Warszawa przyciągała uczonych z całej Polski, a jednym z wybitnych takich profesorów UW był Łukasiewicz, który przybył do Warszawy w wieku 36 lat, a opuścił w wieku 65 lat, spędziwszy w niej niemal trzy bardzo owocne dziesięciolecia.

Jan Leopold Łukasiewicz (drugiego imienia nie używał) urodził się 21 grudnia 1878 roku we Lwowie jako jedyne dziecko Pawła, kapitana armii austriackiej, i Leopoldyny z Holzerów. Poprzez matkę był spokrewniony ze znaną rodziną węgierską Kövezs de Kövezsshaza. I we Lwowie długo biegło jego życie. Tam chodził do szkół, a ukończywszy w 1897 roku gimnazjum filologiczne podjął na tamtejszym uniwersytecie studia. Zapisał się na prawo, ale pod wpływem Kazimierza Twardowskiego, który stał się jego mistrzem, przeniósł się na filozofię z matematyką jako przedmiotem pobocznym. Wychowanek Franza Brentano, Twardowski kładł wielki nacisk na precyzję wypowiedzi filozoficznych, zwłaszcza na ścisłość sformułowań i logikę wywodów. W naturalny sposób prowadziło to lwowską szkołę filozoficzną (a później i lwowsko-warszawską szkołę filozoficzną) do zainteresowań logiką i bliskich związków z matematyką1. Widoczne to było i u Łukasiewicza, zarówno w wyborze pobocznego przedmiotu studiów, jak i temacie rozprawy doktorskiej. Doktoryzował się w 1902 roku na podstawie rozprawy o indukcji2 (promotorem był Twardowski), a był to doktorat tak dobry, że otrzymał dyplom sub auspiciis Imperatoris i złoty medal z diamentami, co było bardzo wysokim wyróżnieniem za szczególne osiągnięcia naukowe. Ujawniwszy swój talent, wyjechał – przy poparciu mistrza – na studia uzupełniające do Berlina i Louvain. Po powrocie habilitował się w 1906 roku na Uniwersytecie Lwowskim, przedstawiając pracę analizującą pojęcie przyczyny3. Jako docent prywatny uniwersytetu, w latach 1906–1913 wykładał algebrę logiki i prowadził ćwiczenia do tego wykładu – był to pierwszy w Polsce wykład z logiki matematycznej. Kolejny dłuższy pobyt miał w Grazu, po którym opublikował książkę o zasadzie sprzeczności u Arystotelesa4. Stanowiła wyraz jego głębokich zainteresowań historią logiki, a w szczególności wkładem Arystotelesa, co stało się trwałym rysem charakterystycznym jego twórczości. Zyskawszy duże uznanie, został w roku 1911, a więc w wieku 33 lat, profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Lwowskiego.

Przed Łukasiewiczem otwierała się wielka kariera we Lwowie, ale w rodzinnym mieście nie pozostał. W 1915 roku przyjął zaproszenie odradzającego się Uniwersytetu Warszawskiego, przeniósł się do Warszawy i wszedł w nowe środowisko, zaczynając tam drugi, jeszcze ważniejszy etap swojej działalności naukowej i pedagogicznej. We Lwowie najważniejsze jego prace dotyczyły metody indukcyjnej, zagadnienia przyczynowości i szczególnie pasjonującego go zagadnienia determinizmu. Interesował się także logicznymi podstawami rachunku prawdopodobieństwa. Teoria prawdopodobieństwa, która jest dzisiaj wielką dziedziną matematyki, wtedy nie miała jeszcze ustalonych podstaw (otrzymała je dopiero jakieś 20 lat później i wtedy z „rachunku” stała się „teorią”). Podjęcie tego tematu świadczy o kompetencji i dużej odwadze intelektualnej Łukasiewicza, ale choć jego idee nie zostały docenione (logicy ich nie rozumieli, matematycy nie znali), to zasługują na zbadanie, niektóre bowiem późniejsze koncepcje były do nich podobne.

Jeśli w okresie lwowskim głównym przedmiotem zainteresowań Łukasiewicza była jeszcze filozofia, a główną metodą badań – logika, to w okresie warszawskim właśnie logika – a ściślej, logika matematyczna – stała się już główną jego domeną. I okres warszawski był najbardziej twórczy w jego życiu. Z dużym dynamizmem wszedł w bardzo żywe ówczesne środowisko matematyczne w Warszawie, w którym prym wiedli Stefan Mazurkiewicz i Zygmunt Janiszewski. Jak wspominał ówczesny student, „innym profesorem, który wywierał duży wpływ na zainteresowania młodej kadry matematycznej, był Jan Łukasiewicz. Prócz wykładów logiki i historii filozofii, prowadził profesor Łukasiewicz bardziej specjalistyczne wykłady, które rzucały światło na metodologię nauk dedukcyjnych i podstawy logiki matematycznej. Aczkolwiek Łukasiewicz nie był matematykiem, miał jednak wyjątkowo dobre wyczucie matematyczne, dzięki czemu wykłady jego znajdowały szczególnie silny oddźwięk u matematyków”5. Ale i z drugiej strony, „sukces dydaktyczny, jaki odniósł Łukasiewicz w środowisku matematycznym, był zapewne nie bez znaczenia dla porzucenia przez Łukasiewicza zainteresowań filozoficznych i skoncentrowania się na logice matematycznej, tym bardziej że opracowany przez Janiszewskiego program rozwoju matematyki w Polsce przyznawał poważną rolę badaniom w zakresie podstaw matematyki i logiki matematycznej”6.

W Warszawie Jan Łukasiewicz ożenił się (w 1928 roku z Renatą Barwińską) i stał się jednym z dwóch założycieli warszawskiej szkoły logicznej (drugim był Stanisław Leśniewski, przybyły do Warszawy w 1918 roku). Nim jednak do tego doszło, Łukasiewicz zaangażował się jeszcze w działalność publiczną. Był na UW dziekanem (1916) i prorektorem (1918), a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przeszedł do pracy rządowej, obejmując w 1918 roku stanowisko dyrektora Departamentu Szkół Wyższych w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a w rządzie Ignacego Paderewskiego zostając kierownikiem tego Ministerstwa. Położył w ten sposób duże zasługi przy organizacji szkolnictwa wyższego w początkach II Rzeczypospolitej. Na UW wrócił w 1920 roku, obejmując (jako profesor zwyczajny) Katedrę Filozofii, która de facto stała się katedrą logiki. Dwukrotnie był jeszcze rektorem UW (1922/1923 i 1931/1932), ale coraz bardziej pochłaniała go największa jego pasja – logika matematyczna i historia logiki.

Rozmyślania nad interesującym go od dawna problemem determinizmu doprowadziły Lukasiewicza do największego jego osiągnięcia: stworzenia logik wielowartościowych. Podstawowy system logiki 3-wartościowej sformułował w [42]7, a intuicje do niego prowadzące i jego znaczenie dla zagadnienia determinizmu omówił w [52]. Znaczenie tego systemu dla logiki polegało na tym, że był to pierwszy rachunek logiczny odmienny od klasycznego. Łukasiewicz na tym jednym systemie jednak nie poprzestał i w pracy [46] były już pierwsze uwagi o logikach wielowartościowych. Uogólnił logikę 3-wartościową na logikę wielowartościową, najpierw ze skończoną, a potem nieskończoną liczbą wartości i to odkrycie przyniosło mu światową sławę.

W oparciu o logiki wielowartościowe badał Łukasiewicz tzw. spójniki modalne (jest konieczne, że...; jest możliwe, że...) i tworzył modalne systemy logiczne. Udowodnił [63], że logika modalna nie może być oparta na logice 2-wartościowej, ale można ją oprzeć na logice 3-wartościowej i opisał [71] 3-wartościową logikę modalną odmienną od logiki modalnej z pracy [63].

Logiki wielowartościowe mają znaczenie wykraczające poza logikę samą, m.in. znalazły zastosowanie w teorii prawdopodobieństwa.

Innym wybitnym jego osiągnięciem była beznawiasowa symbolika logiczna, która okazała się szczególnie przydatna do budowy sformalizowanych systemów logicznych i informatycznych. Sporo prac poświęcił też rachunkowi zdań, stając się „w pierwszej połowie XX w. najwybitniejszym znawcą klasycznego rachunku zdań. Doprowadził ten system do perfekcji formalnej i zainspirował szereg dalszych badań nad nim”8. Znaczna część jego wyników z rachunku zdań znajduje się w podstawowej do dziś pracy [62] (wspólnej z Alfredem Tarskim).

Ważną dziedziną badań Łukasiewicza była historia logiki. „Znaczenie tych badań było przełomowe – można powiedzieć, że Łukasiewicz stworzył nowy paradygmat w badaniach historyczno-logicznych. Paradygmat ten opierał się na przekonaniu, że współczesna logika matematyczna jest bogatszym i doskonalszym wydaniem logiki formalnej rozwijanej przez Arystotelesa, stoików i logików średniowiecznych. [...] Przekonanie o zasadniczej historycznej jedności logiki stało się podstawą dla metody badań historyczno-logicznych zaproponowanej i zastosowanej w praktyce przez Łukasiewicza. Metoda ta polegała na analizie oryginalnych tekstów logicznych (Łukasiewicz był znakomitym znawcą łaciny i greki) przy użyciu aparatu pojęciowego współczesnej logiki matematycznej. Metoda ta przyniosła rewelacyjne wyniki, całkowicie zmieniając tradycyjne poglądy [...]”9.

Łukasiewicz był także wybitnym organizatorem życia naukowego, zwłaszcza w dziedzinie logiki. „W okresie międzywojennym Łukasiewicz prowadził w Warszawie znakomite seminarium z logiki matematycznej, którego uczestnikami byli m.in. Alfred Tarski – chyba największy logik polski oraz jeden z najwybitniejszych w całej historii logiki, Stanisław Jaśkowski, Adolf Lindenbaum, Jerzy Słupecki, Bolesław Sobociński i Mordechaj Wajsberg. Na seminarium tym uzyskano szereg ważnych wyników w zakresie rachunku zdań i jego metodologii”10. W latach 1920–1928 był jednym z redaktorów najważniejszego czasopisma matematycznego międzywojennej Polski, mianowicie „Fundamenta Mathematicae”, w którym ukazało się w owym czasie sporo ważnych prac z podstaw matematyki i logiki matematycznej. Z inicjatywy Łukasiewicza powstało Polskie Towarzystwo Logiczne. Jednym z zadań Towarzystwa było wydawanie własnego czasopisma „Collectanea Logica”. Było to jednak pod koniec międzywojennego dwudziestolecia i chociaż pierwsze dwa tomy tego czasopisma znajdowały się już w drukarni, to jednak po wybuchu wojny prace te w większości zaginęły i czasopismo nigdy nie powstało.

O naukowej roli Łukasiewicza wybitny historyk logiki tak pisał: „W ostatnim dziesięcioleciu [1920–1930] dzięki Janowi Łukasiewiczowi Polska stała się głównym krajem, Warszawa zaś głównym ośrodkiem badań logicznych”11.

W tragicznym dla Polski okresie II wojny światowej Łukasiewicz pracował w archiwum m. Warszawy i miał niewielki (ze względu na stan zdrowia) udział w tajnym nauczaniu. Na krótko przed wybuchem powstania warszawskiego zdecydował się – do czego nakłaniał go Heinrich Scholz, profesor uniwersytetu w Münster – wyjechać do Szwajcarii, gdzie miał się nim zaopiekować Ferdinand Gonseth, profesor w Zurychu. Bombardowania Niemiec uniemożliwiły realizację tego planu i Łukasiewicz utknął w Münster. Tam w kwietniu 1945 roku doczekał wyzwolenia. Bał się Sowietów i nie chciał wracać do Polski. Przyjął propozycję Królewskiej Akademii Irlandii i w 1946 roku objął katedrę logiki matematycznej w Dublinie, gdzie pozostał do końca życia.

W swoim irlandzkim okresie Łukasiewicz kontynuował wątki wcześniejsze, np. praca [85] o intuicjonistycznej teorii dedukcji zawiera zaskakujące twierdzenie, że klasyczny rachunek zdań jest częścią intuicjonistycznego rachunku zdań, wzbogaconego o definicje wyrażeń z rachunku klasycznego. A w pracach [88]-[9o] sformułował 4-wartościowy rachunek modalny.

Dorobek naukowy Łukasiewicza liczy 97 pozycji i został zebrany w kilku tomach12. Zmarł w Dublinie 13 lutego 1956 roku.