Alfred Lityński to jeden z najwybitniejszych hydrobiologów polskich, inicjujący nowoczesne badania w tej dziedzinie w organizowanej i prowadzonej własnym wysiłkiem Stacji Hydrobiologicznej nad jeziorem Wigry, jedynej tego typu w Polsce. Formalnie rzecz biorąc, Lityński, będąc pracownikiem Instytutu im. Nenckiego, nie miał z Uniwersytetem Warszawskim bliższych kontaktów poza krótko prowadzonymi wykładami ze swojej specjalności. Niemniej jednak, dzięki corocznym kursom w prowadzonej przez siebie Stacji, wykształcił zastęp hydrobiologów i limnologów, i późniejszy rozwój tej specjalności na naszym Uniwersytecie jest w dużej mierze jego zasługą.

Urodził się 16 września 1880 roku w Bligradzie1 w Besarabii, wówczas na południowo-zachodnim krańcu Cesarstwa Rosyjskiego, w obecnych granicach Ukrainy. Jego ojciec był lekarzem kolejowym. Do szkół średnich uczęszczał kolejno w Żytomierzu (ówcześnie gubernia wołyńska) i w Rydze. W latach 1899–1902 studiował nauki przyrodnicze na uniwersytecie w Dorpacie, słuchając wykładów m.in. znanego zoologa i entomologa Juliusa von Kennela. Jednocześnie działał w organizacjach młodzieżowych „Ognisko” (był tu przewodniczącym) i „Uniwersytecka Rada Związkowa”. Studia musiał przerwać na skutek represji za udział w organizacji strajku młodzieży studenckiej. Został uwięziony, a następnie przymusowo osiedlony w Drui na Wileńszczyźnie, gdzie przybywał jego ojciec, skierowany tu już wcześniej przez władze za udział w tajnym związku rewolucyjnym.

Studia kończył w latach 1905–1907 na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Duży wpływ na dalsze zainteresowania młodego Lityńskiego wywarł kontakt z profesorem zoologii Antonim Wierzejskim. On właśnie pierwszy w Polsce rozpoczął kompleksowe badania hydrobiologiczne i przyczynił się do założenia w Lubieniu pod Lwowem stacji hydrobiologicznej, pierwszy też u nas badał gąbki słodkowodne (był autorem wydanej pośmiertnie ich monografii), badał także – pierwszy – mszywioły, wirki, wrotki, wodne skorupiaki i pierwotniaki.

W Krakowie Alfred Lityński działał w PPS-Lewicy. Objął redakcję organu tej partii „Myśl socjalistyczną”, drukował tu artykuły, wysyłał je i do innych pism tej orientacji w Warszawie, Krakowie i Wilnie. Warto tu zresztą wspomnieć, że te długo trwające związki Lityńskiego z późniejszymi działaczami komunistycznymi, także rodzinne (zięciem Lityńskiego był Władysław Kowalski, aktywny członek KPP i PPR, współzałożyciel KRN), nie uchroniły go w swoim czasie przed aresztowaniem przez radzieckich funkcjonariuszy.

Od ukończenia studiów aż do końca I wojny światowej Lityński uczył przyrody w szkołach średnich. Najpierw było to gimnazjum w Zakopanem, przy czym pobyt tu wykorzystał do gromadzenia drobnych skorupiaków żyjących w jeziorach tatrzańskich, stanowiących materiał do rozprawy doktorskiej. Rozprawę tę, Revision der Cladocerenfauna der Tatra-Seen. Daphnidae, wykonaną pod kierunkiem profesora Wierzejskiego, obronił w 1913 roku. Aktywnie działał w tym czasie na rzecz ochrony przyrody tatrzańskiej, będąc m.in. jednym z założycieli Sekcji Ochrony Tatr i Sekcji Przyrodniczej w Towarzystwie Tatrzańskim. Wziął udział w wojnie, służąc w latach 1914–1915 w I Pułku Piechoty Legionów Polskich. W latach 1916–1920 uczył przedmiotów przyrodniczych w szkole im. Staszica w Lublinie. Tam także gromadził obserwacje limnologiczne, badając faunę jezior Pojezierza Lubelsko-Siedleckiego i Łęczyńsko-Włodawskiego.

Zasadnicza zmiana w życiu Alfreda Lityńskiego nastąpiła w roku 1920. Towarzystwo Naukowe Warszawskie powierzyło mu wtedy zorganizowanie w ramach nowo powstałego (1919) Instytutu Biologicznego im. Marcelego Nenckiego Stacji Hydrobiologicznej nad jeziorem Wigry. Lityński był tu dobrym kandydatem: chociaż niezwiązany w tym czasie z żadną instytucją naukową, miał jednak gruntowne wykształcenie z zakresu tej specjalności, a także znaczący opublikowany dorobek naukowy dotyczący krajowej fauny słodkowodnej. Miejsce na Stację nie było wybrane przypadkowo. Jezioro Wigry, największe jezioro Pojezierza Augustowskiego, o bogatej, wówczas jeszcze dziewiczej przyrodzie, było prawie zupełnie niebadane pod względem limnologicznym.

Zadanie postawione Lityńskiemu było trudne ze względu na niewielkie możliwości zdobycia odpowiednich funduszy w ciężkim okresie powojennym, a dodatkowym utrudnieniem był uciążliwy dojazd z Warszawy. Pierwszą, tymczasową i skromną siedzibą Stacji był drewniany, niewielki budynek we wsi Płociczno. Sprzęt do badań naukowych był także nader skromny: w roku 1921 były to dwa mikroskopy, kilka małych akwariów i dwie łodzie wiosłowe. Stopniowo jednak, dzięki energii Lityńskiego i znacznym nakładom ze strony Instytutu im. Nenckiego, sytuacja się poprawiała. W roku 1928 oddano do użytku nową siedzibę stacji w specjalnie wybudowanym, obszernym budynku w Starym Folwarku, wyposażono pracownie w podstawowy sprzęt laboratoryjny i techniczny oraz kompletną aparaturę do naukowych badań limnologicznych, zgromadzono zasobną bibliotekę, późnej wybudowano pomieszczenia mieszkalne dla pracowników i przyjezdnych specjalistów. Stacja wysłała jeszcze w 1921 roku komunikat o swoim powstaniu i zadaniach, czego wynikiem było nawiązanie kontaktów z polskimi i zagranicznymi badaczami i instytucjami pracującymi w dziedzinie limnologii, które nieraz zgłaszały chęć pomocy i nadsyłały swoje publikacje do biblioteki Stacji. Kontakty te wzbogaciły się z chwilą, gdy Lityński rozpoczął wydawanie, pod swoją bezpośrednią redakcją, czasopisma naukowego. Wychodziło ono od roku 1922, z początku pod tytułem „Sprawozdania Stacji Hydrobiologicznej na Wigrach”, a od roku 1926 jako „Archiwum Hydrobiologii i Rybactwa”. Ich bezpośrednią kontynuacją było później „Polskie Archiwum Hydrobiologii” i wreszcie wychodzące do dziś „Ecohydrology and Hydrobiology”.

Stacja Hydrobiologiczna, powstała i rozwijająca się pod kierownictwem Alfreda Lityńskiego, przyczyniła się decydująco do rozwoju polskich badań z tego zakresu. Pod względem wyposażenia i poziomu prowadzonych tu prac nie ustępowała najlepszym tego typu ośrodkom zagranicznym. W okresie międzywojennym pracowało w niej, krócej lub dłużej, wielu biologów, którzy później odegrali dużą rolę w polskiej nauce. Lityński od początku starał się objąć jezioro Wigry kompleksowymi badaniami hydrobiologicznymi, uwzględniającymi wszystkie, w miarę możliwości, grupy organizmów wodnych oraz ważniejsze parametry fizyko-chemiczne środowiska. Sam był zoologiem badającym głównie drobne wodne skorupiaki, lecz już w 1921 roku zatrudnił Jadwigę Wołoszyńską, algolożkę badającą tam plankton roślinny. Później na etatach Stacji znaleźli się Kazimierz Demel (plankton zwierzęcy), Zygmunt Koźmiński (taksonomia widłonogów z rodziny Cyclopidae, badania fizyko-chemiczne jezior), Marian Gieysztor (badał wirki), Jerzy Wiszniewski (świetnie rozwijający się badacz psammofilnych wrotków, zginął w powstaniu warszawskim) i Kazimierz Passowicz (wioślarki). Krócej pracowali tam naukowcy z innych ośrodków, gromadzący materiał badawczy: Gabriel Brzęk (zooplankton), Jan Bowkiewicz (wioślarki), Jan Dembowski i Stanisława Dembowska (pomiary morfometryczne jeziora), Bolesław Hryniewiecki (roślinność naczyniowa), Włodzimierz Kulmatycki (ryby), Stanisław Minkiewicz (widłonogi), Ambroży Moszyński (skąposzczety), Leszek Kazimierz Pawłowski (pijawki), Helena Ryppowa (glony), Julian Rzóska (oczliki), Stanisław Sumiński (ważki), Kazimierz Tarwid (ochotkowate) i Stanisław Wisłouch (glony).

Pod koniec lat 30. Lityński brał udział w organizowaniu drugiej podobnej placówki, Poleskiej Stacji Biologicznej w Pińsku, która zaczęła pracę w roku 1938, a kierowana była przez jego wychowanka, Jerzego Wiszniewskiego. Lityński już wcześniej myślał o objęciu Polesia badaniami hydrobiologicznymi, a konkretne przygotowania podjął w czasie organizowanych w latach 1935 i 1936 wypraw, prowadzonych z jego ramienia przez Kazimierza Petrusewicza.

Jednocześnie z działalnością nad Wigrami Lityński, po uzyskaniu habilitacji z hydrobiologii na Uniwersytecie Warszawskim w roku 1923, prowadził wykłady dla studentów biologii, będąc docentem przy katedrze zoologii systematycznej i morfologicznej (zajmował ją profesor Konstanty Janicki, później Wacław Roszkowski). Wykładał krótko, rezygnując rychło z tej działalności ze względu na trudny wówczas dojazd z Wigier do Warszawy. Według wydawanych przez UW „Spisów wykładów” prowadził wykład z hydrobiologii ogólnej w latach 1923/1924 i 1924/1925, a z systematyki skorupiaków w roku 1924/1925. Wykłady te, prowadzone przez najlepszego w Polsce specjalistę, dały możliwość studentom biologii UW wszechstronnego poznania zagadnień hydrobiologii i limnologii.

Wpływ na kształcenie polskich hydrobiologów miał jednak Lityński znacznie większy niż wynikałoby to z jego formalnie prowadzonej jako wykładowca działalności na Uniwersytecie. W okresie letnim prowadził co roku w Stacji kursy dla studentów biologii. Stacja na Wigrach, która swoje powstanie i wysoki poziom działalności naukowej zawdzięczała staraniom Lityńskiego, była zresztą gotowa przyjąć na praktyki każdego studenta interesującego się tymi zagadnieniami, także spoza ośrodka warszawskiego (przykładem może być Gabriel Brzęk z Uniwersytetu Poznańskiego, późniejszy biograf Lityńskiego). Oprócz studentów korzystali z jego krócej lub dłużej trwającej gościny liczni młodzi naukowcy, wśród nich późniejsi profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego: Marian Gieysztor, po wojnie profesor hydrobiologii, oraz Kazimierz Tarwid, profesor ekologii.

Lityński był członkiem korespondentem TNW od 1933 roku. Należał także do Międzynarodowego Związku Limnologii Teoretycznej i Stosowanej (Societas Internationalis Limnologiae Theoreticae et Applicatae) i reprezentował Polskę na jego kongresach. W lipcu 1939 roku na Kongresie Limnologicznym w Sztokholmie został wybrany do kapituły medalu Pro limnologia optima merito, najwyższego odznaczenia przyznawanego przez Związek. Przyznanego mu w roku 1942 medalu nie przyjął.

Pierwsze prace naukowe Lityńskiego, wydane drukiem w latach 1913–1923, w tym jego wspomniana wyżej rozprawa doktorska, dotyczyły systematyki drobnych skorupiaków z rzędu Cladocera (wioślarki). Na materiale zebranym w jeziorach tatrzańskich opracował rewizję taksonomiczną gatunków z rodzaju Daphnia (rozwielitka), zmienność morfologii i cyklu życiowego gatunków zależnie od warunków panujących w różnych jeziorach, a także badał znaczenie szczegółów budowy odnóży wioślarek dla ich systematyki. Dwie publikacje z tej serii poświęcone są wioślarkom z Litwy (1915, 1916), na której terenie zbierał materiał w czasie krótkiego pobytu latem 1914 roku. Wspomniany już pobyt w Lublinie także wykorzystał do badania fauny tamtejszych wód.

Później, od 1920 roku, Alfred Lityński poświęcił się przede wszystkim organizowaniu Stacji Hydrobiologicznej na Wigrach. Prowadził jednak i własne badania przyrody jeziora Wigierskiego. Zbadał faunę planktonową jeziora ze szczególnym uwzględnieniem wioślarek (1922, 1925), a w oparciu o dotychczas wykonane prace nad fauną jezior Suwalszczyzny podjął próbę ich klasyfikacji (1925). Kilka artykułów poświęcił ogólnym problemom limnologicznym badanych jezior. Wreszcie zwrócił uwagę na ryby łososiowate zasiedlające te jeziora, szczególnie na sielawę i sieję. Specjalne studium poświęcił siei (1932); po zbadaniu narządu filtrowego tej ryby wyróżnił i opisał nową dla nauki formę, Coregonus lavaretus f. wigrensis. Wraz z Bolesławem Hryniewieckim, profesorem systematyki i geografii roślin Uniwersytetu Warszawskiego, opublikował w roku 1924 plan objęcia ochroną rezerwatową jeziora Wigierskiego, co zostało urzeczywistnione w pełni dopiero w roku 1976, chociaż pierwszy rezerwat ścisły powstał tam, dzięki jego zabiegom, już w 1931 roku. Przygotował rozdziały Plankton i Liścionogi w cennym i użytecznym zbiorowym opracowaniu Podręcznik do zbierania i konserwowania zwierząt należących do fauny polskiej (1922). W planie miał monograficzne opracowanie liścionogów (skorupiaki z rzędu Phyllopoda) Polski, ale praca nie ukazała się drukiem. Natomiast kilka lat po śmierci Lityńskiego, w 1952 roku wyszedł jego obszerny podręcznik Hydrobiologia ogólna, pierwszy w Polsce obejmujący ten temat. Przygotowany został do druku i uzupełniony przez Leszka Kazimierza Pawłowskiego, ucznia Lityńskiego w tym zakresie, po wojnie profesora Uniwersytetu Łódzkiego.

Okupacja radziecka, później niemiecka, pozbawiły go miejsca pracy. Stacja przestała istnieć, a okupanci zajęli budynki na inne cele, niszcząc jej wyposażenie. Lityński odmówił proponowanej mu współpracy naukowej z Niemcami. Osiadł w Cimochowiźnie nad jeziorem Wigry, około 3 km od Starego Folwarku. Pracował tam nad podręcznikiem hydrobiologii. Był jednocześnie żołnierzem AK, szefem Biura Informacji i Propagandy obwodu suwalskiego. Po ustąpieniu Niemców osiedlił się w niedalekim Czerwonym Folwarku nad Wigrami, gdzie pracował jako inspektor rybactwa w Państwowej Osadzie Rybackiej. Stacja Hydrobiologiczna nie została reaktywowana, chociaż budynki ocalały. Na początku 1945 roku Lityński został aresztowany przez NKWD i wywieziony w głąb Rosji. Zmarł z wyczerpania w czasie transportu w Smoleńsku 25 marca 1945 roku. Miejsce jego pochowania nie jest znane.

Pamięć o Alfredzie Lityńskim i jego dziele przechowuje zarówno miejscowa społeczność wigierska, jak i reprezentanci polskiej hydrobiologii, która tak wiele mu zawdzięcza. Świadectwem są ogłoszone drukiem liczne życiorysy Lityńskiego i wspomnienia jego uczniów, oraz medal imienia Lityńskiego, który Polskie Towarzystwo Hydrobiologiczne przyznaje najbardziej zasłużonym w działalności na polu pogłębiania i krzewienia wiedzy z zakresu tej dyscypliny. Jedna ze szkół w Suwałkach, III Liceum Ogólnokształcące, przyjęła w roku 2011 imię Alfreda Lityńskiego jako swojego patrona. Pełny tekst książkowej biografii Lityńskiego, opracowany przez jego ucznia Gabriela Brzęka (1994), zamieścił na swojej stronie internetowej Wigierski Park Narodowy.