Był wybitnym antropologiem i anatomem, choć także cenionym lekarzem ortopedą, naukowcem i pedagogiem, społecznikiem i organizatorem. Kształcił się i pracował w młodości w doskonałych niemieckich ośrodkach akademickich, a dzięki swojemu cenionemu powszechnie dorobkowi naukowemu, łączącemu zagadnienia antropologii i anatomii, był jednym z najbardziej znanych w świecie polskich uczonych. Jego przedwczesna śmierć z rąk Niemców była wielką stratą dla polskiej nauki.

Edward Loth urodził się 3 sierpnia 1884 roku w Warszawie jako syn Edwarda Karola, przemysłowca. Z II Gimnazjum w Warszawie został wydalony w 1902 roku za udział w demonstracjach antyrządowych; naukę kontynuował jako ekstern w Baku, gdzie w następnym roku zdał maturę. Studiował antropologię na uniwersytecie w Zurychu u Georgy Hermanna Ruge, i tu w 1907 uzyskał w tej specjalności doktorat filozofii. W Zurychu należał do Towarzystwa Akademickiego „Ogniwo” łączącego młodzież narodową, odcinał się natomiast od organizacji lewicujących. Jako młody, zaledwie 23-letni, badacz wygłosił w roku 1906 na X Zjeździe Lekarzy i Przyrodników Polskich we Lwowie programowy referat O najnowszych metodach badań antropologicznych.

Później studiował medycynę, będąc jednocześnie kolejno asystentem przy katedrze anatomii Roberta Bonneta w Bonn, w Getyndze u anatoma i histopatologa Friedricha Merkla, i wreszcie w Heidelbergu u anatoma Maxa Fürbringera, który powierzył mu prowadzenie wykładów wstępnych z osteologii i syndesmologii (dział anatomii dotyczący więzadeł i połączeń kości). W czerwcu 1912 roku uzyskał na tamtejszym uniwersytecie drugi już doktorat, z medycyny.

Po powrocie do kraju znalazł zatrudnienie na Uniwersytecie Lwowskim. Pracował tu w latach 1912–1914, z początku jako asystent katedry anatomii opisowej i topograficznej Henryka Kadyi, później u jego następcy Józefa Markowskiego. Habilitował się w roku 1914 na Uniwersytecie Lwowskim z anatomii i antropologii na podstawie rozprawy Badania antropologiczne nad mięśniami murzynów. Jego dorobek był już ceniony, czego dowodem była propozycja, złożona i bliska już realizacji, objęcia katedry anatomii na uniwersytecie w Manili na Filipinach, jednak wybuch I wojny światowej uczynił ją nieaktualną.

Jeszcze przed wojną Loth brał we Lwowie udział w organizowaniu sokolich drużyn wojskowych, a krótko przed 1914 rokiem wstąpił do Drużyn Bartoszowych, wojskowej organizacji niepodległościowej Galicji Wschodniej. W czasie wojny lekarz pułkowy w służbie sanitarnej II Brygady Legionów Polskich (1914–1915) i naczelny lekarz Polskich Sił Zbrojnych (1917–1918) brał udział w walkach Brygady w Karpatach, odznaczony czterokrotnie Krzyżem Walecznych oraz orderem Virtuti Militari. Po przetoczeniu się frontu przez ziemie polskie włączył się w odbudowę polskiego szkolnictwa wyższego, nadal jednak w pierwszym, trudnym okresie wspierał swoją wiedzą medyczną siły zbrojne. Wraz z pułkownikiem Stefanem Rudzkim i dwunastoma ochotnikami przejął w dniu 11 listopada 1918 roku od Niemców Szpital Ujazdowski i obsadził go polską załogą, przekształcając następnie w Główny Szpital Wojskowy. W latach 1918–1920 pełnił funkcję zastępcy szefa Departamentu Sanitarnego Ministerstwa Spraw Wojskowych. W roku 1919 został wysłany do Paryża jako członek wojskowej misji zakupów, a po powrocie do Warszawy organizował Centralną Składnicę Sanitarną. Do 1924 roku był pułkownikiem-lekarzem Wojska Polskiego.

W odrodzonym po ustąpieniu Rosjan z Warszawy Uniwersytecie Warszawskim współorganizował Wydział Lekarski i objął kierownictwo Zakładu Anatomicznego (później Zakładu Anatomii Prawidłowej i Zakładu Anatomii Opisowej), którą to funkcję pełnił od dnia inauguracyjnego wykładu 25 listopada 1915 roku aż do zamknięcia Uniwersytetu przez niemieckich okupantów. Przy Zakładzie tym, dzięki jego konsekwentnym zabiegom, powstało bogate Muzeum Anatomiczne liczące przed wojną około trzech tysięcy obiektów, takich jak szkielety, preparaty i rentgenogramy. Na Uniwersytecie prowadził, z przerwą wojenną w latach 1918–1921, wykłady z anatomii prawidłowej i topograficznej człowieka oraz z anatomii porównawczej naczelnych. Wykłady te, bardzo cenione i uczęszczane przez słuchaczy, nie tylko studentów medycyny, były znakomicie prowadzone, jak wspominali jego uczniowie wręcz porywające, i pięknie ilustrowane własnoręcznymi jego rysunkami; topografię mięśni demonstrował na żywych modelach. Tytuł profesora zwyczajnego otrzymał w 1921 roku. Na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym UW wykładał od roku 1926/1927 anatomię człowieka; wykład ten przejął w roku 1934/1935 jego uczeń Józef Grzybowski. Edward Loth prowadził też wykłady z anatomii człowieka poza Uniwersytetem, w Akademii Sztuk Pięknych.

Drukowany dorobek naukowy Edwarda Lotha to 95 publikacji, w tym siedem o charakterze monograficznym. Jego praca badawcza obejmowała szeroki zakres specjalności z zakresu anatomii człowieka i antropologii. Celnie charakteryzuje jego pasje naukowe Michał Ćwirko-Godycki (1970): „profesor Edward Loth był więcej antropologiem niż anatomem. Anatomię wykładał, do badań anatomicznych wprowadził nowe metody antropologiczne, tymi metodami ją ożywił i nadał niewidziany od dawna rozmach, z przedmiotu martwego uczynił na nowo przedmiot żywy, dynamiczny, rozwijający się; sam jednak pozostał antropologiem z umiłowania i wykształcenia”1.

Najważniejsza część dorobku naukowego Edwarda Lotha dotyczy budowy części miękkich ciała ludzkiego. Nie były to jednak prace wyłącznie opisowe, mogące być zaliczone do klasycznej anatomii. W swoich studiach anatomicznych stosował od początku metodę antropologiczną, jaką było poszukiwanie zmienności w granicach gatunku, a więc ustalenie kierunku i zakresu zmienności systemu kostnego i systemu innych organów w ramach normalnej budowy całego gatunku ludzkiego. Postulował objęcie badaniami anatomii części miękkich ludzi innych ras, gdyż „anatomia białego człowieka nie jest anatomią całej ludzkości”, co nie będzie możliwe bez nawiązania intensywnej międzynarodowej współpracy uczonych wszystkich kontynentów. Ten kierunek badań, w gruncie rzeczy antropologicznych, chociaż ściśle związanych z anatomią, nazwał antropomorfologią.

Jego pierwsza praca doktorska Plantaraponeurose bei Homo und den Primaten (O rozcięgnie podeszwowym u człowieka i naczelnych) (1907) dotyczyła filogenezy stopy ludzkiej. Drugi doktorat – z medycyny – uzyskał na podstawie odkrywczej rozprawy Beiträge zur Antropologie der Negerweichteile. Muskelsystem (1912) dotyczącej systemu mięśniowego Murzynów w nowym, antropologicznym ujęciu; została wysoko oceniona przez krytykę naukową („przełomowa” według opinii znakomitego niemieckiego anatoma Paula Bartelsa) i wyróżniona nagrodą Piotra Pawła Broca (Prix Broca, 1918). Rozwinięciem tematu były kolejne rozprawy: Antropomorfologia mięśni. Problemat normalnej budowy człowieka. Część I. Mięśnie tułowia (1921), Considérations générales sur l’anthropologie des parties molles (1926) i L’anthropologie des parties molles (1926). Wreszcie szerokie ujęcie zagadnienia zmienności osobniczej, grupowej i rasowej człowieka i zwierząt naczelnych dotyczącej mięśni i innych części miękkich zawarł Edward Loth w monografii Anthropologie des parties molles (1931), wydanej wspólnym nakładem Kasy im. Mianowskiego w Warszawie i francuskiego wydawcy Akademii Medycznej w Paryżu. Obszerna ta praca zyskała wielki rozgłos i długo stanowiła podstawę do dalszych badań w dziedzinie antropomorfologii2. W swojej specjalności Loth stał się autorytetem na skalę światową, czego dowodem była nagroda „Prix Hollandais”, najwyższa w tej dziedzinie, przyznana mu przez Międzynarodowy Instytut Antropologiczny w 1934 roku, a także zapraszanie go do międzynarodowej współpracy.

Ale wydanie tej monografii przygotowywał od dawna. W roku 1911 opublikował referat O potrzebie jednolitego systemu przy antropologicznym opracowywaniu części miękkich, wydany także w języku niemieckim. Wyniki swoich badań mięśni tułowia pod tym kątem opublikował we wspomnianej wyżej pracy w roku 1921 (tekst ten wyszedł drukiem także w języku czeskim), o potrzebie ujednolicenia badań mówił na kolejnych międzynarodowych zjazdach i kongresach anatomów. Te wystąpienia Lotha na forum światowym przygotowały grunt do zaakceptowania jego inicjatywy, jaką było utworzenie, na zjeździe anatomów w Londynie w 1927 roku, Comité Internationale des Recherches sur les Parties Molles (Międzynarodowy Komitet Badań nad Częściami Miękkimi) z formalną siedzibą zarządu w Genewie, a sekretariatem w Warszawie. Edward Loth zarezerwował dla siebie stanowisko sekretarza generalnego, które piastował do wybuchu wojny. Temat ten popularyzował dalej w środowisku anatomów: w Paryżu, na życzenie Ècole d’Anthropologie miał w roku 1929 cykl wykładów z anatomii części miękkich, podobne wykłady prowadził w Stanach Zjednoczonych. Wreszcie dzięki uzyskanym subwencjom i międzynarodowej współpracy w ramach wymienionego wyżej Komitetu mógł zgromadzić nowe dane i przystąpić do pracy nad syntezą istniejącej już wiedzy i sformułowaniem planu dalszych badań. Efektem była wspomniana wyżej monografia Anthropologie des parties molles, będąca zapoczątkowaniem całościowo ujętej anatomii człowieka jako gatunku, w przeciwieństwie do uprawianej dotychczas anatomii indywidualnej.

Budowy części ciała ludzkiego w aspekcie wyłącznie anatomicznym dotyczą bardziej specjalistyczne publikacje Edwarda Lotha, nie jest ich jednak wiele. Wymienić można ważniejsze: praca o przebiegu układów listewek skórnych na stopie i dłoni Polaków (1910), obszerna rozprawa Odmiany tętnicy szyjnej głębokiej (a. cervicalis profunda) i tętnicy szyjnej wstępującej (a. cervicalis ascendens) (1917), wreszcie objaśnienie anomalii rzadszych odmian anatomicznych (1917).

Wspomnieć jeszcze należy o podręcznikach pióra Edwarda Lotha, pisanych z myślą o studentach słuchających jego wykładów anatomii. Jeszcze dla słuchaczy we Lwowie opublikował Wskazówki do badań antropologicznych na człowieku żywym (1914). W czasie pracy na Uniwersytecie Warszawskim wydał skrypt Wskazówki do preparowania anatomicznego narządów wewnętrznych (1916), redagował tłumaczenie pierwszego w języku polskim nowoczesnego podręcznika anatomii Jakoba Henlego (1916), był także autorem rozdziału w znakomitym w swoim czasie podręczniku anatomii człowieka Adama Bochenka Nauka o nerwach obwodowych (tom IV, 1925), przedrukowanego wiele lat później w nowym wydaniu (1958). Do tej grupy publikacji należy obszerny rozdział Człowiek. Morfologia człowieka. Pochodzenie człowieka, stanowiący czwarty tom Wielkiej przyrody ilustrowanej wydany w 1937 roku przez wydawnictwo Trzaski, Everta i Michalskiego.

Swoje przemyślenia antropologiczne, będące syntezą zdobytej wiedzy, zawarł w trzytomowym dziele Ku szczytom człowieczeństwa, I. Człowiek przeszłości, II. Człowiek teraźniejszości, III. Człowiek przyszłości. Tylko pierwsza część ukazała się drukiem w całości (1938), jej drugie wydanie (1953) nie było kompletne. Część druga opublikowana została jedynie we fragmentach w „Przeglądzie Antropologicznym” (1954–1956) i w osobnej odbitce. Część trzecia pozostała w niewykończonym rękopisie, mimo że planowano jej wydanie.

Wśród licznych uczniów Edwarda Lotha pod jego kierunkiem habilitowali się: Michał Reicher (później profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i Akademii Medycznej w Gdańsku), Stefan Różycki (profesor Uniwersytetu Poznańskiego), Roman Poplewski (profesor Uniwersytetu Warszawskiego), oraz Józef Grzybowski, Kazimierz Neugebauer i Henryk Śledziewski, którzy zginęli podczas wojny. Sława profesora Lotha ściągała do jego Zakładu w Uniwersytecie Warszawskim licznych uczonych z zagranicy, jak Karel Hora z Brna, Julius Ledenyj z Bratysławy, L. de Prina z Portugalii, także pracowników naukowych z Bułgarii i Jugosławii.

Wykłady i praca badawcza prowadzona w ramach największej warszawskiej uczelni oraz praktyka lekarska (był cenionym lekarzem ortopedą posiadającym tytuł specjalisty z zakresu balneologii i ortopedii) stanowiły najważniejsze elementy działalności profesora Edwarda Lotha w okresie międzywojennym. Jego niezwykła aktywność zaznaczała się jednak też na wielu innych polach.

Był wśród organizatorów trzech dużych zjazdów o tematyce lekarskiej: I Zjazdu Polskiej Medycyny Sądowej (1917), XIX Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich (1928) i Zjazdu Międzynarodowego Towarzystwa Anatomicznego (Association des Anatomistes) (1931). Znany był w Warszawie jego zakład gimnastyki leczniczej i rehabilitacji narządu ruchu, pierwszy tego typu w Polsce. Przewodniczył w latach 1929–1931 jako prezes Towarzystwu Lekarzy Zdrojowych i inicjował inwestycje z tego zakresu. Opiekował się Kołem Naukowym Medyków UW i był jego członkiem honorowym.

Był także członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego od 1911 roku i w latach 1928–1935 jego sekretarzem generalnym, członkiem dwóch wydziałów Polskiej Akademii Umiejętności, matematyczno-przyrodniczego i lekarskiego, a także założycielem (w roku 1926) i pierwszym sekretarzem generalnym Polskiego Towarzystwa Anatomiczno-Zoologicznego. Jego nazwisko znajduje się wśród członków komitetu redakcyjnego (od 1929 roku) czasopisma „Folia Morphologica”, organu Polskiego Towarzystwa Anatomiczno-Zoologicznego, później (od 1935) Polskiego Towarzystwa Anatomicznego. Wybrano go do dwóch zagranicznych stowarzyszeń naukowych: Finlandzkiej Akademii Nauk i Muzeum Przyrodniczego w Nowym Jorku. O zaufaniu, jakim go darzono, świadczy wybór na przewodniczącego komitetu budowy kolonii akademickiej im. Gabriela Narutowicza w Warszawie. Jako sekretarz generalny TNW prowadził odbudowę gmachu Pałacu Staszica, wymagającego daleko idących zmian po przeróbkach z czasów rosyjskich. Aktywnie udzielał się w Związku Hallerczyków.

Jesienią 1938 roku Edward Loth wyjechał na sześć miesięcy do Ugandy jako kierownik polskiej ekspedycji antropologicznej. Przywiózł stamtąd bogaty materiał z zakresu morfologii części miękkich tamtejszych mieszkańców, a także cenny zbiór kraniologiczny, które zaczął opracowywać w czasie wojny. Śmierć położyła kres tej pracy, a zbiory uległy w dużej części zniszczeniu.

Wojna przerwała dotychczasową pracę profesora Lotha w zamkniętym przez okupanta Uniwersytecie Warszawskim. Podczas kampanii wrześniowej zgłosił się do dyspozycji władz, pełniąc we wrześniu i październiku 1939 roku funkcję komendanta Wojskowego Szpitala Okręgowego w Warszawie wraz z filiami. Podczas okupacji, zatrudniony w Zakładzie Przyrodoleczniczym i w filii Szpitala Okręgowego, prowadził akcję pomocy inwalidom wojennym, kierował także utworzonym przez siebie Zakładem Przeszkolenia Inwalidów i wytwórnią protez. Niemcy dwukrotnie więzili go na Pawiaku. Brał udział w podziemnym nauczaniu: prowadził wykłady na tzw. kursach lekarskich Zaorskiego, których był inicjatorem, a które realizowały program pierwszych lat tajnego Wydziału Lekarskiego UW. Wykładał w Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Warszawie. W czasie powstania warszawskiego pełnił służbę jako chirurg i szef sanitarny V Obwodu AK na Mokotowie, podlegał mu szpital Sióstr Elżbietanek przy ul. Goszczyńskiego oraz mniejsze szpitale i punkty opatrunkowe.

Edward Loth zginął wraz z żoną i córką 15 września 1944 roku na Mokotowie, pod gruzami domu przy ulicy Wejnerta, po powrocie z pracy w pobliskim szpitalu ss. Elżbietanek.