryka, znów w ramach wspomnianej wyżej Wielkiej Geografii Powszechnej. To z rozmachem napisane dzieło, obejmujące obszar Afryki Południowej i Madagaskaru, traktujące ze swobodą o zagadnieniach geografii fizycznej, antropologii, historii. Jego rozdział o Madagaskarze to niewątpliwie najlepszy tekst o Czerwonej Wyspie, jaki ukazał się do tej pory w języku polskim, napisany przez polskiego autora.

W okresie swojej pracy uniwersyteckiej Lewiński nadal był bardzo aktywny na polu organizacyjnym. Poza wspomnianymi już funkcjami związanymi z edukacją na poziomie szkół średnich, dalej działał w różnego rodzaju organizacjach zrzeszających środowiska geograficzne i geologiczne. W 1917 roku był w gronie założycieli Polskiego Towarzystwa Geograficznego, w którym pełnił funkcję jego pierwszego prezesa. Przez szereg lat był przewodniczącym Warszawskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Geologicznego; był członkiem Société Géologique de France oraz Geologische Vereinigung.

Te wszystkie działania nadal zostawiały mu czas na pracę naukową. W okresie międzywojennym Lewiński kontynuował prace nad jurą środkową i górną Polski pozakarpackiej, koncentrując się na obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich. Niewątpliwie jego podstawowym dziełem o polskiej jurze z tego czasu jest monograficzne opracowanie bononu. Praca przynosi charakterystykę facjalną, stratygraficzną oraz związki paleogeograficzne obszaru Polski z innymi częściami Europy w najmłodszej części jury. W latach 30. badacz pracował intensywnie nad utworami dolnej kredy środkowej Polski, koncentrując się na wychodniach neokomu w okolicach Tomaszowa Mazowieckiego. W swojej podsumowującej pracy (1933) Lewiński był w stanie nakreślić relacje stratygraficzne, facjalne i paleogeograficzne najniższej kredy oraz pogranicza jury i kredy w Polsce i powiązać je z obserwacjami pozostałych części Europy. Cały czas żywo interesował się i pracował nad utworami czwartorzędu. Są to zarówno regionalne opracowania, jak i opracowania natury bardziej ogólnej, traktujące o genezie iłów wstęgowych, czy ruchach tektonicznych w tym czasie. Ma w swoim dorobku również szereg opracowań stosowanych; są to głównie opracowania hydrogeologiczne, wykonywane na potrzeby zaopatrzenia w wodę szeregu miast środkowej Polski. Wspólnie ze Stefanem Zbigniewem Różyckim wziął udział w przygotowaniach materiałów dla pierwszego projektu metra w Warszawie.

Niewiele mamy informacji o życiu prywatnym profesora Lewińskiego. Wiadomo, że w 1933 roku ożenił się z Aleksandrą Leykam. Po jej śmierci ożenił się z jej siostrą, Elżbietą. Był znanym kolekcjonerem numizmatów starożytnej Grecji oraz saskiej porcelany. Po jego śmierci zbiory trafiły do Muzeum Narodowego. Zmarł 5 stycznia 1939 roku w Warszawie.