Aleksander (Ołeksandr) Łotocki

Urodzony 22 III 1870 w Bronicy (Podole). Ukończył Podolskie Seminarium Duchowne (1892), następnie studia w Kijowskiej Akademii Duchownej (1896). Od 1924 wykładowca Wolnego Ukraińskiego Uniwersytetu w Pradze, od 1928 – profesor Studium Teologii Prawosławnej Uniwersytetu Warszawskiego.

Ukraiński historyk i działacz polityczny. Po wybuchu rewolucji 1917 przewodniczący Komitetu Wykonawczego Ukraińskiej Rady Narodowej w Petersburgu, później członek kolejnych rządów Ukraińskiej Republiki Ludowej (1917–1918). Autor ustawy o utworzeniu Autokefalicznej Ukraińskiej Prawosławnej Cerkwi (1919). Ambasador i minister pełnomocny URL w Turcji (1919–1920). Wicepremier (1926–1939) i minister spraw wewnętrznych (1930–1939) rządu emigracyjnego URL. Jako badacz koncentrował się na problematyce religijno-cerkiewnej (prawo cerkiewne, historia Cerkwi). Twórca i dyrektor Ukraińskiego Instytutu Naukowego w Warszawm (1930–1939).
Zmarł 22 X 1939 w Warszawie.

Prawo cerkiewne, Praga 1924; Ukrajiński dżereła cerkownoho prawa, Warszawa 1931; Storinky z mynułoho, t. I-III, Warszawa 1932–1934; Autokefalija, t. I-II, Warszawa 1935–1938; Symon Petlura, Warszawa 1936; W Carhorodi, Warszawa 1939.

Łycar praci i obowiazku. Zbirnyk pryswjaczenyj pamjati profesora Ołeksandra Łotoćkoho-Biłousenka, Toronto-New York 1983; S. Kozak, Ołeksandr Łotocki – uczony, dyplomata i polityk, [w:] S. Kozak, Z dziejów Ukrainy. Religia, kultura, myśl społeczna, Warszawa 2006.

Aleksander (Ołeksandr) Łotocki urodził się 9 (22) marca 1870 roku w Bronicy na Podolu w rodzinie duchownego prawosławnego. Po ukończeniu szkoły wstąpił do Podolskiego Seminarium Duchownego, które ukończył w roku 1892, i podjął studia w Kijowskiej Akademii Duchownej, gdzie ukształtowało się jego głębokie zainteresowanie historią oraz rolą Cerkwi i religii w procesie rozwoju ukraińskiej kultury i świadomości narodowej. Po ukończeniu studiów w roku 1896 podjął pracę w państwowym urzędzie kontroli, najpierw w Kijowie (1896–1900), a następnie w Petersburgu (1900–1917), przechodząc różne szczeble kariery.

Po wybuchu rewolucji w 1917 roku ukraińskie środowisko w Petersburgu powołało Ukraińską Radę Narodową [...], na przewodniczącego Komitetu Wykonawczego Rady wybrano zaś Łotockiego. Rada nawiązała bezpośredni kontakt z Ukraińską Centralną Radą i już 3 kwietnia wysłała delegację do Kijowa na czele z A. Łotockim. W Kijowie na Zjeździe Towarzystwa Ukraińskich Postępowców Łotocki został wybrany na zastępcę przewodniczącego, po utworzeniu Sekretariatu Generalnego Ukraińskiej Republiki Ludowej został zaś sekretarzem generalnym, a następnie mianowany na stanowisko sekretarza stanu w rządzie Wołodymyra Wynnyczenki. Kierując pracami instytucji rządu, Łotocki szczególną uwagę zwrócił na uporządkowanie życia cerkiewnego i ładu państwowego na Ukrainie, dzięki czemu doprowadził m.in. do ogłoszenia przez Dyrektoriat URL 1 stycznia 1919 roku autokefalii Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej (której prawne podstawy i regulacje sam opracował). Nie przypadkiem więc już w styczniu tego roku został mianowany ambasadorem i ministrem pełnomocnym URL w Turcji z misją specjalną prowadzenia pertraktacji z patriarchą powszechnym (z siedzibą w Stambule-Konstantynopolu) w sprawie uznania ukraińskiej autokefalii. Niestety, na urzędzie patriarchy był wówczas vacat (utrzymywany przez rząd Turcji do 1922 roku), natomiast zastępca uchylał się od podjęcia tak ważnej decyzji. Zabrakło także czasu na sfinalizowanie tej misji, albowiem wskutek ofensywy sił bolszewickich rząd URL musiał opuścić Kijów, szukając schronienia w Polsce, Łotocki zaś, wskutek intryg i napaści carsko-rosyjskich dyplomatów, zmuszony został do opuszczenia Stambułu i udania się do Wiednia. [...]

Nie ulega wątpliwości, że przedstawiona tu działalność Aleksandra Łotockiego w organach władzy Ukraińskiej Republiki Ludowej, na polu religijno-cerkiewnym i w misji dyplomatycznej, należy chyba do bardziej błyskotliwych, acz również dramatycznych momentów w jego karierze życiowej, czemu dał wyraz w barwnych wspomnieniach W Carhorodi (Warszawa 1939).

Po tym fascynującym okresie nadeszły lata tułaczki. Wszak na mocy układu ryskiego z października 1920 roku o zawieszeniu broni i preliminariach pokoju, do czego doszło wskutek złamania traktatu polsko-ukraińskiego przez stronę polską, Ukraińska Republika Ludowa przestała na Ukrainie istnieć, jej rząd zaś udał się na emigrację do Polski, a następnie do Francji. Łotocki opuścił Stambuł i udał się do Wiednia, by niebawem wyjechać do Pragi, gdzie w reaktywowanym po przeniesieniu z Kamieńca Podolskiego – przy wsparciu prezydenta Masaryka – Wolnym Ukraińskim Uniwersytecie (założonym przez atamana Petlurę [...]) objąć stanowisko docenta i prowadzić wykłady z zakresu prawa cerkiewnego, w którym się specjalizował w Kijowskiej Akademii Duchownej.

Mimo trudów życia emigracyjnego i niepewności co do losów uniwersytetu [...], Aleksander Łotocki podejmuje pracę dydaktyczną i naukową. Swoje zainteresowania badawcze kieruje zwłaszcza w stronę problematyki religijno-cerkiewnej, biblijnej, ale jako kanonistę pasjonuje go przede wszystkim prawo cerkiewne, dzięki czemu obok opracowań dotyczących dziejów ukraińskiego prawa cerkiewnego, sięgających jego początków [...], mamy i próbę syntezy pt. Prawo cerkiewne (Praga 1924). Jednocześnie nie zaniedbuje badań dotyczących historii Cerkwi, a także jej aktualnej sytuacji, włącznie z polityką wyznaniową, problematyką ekumeniczną, kulturą chrześcijańską.

Ta wielokierunkowa aktywność badawcza i dorobek pisarski przesądziły o dalszych losach Łotockiego – jego związaniu się z Uniwersytetem Warszawskim, z Warszawą, z Polską. Otóż kiedy na początku roku akademickiego 1924/1925 otwarto na Uniwersytecie Warszawskim, dzięki staraniom prawosławnych metropolitów – Jurija, a po jego śmierci Dionizego – Studium Teologii Prawosławnej, Aleksandrowi Łotockiemu zaproponowano stanowisko profesora i objęcie Katedry Historii Prawosławnych Cerkwi Słowiańskich i Cerkwi Rumuńskiej. Jednakże różne kłopoty i trudności organizacyjne sprawiły, że Łotocki nie mógł od razu podjąć się nowych obowiązków akademickich na UW; przyjechał do Warszawy dopiero w roku 1928 i po objęciu Katedry zainaugurował działalność prowadzonego przez siebie seminarium magisterskiego poświęconego głównie historii ukraińskiej Cerkwi.

Aktywność organizacyjna i naukowa Łotockiego miała duży wpływ na działalność całego Studium, gdzie już pracowali wybitni specjaliści (w tym byli ministrowie i członkowie rządu URL), jak profesorowie Iwan Ohijenko znawca i tłumacz Biblii (język cerkiewnosłowiański i cyryliczna paleografia), Wjaczesław Zajikin (historia prawosławnej Cerkwi), Myron Korduba (historia Ukrainy i powszechna), Serhij Kysełewski (Stary Testament, język hebrajski), Pawło Zajcew (język ukraiński, literatura i łacina) oraz sprowadzony przez Łotockiego z Pragi profesor Wasyl Bidnow, specjalizujący się w liturgice i historii kościołów chrześcijańskich, a także profesor Dmytro Doroszenko (historyk, były minister spraw zagranicznych), profesor Roman Smal-Stocki, filolog językoznawca. [...] Nie ulega wątpliwości, że działalność Studium Teologii Prawosławnej Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem metropolity Dionizego odegrała ogromną rolę w duchowym i narodowym formowaniu młodego pokolenia księży prawosławnych, którzy studiowali pod kierunkiem wspomnianych wykładowców. [...] Zrozumiałą jest rzeczą, że profesor Łotocki – imponujący erudycją, pracowitością, kulturą, otwartością, znajomością języków obcych (polski, rosyjski, francuski, turecki) i publikujący w tych językach – miał w tych sukcesach dydaktycznych i ożywieniu religijno-narodowym swój duży udział. Ale nie był to jedyny powód do chwały. Największy jego sukces organizacyjno-naukowy to zabiegi i starania w sprawie powołania w Warszawie Ukraińskiego Instytutu Naukowego. Jako wiceprzewodniczący rządu emigracyjnego Ukraińskiej Republiki Ludowej profesor Aleksander Łotocki pozostawał w bliskich kontaktach z naddnieprzańską emigracją i w jej imieniu prowadził intensywne rozmowy z polskimi czynnikami rządowymi, które uwieńczyły się pełnym sukcesem.

Ukraiński Instytut Naukowy w Warszawie został powołany [...] dnia 7 lutego 1930 roku. Jak wspomniano, inicjatywa utworzenia Instytutu wyszła z kręgów naukowych i politycznych ukraińskiej emigracji naddnieprzańskiej, których starania poparła grupa polityków i uczonych polskich (Tadeusz Hołówko, Janusz Jędrzejewicz, prof. Marceli Handelsman, prof. Stanisław Szober, prof. Oskar Halecki, Andrzej Krzyżanowski i in.), widzących w utworzeniu Instytutu szansę rozwiązania, przynajmniej częściowo, konfliktu nabrzmiałego wokół utworzenia uniwersytetu ukraińskiego we Lwowie oraz złagodzenia dramatu wspomnień o wojnie polsko-ukraińskiej we Lwowie i Galicji. Powołanie Instytutu było też walnym wsparciem ruchu prometejskiego, a także pewnym antidotum na nasilenie propagandy radzieckiej wśród Ukraińców. [...]

Organem naukowym Instytutu były „Prace Ukraińskiego Instytutu Naukowego w Warszawie”. W okresie niespełna 10 lat istnienia Instytutu wydano drukiem ponad 54 tomy tworzące 11 serii naukowych: statystyczną, ekonomiczną, prawniczą, filologiczną, historyczną, pamiętników, podręczników, pedagogiczną, filozoficzną, historii literatury i serię prac Komisji dla badań zagadnień polsko-ukraińskich.

Zrozumiałą jest rzeczą, że Instytut był „oczkiem w głowie” profesora Łotockiego, którego staraniom i wysiłkom zawdzięczać należy szeroką współpracę naukową z ośrodkami polskimi i zagranicznymi, a także sprawną działalność organizacyjną i badawczo-wydawniczą tej placówki. Jak już wspomniano, w niespełna 10 lat swego istnienia Instytut wydał drukiem ponad 54 tomy oraz kilkadziesiąt, które ukazały się poza serią „Prac”. To imponujący dorobek, budzący także dzisiaj uznanie i podziw badaczy różnych specjalności.

Z zakresu ukraińskiej literatury i literaturoznawstwa do najcenniejszych publikacji Instytutu należą: pełne wydanie utworów Tarasa Szewczenki w szesnastu tomach (ukazało się trzynaście), łącznie z korespondencją poety, dziennikiem, przekładami jego utworów na języki obce, w tym zwłaszcza polski; osobne tomy pióra Pawła Zajcewa poświęcono związkom Szewczenki z Polakami (XIII) oraz literackiej biografii poety (I). Natomiast w „serii” ukazał się tom Stepana Smal-Stockiego T. Szewczenko. Interpretaciji (1935), kapitalna praca Dmytra Czyżewskiego Fiłosofija H. S. Skoworody (1934), Konstantego Czechowycza Ołeksandr Potebnia, ukrajinśkyj mysłytel i linhwist (1931) oraz pierwszy tom z Archiwum Drahomanowa pt. Łystuwannia Kyjiwśkoji Staroji Hromady z M. Drahomanowym (1870–1895) (1938) i pozaseryjne wydanie genialnego przekładu Pana Tadeusza Adama Mickiewicza pióra wybitnego poety ukraińskiego Maksyma Rylskiego (1934), za co przyznano mu doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Znakomicie prezentują się publikacje historyczne Instytutu, pośród których szczególną uwagę budzi praca Leona Wasilewskiego Kwestia ukraińska jako zagadnienie międzynarodowe (1934), Marcelego Handelsmana Ukraińska polityka ks. Adama Czartoryskiego przed wojną krymską (1937), dwutomowy Narys istoriji Ukrajiny Dmytra Doroszenki (1932–1933), rewelacyjna monografia Borysa Krupnyckiego Hetman Pyłyp Orlyk (1672–1742), kilkutomowy zbiór materiałów poświęconych hetmanowi Mazepie, a także stosunkom polsko-ukraińsko-rosyjskim, w tym również antyukraińskiej polityce Moskwy, zarówno carskiej, jak i stalinowskiej, np. Ukrajinśko-moskowska wijna 1920 r. (1933), Nacjonalna polityka sowjetiw na Ukrajini (W. Sadowskiego, 1937), Zymowyj pochid (O. Docenki, 1932). [...] Interesującym dorobkiem publikacyjnym może poszczycić się seria statystyczna, ekonomiczna, zwłaszcza zaś prawnicza oraz historii Cerkwi i przekładów ksiąg liturgicznych (a także Biblii). Właśnie w tych dwu ostatnich ukazały się najcenniejsze prace profesora Łotockiego, jak np. Ukrajinśki dżereła cerkownoho prawa (1931), charakteryzująca się znakomitą znajomością zabytków piśmiennictwa ukraińskiego, zwłaszcza tych jego wątków i nurtów, które dotyczyły prawnego ustroju Cerkwi oraz kanonicznych elementów kształtujących się na styku dyskusji i polemik prawosławno-protestancko-katolickich. Druga pozycja to erudycyjna dwutomowa praca pt. Autokefalija (t. I – 1935, t. II – 1938) – zarówno wówczas, jak i dzisiaj, może zwłaszcza dzisiaj, szczególnie ważna i aktualna właśnie z uwagi na podjętą problematykę i toczące się dyskusje ekumeniczne. Kwestia autokefalii Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej staje się przedmiotem nie tylko poważnych wewnątrzukraińskich dyskusji, lecz także zagadnieniem międzynarodowym, rysującym się ostro w kontekście dialogu prawosławno-katolickiego oraz konfliktu patriarchy rosyjskiego z patriarchą ekumenicznym. [...] Łotocki uwydatniał dzieje owego konfliktu między Moskwą i Kijowem, nie przypadkiem więc zarówno we wcześniejszej swojej misji dyplomatycznej, opisanej w książce W Carhorodi (1939), jak i w dziele Autokefalija oraz innych publikacjach podejmujących tę kwestię (np. Cerkowno-prawni osnowy autokefalii; Autokefalija Ukrajinśkoji Prawosławnoji Cerkwy i jednist’ chrystyjanśkoji Cerkwy) argumentował, że autokefalia Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej, zwieńczonej patriarchatem, oraz jej powrót na łono patriarchy ekumenicznego w Konstantynopolu, ma gruntowne historyczne, kanoniczne i ekumeniczne podstawy i uzasadnienie.

Warto przy sposobności odnotować, że kwestie autokefalii i patriarchatu podnosi Łotocki także w swojej pracy Symon Petlura (1936), w której szeroko przedstawia interesujące nas zagadnienie w kontekście Petlury i rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej. Ponadto sporo interesującego materiału, bezpośrednio lub pośrednio dotyczącego omawianej problematyki, ukazanej na szerokim tle ukraińskiego życia kulturalnego, religijnego, społeczno-politycznego, znajdzie czytelnik w kapitalnych trzytomowych wspomnieniach Łotockiego Storinky z mynułoho (1932–1934).

Przyjmując propozycję przybliżenia sylwetki Aleksandra Łotockiego, profesora Uniwersytetu Warszawskiego, wybitnego ukraińskiego uczonego, polityka i dyplomaty, wielkiego rzecznika ukraińsko-polskiego porozumienia i współpracy, byłem świadom, że Łotocki niewątpliwie zasługuje na przypomnienie go potomnym, zwłaszcza z uwagi na jego ogromny dorobek naukowy oraz znaczenie i rolę, jaką odegrał w ukraińskim życiu państwowo-politycznym, naukowym i religijnym, w kształtowaniu trwałych podstaw stosunków polsko-ukraińskich w XX wieku. [...] Dzięki inicjatywie i finansowemu wsparciu syna profesora Borysa Łotockiego Naukowe Towarzystwo im. Szewczenki, działające w USA, wydało w roku 1983 w hołdzie prof. Aleksandrowi Łotockiemu tom pt. Łycar praci i obowjazku, jego autorami byli zaś współpracownicy i przyjaciele profesora mieszkający w USA i Kanadzie. W 1971 roku syn Borys otrzymał pozwolenie władz polskich na przewiezienie prochów ojca i matki z warszawskiego cmentarza na Woli do USA, gdzie pochował ich na ukraińskim cmentarzu – panteonie św. Andrzeja w Bound Brook (New Jersey).

Właśnie ten drugi, amerykański pochówek, z udziałem wielu świeckich i duchownych ukraińskich osobistości i wiernych, był godnym upamiętnieniem tego – jak go określił prof. Dmytro Doroszenko – „rycerza pracy i obowiązku”. Wszak jego nagła śmierć nastąpiła 22 października 1939 roku; w warunkach wojny i okupacji hitlerowskiej pogrzeb Aleksandra Łotockiego na cmentarzu prawosławnym na Woli odbył się z udziałem tylko kilku przyjaciół, gdyż wielu już wyjechało z Warszawy, inni zaś nie mogli na cmentarz dojechać lub zgoła nie wiedzieli o pogrzebie.

W takich oto dramatycznych okolicznościach odszedł jeden z wybitnych budowniczych młodej ukraińskiej państwowości, której służył z pełnym oddaniem. Tę działalność łączył udatnie z profesurą uniwersytecką, z kierowaniem Ukraińskim Instytutem Naukowym oraz poświęceniem się bez reszty pracy naukowej i działalności na rzecz polsko-ukraińskiego porozumienia, zgody i współpracy.