Portrety Uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1816−1915
Author: red. Wąsowicz Marek, Wróblewski Andrzej Kajetan
Date: 2016-03-14 23:00:00+00:00
Keywords: profesorowie UW; historia UW; biogramy uczonych; Jubileusz 200 lat UW
Description: Tom pierwszy "Portretów Uczonych" zawiera eseje biograficzne poświęcone 51 wybitnym profesorom działającym lub rozpoczynającym swą działalność na UW w latach 1816–1915. Warto zaznaczyć, że w latach 1870–1915 zaborca ustanowił Cesarski Uniwersytet Warszawski, w którym zdecydowaną większość profesorów stanowili Rosjanie. Ta rosyjskojęzyczna uczelnia była bojkotowana przez znaczną część polskiej młodzieży. Nie można jednak przemilczeć faktu, że niektórzy rosyjscy profesorowie byli wybitnymi uczonymi. Dlatego też w niniejszym tomie znalazły się także teksty poświęcone wyróżniającym się profesorom-
Publisher: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego
Rights: © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 2016

Zespół Rektorski ds. Wydawnictw Jubileuszowych

dr hab. Waldemar Baraniewski

Wydział Historyczny UW/

Wydział Zarządzania Kulturą Wizualną ASP

prof. dr hab. Tomasz Kizwalter

Wydział Historyczny UW

dr hab. Piotr M. Majewski

Wydział Historyczny UW

prof. dr hab. Piotr Salwa

Wydział „Artes Liberales” UW

prof. dr hab. Henryk Samsonowicz

Wydział Historyczny UW

prof. dr hab. Wojciech Tygielski – przewodniczący

Wydział Historyczny UW

prof. dr hab. Marek Wąsowicz

Wydział Prawa i Administracji UW

prof. dr hab. Andrzej Kajetan Wróblewski

Wydział Fizyki UW

Szanowni Państwo!

Drodzy Czytelnicy!

W 2016 roku będziemy obchodzić jubileusz dwóchsetlecia Uniwersytetu Warszawskiego. Nasz Uniwersytet nie jest jedynie wyższą szkolą, nie jest tylko pracownią uczonych – to środowisko, którego działania w ciągu dwóch wieków polskiej historii stanowiły istotny wkład do wiedzy, kultury, myśli ludzkiej.

Z okazji jubileuszu powstaje seria wydawnicza Monumenta Universitatis Varsoviensis, w której opisujemy dzieje i dorobek naszej Uczelni oraz przypominamy sylwetki jej najwybitniejszych profesorów.

W syntetycznej formie przedstawiamy również losy oraz architekturę budynków Uniwersytetu, a także zbiory i kolekcje, które są w naszym posiadaniu oraz nad którymi przyszło nam sprawować pieczę. Nie zabraknie też dokumentów ilustrujących różne sfery społecznego oddziaływania Uczelni, a także świadectw życia codziennego naszej społeczności.

Kolejne tomy ukazywać się będą sukcesywnie, od roku 2016. Mamy nadzieję, że spotkają się z Państwa życzliwym przyjęciem i wzbudzą zainteresowanie.

Gaudeamus igitur!

Katarzyna Chałasińska-Macukow

Rektor Uniwersytetu Warszawskiego w latach 2005–2012

Marcin Pałys

Rektor Uniwersytetu Warszawskiego

Warszawa, 19 listopada 2012 r.

Monumenta Universitatis Varsoviensis 1816–2016

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego po 1945

Nauki humanistyczne na Uniwersytecie Warszawskim

Nauki społeczne na Uniwersytecie Warszawskim

Nauki ścisłe i przyrodnicze na Uniwersytecie Warszawskim

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945

(A–Ł)

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945

(M–Ż)

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945

(A–K)

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945

(L–R)

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945

(S–Ż)

Poczet Rektorów Uniwersytetu Warszawskiego

Gmachy Uniwersytetu Warszawskiego

Uniwersytet Warszawski i fotografia 1839–1921

Ludzie, miejsca, wydarzenia

Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie 1817–2017

Miscellanea

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915

Monumenta Universitatis Varsoviensis 1816–2016

WARSZAWA 2016

Redaktorzy naukowi

Marek Wąsowicz

Andrzej Kajetan Wróblewski

Dyrektor WUW

Anna Szemberg

Redaktor Naczelny WUW

Anna Kędziorek

Redaktorzy prowadzący WUW

Beata Jankowiak-Konik

Ewa Wyszyńska

Redakcja

Anna Stankiewicz

Korekta

Ewa Tamara Łukasik

Indeks

Ewa Tamara Łukasik

Projekt graficzny serii

Marcin Władyka /Studio Headme©

Konsultacja graficzna

Krzysztof Stefaniuk

Projekt stron tytułowych

Krzysztof Stefaniuk

Redakcja techniczna

Zofia Kosińska

Koordynator produkcji

Martyna Chołuj

Skład wersji elektronicznych

INPINGO SA

ISBN 978-83-235-1791-7 (MUV)

ISBN 978-83-235-1784-9

ISBN ePub 978-83-235-2209-6

ISBN Mobi 978-83-235-2217-1

ISBN PDF 978-83-235-2201-0

© Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

Warszawa 2016

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

00-497 Warszawa

ul. Nowy Świat 4

e-mail: wuw@uw.edu.pl

Księgarnia internetowa

www.wuw.pl

Wydanie 1

Spis treści

1. WSTĘP OD ZESPOŁU REKTORSKIEGO

2. PRZEDMOWA

3. EDWARD ABRAMOWSKI 1868–1918 (MARIA DĄBROWSKA)

4. Badacz życia społecznego

5. CHRYSTIAN PIOTR AIGNER 1756–1841 (WALDEMAR BARANIEWSKI)

6. JERZY ALEXANDROWICZ 1819–1894 (EDMUND E. JANKOWSKI)

7. WŁADIMIR PROCHOROWICZ AMALICKI 1860–1917 (ZBIGNIEW J. WÓJCIK)

8. FRANCISZEK ARMIŃSKI 1789–1848 (JÓZEF BEŁZA)

9. JAN WINCENTY BANDTKIE 1783–1846 (ANNA ROSNER)

10. JAN BARANOWSKI 1800–1879 (JAROSŁAW WŁODARCZYK)

11. FELIKS JAN BENTKOWSKI 1781–1852 (ANDRZEJ KRZYSZTOF GUZEK)

12. ANTONI BRODOWSKI 1784–1832 (MARIA POPRZĘCKA)

13. WŁODZIMIERZ BRODOWSKI 1823–1903 (EWA SKRZYPEK)

14. KAZIMIERZ BRODZIŃSKI 1791–1835 (ELŻBIETA Z. WICHROWSKA)

15. TYTUS CHAŁUBIŃSKI 1820–1889 (STANISŁAW ZWOLSKI)

16. BRONISŁAW CHLEBOWSKI 1846–1918 (GRZEGORZ P. BĄBIAK)

17. Niestrudzony badacz w trudnych czasach

18. SEBASTIANO CIAMPI 1769–1847 (PIOTR SALWA, WOJCIECH TYGIELSKI)

19. MICHAIŁ SIEMIONOWICZ CWIET 1872–1919 (WŁODZIMIERZ OSTROWSKI)

20. TEODOR DYDYŃSKI 1836–1921 (JAN KODRĘBSKI)

21. JÓZEF ELSNER 1769–1854 (ALINA ŻÓRAWSKA-WITKOWSKA)

22. Mistrz nie tylko Fryderyka Chopina

23. KAROL ESTREICHER 1827–1908 (ALEKSANDER BIRKENMAJER)

24. AUGUSTYN FRĄCZKIEWICZ 1796–1883 (FILIP SULIMIERSKI)

25. KAJETAN GARBIŃSKI 1796–1847 (ROMAN DUDA)

26. LUDWIK MAURYCY HIRSZFELD 1814–1876 (MONIKA NOWAKOWSKA-ZAMACHOWSKA)

27. WŁADYSŁAW EUSTACHY HOLEWIŃSKI 1834–1919 (MARZENA PASZKOWSKA)

28. HENRYK FRYDERYK HOYER 1834–1907 (HENRYK DOBRZYCKI)

29. ROMUALD HUBE 1803–1890 (MARZENA PASZKOWSKA)

30. NIKOŁAJ IWANOWICZ KARIEJEW 1850–1931 (JULIUSZ BARDACH)

31. Polska i Polacy w jego działalności dydaktycznej i politycznej

32. Uczeń i mistrzowie
33. Młody profesor w Warszawie
34. Wśród polskich przyjaciół
35. Na rewolucyjnej fali
36. Lata przedwojenne

37. ADAM MAKSYMILIAN KITAJEWSKI 1789–1837 (HALINA LICHOCKA)

38. JULIAN KOSIŃSKI 1833–1914 (RYSZARD W. GRYGLEWSKI)

39. JAN KOWALCZYK 1833–1911 (JAROSŁAW WŁODARCZYK)

40. ALEKSANDER JEWGIENIEWICZ LAGORIO 1852–1941 (ZBIGNIEW J. WÓJCIK)

41. ALEKSANDER ANTONI LE BRUN 1803–1868 (JANUSZ F. NOWAKOWSKI)

42. JOACHIM LELEWEL 1786–1861 (ANDRZEJ WIERZBICKI)

43. SAMUEL BOGUMIŁ LINDE 1771–1847 (STANISŁAW DUBISZ)

44. Leksykograf i akademik, jakobin i lojalista

45. WACŁAW ALEKSANDER MACIEJOWSKI 1792–1883 (JULIUSZ BARDACH)

46. ERAZM MAJEWSKI 1858–1922 (WŁODZIMIERZ ANTONIEWICZ)

47. PAWEŁ ILJICZ MITROFANOW 1857–1920 (CELESTYNA ORLIKOWSKA)

48. ANTONI OKOLSKI 1838–1897 (HUBERT IZDEBSKI)

49. LUDWIK OSIŃSKI 1775–1838 (DARIUSZ DZIURZYŃSKI)

50. O pożytkach i sławie jego profesury

51. ADOLF PAWIŃSKI 1840–1896 (JULIUSZ BARDACH)

52. EDWARD PRZEWOSKI 1849–1925 (MONIKA NOWAKOWSKA-ZAMACHOWSKA)

53. JÓZEF PRZYBOROWSKI 1823–1896 (GRZEGORZ P. BĄBIAK)

54. Kustosz książki polskiej

55. FRYDERYK FLORIAN SKARBEK 1792–1866 (ANNA ROSNER)

56. HENRYK STRUVE 1840–1912 (KAZIMIERZ TWARDOWSKI)

57. WIKTOR FELIKS SZOKALSKI 1811–1891 (STANISŁAW ZWOLSKI)

58. MICHAŁ SZUBERT 1787–1860 (TOMASZ MAJEWSKI)

59. ZYGMUNT VOGEL 1764–1826 (MARIA POPRZĘCKA)

60. JEGOR JEGOROWICZ WAGNER 1849–1903 (HALINA LICHOCKA)

61. TEODOR WIERZBOWSKI 1853–1923 (ZBIGNIEW ROMEK)

62. GEORGIJ FEODOSIJEWICZ WORONOJ 1868–1908 (WACŁAW SIERPIŃSKI, ANDRZEJ SCHINZEL)

63. Georgij Woronoj. Streszczenie wykładu, wypowiedzianego na Uniwersytecie lwowskim dnia 23 listopada 1908 r.

64. Georgij Woronoj – Mistrz Wacława Sierpińskiego

65. AUGUST WRZEŚNIOWSKI 1836–1892 (JÓZEF NUSBAUM-HILAROWICZ)

66. GEORGIJ (JURIJ) WIKTOROWICZ WULF 1863–1925 (ZBIGNIEW J. WÓJCIK)

67. WITOLD ZAŁĘSKI 1836–1908 (STEFAN DZIEWULSKI)

69. AUTORZY ESEJÓW
70. INDEKS NAZWISK
71. SPIS ILUSTRACJI

Wstęp od Zespołu Rektorskiego

Seria „Monumenta Universitatis Varsoviensis” obejmuje między innymi trzy tomy esejów biograficznych o wybitnych uczonych – profesorach Uniwersytetu Warszawskiego, którzy wyróżnili się osiągnięciami badawczymi oraz odegrali znaczącą rolę w życiu uczelni. Jest to zbiór tekstów o ludziach wyjątkowych, których działalność naukowa, praca dydaktyczna i organizacyjna pozostały w pamięci szeroko pojmowanego środowiska naukowego.

Przy wyborze uczonych do tomów biograficznych brano pod uwagę różne kryteria, w tym: znaczący wkład w naukę, członkostwo w prestiżowych organizacjach polskich i międzynarodowych, obecność biogramów w encyklopediach oraz wcześniejsze publikacje poświęcone życiu i działalności tych osób.

Ostateczna lista nazwisk jest wynikiem długich i szczegółowych dyskusji członków Zespołu Rektorskiego ds. Wydawnictw Jubileuszowych, z udziałem wielu osób spoza tego grona oraz przy uwzględnieniu wniosków wpływających ze wszystkich wydziałów Uniwersytetu Warszawskiego (także tych, których już nie ma w obecnej strukturze uczelni). Lista obejmuje postacie z całego okresu istnienia Uniwersytetu Warszawskiego, od momentu jego powstania w 1816 roku. Ograniczona jest do osób nieżyjących i zapewne będzie w przyszłości uzupełniana.

Naszym zamierzeniem nie było stworzenie zbioru zwięzłych biogramów typu słownikowego. Chodziło o teksty eseistyczne, pisane często przez bliskich współpracowników danego uczonego, przybliżające czytelnikom jego osobowość, wkład w życie uczelni oraz najważniejsze dokonania intelektualno-naukowe. Przy każdym eseju zamieszczono także standardowy biogram encyklopedyczny.

Ponieważ już wcześniej w różnych wydawnictwach publikowano teksty o znakomitych profesorach Uniwersytetu Warszawskiego, a ich autorami nierzadko byli ludzie równie wybitni (jak w przypadku eseju Witolda Doroszewskiego o Janie Baudouinie de Courtenay’u, Aleksandra Gieysztora – o Marcelim Handelsmanie czy Jerzego Pniewskiego – o Stefanie Pieńkowskim), niektóre z tych tekstów postanowiliśmy przedrukować. Pozostałe szkice przygotowali autorzy wybrani przez nasz Zespół.

Kolejne tomy Portretów uczonych obejmują XIX wiek, okres międzywojenny oraz czasy po II wojnie światowej. W obrębie poszczególnych tomów nazwiska następują w porządku alfabetycznym, nie chronologicznym.

W osobnym tomie znalazły się sylwetki wszystkich rektorów naszej uczelni. Osiągnięcia naukowe wielu innych znaczących postaci zostały omówione również na kartach pozostałych publikacji serii „Monumenta Universitatis Varsoviensis” poświęconych historii Uniwersytetu Warszawskiego oraz dziejom poszczególnych dyscyplin naukowych.

Zespół Rektorski

ds. Wydawnictw Jubileuszowych

Przedmowa

Przedstawiamy Czytelnikom pierwszy tom serii „Monumenta Universitatis Varsoviensis” przygotowanej dla upamiętnienia 200-lecia Uniwersytetu Warszawskiego. Tom ten poświęcony jest wybitnym profesorom działającym lub rozpoczynającym swą działalność na naszej uczelni w latach 1816–1915. W grupie tej znalazło się 51 osób reprezentujących nauki humanistyczne, społeczne, ścisłe, przyrodnicze, medyczne i artystyczne. Ich wybór nie był łatwy i wymagał wielu konsultacji. Kryteria i procedurę tworzenia listy wybitnych profesorów Uniwersytetu opisano we wstępie sygnowanym przez Zespół Rektorski ds. Wydawnictw Jubileuszowych.

W latach 1870–1915 zaborca ustanowił Cesarski Uniwersytet Warszawski, w którym zdecydowaną większość profesorów stanowili Rosjanie. Ta rosyjskojęzyczna uczelnia była bojkotowana przez znaczną część polskiej młodzieży. Nie można jednak przemilczeć faktu, że niektórzy rosyjscy profesorowie byli wybitnymi uczonymi. Dlatego też w niniejszym tomie znalazły się także teksty poświęcone wyróżniającym się profesorom-Rosjanom.

Teksty zamieszczone w tomie mają zróżnicowany charakter. Część z nich powstała specjalnie na potrzeby naszego wydawnictwa, niektóre są przedrukiem wcześniejszych publikacji. Staraliśmy się honorować autorskie ujęcie tematu, stąd teksty zarówno eseistyczne, jak i bardziej naukowe, obudowane odnośnikami i przypisami; teksty o charakterze wspomnieniowym i takie, które przybierają formę rozbudowanych biogramów. Uznaliśmy, że różnorodność będzie zaletą publikacji. Jej celem nie jest bowiem tworzenie kompendium wiedzy o konkretnych osobach, lecz przybliżenie zainteresowanym czytelnikom postaci najwybitniejszych przedstawicieli naszego środowiska uniwersyteckiego.

W tekstach będących przedrukami ograniczyliśmy interwencje redaktorskie do minimum, zachowując stosowaną niegdyś składnię i leksykę, uwspółcześniając natomiast w pewnym zakresie ortografię i interpunkcję. Niektóre z tych tekstów przedstawiamy w formie nieco skróconej.

Mamy nadzieję, że prezentowany tom spotka się z zainteresowaniem czytelników i spełni ich oczekiwania.

Marek Wąsowicz

Andrzej Kajetan Wróblewski

Edward Abramowski

Urodzony 17 VIII 1868 w Stefaninie (Kijowszczyzna). Studia przyrodnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim (1885) i w Genewie (1886–1889); pracownik Katedry Psychologii UW od 1915.

Filozof, psycholog, działacz społeczny, poeta. Teoretyk anarchizmu i kooperatyzmu; zajmował się problemem podświadomości, którą uznawał za „pamięć utajoną”, bierną, lecz wpływającą na postrzeganie całej rzeczywistości. Działacz „Proletariatu” (1889) i „Zjednoczenia” (1891–1892), współzałożyciel PPS.

Zmarł 21 VI 1918 w Warszawie.

Powszechna zmowa przeciwko rządowi, Kraków 1905; Idee społeczne kooperatyzmu, Kraków 1907; Źródła podświadomości i jej przejawy, Warszawa 1914; Przyczynek do psychologii i myślenia logicznego, Warszawa 1915.

Z. Krawczyk, Socjologia Edwarda Abramowskiego, Warszawa 1965; W. Giełżyński, Edward Abramowski, zwiastun „Solidarności”, Londyn 1986; U. Dobrzycka, Abramowski, Warszawa 1991; M. Augustyniak, Myśl społeczno-filozoficzna Edwarda Abramowskiego, Olsztyn 2006.

MARIA DĄBROWSKA

EDWARD ABRAMOWSKI

1868–1918

Badacz życia społecznego[*]

Mało ludzi zna całego Abramowskiego. Mało ludzi wie, jak dalece wszystkie dziedziny wiedzy i propagandy, którymi się zajmował, łączyły się w nim w harmonijną całość i tworzyły razem przejmująco piękną naukę o człowieku, o jego wartości, o istocie życia i szczęścia.

Abramowski nie tylko pokochał spółdzielczość, ale i uzasadnił przez ścisłe naukowe rozumowanie, któremu trudno cośkolwiek przeciwstawić.

Nasi kooperatyści powinni być dumni. Spółdzielczość, rozwinięta z prostego życiowego doświadczenia ubogich ludzi, przeszła w umyśle Abramowskiego przez ogniową próbę nauki i wyszła z niej zwycięsko. Różni uczeni pisali o spółdzielczości z punktu widzenia nauk społecznych. Lecz nikt nie ujął jej tak głęboko jak Abramowski. Nikt nie wykazał tak mocno jak on, że z ostatecznego przemyślenia życia społeczeństw wynika spółdzielczość i tylko spółdzielczość. W niej zawiera się rozwiązanie zagadnień społecznych, a co za tym idzie – może i zagadnień bytu w ogóle. Z tych też względów kooperatystom polskim nie może wystarczyć poznanie samych tylko spółdzielczych broszur i artykułów Abramowskiego. Powinni poznać o ile możności wszystkie jego dzieła, mimo że są one trudne i wymagają dużego przygotowania naukowego. Nie każdy zrozumie wszystkie wywody naukowe, ale zasadnicze myśli Abramowskiego są wyrażone w sposób tak prosty, że przywrą one do każdej duszy, a nawet zapomniane odnajdą się w potrzebie.

Jeśli chcę tu pobieżnie najgłówniejsze myśli Abramowskiego streścić, to czynię to właśnie, żeby do tego ludzi zachęcić. Nie jestem wcale socjologiem ani psychologiem, tylko zwykłą czytelniczką Abramowskiego. Dzieła jego były jedną z tych rzeczy na świecie, które natchnęły mnie wielkim entuzjazmem dla życia i chciałabym, żeby tego doświadczyli wszyscy.

* * *

Badając zjawiska społeczne, Abramowski stwierdził, że mają one osobliwy charakter, wyróżniający je z pomiędzy wszystkich innych zjawisk i nie pozwalający zaliczyć ich ani do zjawisk fizycznych, ani do zjawisk psychicznych w ścisłym znaczeniu tych słów.

Poza tym widzimy w zjawiskach społecznych trzy rodzaje sprzeczności, które jednak przy bliższym rozpatrzeniu okazują się pozorne.

Z jednej strony podlegają one zwykłej przyczynowości faktów i jako takie mogą być badane naukowo.

Z drugiej strony wymykają się wszelkiej przyczynowości, mogą wchodzić w zakres dowolnego celowego dążenia do zmiany w szeregach przyczynowych, do urzeczywistnienia ideału.

Tę sprzeczność zjawisk społecznych odzwierciedlił w sobie socjalizm. Jest on teorią naukową wynikającą z badania społecznego. Badanie naukowe, jak wiadomo, polega na stwierdzeniu tego, w jaki sposób fakty od siebie zależą i jedne wywołują drugie. Z tego badania mogą być wyciągane wnioski ogólniejszej natury, hipotezy, czyli przewidywania naukowe, teorie naukowe, usiłujące wyjaśnić istotę faktów – prawa naukowe, stwierdzające ich nieubłaganą zależność.

Lecz nie może tu być żadnej dowolności etycznej, żadnego „powinno być”. Czy chemik np. może powiedzieć, że tlen powinien się łączyć z wodorem nie na takich, a na innych zasadach?

A tymczasem socjalizm jest nie tylko teorią naukową, ale i programem życiowym, który usiłuje na przekór prawu przyczynowości badane fakty zmienić, który mówi, „jak powinno być”. Sprzeczność ta znika, gdy zauważymy, co jest początkiem i rodzicielem zjawisk społecznych. Jest nim żywy, myślący człowiek.

Skoro człowiek stwarza zjawiska społeczne, to musi być w nim coś, co samo zjawiskiem nie jest, tak jak matka nie jest dzieckiem, które urodziła.

A więc tak. W głębi nas istnieje ogromnie obszerne i bogate życie podświadome, odbywające się poza myślą, poza świadomością. Tam, w tej niedocieczonej przepaści duszy, rodzi się myśl, z której biorą początek zjawiska społeczne. Tam też jest miejsce na dowolność etyczną, na celowe dążenia, na stawianie ideałów, które nic sobie nie robią z żelaznej przyczynowości faktów. To miejsce niebędące zjawiskiem, ale łożyskiem, z którego zjawiska społeczne powstają, usprawiedliwia też dwoisty charakter zjawisk społecznych i dwoistą metodę socjalizmu.

To, że myśl ludzka jest początkiem, rodzicielką zjawisk społecznych, nadaje im ten odrębny charakter, o jakim wspomniałam na początku.

Weźmy np., że gdzieś w danym miejscu leży ukryte złoto. Nie jest ono zjawiskiem społecznym. Jest zjawiskiem fizycznym. Lecz gdy stanie się przedmiotem naszego pożądania, naszej potrzeby, więc naszej myśli, gdy się tak uduchowi – wtedy przemienia się na zjawisko społeczne.

Tak samo nasz smutek, np. wynikający z poczucia, że jesteśmy chorzy i nie mamy się za co leczyć lub że mamy kłopoty majątkowe, nie jest jeszcze zjawiskiem społecznym. Jest zjawiskiem psychicznym, duchowym. Dopiero gdy rodzi się myśl o środkach zaradczych i gdy wskutek tej myśli zbudowane zostaną rzeczowe instytucje, takie jak np. Kasa Chorych lub Prawo Cywilne – Sądy itd. – nasz smutek stał się zjawiskiem społecznym. Widzimy więc, że zjawiska społeczne są to zjawiska i fizyczne, i psychiczne, które jednak przestały być jednym i drugim. Dotknęła je myśl ludzka i przemieniła w nową rzecz, w rzecz społeczną.

Myśl uspołecznia zjawiska.

Owa odrębność, którą im wtedy nadaje, jest znów jednak dwoistej, jakby sprzecznej natury. Wszystkie rzeczy społeczne mają teraz w sobie w jakiś sposób i charakter duchowy – są przeżyciem duchowym naszym – i przedmiotowy – są instytucjami, jakby niezależnymi od nas, wywierającymi nawet na nas czasem swój nacisk. Wynika to znów stąd, że my sami, każdy z nas, jesteśmy twórcami tych zjawisk. Matka nie jest dzieckiem, które urodziła, istnieje ono w stosunku do świata i do niej samej jako odrębna, obiektywna (rzeczowa) siła – lecz zarazem czyż nie jest z nim związana bardziej nierozerwalnymi więzami niż ktokolwiek inny?

Zjawisko społeczne ma też takie dwa oblicza. Jednym, rzeczowym, zwraca się do świata, do wszystkich, przychodzi do nas z zewnątrz, drugim, poufnym, komunikuje się z sercem i sumieniem każdego z nas i odzwierciedla tylko i tylko potrzeby, pragnienia każdego z nas.

Abramowski odrzucił teorię abstrakcyjnej, oderwanej od żywych ludzi „duszy zbiorowej” – świadomości ogólnej. Teoria ta widziała w powstawaniu zespołów grup ludzkich początek zjawisk społecznych. Jakby z chwilą złączenia się ludzi zjawiało się coś trzeciego, niezależnego od każdego z nich, co każe im tak lub tak dążyć.

Abramowski powiedział, że w duszy każdego z nas istnieje jako coś istotnego potrzeba uspołecznienia się zjawisk i ona to wywołuje potrzebę tworzenia wszelkich zbiorowości. Lecz początek, narodziny, jakby powiedzieć minimum (najmniejsza ilość) każdego zjawiska społecznego jest w każdym z nas i tylko w każdym z nas.

Na mocy swych studiów psychologicznych Abramowski potem pogłębił tę swoją teorię zjawiska społecznego. Znalazł mianowicie, że wszystkie fakty społeczne zawierają w sobie substancjalną część Istoty Bytu – jakby część ideału, do którego dążymy. W takim razie to poufne, osobiste oblicze każdego zdarzenia społecznego byłoby łączeniem się ludzkiej duszy z duszą świata i rzeczy. Tworzenie zjawisk społecznych byłoby częścią naszego spółdziałania z duszą świata, z Bogiem.

Mimo wszystko jednak trudno nie przyznać, że choć początkiem zjawisk społecznych jest osobista jaźń każdego z nas, to między osobistymi stanami duchowymi a ich obliczem społecznym istnieje jakby stosunek części do całości, nie będącej żadną z tych składowych części. A więc będących jakby czymś trzecim, jakby tą właśnie odrzuconą duszą zbiorową. I tej sprzeczności Abramowski znajdzie rozwiązanie. Bo jeśli zjawisko społeczne jest zarazem i syntezą (całością) świadomości osobistych (indywidualnych) i zarazem wyklucza z siebie wszelką obcą naszej świadomość to dlatego, że owa świadomość społeczna jest niczym innym, jak naszą świadomością osobistą (indywidualną).

„Zjawisko społeczne jest tą rzeczą, w której objawia się tożsamość ludzi między sobą”, jedność substancji ludzkiej.

W tej swojej analizie (rozbiorze, rozpatrzeniu) zjawisk społecznych Abramowski przywrócił radosne, wysokie i odpowiedzialne stanowisko jednostce ludzkiej, a jednocześnie związał tę jednostkę ze społeczeństwem, bardziej niż ktokolwiek inny, nierozerwalnie, bezwarunkowo.

Nie jesteśmy pionkami tajemniczej „zbiorowości”; my sami, każdy z nas, tworzymy tę zbiorowość – bo tylko przez nią, przez jej błędy, pokuty, odkupienia, zwycięstwa i klęski, dążyć możemy do naszych ludzkich ideałów.

* * *

Widzimy więc, że Abramowski w dwoistości, w sprzecznościach cechujących zjawiska społeczne znalazł właśnie wytłumaczenie ich, znalazł właśnie Harmonię.

Jest to możliwe dzięki temu, że źródłem zjawisk społecznych są żywi ludzie, w których istnieje nie tylko myśl, ale i głęboki, podziemny nurt życia podświadomego, niepodlegający wyrozumowanej przyczynowości.

Wskutek tego zjawisk społecznych nie można rozpatrywać tylko w ich wzajemnym do siebie stosunku, ale zawsze także i w stosunku do żywego człowieka.

To zaś nakłada znów surowe obowiązki na wszystkich, którzy chcą przebudować stosunki społeczne.

Bo przekształcać życie społeczne trzeba nie wyłącznie na drodze przeprowadzania wniosków, wynikających z rozumowego badania przyczynowości, ale i na drodze uwzględniania lub wytwarzania rzeczywistych potrzeb śród żywych ludzi.

Rozumowanie znakomicie nam pomaga do poznania, a nawet do przekształcenia rzeczywistości, lecz samo rzeczywistością nie jest.

Należy pamiętać, że pojęcia wyrozumowane nie mogą się tworzyć inaczej, jak uogólniając i oczyszczając rzeczywistość z jej cech życiowych (konkretnych). Przedmioty życia, w swej różnolitej barwności, nie są zdolne do poddania się prawom logicznego myślenia.

Pojęcie rozumowe możne się utworzyć tylko w ten sposób, jeżeli usuniemy sobie sprzed oczu większość cech z różnych życiowych faktów, a zostawimy tylko niektóre cechy wspólne im.

Na przykład chcąc utworzyć pojęcie o robotniku najemnym, musimy usunąć ze swej pamięci różnobarwne cechy życia robotników prawdziwych. Nic już nas nie obchodzi, że są robotnicy rolni, górnicy, metalowcy, tkacze.

Nic nas nie obchodzi, że życie każdego z nich to jest cały odrębny świat. Nas obchodzi teraz tylko jedna cecha, która im jest wspólna.

Tą cechą jest fakt, że wszyscy oni wynajmują swoją pracę przedsiębiorcy w zamian za określone wynagrodzenie.

Ten jeden fakt wystarcza nam do utworzenia pojęcia Robotnik najemny. Robotnik najemny, wytwór naszego umysłu, nie odpowiada całkowicie ani robotnikowi rolnemu, ani górnikowi, ani żadnemu innemu, a jednak po trosze odpowiada im wszystkim.

Z prostych pojęć tworzymy wyższe pojęcia. A im wyżej, im dalej jesteśmy w krainie pojęć – tym dalej jesteśmy od prawdziwego życia.

Lecz te oderwane pojęcia wynikły z prostszych, które jednak wyszły z gorących spraw życia.

Otóż, idąc za myślą Abramowskiego-psychologa, możemy powiedzieć, że pojęcia wyrozumowane zawierają ślad rzeczywistego życia – i właśnie tego śladu nie wolno zapominać nigdy, jeśli nie chcemy popaść w złudzenie, które nam każe brać wytwory naszego umysłu za całkowite odbicie i poznanie rzeczywistości.

Gdy ulegniemy temu złudzeniu, dostajemy się w niebezpieczną władzę doktryny, to jest prawdy wyrozumowanej.

Ta władza, zdradliwsza od wszystkich opętań serca, sprawia złośliwie, że gotowi jesteśmy zaprzeczać faktom, które się dzieją na świecie, jeśli nasze rozumowanie ich nie przewidziało.

Od doktrynerstwa w myśleniu krok jeden do dogmatyzmu w życiu. Z prawdy wyrozumowanej wyprowadzamy cel i naginamy do niego życie społeczne.

Tymczasem przedmiotem życia nie są dogmaty, a żywi ludzie z ich zmiennymi potrzebami.

Teorie nie mogą stwarzać ani urabiać życia. Przeciwnie, to ono samo, bogate i różnorodne życie, jest twórcą teorii. Biada nieszczęśliwym ludziom, gdy działacze społeczni chcą odwracać te role.

Wystarczy natomiast o tym pamiętać, że pojęcia nie są życiem, żeby móc się nimi posługiwać z wielką dla życia korzyścią. Taki stosunek do spraw przebudowy życia społecznego musiał skłonić Abramowskiego do krytyki oficjalnego (urzędowego) socjalizmu, trzymającego się uporczywie doktryny rewolucji socjalnej, dyktatury proletariatu i państwa socjalistycznego.

Według Abramowskiego przyszłość świata nie idzie w ogóle w kierunku coraz to większego rozwoju państwowości. Ustrój narodów oparty na przymusie państwowym jest wynikiem wybujania rozumowego w stosunku do życia.

Ten pogląd Abramowskiego zdaje się być potwierdzony przez fakt, że największy rozwój idei państwowości mamy w wieku osiemnastym, zwanym wiekiem oświecenia i będącym czasem panowania oschłego rozumu.

Ideały, których roznosicielem jest socjalizm w rozumieniu Abramowskiego, wyrażają się w głębokiej, zasadniczej przebudowie moralności osobistej człowieka – w ofiarowaniu następnie ludziom możności i swobody rozwoju osobistego (indywidualnego) – tak, żeby życie było bogate, barwne, różnorodne, wspaniałe. Żeby „swobodnie mógł się urzeczywistniać ten idealny wzór życia, jaki każdy z nas nosi w sobie”.

Tego wszystkiego nie da się uzyskać za pomocą rozszerzenia opatrznościowej roli państwa. Przymus państwowy nie może bowiem ani wywołać zasadniczej przebudowy moralności ludzkiej, ani rozszerzyć wolności ludzi, „która jest ledwo zaczęta”, ani też popierać i wywoływać wzmożenia różnorodności życia.

Przeciwnie, państwo strychuje indywidualności (osobniki), narzuca różnym „mniejszościom” jeden wspólny wzór życia i pilnuje policyjnie, by tego wzoru przestrzegano.

Takie postępowanie – zapewne wielu względami usprawiedliwione, jest cechą nieodłączną państwa i chociaż w pewnych wypadkach te cechy państwa mogą się okazywać konieczne – nie należy bynajmniej dążyć do ich rozszerzenia na całe nasze życie. To zaś miałoby miejsce w państwie socjalistycznym, będącym tylko państwem absolutystycznym (samowładnym) na wywrót.

Potwierdzenie stronic książki Socjalizm a państwo, w których Abramowski o tym mówi, zjawiło się po jego śmierci w postaci urzeczywistnienia takiego socjalistycznego państwa w Rosji.

Istnieje tam szpiegostwo, policja budząca postrach ludzi, krwiożercza armia, instynkty zaborcze, kaźnie, terror, prześladowania polityczne, wszystko to samo, co istniało za samowładnej, burżuazyjnej Rosji; mimo zmienionych ról – gra się ta sama sztuka. Dusza ludu nie została przebudowana, chociaż ta przebudowa była na pewno intencją (zamiarem, pobudką) twórców rewolucji. Lecz wybrano złą drogę.

* * *

Natomiast urzeczywistnienie tych swoich ideałów społecznych Abramowski widzi w dobrowolnych zrzeszeniach, które skupiają ludzi dla zaspakajania takich lub innych, ale zawsze rzeczywiście istniejących i rzeczywiście wspólnych im potrzeb.

Życie współczesne jest widownią niezmiernego rozwoju takich dobrowolnych zrzeszeń.

Świadczą one wszystkie o tym, że samopomoc społeczna może brać najróżniejsze dziedziny życia w swoje ręce i prowadzić je bez pomocy i bez kontroli państwa.

Często te same dziedziny życia, które są w zawiadywaniu państwa, jednocześnie biorą w swe ręce grupy społeczne.

Niezależnie od doktryn, życie, zdaniem Abramowskiego, idzie w kierunku zmniejszenia zakresu działalności państwa, jego kurczenia się na rzecz zorganizowanej, dobrowolnej działalności społeczeństwa.

Trafny instynkt życiowy sprawia, że wszystkie te próby są wszędzie witane z niezmierną radością, z głębokim poczuciem, że są one właściwym krokiem na właściwej drodze.

Zarazem wszystkie zjawiska zorganizowanej samopomocy społecznej świadczą o tym, że w społeczeństwach istnieje oczywista twórcza siła, która jest w stanie ludzi zespalać mocniejszym kitem niż państwowy, skoro trzyma się on bez nakazów i policyjnej kontroli.

Siłą tą jest solidarność, uczucie jak najbardziej właściwe gatunkowi ludzkiemu, chociaż tak bardzo zadeptane w obecnym życiu świata.

Uczucie zdrowe i prawe, podpowiadające naszym sercom głęboką prawdę o naszej tożsamości (jedności – braterstwie) z innymi ludźmi. Solidarność w pojęciu Abramowskiego jest czymś o wiele bardziej rzeczywistym niż walka klas, ten sztuczny wytwór nastrojów państwowych, otaczających opieką jedne klasy przeciw drugim.

* * *

Śród dobrowolnych zrzeszeń dążących do polepszenia bytu mas, zrzeszenia spożywców są według Abramowskiego tymi, które bezpośrednio wiodą do urzeczywistnienia i tego typu ludzkiego, i tego ideału życia społecznego, jaki on w swych dziełach narysował.

W samej rzeczy spółdzielczość w osobliwy sposób pasuje do wszystkich jego myśli.

Nie jest ona odległym dogmatem rewolucji socjalnej, lecz jest jakby codziennym dniem tej rewolucji. Jest tu, pomiędzy nami, pozwala nam tworzyć nowe życie na każdym miejscu i o każdej dobie.

Nie jest oparta na wyrozumowanej teorii, tylko na rzeczywistych potrzebach życia. Nie troszczy się o to, czy jest dosyć prawowita w stosunku do teorii socjalizmu, bo jest najprawdziwszym socjalizmem życia, dążącym do konkretnego polepszania bytu i kultury mas pracujących.

Spółdzielczość, tak samo jak idee Abramowskiego, pełna jest pozornych sprzeczności i w nich właśnie znajduje rozwiązanie zagadnień gospodarczych i społecznych.

Czy nie jest pozorną sprzecznością to, że im więcej kupuje kto w stowarzyszeniu, tym więcej sam oszczędza?

Czy nie jest pozorną sprzecznością to, że robotnik pracujący w fabryce, należącej do kooperatywy, może być jednocześnie najemnikiem i swoim własnym przedsiębiorcą?

Że przywracając jakby naturalną gospodarkę obywania się bez kupców, bez pośredników, stowarzyszenie spożywców przybiera formę taką, jak kapitalistyczne przedsiębiorstwo.

Że pobierając rynkowe ceny, kooperatywa niweczy jednak wszelkie pojęcia zysku. Wszystkie te sprzeczności świadczą, że jest ona zjawiskiem życiowym, a nie teoretycznie wyrozumowanym.

A nareszcie, czyż kooperacja nie przylega szczelnie do Abramowskiego idei o tożsamości ludzi w zbiorowości? Tej idei, pełnej pozornych sprzeczności i oczywistej harmonii?

Czy spółdzielnia nie jest właśnie tą instytucją, w której każdy z nas w swoich braciach poznaje siebie?

W tej dziwnej organizacji, pilnując swojego interesu, jednocześnie popieram wszystkich. Praca dla innych nie wymaga poświęceń osobistych, miłość bliźniego i miłość siebie zostaje sprowadzona do swej naturalnej jedności – a do tego właśnie dąży przyszłość.

* * *

Spółdzielczość została zorganizowana na wzór państwowości demokratycznej .

Lecz wziąwszy od ustroju państwowego, tak samo jak od ustroju kapitalistycznego, to, co w nich było dobrego, nie przejęła żadnej z jego złych stron.

Łącząc i organizując ludzi do opanowania życia zbiorowego nie na drodze przymusu, ale na drodze dobrej woli i życiowego interesu – czyni ona człowieka bardziej przedsiębiorczym, bardziej twórczym, bardziej odpowiedzialnym, samodzielniejszym i bogatszym duchowo.

Jednym słowem z biernego pionka zbiorowości, jakim usiłuje go zrobić wyrozumowany stosunek do życia, przekształca każdego na wolnego twórcę życia.

Rzeczpospolita spółdzielcza odda i spożycie, i produkcję rzeczy potrzebnych do życia nie w ręce państwa – lecz w ręce połączonych ze sobą stowarzyszeń różnego typu, urzeczywistniając komunizm, lecz w sposób nieskończenie bardziej giętki, wnikliwy, zgodny z różnolitością życia – niźli to uczynił komunizm państwowy.

Że ten komunizm spółdzielczy jest bardziej zgodny z prawdziwą, życiową sprawiedliwością społeczną – to o tym znowu może świadczyć przykład bolszewizmu rosyjskiego, tej tragicznie mocnej próby wyjścia w przyszłość. Jego pierwsza faza była to, jak wspomniałam, krańcowa państwowość socjalistyczna.

Rząd sowietów chciał wchłonąć w siebie i zniszczyć ruch spółdzielczy – a kończy na tym, że kooperatywom powierza dziś całą organizację handlu.

Profesor Gide stwierdza to po swoim powrocie z Rosji i przytacza słowa Lenina, „nie pozostaje nam do zrobienia nic innego, jak uczynić nasz naród dostatecznie cywilizowanym, aby zrozumiał korzyści kooperacji i umiał ją organizować: to jedno wystarczy”.

* * *

Lecz czy spółdzielczość w najdalszym swym rozwoju może nam zastąpić państwo w zupełności?

Abramowski, który tak gorąco zwalczał doktrynerstwo, nie mógł sam stać się doktrynerem absolutnej niepotrzebności państwa – bo to by prowadziło znów do idei przymusu, do burzenia państwa brutalną siłą.

Abramowski uważał za możliwe, że pewna ograniczona forma państwa będzie konieczna w najdalszej przyszłości. Ze będzie to zapewne państwo zredukowane (skurczone) na rzecz rozwiniętego życia spółdzielczego – do granic, „jakie mu konieczność dziejowa danej epoki wyznaczy”.

W swoim programie Rzeczpospolitej Spółdzielczej Abramowski nawet określa te przypuszczalne granice państwowości jako ochronę niepodległości narodu i bezpieczeństwa publicznego.

Początkowo krańcowo bezpaństwowa tendencja (dążność) Abramowskiego złagodniała też następnie pod wpływem studiów psychologicznych, kiedy mianowicie doszedł do przekonania, że w każdym zjawisku jest coś z Istoty Rzeczy, z Substancji, tworzącej świat.

Dzięki temu fragmenty (ułamki) jednych ustrojów przechodzą w następne, niby nieśmiertelne mosty zgody między przeszłością i przyszłością.

Abramowski z entuzjazmem oczekiwał nadejścia państwa polskiego, którego nie doczekał. Wiedział, że jest ono bezwarunkowym atrybutem (nieodłączną cechą) niepodległości narodowej. Wyobrażał sobie, że będzie ono giętkie, zdolne do stosowania się do rozrostu życia społecznego.

A mnie się zdaje, że pojęcie o państwie i życiu społecznym, jakie miał Abramowski, właściwe jest każdemu myślącemu głębiej o tych sprawach Polakowi, i to od wielu, wielu wieków.

*   Tekst opublikowany pierwotnie w: M. Dąbrowska, Życie i dzieło Edwarda Abramowskiego, Warszawa 1925, s. 12–21. Ortografia i interpunkcja uwspółcześnione, składnia i leksyka oryginału.

Chrystian Piotr Aigner

Urodzony w 1756 w Puławach. Studia odbył w Rzymie; profesor architektury UW (1817–1818).

Architekt, teoretyk klasycyzmu, generalny budowniczy Królestwa Polskiego. Do jego największych osiągnięć należą: projekt kościoła Najświętszej Marii Panny w Puławach, gmach Mennicy Warszawskiej i kościół św. Aleksandra w Warszawie.

Członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie (od 1812).

Zmarł 8 II 1841 we Florencji.

Nowa cegielnia, Łowicz [s.d.]; Rozprawa o świątyniach u Starożytnych i o słowiańskich..., „Roczniki TPN” 1811; Rozprawa o guście w ogólności, a w szczególności w architekturze..., „Roczniki TPN” 1812; Budowy kościołów..., Warszawa 1825.

T. Jaroszewski, Chrystian Piotr Aigner, architekt warszawskiego klasycyzmu, Warszawa 1970; Aigner P. Ch. [w:] PSB, t. I, Kraków 1935, s. 34–35.

WALDEMAR BARANIEWSKI

CHRYSTIAN PIOTR AIGNER

1756–1841

„Trudno wyznaczyć Aignerowi miejsce w ogólnym nurcie klasycyzmu europejskiego – pisał Tadeusz S. Jaroszewski, pierwszy monografista architekta. – Oczywiście znajdzie się w rzędzie architektów związanych studiami i twórczością z antykiem i architekturą Palladia, osiągając pozycję bardzo wybitną, ale niełatwo znaleźć tak długowiecznemu artyście jako odpowiednik innego reprezentującego te same lub podobne wartości”[1]. Wychowany w epoce stanisławowskiej, wchodził w życie zawodowe w okresie gwałtownych przemian politycznych, kulturowych i artystycznych.

Urodził się w Puławach jako syn stolarza dworu Czartoryskich. Brzmienie nazwiska wskazuje na niemieckie pochodzenie rodziny. W księgach parafii włostowickiej, gdzie został ochrzczony, pisownia nazwiska nie była wyraźnie ustalona. Zamiennie pisano: Ajgner, Eigner, Eygnier. Niewiele, niestety, wiemy o młodzieńczych latach przyszłego architekta i jego edukacji. Na jednym z wczesnych zachowanych rysunków znajduje się notatka, zapisana ręką Stanisława Kostki Potockiego, że to: „premier dessin de Mr Aigner pour lors sous la Direktion du Cte Stanislas Potocki en 1778”. Może to świadczyć – jak twierdził Jaroszewski – że Potocki, sam autorytet w dziedzinie architektury, uważał się za nauczyciela Aignera. W tym też momencie rozpoczyna się długoletnia współpraca młodego, zdolnego twórcy z wybitnym mężem stanu, politykiem, kolekcjonerem i mecenasem sztuk. Potocki wspomagał Aignera, finansując studia we Włoszech i wprowadzając w krąg zamożnych zleceniodawców. Aigner towarzyszył też Potockiemu w jego podróżach do Włoch, gdzie studiował antyczną architekturę i sztukę. W 1786 roku spędzili razem ponad miesiąc w Neapolu i dwa w Rzymie. Obecność Aignera u boku Potockiego pozwalała na „podjęcie wspólnych studiów in situ, według metody określonej przez Pilawitę: «mes idées que je lui fait dessiner»”[2]. Robili liczne wycieczki po okolicy, gdzie „szkicowali jakieś motywy, a wieczorem Aigner, po powrocie do domu, opracowywał przywiezione szkice”. Złożyły się one na zaginiony dziś album rysunków ze wspólnej podróży. Po powrocie z Rzymu razem zaprojektowali neopalladiańską fasadę warszawskiego kościoła św. Anny. Inicjatywa i koncepcja wyszły od Potockiego, Aigner wykonał projekt i sprawował nadzór nad budową. Stworzenie nowej, parawanowej elewacji gotycko-barokowej świątyni wiązało się z szerszymi planami Potockiego „modernizacji” krajowych kościołów i „reformy architektury” w dążeniu „do stylistycznej czystości, «prawdy i szczerości» konstrukcji, uznanych za zasady antyku”[3]. Była to pierwsza w praktyce Aignera monumentalna realizacja, uznana za najwybitniejszy przykład recepcji wzorów palladiańskich w architekturze polskiego klasycyzmu. Był to zarazem najokazalszy przykład nowego modusu stylistycznego, nowego języka architektury, kształtującego się w kręgu dworu Stanisława Augusta. Dzięki tej realizacji Aigner stał się znanym i cenionym architektem, stosującym indywidualną klasycystyczną stylistykę, o wyraźnych włosko-antycznych odniesieniach. Tym samym zróżnicował obszar stylistycznych inspiracji, wskazując na inne, niż lansowany na dworze królewskim, francuskie wzorce artystyczne.

Współpraca z Kostką Potockim została przerwana na kilka lat z powodu przymusowej emigracji Potockiego po klęsce kampanii 1792 roku. Podczas insurekcji kościuszkowskiej Aigner, pracując jako budowniczy wojskowy, został członkiem Departamentu Uzbrojenia i Lazaretów w Komisariacie Wojskowym. Popularność przyniósł mu opublikowany w 1794 roku poradnik Krótka nauka o pikach i kosach przez Obywatela Piotra Aignera, w którym pisał m.in. o „użyciu kos od trawy i sieczki, ażeby w czasie niebezpieczeństwa krajowego do obrony, a w czasie pokoju do gospodarstwa brane być mogły”[4].

Po upadku Rzeczpospolitej Aigner związał się z dworem Czartoryskich w rodzinnych Puławach, najwybitniejszym w tym czasie porozbiorowym ośrodkiem życia kulturalnego. Jako generalny doradca księżnej Izabeli w sprawach architektury, dokonał zasadniczej przemiany kształtu puławskiej rezydencji. Według jego planów powstała Świątynia Sybilli (1798–1802) – pierwsze muzeum – „gdzie miały być złożone prawdziwie sybilijskie księgi pamiątek historycznych, godła i wróżby przyszłości”. Obok świątyni stanął Domek Gotycki (ok. 1809) „niepospolitego kształtu, szczególny i wytworny w zewnętrznych i wewnętrznych ozdobach swoich”, jeden z pierwszych na ziemiach polskich przykładów nowych, romantycznych nurtów kultury. Z inicjatywy księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego wzniesiono rotundowy kościół nawiązujący do rzymskiego Panteonu. Aigner pracował też przy modernizacji pałacu Czartoryskich oraz projektował pałacyk Marynki dla Marii z Czartoryskich ks. Wirtemberskiej, córki Adama Kazimierza i Izabelli. Księżna Czartoryska znalazła w Aignerze wybitnego realizatora jej romantycznej wizji ukształtowania puławskiej rezydencji jako centrum wielkiego krajobrazowego założenia, w którym naturalnie formowane plany tworzyć miały widokowe perspektywy w stronę Kazimierza i Góry Puławskiej, gdzie Aigner zaprojektował romantyczny pałacyk.

Prace dla Czartoryskich przyniosły Aignerowi uznanie i pozycję wybitnego twórcy. Jego protektor i opiekun Stanisław Kostka Potocki chwalił księżnę Izabellę, że przyozdobiła Puławy „gmachami przynoszącymi niemały zaszczyt budownictwu naszemu; między którymi Gotycki zamek i kościół Tyburtyńskiej Sybilli pierwsze trzymają miejsce. Walczy z nimi o piękność kościół puławski, który Xiążę Czartoryski postawić kazał; a te trzy budowy wzniesione przez rodaka naszego Piotra Aignera mieszczą go w rzędzie pierwszych architektów czasów naszych”[5].

O pozycji, którą osiągnął, świadczy fakt, że niemal równolegle z pracami dla Puław wykonywał projekty dla innych możnych zleceniodawców. Przygotował plany (niezrealizowane) gigantycznej przebudowy pałacu ordynackiego w Zamościu dla Stanisława Zamoyskiego. Nawiązał też kontakt z księżną Izabelą Lubomirską, dla której wykonał szereg prac przy zamku w Łańcucie. Jego dziełem jest m.in. nowa oranżeria (1802), zamkowy teatr, Sala Balowa, Wielka Jadalnia (1802–1805) oraz tzw. Zameczek w parku i glorietta (1810). W 1803 roku, na mocy spisanego z ks. Izabellą kontraktu, Aigner objął stanowisko architekta nadwornego, ale bez zobowiązań stałego pobytu w Łańcucie, co pozwalało mu na inne, intratne zatrudnienia. Na miejscu prace przy zamku dozorował współpracujący z nim wybitny sztukator – Fryderyk Bauman. W jego osobie znalazł Aigner najlepszego wykonawcę swych projektów. Razem stworzyli w Łańcucie najwybitniejszy zespół wnętrz klasycystycznych o pięknych formach, proporcjach i perfekcyjnym wykonaniu. Dziełem Aignera była także wielka przebudowa elewacji całego zamku w duchu romantycznego neogotyku, największa tego rodzaju realizacja początku XIX wieku na ziemiach polskich. Praca dla tak wymagającej, ale i niezwykle hojnej, zleceniodawczyni ugruntowała sławę Aignera w środowisku polskiej arystokracji. Stale patronował mu też Kostka Potocki, we współpracy z którym przebudował wnętrza pałacu w Wilanowie i Natolinie.

Aigner był nie tylko czynnym architektem, ale prowadził też badania w zakresie historii architektury, jej źródeł i nomenklatury. Był członkiem Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk i autorem szeregu rozpraw ogłaszanych drukiem, w tym: Budownictwo wiejskie z cegły glino-suszonej z plantami chałup wiejskich, stosownie do gospodarstwa narodowego (1791), Rozprawa o świątyniach u Starożytnych i o słowiańskich... (1811), Rozprawa o guście w ogólności, a w szczególności w architekturze... (1812). W 1810 roku przedstawił na posiedzeniu Towarzystwa projekt pomnika Kopernika jako hołdu dla wielkiego uczonego. W tym też okresie Aigner po raz pierwszy związał się ze szkołą wyższą, zostając profesorem architektury cywilnej i wojskowej w Szkole Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierii[6]. Wiemy też o projektach powierzenia mu w 1811 roku katedry architektury na Uniwersytecie Wileńskim, ostatecznie niezrealizowanych. W roku 1812, po zamknięciu Szkoły Aplikacyjnej, Aigner wyjechał do Włoch i wszystko wskazuje na to, że tu widział swą zawodową przyszłość. W 1814 roku został członkiem rzymskiej Akademii św. Łukasza, co było prestiżowym uhonorowaniem jego pracy i osiągnięć. Niestety brakuje nam danych o tym okresie jego aktywności i zawodowych planach.

W 1815 roku, gdy powstawało Królestwo Polskie, Chrystian Piotr Aigner od ponad trzech lat mieszkał w Rzymie. Z inicjatywy Kostki Potockiego podjęto starania o sprowadzenie go do kraju, gdzie nowa sytuacja polityczna i gospodarcza otwierała nowe możliwości dla znanego z wcześniejszej aktywności architekta. Zachował się list Aignera do jego protektora, w którym nie bez żalu godzi się na powrót z Włoch: „Lubo przywykły już do tego słodkiego klimatu – pisze – przez czteroletnie mieszkanie zamierzałem sobie resztę dni moich tu spokojnie przepędzić, przestając na tym tylko, co mnie Opatrzność z prac moich udzieliła. Ale kiedy za poważną protekcją Pana Dobrodzieja JWielmożny Namiestnik powołuje mnie na usługi kraju naszego, tym się z ochotą poświęcam i natychmiast wyjeżdżam, abym jak najprędzej osobiście u nóg Pana Dobrodzieja i JWielmożnego Namiestnika podziękowanie moje złożył i rozkazy od nich odebrał. Ale na tak daleką drogę, przy stracie różnych rzeczy, których z sobą nie mogę zabrać, finanse moje nie pozwalają, przeto zanoszę prośbę do łask JWPana Dobrodzieja, abyś mi zwrot tej podróży wyrobić raczył, o co usilnie proszę”[7].

Potocki, skłaniając Aignera do powrotu do kraju, doskonale wiedział, że nowe, rozbudowane struktury władzy Królestwa Polskiego wymagały reprezentacyjnych siedzib dla swych urzędów. Odpowiednich siedzib wymagały także władze miejskie, nowe instytucje finansowo-gospodarcze, kulturalne, naukowe, policyjno-penitencjarne, wojskowe. Aigner przyjechał do Warszawy prawdopodobnie pod koniec roku 1816. W tym też czasie (dokładnej daty nie znamy) otrzymał nominację na Budowniczego Jeneralnego, zajmując wysoką funkcję w tworzonej od podstaw administracji Królestwa. Jedno z pierwszych zamówień, jakie otrzymał, dotyczyło nowego gmachu dla powołanego właśnie Uniwersytetu. Jego projekt, znany z zachowanego szkicu, przypomina w układzie bryły, planie i stylu późniejszy Pawilon Sztuk Pięknych (1820), wzniesiony według projektu Michała Kado. Brak dokumentów archiwalnych, zniszczonych w czasie ostatniej wojny, nie pozwala na precyzyjne określenie zakresu prac projektowych Aignera, wykonanych dla Uniwersytetu. Bez wątpienia – jak zakłada Jaroszewski – miał duży wpływ „na ukształtowanie wyrazu plastycznego nowo wznoszonych budowli”[8]. Potwierdzić to mogą słowa Juliana Ursyna Niemcewicza, który zanotował w Pamiętnikach... pod datą 25 listopada 1816 roku: „Na przyszły rok na tymże placu Kazimirowskim stanąć ma pyszny gmach architektury Aignera na tenże Uniwersytet”[9].

Związki Aignera z Uniwersytetem dotyczyły nie tylko prac przy rozbudowie uczelni. Wspierany wciąż przez Stanisława Kostkę Potockiego, wówczas ministra oświaty, otrzymał w początku 1817 roku katedrę architektury na Wydziale Nauk i Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego. Opracował wtedy (znany nam tylko z relacji Józefa Bielińskiego) pierwszy program nauczania architektury na Uniwersytecie, czyli Rys krótki planu nauki architektury w szkole głównej[10]. Dzielił w nim, wzorem znanych sobie szkół artystycznych, nauczanie architektury na dwie równoległe części: „elementarną” i „praktyczną”. W części pierwszej – obejmującej wiedzę teoretyczną i historyczną – profesor „obejmuje całą sztukę i podzieliwszy naukę na kurs jednoletni i dwuletni, daje uczniom w pierwszym roku naukę początkową geometrii zastosowaną do architektury; wykłada historię budownictwa od jego pierwiastków, wskazując w budowach pierwszej potrzeby zasady sztuki; też same wszędzie jej istotne części zacząwszy od rozkładu chat prostych i różnych domków stosowanych do potrzeb gospodarstwa krajowego, aż do gmachów okazałych – idąc za wzrostem sztuki i udoskonalenia się kolejnem do stopnia, do którego doszła u starożytnych. [...] Podaje przepisy proporcji części między sobą i względem całego ogółu. O porządku rozmaitym stylu, o ozdobach, ich przyzwoitości i guście”. Na drugim kursie wykłady obejmowały naukę planowania, zasady konstrukcji oraz materiałoznawstwa. W części „praktycznej” nauczanie dotyczyło umiejętności rysowania. „Nauka ta potrzebuje długiego i ciągłego ćwiczenia, wprawy i pracy, a zatem codziennych kilku godzin. Wychowańcy nabierać mają najczyściejszego gustu, rysować ostrą dokładnością najdrobniejsze ozdoby starożytne”. Naukę, podobnie jak w Akademii św. Łukasza, miały kończyć konkursy, wyłaniające najlepszych, nagradzanych stypendiami na dalsze studia w Rzymie. „Potrzebne są popisy – pisze Aigner – a dla pilnie przykładających się i celujących zachęcenia i nagrody, zwłaszcza gdy licznie tyle postąpią, iż nareszcie będą mogły być zadawane im przedmioty do konkursów. Potrzebne jest z czasem okazującym niepospolity talent, po otrzymaniu wielkiego premium wysyłanie ich za granicę mianowicie do Rzymu”.

Przygotowany przez Aignera program nauczania określał też personalne i techniczne potrzeby nowego zakładu naukowego. Miał się on składać z czterech pracowników, w tym z „pierwszego profesora”, podległego mu nauczyciela rysunków i dwóch pracowników pomocniczych – „dozorcy modeli i papieru” oraz „bedela czyli posługacza”. Pierwszy z nich miał sprawować pieczę nad należącymi do Wydziału modelami gipsowymi jako podstawą dydaktyki artystycznej. Według Aignera mógłby to być „jakowy stateczny już artysta” służący pomocą nie tylko techniczną. „Jego Włosi nazywają custode – pisał. – Ten sam może być do sali malarstwa, rzeźbiarstwa itd., jeżeli sale te są bliskie”.

Praca dydaktyczna i nauczanie architektury na Uniwersytecie stanowiły tylko drobną część aktywności zawodowej Aignera w Warszawie. Można nawet założyć, wykorzystując skąpe informacje, że zatrudnienie na uczelni kolidowało z jego ambitnymi planami twórczymi. W ciągu kilku lat Aigner zrealizował szereg monumentalnych gmachów, zmieniając architekturę miasta i nadając jej zdecydowanie klasycystyczny charakter. Można powiedzieć, że dopiero w czasach Królestwa Polskiego realizował się ambitny projekt Potockiego „reformy architektury”, a urzeczywistniał go nowymi realizacjami właśnie Aigner. Według jego projektu powstały: nowy gmach mennicy na ul. Bielańskiej (1817–1821), Dom Jarmarczny na terenie Marywilu i kościół św. Andrzeja przy ul. Senatorskiej oraz pobliski Dom Petyskusa (1819). Prace, skoncentrowane w okolicach nowego ratusza, wprowadzały nową, klasycystyczną stylistykę architektury, widzianą jako oficjalna forma reprezentacji władzy. Podobny charakter nadał Aigner reprezentacyjnej siedzibie Namiestnika Królestwa Polskiego, generała Józefa Zajączka. W latach 1818–1819 gruntownie przebudował na ten cel barokowy pałac Radziwiłłów przy Krakowskim Przedmieściu, odkupiony przez rząd Królestwa i przeznaczony na reprezentacyjną siedzibę namiestników. Pałac – jak donosiła warszawska prasa – „należy do rzędu najpiękniejszych” i jest „jedną z pierwszych ozdób Przedmieścia Krakowskiego. Facjata korpusu od przodu zupełnie została zmienioną w architekturze porządku korynckiego i przyozdobioną wspaniale kolumnami, pilastrami, rzeźbą wklęsło-wypukłą, balustradą i posągami kamiennymi [...]. Facjata pałacu od ogrodu urządzona jest w guście architektury rustico w rodzaju rzymskim z wielką galerią kolumn porządku doryckiego”[11]. Z inicjatywy namiestnika Zajączka Aigner przystąpił w 1820 roku do przebudowy dzwonnicy kościoła Bernardynów i budynku klasztornego. Po 30 latach zakończył klasycystyczną przebudowę tej części Krakowskiego Przedmieścia, tworząc monumentalne ramy dla swojej wcześniejszej fasady kościoła św. Anny. Na wiosnę 1821 roku wybudowano arkadowy łącznik między fasadą a dzwonnicą, zamykając całość w spójną kompozycję, powszechnie podziwianą i uznaną za jedną z ozdób stolicy. Dziełem wieńczącym twórczą aktywność Aignera w Warszawie był kościół św. Aleksandra, wzniesiony w latach 1818–1825 na rozdrożu Złotych Krzyży. Klasycystyczna rotunda, stanowiąca w intencji twórcy miniaturę rzymskiego Panteonu, miała otrzymać wezwanie św. Aleksandra, na pamiątkę „cara oswobodziciela”.

Jako Budowniczy Jeneralny Aigner wykonywał też szereg drobniejszych prac i projektów. Główne jego dzieła zmieniły oblicze Warszawy i na długie lata ukształtowały jej pejzaż architektoniczny. Także opinia publiczna doceniała dzieła Aignera. „Gazeta Warszawska” w październiku 1819 roku obszernie opisywała główne jego realizacje, składając hołd ich autorowi: „Plany, rysunki i wykonanie wspomnianych wyżej publicznych gmachów i placów polecone były przez JO. Księcia Imci Namiestnika Królestwa JP. Piotrowi Aignerowi Budowniczemu Jeneralnemu Królestwa Polskiego, Członkowi Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, któremu Książę Namiestnik Królewski raczył za starania jego i pracę oddać najchlubniejsze pochwały”.

Skala prac projektowych i budowlanych, realizowanych też poza Warszawą, nie sprzyjała zaangażowaniu w pracę dydaktyczną na Uniwersytecie. Nie bez znaczenia był także trudny charakter architekta, nierespektującego uczelnianych obowiązków. Józef Sierakowski, sprawujący kuratorię nad Wydziałem, tak pisał o Aignerze do Kostki Potockiego we wrześniu 1817 roku, komentując jego nieobecność na Radzie Wydziału: „Jeden tylko Aigner nie raczył przybyć i znowu będzie chimeryczył, dziwaczył i prawdziwy jest Turbator Chori. W przeszłym roku nikt z lekcji jego nie korzystał, bo taką godzinę wybrał, że nikt przychodzić nie mógł, nie opuszczając nauk jeszcze potrzebniejszych”[12]. Komisja Rządowa WR i OP brała w obronę słynnego architekta, ale ostatecznie został skłoniony do złożenia rezygnacji. W piśmie z dnia 27 czerwca 1818 roku do Rady Ogólnej Uniwersytetu Warszawskiego informował o złożeniu profesury „dla słabości zdrowia”[13]. Co – biorąc pod uwagę jego zaangażowanie twórcze – było honorowym wyjściem z coraz trudniejszych i absorbujących obowiązków na uczelni.

W roku 1821 zmarł przyjaciel i protektor Aignera, Stanisław Kostka Potocki. W warszawskim środowisku architektów coraz wyraźniej dominował młody i ambitny Włoch Antonio Corazzi. To jemu powierzył Stanisław Staszic prestiżową realizację nowej siedziby Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Aigner po zakończeniu budowy kościoła św. Aleksandra wyjeżdża z Warszawy do Krakowa, próbując tam znaleźć miejsce dla swych pomysłów. Przed opuszczeniem stolicy w 1825 roku publikuje w warszawskiej drukarni Józefa Węckiego ostatnią pracę o charakterze badawczym i wzornikowym zarazem: Budowy kościołów... Aigner proponuje w niej nową, polską terminologię architektoniczną, która miała zastąpić „terminologię dziwaczną i popsutą w ustach naszych mularzy, z obcych języków braną”, oraz podaje cztery wzorcowe projekty kościołów utrzymane w surowych formach stylu doryckiego, różniące się planowaną wielkością świątyni. Dzieło to podsumowuje jego pracę i idee Kostki Potockiego zmierzające do „reformy architektury”, uporządkowania polskiego pejzażu architektonicznego i nadania mu racjonalnych i zarazem modularnych form, których źródłem miała być tradycja klasyczna: „Sztuka budownicza zdaniem najbieglej szych pisarzy i znawców – pisze – uważana jest za sztukę co do proporcji i ozdób od starożytnych ukończoną. Późniejsi, chcąc coś przydać lub zmienić, nie tylko nie przydali piękności, ale kształty jej istotnie skazili. W każdym wieku, w którym gust poprawiać się zaczynał, uznawano konieczną potrzebę powrócenia do wzorów starożytnych”[14].

Pobyt w Krakowie, o którym wciąż wiemy mało, nie spełnił oczekiwań Aignera. W 1827 roku opuścił ziemie polskie i wyjechał już na stałe do Włoch. Warszawska prasa informowała o tym szczegółowo, wiążąc ten wyjazd z nowymi planami, o których zapewne informował sam Aigner. „Kurier Warszawski” z 6 września 1827 roku donosił, że „IP. Piotr Aigner znany w Warszawie budowniczy” wyjeżdża do Włoch „gdzie przedsięwziął starownie wydać dzieło z rycinami, opisujące wszystkie kościoły i gmachy tak publiczne, jako też prywatne, wystawione w Królestwie Polskim według jego rysu”. Projektu tego jednak nie zrealizował. Aigner początkowo zamieszkał w Rzymie, gdzie utrzymywał żywe kontakty z Polakami. Był częstym gościem w salonie Ankwiczów, gdzie poznał Mickiewicza, Krasińskiego, Odyńca[15]. Około roku 1837 osiadł we Florencji. Ostatnie lata jego życia pozostają nierozpoznane przez badaczy. Zmarł 8 lutego 1841 roku. Nie wiemy, gdzie został pochowany.

1   T. S. Jaroszewski, Chrystian Piotr Aigner. Architekt warszawskiego klasycyzmu, Warszawa 1970, s. 56. Książka jest zmienioną wersją pracy doktorskiej, przygotowywanej w Instytucie Historii Sztuki UW, na seminarium prof. Stanisława Lorentza i zakończonej w 1962 roku. Jest to do dziś jedyna monografia Aignera, stąd też w niniejszym tekście korzystam głównie z ustaleń prof. Tadeusza Jaroszewskiego. Zweryfikowałem część materiałów archiwalnych, co pozwoliło na odwołania do źródeł, ale podstawą pozostały ustalenia prof. Jaroszewskiego. Jeśli nie wskazuję innych źródeł, to znaczy, że odwołuję się do jego pracy.

2   J. Polanowska, Stanisław Kostka Potocki (1755–1821). Twórczość architekta amatora przedstawiciela neoklasycyzmu i nurtu picturesque, Warszawa 2009, s. 41; również kolejne cytaty.

3   Ibidem, s. 121.

4   Korzystałem z wydania: Warszawa, w Drukarni Rządowej 1831, s. 23.

5   S. K. Potocki, Pochwały, mowy i rozprawy..., cz. 2, Warszawa 1816, s. 662.

6   A. Rottermund, Jean-Nicolas-Louis Durand a polska architektura i połowy XIX wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1990, s. 57.

7   AGAD, Arch. Publ. Potockich 271. Listy do Hrabiego Stanisława Potockiego...; list po raz pierwszy cytuje T. S. Jaroszewski, op. cit., s. 32.

8   T. S. Jaroszewski, op. cit., s. 214.

9   J. U. Niemcewicz, Pamiętniki 1809–1820, t. II, Poznań 1871, s. 311.

10   J. Bieliński, Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), t. III, Warszawa 1912, s. 564–566.

11   Ten i kolejny cytat za: „Gazeta Warszawska” 1819, nr 80, 5 X.

12   AGAD, Arch. Publ. Potockich 265, t. VI, k. 10; list cytuje T. S. Jaroszewski, op. cit., s. 313.

13   Księga Protokołów Rady Ogólnej Uniwersytetu Warszawskiego 1817–1819, oprac. R. Gerber, Warszawa 1958, s. 120.

14   Budowy Kościołów. Część Pierwsza Zamykająca cztery Proiekta Kościołów Parafialnych różney wielkości w dziewięciu Tablicach przez Piotra Aignera Budowniczego Jeneralnego Rządowego, Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, Rzymskiey Akademii S.Ł. Umiejętności i Sztuk Pięknych Członka, wydane w Warszawie, w drukarni Józefa Węckiego 1825, s. 1.

15   Zygmunt Krasiński często wspominał o Aignerze w swojej korespondencji. W liście do Adama Sołtana, pisanym 20 października 1836 roku, notuje: „Śniło mi się, że Aigner umarł?”, por. Z. Krasiński, Listy do Adama Sołtana, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1970, s. 116.

Jerzy Alexandrowicz

Urodzony 1 I 1819 w Kumieciszkach (powiat kalwaryjski). Studia przyrodnicze na Uniwersytecie Petersburskim (zakończone w 1843); pracownik Akademii Medyko-Chirurgicznej (1857–1862); pracownik Szkoły Głównej (1862–1869); pracownik UW (1869–1879); doktorat tamże (1871).

Botanik, specjalista w zakresie pszczelnictwa, znawca florystyki i fenologii; wybitny pedagog (mistrz m.in. Józefa Rostafińskiego i Leona Nowakowskiego).

Dyrektor Ogrodu Botanicznego w Warszawie (1864); współtwórca Towarzystwa Ogrodniczego Warszawskiego (1884); założyciel pierwszej w Polsce Szkoły Ogrodniczej; założyciel Ogrodu Pomologicznego w Warszawie; dyrektor Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie (1887); członek komitetu Wielkiej Encyklopedii Rolniczej.

Zmarł 13 I 1894 w Warszawie.

O siemiejstwie wierieskowych rastienij, s osobiennym issliedowanijem swojstwiennych St. Pietierburgskoj florie, Petersburg 1844; O chorobach zbóż, a w szczególności pszenicy, Warszawa 1861; Urządzenie Szkoły Ogrodniczej Prywatnej w Warszawie, Warszawa 1880.

Alexandrowicz J. [w:] PSB, t. I, Kraków 1935, s. 68–69.

EDMUND E. JANKOWSKI

JERZY ALEXANDROWICZ[*]

1819–1894

Niekoniecznie trzeba być wielkim wynalazcą, myślicielem lub filantropem, żeby na wdzięczność współziomków zasłużyć.

Niewątpliwie potrzebni są społeczeństwu ludzie, którzy mu wskazują nowe drogi lub nieznane przed nim odkrywają horyzonty myśli i czynu. Obok nich jednak muszą istnieć daleko liczniejsze zastępy pracowników, umiejących sumiennie i wytrwale spełniać liczne posługi, niezbędne do utrzymania w biegu wielkiej i skomplikowanej machiny życia narodu.

W każdej większej fabryce, obok inżynierów naczelnych, niezbędni są majstrowie do kierowania pracą codzienną i prowadzenia oddziałów robotników pod swoją komendą. Podobnież i w dobrze urządzonym społeczeństwie, powinni istnieć ludzie, których w ogóle zwiemy użytecznymi w społeczeństwie. Oni to właśnie zazwyczaj wcielają w czyn nowe idee tych niezwykłych synów Ducha Bożego, których udziałem jest przyświecanie pochodowi ludzkości po ciemnej i zawiłej drodze postępu. Do nich to należy spełnianie części zadania o wiele trudniejszej, niż wydanie z siebie pomysłu, który przecież dla głów genialnych jest częstokroć rezultatem jednej szczęśliwej chwili. Wszak nieraz łatwiej jest rzucić szczęśliwy pomysł masom i wskazać im drogę postępowania, a nawet dokonać nowego wynalazku, niż pomysły te wykonać, drogi nowe przystępnymi uczynić, wynalazki w codziennym życiu zastosować. Łatwiej napisać czarującą nawet powieść, aniżeli mozolną pracą, dziesiątki lat trwającą, kształcić młode pokolenia. Łatwiej jest również inicjować użyteczne dla ogółu instytucje, niż je do życia powołać i byt ich utrwalić. Na koniec także łatwiej jest kochać ludzkość w pięknie wygłaszanych lub pisanych frazesach, niż miłość tę okazywać jednostkom, choćby dajmy na to, dopomagając zachętą, książkami, łyżką strawy lub protekcją niejednemu młodzieńcowi do wykształcenia się na użytecznego człowieka.

Ukochany przez ogół dawnych, a licznych swych uczniów, sympatyczny całemu społeczeństwu naszemu, „książę Jerzy” jest właśnie jednym z wybitniejszych ludzi, o których mówiliśmy, tj. członków społeczeństwa pożytecznych, pracowników nieznużonych aż do ostatnich lat żywota, wreszcie protektorów młodzieży, przez wszystkich szanowanym i cenionym. Sam przydomek, który mimowolnie z pod pióra nam się zesunął, nadany dawno, dawno, czcigodnemu prezesowi i dziekanowi przez jego uczniów, jeszcze w b. gimnazjum realnym, który do niego przyrósł, i pod którym jest znany, wymownie świadczy o popularności, jaką się cieszy sympatyczna postać prof. Alexandrowicza wśród naszego ogółu.

Zarzuty czynione przez niektórych społeczeństwu, że ono wdzięcznym być nie umie, najczęściej są niesłuszne. Pomiędzy pojedynczymi ludźmi ta niecnota dosyć jest pospolitą, lecz człowiek zbiorowy rzadko się myli w ulokowaniu swej wdzięczności, czci lub nawet hołdu. Owszem, odmierza on każdemu ściśle według zasług swoje nagrody, sympatią jednak tych tylko obdarza, którzy potrafią ująć jego zbiorowe serce dobrocią, łagodnością, wyrozumiałością i w ogóle miłością, okazywaną bliźnim przy spełnianiu swych obowiązków.

Ta właśnie powszechna sympatia była bodźcem do świetnego obchodzenia w dniu dzisiejszym 50-lecia profesorskiej działalności Jerzego Alexandrowicza, na rok bieżący przypadającej. W jubileuszu wezmą udział przedstawiciele naszej inteligencji we wszystkich jej odłamach, głównie jednak znajdą się tam ogrodnicy, leśnicy, pszczelarze i farmaceuci – im bowiem zasłużył się w długiej swej a świetnej karierze szanowny jubilat szczególnym sposobem.

Nie mam zamiaru kreślić tu szczegółowo życiorysu szanownego dziekana, chociażby dlatego, że całkowitego i bezwzględnego sądu nie wydaje się o człowieku, póki on żyje. Muszę jednak przytoczyć przynajmniej kilka dat i faktów z długiej tej a pożytecznej działalności, by nazwisko jubilata wdrożyć w umysły tych, którzy go nie znają, tj. młodszego pokolenia: szczegóły te zresztą mogą dla niejednego posłużyć jako zachęta w chwili rozpoczęcia walki z życiem o chleba kawałek i dobre imię wśród ludzi. Jubilat nasz wyszedł z maluczkich, ale przy pomocy bożej i własnej wytrwałej pracy wysoko zaszedł. Zasada: „Pracuj człowiecze, a Bóg ci dopomoże”, znalazła w nim świetne potwierdzenie.

Urodził się Jerzy Alexandrowicz w roku 1819 w sam Nowy Rok, w Rumieciszkach, w pow. kalwaryjskim, z niezamożnych i niewydatne stanowisko społeczne zajmujących rodziców. Ukończył uniwersytet w Petersburgu w roku 1843, jako kandydat nauk przyrodniczych, ze złotym medalem za rozprawkę o roślinach wrzosowatych – i niezwłocznie niemal rozpoczął wykłady swe, jako profesor nauk przyrodniczych w gimnazjum realnym warszawskim. Jednocześnie też wykładał anatomię w ówczesnej szkole sztuk pięknych.

W roku 1857 w świeżo otwartej Akademii medyko-chirurgicznej powierzono profesorowi katedrę zoologii, botaniki i anatomii. Tu potrafił pozyskać sympatię licznego grona lekarzy, dziś już do starszej zaliczonych generacji.

W roku 1862 na Alexandrowicza padł wybór wykładania botaniki w Szkole Głównej, przy czym jednocześnie został mianowany dyrektorem ogrodu botanicznego. Tym sposobem jednocześnie staje się popularnym wśród przyrodników, medyków i aptekarzów, którzy wszyscy słuchają jego barwnych i pełnych humoru wykładów – niektórych z nich napełnia grozą pod egzaminami, lecz w tej samej chwili chwyta za serce na licznych botanicznych wycieczkach, w których jak brat starszy ze studentami postępuje. Wycieczki te rozbudzają ducha badań w takich, znanych później z najlepszej strony botanikach, a uczniach jubilata, jak Franciszek Kamieński, Leon Nowakowski i Józef Rostafiński.

To jedna strona ówczesnej działalności Alexandrowicza. Współcześnie jednak, jako dyrektor ogrodu botanicznego, który ze śmiercią swego twórcy, Szuberta, mocno podupadł, przywraca mu dawną świetność, a nawet rozwija szeroko tę instytucję, styka się też po raz pierwszy bezpośrednio z miejscowym kółkiem ogrodniczym i bierze je niejako w opiekę, by dotąd stale orędować mu i przewodzić. Zapoznaje się również z samym ogrodnictwem, dopomaga czynnie do wykwalifikowania Hipolita Cybulskiego, Franciszka Szaniora, niżej podpisanego i wielu innych, jest wreszcie głównym (z kasztelanem Leonem Dembowskim) założycielem Ogrodu Pomologicznego i jego dyrektorem aż do roku 1886.

Po zamianie Szkoły Głównej na Uniwersytet, zalecono profesorom, niemającym stopnia doktora, by się oń w ciągu lat dwóch postarali. Nie bardzo już młody jubilat bierze się z zapałem do nowej pracy; wykonywa liczne wycieczki po kraju, bada samodzielnie, hodując je i pod mikroskopem, grzyby, które za przedmiot rozprawy swej obrał, poznaje całą współczesną literaturę przedmiotu i nareszcie wydaje poważną i piękną książkę pt. Budowa i rozwój zarodka u Śluzowców (Myxomycetes), która pozyskała mu stopień doktora botaniki, a zarazem zaszczytne imię wśród mikologów zagranicznych.

W chwilach swych wolnych, jako rozrywkę traktując, zajmował się też szanowny dziekan (bo go fakultet tym stopniem wyższości obdarzył) hodowlą pszczół, a jednocześnie brał czynny udział w zarządzie spółki jedwabniczej. Gruntowny znawca obyczajów pszczoły, wyuczył cały zastęp młodych ogrodników pszczelarstwa i przedmiot ten wykładał zarówno w szkole ogrodniczej, jak w Muzeum Pszczelniczym na Koszykach. Nie przeszkadzało mu to wszystko miewać odczytów publicznych, był organizatorem zjazdu leśników i licznych wystaw rolniczych. Należał również do komitetu wielkiej Encyklopedyi rolniczej, w której mnóstwo artykułów z botaniki jego jest pióra.

Powróćmy jednak do ogrodownictwa, bo ono stanowi najświetniejszą kartę w księdze pożytecznej działalności jubilata. Wyjednał tedy w tej dziedzinie pozwolenie na otwarcie w Warszawie Szkoły Ogrodniczej, jego nazwisko noszącej, której ustawę niżej podpisany ułożył. Wystarał się dla niej o fundusze drogą składek wśród zamożnych przedstawicieli naszego społeczeństwa, był dyrektorem i zarazem profesorem w tej szkole, wreszcie w roku 1886 musiał ją zamknąć, przestawszy być dyrektorem ogrodu Pomologicznego, który dla szkoły stanowił niezbędne pole doświadczalne i pomieszczenia jej udzielał.

Około roku 1881 powstał pomiędzy postępowymi ogrodnikami projekt założenia Towarzystwa Ogrodniczego w Warszawie. Ustawę opracował Władysław Kaczyński, po czym była ona poprawiana przez całe grono osób tym się zajmujących. O zatwierdzenie wystąpili do władzy: Jerzy Alexandrowicz, Piotr Hoser ojciec i pułkownik Kuczyński.

W roku 1884 Towarzystwo Ogrodnicze Warszawskie uzyskało sankcję najwyższą, a prezesem jego na pierwszym posiedzeniu obrano jednogłośnie Alexandrowicza, na którym to wybitnym stanowisku pozostaje on do tej chwili, służąc Towarzystwu gorliwie czasem swoim, pracą, wiedzą i stosunkami. Kilka lat temu obrano go też i członkiem honorowym Towarzystwa.

Nie dosyć na tym. Po śmierci Stanisława Przystańskiego wybrano jubilata na dyrektora Muzeum Przemysłu i Rolnictwa; jest on też prezesem właścicieli listów zastawnych Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego.

Wśród wielu dodatnich rysów charakteru szanownego dziekana, niewątpliwie najpiękniejszym jest troskliwa opieka nad uczącą się młodzieżą. Znacznej liczbie przyrodników i ogrodników dopomógł do wykształcenia się w zawodzie, zwłaszcza wyjednywając im wpływami swoimi stypendia i zapomogi. W gościnnym domu pp. Alexandrowiczów można było stale w porze obiadowej zastać jednego lub dwóch studentów, którzy zasiadali do wspólnego stołu, niby członkowie tej rodziny, ogrzani jej ciepłem, ujmowani jej delikatnością. Niemała część zasługi za to zacne postępowanie spływa na czcigodną małżonkę jubilata, od lat wielu do swego fotela chorobą przykutą. Dobroć, słodycz i uprzejmość dla wszystkich tej matrony na każdym, kto się do niej zbliżył, niezatarte pozostawiały wrażenie.

Kończę ten szkic jedną jeszcze uwagą. Marzeniem wielu ludzi, ciężko w życiu pracujących, jest odpoczynek na stare lata. Jednakże, gdy ten upragniony odpoczynek pozyskają, przekonywają się zwykle, że szczęścia w nim nie ma. Przeciwnie nawet; organizm nawykły do czynności i pracy obowiązkowej, przeszedłszy w stan spokoju, rdzewieje niejako, psuje się. Występują rozliczne dolegliwości, często urojone i imaginacją podniecane, a resztka życia wlecze się w nudzie, apatii i goryczy.

Szanowny jubilat nasz takiej emerytury sobie nie udzielił, chociaż zasłużył na nią lepiej od wielu innych. Można go i dziś jeszcze znaleźć późnym wieczorem nad artykułami do Wielkiej Encyklopedyi ogólnej lub referatami, nie mówiąc o osobistym współdziałaniu w kierownictwie tych kilku instytucyj, których jest przewodnikiem. Oby ta owocna działalność dobrego, pożytecznego i miłego wszystkim człowieka trwała jeszcze długie lata.

*   Tekst opublikowany pierwotnie w: „Tygodnik Illustrowany” 1893, nr 179, s. 347–349. Ortografia i interpunkcja uwspółcześnione, składnia i leksyka oryginału.

Władimir Prochorowicz Amalicki

Urodzony 1 VII 1860 we wsi Stariki (gubernia wołyńska). Studia przyrodnicze na Uniwersytecie Petersburskim (1879–1883); magisterium* tamże (1887); pracownik Uniwersytetu Petersburskiego (1886–1890); pracownik UW (od 1890); doktor** geognozji (1892); pracownik Politechniki Warszawskiej od 1904.

Geolog, mineralog, wybitny pedagog; zwolennik tezy o jedności świata roślinnego i zwierzęcego w Eurazji i Afryce okresu permu, odkrywca szczątków gadów nazwanych przez niego dwinozaurami (Dvinosauri) i kotlassiami (Kotlasii primi).

Kustosz gabinetu geologicznego Uniwersytetu Petersburskiego, dyrektor Politechniki Warszawskiej (1908); organizator laboratorium patologicznego w Warszawie.

Zmarł 28 XII 1917 w Kisłowodzku (Kraj Stawropolski).

Otlożenija piermskoj sistiemy Oksko-Wolżskogo bassiejna (Niżegorodskaja gubiernija), St. Petersburg 1887; Matierialy k poznaniju fauny piermskoj sistiemy Rossiji (miergielisto-piesczanyje porody Oksko-Wolżskogo bassiejna), St. Petersburg 1892; Ueber Anthracosien der Perm-Formation Russlands, „Paleontographica” 1892, t. XXXIX; Raskopki ostatkow pozwonocznych w 1889 g. w piermskich otlożenijach siewiera Rossiji, Warszawa 1900.

S.W. Pietuchow, Władimir Prochorowicz Amalicki – życie dla sprawy (w 150. rocznicę urodzin), „Ewolucja” 2011, nr 4, s. 57–72.

* rosyjski odpowiednik europejskiego doktoratu

** rosyjski odpowiednik doktora habilitowanego

ZBIGNIEW J. WÓJCIK

WŁADIMIR PROCHOROWICZ AMALICKI

1860–1917

Władimir Prochorowicz Amalickij – tak w transkrypcji na język polski winno się zapisać nazwisko jednego z najbardziej znanych profesorów Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Zwykle jednak skracamy ten zapis, zarazem go spolszczając, i piszemy: Władimir Amalicki. O tyle jest to uzasadnione, że jego przodkowie mieli należeć do polskiej szlachty wołyńskiej. O sobie praktycznie nigdy nie pisał. Jako rosyjski urzędnik państwowy: profesor Uniwersytetu w Warszawie (od 1890), a później dyrektor (rektor) tutejszego Instytutu Politechnicznego Mikołaja II (od 1908), gorliwie realizował wielkoruską politykę w Priwislanskim Kraju. Wybitne miejsce w nauce zajął dzięki swoim pracom geologicznym i paleontologicznym prowadzonym w miejscach posługi profesorskiej, choć gromadził materiały terenowe głównie na północy europejskiej części Rosji. Był szczególnie wrażliwy na postępy w nauce najzdolniejszych, niezależnie od ich narodowości. Szczęśliwie się złożyło, że na uczelniach Warszawy pracował w tym czasie, gdy podobnymi cechami charakteru legitymował się inny przedstawiciel nauk geologicznych – Aleksander Lagorio (1852–1941). Razem z krystalografem Georgijem Wulfem stworzyli tu przodujący ośrodek naukowy w skali europejskiej i kilkunastu ich uczniów było w latach późniejszych profesorami szkół wyższych rosyjskich oraz polskich. Przez ich uczelniane pracownie przewinęło się wielu Polaków, studentów i absolwentów uczelni rosyjskich i zachodnioeuropejskich (m.in. Jan Czarnocki, Mieczysław Limanowski, Jan Samsonowicz, Józef Siemiradzki). Było to dla nich tym ważniejsze, że gabinety geologiczne i mineralogiczne tych dwóch zakładów były dobrze oprzyrządowane i zaopatrzone w porównawcze kolekcje, a zbiór kręgowców permskich znad Małej Siewiernoj Dwiny był wręcz wyjątkowy.

Ze skąpych informacji biograficznych, jakie mamy o Amalickim, wynika, że urodził się 1 lipca 1860 roku we wsi Stariki w Żytomierskiem. Imię ojca – Prochor – zdaje się świadczyć o tym, że nie czuli się Polakami. Zapewne w Żytomierzu ukończył szkołę średnią, znaną z wysokiego poziomu nauczania przyrodniczego, ale i dużej liczby uczących się miejscowych Polaków. Znał język polski od dzieciństwa, co później ułatwiało mu kontakty w czasie pracy w Warszawie (1890–1915). Czując się Rosjaninem, nie żywił niechęci do Polaków. Był jednak bardzo gorliwym urzędnikiem. Zapewne dlatego w 1905 roku został dotkliwie pobity na ulicy w Warszawie.

W latach 1879–1883 studiował nauki przyrodnicze na Uniwersytecie Petersburskim, gdzie też uzyskał kandydaturę nauk przyrodniczych, magisterium i doktorat (1892). Po studiach pozostał na uczelni jako członek ekspedycji gleboznawczej Wasilija Dokuczajewa do guberni Nowogrodzkiej, co zaowocowało stosowną monografią wraz z mapą geologiczną (1887). Gdy w 1890 roku prof. Jan Trejdosiewicz odszedł z Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego na emeryturę, Amalicki – zapewne za namową Dokuczajewa – zgodził się na przejęcie katedry geologii i paleontologii tej uczelni. Z pewnością nie traktował tego jako wyróżnienia, bo marzył o pracy na stołecznej uczelni, a Warszawę w Rosji traktowano jak głęboką prowincję.

W Warszawie podjął wykłady, wtedy jeszcze jako magister, obok Aleksandra Lagoria – mineraloga i petrografa – autora znakomitych prac, mającego już ucznia Georgija Wulfa, wybitnego krystalografa. Amalicki również miał szczęście do uczniów. Wyróżnili się swoimi osiągnięciami m.in.: Stanisław Karczewski, Piotr Koroniewicz, Jan Lewiński, Paweł Prawosławlew, Borys Reihbinder, Feliks Rutkowski, Aleksandr Skrinnikow, Józef Sioma, Dmitrij Sobolew, Konstanty Wołłosowicz. Zatem Polacy i Rosjanie. Jeden z nich – Lewiński – w przyszłości (po 1915) miał pracować w tym samym gabinecie co Amalicki.

Paweł Prawosławlew, jako jedyny z wymienionych, nie prowadził badań terenowych na terenie Kongresówki. Dyplom ukończenia studiów uzyskał on w 1898 roku, po czym jako stypendysta Amalickiego oraz laborant w gabinecie geologicznym (1901–1909) uzupełniał swą wiedzę w Austrii, Niemczech, Szwajcarii i Francji. Magisterium uzyskał w 1909 i tego roku podjął pracę w głębi Rosji.

Dmitrij Sobolew ukończył studia w 1899 roku na podstawie rozprawy o geologii Gór Świętokrzyskich, z którymi na lata związał swoje badania. Amalicki zatrudnił go w gabinecie mineralogicznym Instytutu Politechnicznego (1899–1915), lepiej wyposażonym niż gabinet uniwersytecki. Po ewakuacji do Rosji w czasie I wojny światowej zrazu tułał się z tą uczelnią (Niżny Nowgorod, Rostow), a później został profesorem geologii na uniwersytecie w Charkowie.

Z Polaków Jan Lewiński ukończył uczelnię w 1898 roku, broniąc rozprawy o amonitach jurajskich. Szans na pozostanie na uczelni nie miał. Amalicki wyjednał mu możliwość współpracy z Komitetem Geologicznym w Petersburgu. Jednocześnie Lewiński prowadził Pracownię Geologiczną w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie, świadczącą usługi dla rolnictwa i kopalnictwa mineralnego, a także wykładał w Towarzystwie Kursów Naukowych. Miał formalne kłopoty w okresie międzywojennym, gdyż kierował katedrą uniwersytecką, a nie miał doktoratu. Obronił się wtedy na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie.

Losy dwóch innych wychowanków Amalickiego potoczyły się inaczej. Konstanty Wołłosowicz wywodził się ze zruszczonej rodziny z Mińszczyzny; ojciec był popem. Gdy podejmował studia geologiczne na Uniwersytecie Warszawskim, był już absolwentem prawosławnego seminarium duchownego – m.in. dlatego korzystał ze specjalnego stypendium przyznawanego Rosjanom za podjęcie nauki w Warszawie. W Kongresówce szybko znalazł się w polskiej nielegalnej organizacji i, po jej wykryciu, trafił na zesłanie do Archangielska. Ponieważ był to teren badań Amalickiego nad kręgowcami kopalnymi, mistrz zlecił mu prowadzenie systematycznych studiów w obszarze przebywania, umożliwiając w ten sposób przygotowanie rozprawy kandydackiej, którą Wołłosowicz obronił w Warszawie, korzystając ze specjalnej przepustki. W 1897 roku ukazała się ona w czasopiśmie związanym z Uniwersytetem. To prawda, że czasy Mikołaja II były stosunkowo liberalne w Rosji, ale tego typu działania wymagały od Amalickiego dużego wysiłku. Nie wszystkie jego zamierzenia kończyły się sukcesem. Jednym z najlepszych jego studentów na Uniwersytecie był Stanisław Karczewski (1878–1954). Kandydaturę uzyskał w 1901 roku na podstawie opisu fauny karbońskiej Dąbrowskiego Zagłębia Węglowego. Pozostał w katedrze geologicznej jako asystent do 1905 roku, tzn. do strajków szkolnych. Przez cały czas kontynuował badania, ogłaszając wyniki w czasopiśmie uczelnianym oraz w naukowej prasie polskiej. Były one tak znaczące, że Amalicki wystąpił do władz oświatowych o tzw. stypendium profesorskie, z czym wiązały się uzupełniające studia na uczelniach zachodniej Europy. Względy patriotyczne zdecydowały, że Karczewski zrezygnował z pracy na rosyjskiej uczelni i przeszedł do polskiego szkolnictwa średniego. Mimo to Amalicki wydrukował w „Warszawskich Uniwiersitieckich Izwiestiach” w 1906 roku jego rozprawę O mikroskopiczeskom strojenii Dombrowskogo kamiennogo ugla (w roku następnym ukazała się ona w „Pamiętniku Fizjograficznym” pt. O budowie mikroskopowej węgla kamiennego z Dąbrowy Górniczej). Było to na ten temat studium pionierskie w skali światowej. Amalicki uznał decyzję Karczewskiego za zasadną, mimo że był zdecydowanym przeciwnikiem społecznych postulatów spolszczenia Uniwersytetu.

Spośród uczniów Amalickiego magisterium na Uniwersytecie Warszawskim uzyskał Józef Sioma. Na uczelni był od 1901 roku asystentem, a później kustoszem zbiorów. W 1913 roku został profesorem mineralogii i geologii w Instytucie Agronomicznym w Woroneżu. Przygotowana pod okiem mistrza rozprawa Nabludienija i issliedowanija po minieralogii i gieologii Lysogoria (Moskwa 1917) należy do klasyki. Po powrocie do Warszawy kierował katedrą gleboznawstwa Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego.

Wymienieni uczniowie Amalickiego, niezależnie od miejsca pracy, bronili swych rozpraw na Uniwersytecie.

Bibliografie geologiczne Polski praktycznie pomijają dorobek Amalickiego z czasów jego pracy na Uniwersytecie Warszawskim. Niesłusznie. Niewielka notatka O liednikowych otlożenijach okriestnosti Warszawy („Trudy Warszawskogo Obszczestva Jestiestwoispitatieliej”, 1892/1893) jest interesującym opisem skarpy wiślanej od Bielan po Belweder, zawiera również opis wiercenia do 184 m w głąb ziemi. Tę pozycję odnotowano, ale pominięto ważne studium Matierialy k poznaniju fauny piermskoj sistiemy Rossiji. I. Miergielisto-pieszczanyje porody Okskowolżskogo bassiejna. Anthracosidae, ogłoszone w Warszawie w 1892 roku, jedno z najważniejszych w jego dorobku (doktorat w Petersburgu).

Odkrycie cmentarzysk permskich kręgowców nad Siewierną Dwiną w 1896 roku miało na lata związać profesora uczelni warszawskich z badaniami materiału kostnego, nagromadzonego w dalekiej przeszłości na pograniczu zbiornika morskiego i lądu kontynentalnego. Nikt się wtedy nie spodziewał takiego materiału: na jego podstawie skompletowano 20 szkieletów dużych gadów, wypreparowano też 20 dobrze zachowanych czaszek i inne szczątki kostne. Uruchomiono wielki front robót wykopaliskowych (częściowo wspierał mistrza wspomniany już zesłaniec Wołłosowicz). Nagromadzony materiał systematycznie przywożono do Warszawy, gdzie był składany w gabinetach geologicznych Uniwersytetu. Rzecz ciekawa, że preparacją zajmował się niższy personel techniczny, ale merytoryczne analizy wykonywał sam profesor. Tak było do 1915 roku, z tym że Amalicki od 1904 roku, już jako dziekan Wydziału Górniczego Instytutu Politechnicznego, a od 1908 roku dyrektor, miał mniej czasu, dlatego też odkładał większe studium na ten temat na przyszłość.

Wybuch wojny w 1914 roku oraz pośpieszna ewakuacja Uniwersytetu i Instytutu Politechnicznego nie sprzyjały wywiezieniu na wschód kolekcji paleontologicznej. Z Instytutu Politechnicznego wywieziono m.in. 3 tysiące okazów znakomitej kolekcji minerałów, zakupionych uprzednio od rodziny Tytusa Chałubińskiego przez prof. Lagoria. Na mocy Traktatu Ryskiego z 1921 roku uzgodniono, że do Polski wróci kolekcja Chałubińskiego (wróciła połowa, bez najwartościowszych okazów), a do Rosji zostanie przesłana kolekcja Amalickiego. Tak się stało. Znany paleontolog z Uniwersytetu Warszawskiego, prof. Roman Kozłowski, osobiście pakował okazy, które trafiły do Akademii Nauk ZSRR w Moskwie. Amalicki wtedy już nie żył. Zmarł 15 grudnia 1917 roku w Kisłowodzku, gdzie leczył się w sanatorium. Władze Akademii powołały specjalną komisję, której zadaniem było opracowanie kolekcji. Wydano m.in. Dniewnik nabludienij po Maloj Siewiernoj Dwinie (Sewierno-Dwinskoje roskopki prof. A.P. Amalickogo) (Leningrad 1931). Dziś kolekcja ta jest ozdobą dużej sali wystawowej w Muzeum Paleontologicznym Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie.

Geologowie dwóch rosyjskich uczelni warszawskich końca XIX i początku XX wieku stanowili zwarty krąg, skupiony wokół rosyjskiego towarzystwa przyrodniczego przy Uniwersytecie Warszawskim, w którego „Izwiestijach” drukowano najszybciej swe prace. Profesor Amalicki był kierownikiem katedry geologiczno-paleontologicznej na Uniwersytecie, ale od 1894 roku wykładowcą w Instytucie Politechnicznym. Niemal wszyscy korzystali z gabinetów w Instytucie, gdyż tam było więcej miejsc. Z zasady nie ujawniali swoich poglądów politycznych. Sam Amalicki rozumiał dążenie Polaków do posiadania własnej uczelni w Warszawie. W czasie strajków szkolnych i później wysunął wniosek, by Cesarski Uniwersytet Warszawski przenieść w głąb Rosji, i w związku z tym złożył nawet wizyty władzom kilku miast (m.in. Niżny Nowgorod, Rostow nad Donem), nie uzyskując jednak zainteresowania swoimi pomysłami. Jako dyrektor Instytutu Politechnicznego wiedział, że prawie wszyscy jego wychowankowie są zaangażowani w Towarzystwie Kursów Naukowych i w Towarzystwie Naukowym Warszawskim. Nie przeszkadzał im w tej pracy. Jako asystentów po strajkach szkolnych miał przeważnie Rosjan, ale to zależało głównie od polityki kuratora Warszawskiego Okręgu Szkolnego. Zresztą niektórzy, jak Dmitrij Sobolew, byli bliscy spolszczenia i konieczność ewakuacji z Warszawy w 1915 roku bardzo przeżyli. W nowych miejscach pracy starali się wykańczać rozprawy rozpoczęte przed wojną.

Po ewakuacji z Warszawy prof. Amalicki nie miał łatwego życia w Rosji. Z powodu pozostawionej w Warszawie kolekcji paleontologicznej popadł w zatarg z władzami oświatowymi. Mimo młodego wieku zaczął chorować. Zmarł, mając 57 lat.

Gdy spogląda się z perspektywy czasu na wszystko, co dotyczyło dokonań Władimira Amalickiego, nasuwa się kilka refleksji związanych z jego osobowością oraz uwarunkowaniami, w jakich przyszło mu działać w Warszawie w latach 1890–1915. Zdecydował się na profesurę na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, gdy miał ledwie 30 lat i wiedział, że szybki awans na uczelniach w głębi Rosji jest niemożliwy. Władzom oświatowym polecił go Wasilij Dokuczajew, wybitny geolog i gleboznawca, pod którego kierownictwem w Petersburgu i w guberni nowogorodzkiej pracował przez kilka lat. Dokuczajew niebawem miał objąć dyrekturę instytutu agronomicznego w Puławach (wtedy Nowoaleksandria) i wiedział, że będzie częstym gościem w Warszawie, sprawując opiekę nad swoim współpracownikiem. Dla Rosjan profesura na Uniwersytecie Warszawskim nie była atrakcją, wyczekiwano raczej na zwolnienie katedry na jednej z głównych uczelni Imperium. W Warszawie Amalicki spotkał już zadomowionego dorpatczyka Aleksandra Lagoria i dostrzegł skupionych wokół niego wybitnych studentów i absolwentów, zresztą głównie Polaków. Ambicja nakazywała mu utworzenie własnej szkoły geologiczno-paleontologicznej, nastawionej w dużym stopniu na nowoczesne rozpoznanie geologiczne Kongresówki. Dał dobry początek rozprawką o osadach geologicznych skarpy wiślanej. Nie bronił uczniom prowadzenia badań terenowych w Rosji. Wcześnie dostrzegł jednak geologiczną atrakcyjność Królestwa Polskiego (wówczas Priwislanskiego Kraju). Swoich wychowanków kierował na Wyżynę Małopolską – głównie w Góry Świętokrzyskie i do Zagłębia Dąbrowskiego. W krótkim czasie dokonano znacznego rozpoznania terenu, korzystając z pomocy finansowej towarzystwa przyrodników przy Uniwersytecie, petersburskiego Komitetu Geologicznego, a także z pomieszczeń i aparatury otwartego w 1898 roku Instytutu Politechnicznego. Ponieważ Lagorio został jego pierwszym dyrektorem, a po kilku latach tamże Amalicki objął wykłady z geologii, część uczelni tej stała się de facto naukową filią geologicznych zakładów uniwersyteckich.

W tym też czasie nad Siewierną Dwiną rozmyta została skarpa i na powierzchnię wydostały się szczątki permskich kręgowców. Najlepszym znawcą obszarów położonych bardziej na południe był Amalicki. Tam właśnie podjął on eksploatację materiału kostnego w 1896 roku i prowadził ją do I wojny światowej. Z pomocy współpracowników i wychowanków – poza Wołłosowiczem – praktycznie nie korzystał. Obarczony nadmiernie pracą dydaktyczną i administracyjną (zwłaszcza po 1908 roku, gdy przejął kierownictwo Instytutu Politechnicznego) nie miał czasu na studia kameralne. Pracy naukowej na przeszkodzie stało jego głębokie przeświadczenie, że jako Rosjanin powinien być gorliwym wykonawcą poleceń władz oświatowych nakazujących utrzymanie szkół warszawskich jako uczelni rosyjskojęzycznych. Z tego też względu nie był łubiany w Warszawie, choć bardzo ceniony przez najzdolniejszych uczniów.

I jeszcze jedno. Zarówno Lagorio (od 1880), jak i Amalicki (od 1890) działali w okresie, gdy w najlepszych szkołach średnich w Rosji był bardzo wysoki poziom nauczania przyrodoznawstwa. Zdaje się to świadczyć, iż inteligencja uciekała wtedy od nauk społecznych. Mając do dyspozycji wiele literatury przyrodniczej – i czytając ją – kierowano młodzież na studia medyczne, przyrodnicze, techniczne. Z tego względu w końcu XIX i na początku XX wieku było na Uniwersytecie Warszawskim tak duże grono zdolnej młodzieży. Profesor Amalicki potrafił się nią zaopiekować.

Franciszek Armiński

Urodzony 2 X 1789 w Tymbarku. Kształcił się prywatnie w dziedzinie matematyki w Krakowie, Warszawie (m.in. u Joachima Liveta) oraz w Paryżu (u Jeana-Baptista Delambre’a). Pracownik UW w latach 1816–1830.

Astronom, matematyk. Organizator katedry astronomii UW i obserwatorium astronomicznego na terenie Ogrodu Botanicznego.

Stypendysta władz oświatowych Księstwa Warszawskiego, członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk, odznaczony orderem św. Stanisława. Zmarł 14 I 1848 w Warszawie.

Krótki rys historyczny tyczący się umiejętności astronomii, Warszawa 1825.

Armiński F. [w:] PSB, t. I, Kraków 1935, s. 159–160

JÓZEF BEŁZA

FRANCISZEK ARMIŃSKI[*]

1789–1848

Stosownie do wielkich praw przyrodzenia, gdy wszystko prędko niknie pod działaniem silnej ręki czasu, słuszną i pożyteczną jest rzeczą starać się o przedłużenie pamięci o ludziach, którzy naukową pracą usiłowali przyłożyć się do postępu ludzkości; zwłaszcza, gdy ich imię łączy się z zawsze pożyteczną wiadomością historyczną o oświacie krajowej.

Z tej wychodząc zasady, postanowiliśmy tutaj skreślić bieg życia przebieżonego w zawodzie najużyteczniejszym, najpracowitszym oraz najskromniejszym, jednego z najzasłużeńszych profesorów ziemi naszej.

Franciszek Armiński urodził się dnia 2 października 1789 roku w parafii Tymbark w górach Karpackich; straciwszy w niemowlęctwie rodziców, najpierwsze początki wychowania odebrał w domu swego wuja. Czując niejako instynktowo potrzebę oświaty, która opuszczonej sierocie miała kiedyś zapewnić znakomite miejsce w szacunku społecznym, i będąc jeszcze dzieckiem, udał się do Krakowa, gdzie wśród najdziwaczniejszych, nawet trudnych do uwierzenia kolei losu, ukończył szkoły normalne; a dalej mogąc już znaleźć utrzymanie z ciężkiego grosza, uzbieranego dawaniem lekcji prywatnych, i gimnazjalne oraz pierwszoletnie kursa filozofii i matematyki. Nie widząc możności wykształcenia się dalszego w Krakowie, zostającym naówczas pod rządem austriackim, udał się następnie Armiński do Warszawy za czasów b. Księstwa Warszawskiego, gdzie, pozostając w domu śp. kasztelana Aleksandra Linowskiego, kształcił się w różnych częściach matematyki, w czym znalazł pomoc tak w ówczasowej szkole inżynierów, jako też i w prywatnie branych lekcjach od pana Liveta, ówczesnego profesora szkoły aplikacyjnej.

Poznawszy tak pracowitym sposobem szerokie pole zakreślone przez naukę, skoro tylko uzbierane z dalszego dawania lekcji fundusze na to mu pozwoliły, udał się Armiński przy końcu roku 1811 własnym kosztem za granicę, gdzie postanowił za główny przedmiot obrać sobie astronomię. Sława imion naukowych, europejskich, zwabiała wówczas młodzież poświęcającą się umiejętnościom do Paryża; tam też to w roku 1812, przebywszy Niemcy, przybył i Armiński. Wśród wszelkiego rodzaju naukowych ułatwień stolicy Francji, prędko rozpoznał on, że, chcąc przeniknąć najgłębsze tajniki Uranii, potrzeba rozległego zapasu rozmaitych wiadomości, a w szczególności wszystkich części matematyki; z usilnością przeto wiek młody znamionującą, z uszczerbkiem nawet swego zdrowia, zaczął pracować w naukach stycznych przygotowawczych, aby później korzystnie mógł zgłębić przedmiot główny.

Wszystkie jednak powyższe usiłowania może by nie wydały spodziewanego plonu, gdyby nie pełna ludzkości pomoc naukowa, przez uczonych francuskich podana młodzieńcowi, którego jedynym prawem do tego była wytrwałość i praca. Często słyszeć można było wymawiane przez Armińskiego ze czcią, obok imienia Maliszewskiego, znakomitego jego wówczas w Paryżu opiekuna, imiona Delambra i Arago, którzy to ostatni z rzadką uprzejmością prowadzili jego kroki po początkowo śliskich ścieżkach głębokiej umiejętności. Tej to ich ludzkości winien swe prędkie wykształcenie się Armiński; podobnie jak jeszcze jeden z pierwszych dzisiejszych astronomów, który niedawno wzruszającym sposobem w tej treści w pismach czasowych oświadczył, że, przybywszy bez żadnych poleceń do Paryża dla kształcenia się, znalazł współczucia u uczonych francuskich, iż tylko wyłącznie temu winien jest swe dzisiejsze położenie naukowe[1].

Obznajmiony z zapasem pomocniczych nauk, oddał się Armiński wyłącznie astronomii tak teorycznej, jak praktycznej, mając dozwolony i ułatwiony przystęp do wielkiego obserwatorium paryskiego; i na tego to rodzaju zatrudnieniach, pod okiem znakomitych mężów nauki, zeszedł mu czas od roku 1812 do połowy roku 1815.

Teraz już zbliżyła się chwila, w której Armiński zbierać miał owoce z mozolnej swojej pracy. Uczeni astronomowie francuscy, a później już jego przyjaciele, chcieli przyswoić czynność jego narodowi, u którego pobrał wykształcenie, i w tym celu wyrobili mu miejsce dyrektora obserwatorium astronomicznego na Wyspie Francuskiej (Île de France). Zaiste pochlebne to było wezwanie, dające mu pierwszeństwo wśród tylu młodych zdolności ówczasowej Francji; jakoż przyjął je i przed udaniem się na nowe swoje przeznaczenie, przez parę miesięcy pobierał już płacę ze skarbu francuskiego.

W tym to czasie, w nowo utworzonym Królestwie Polskim, rząd baczną zwrócił uwagę na publiczne oświecenie, a znakomite znaczeniem i światłem osoby wpływające na to postanowienie namówiły Armińskiego do zrzeczenia się w kraju obcym zaszczytnej posady w teraźniejszości i świetnych na przyszłość widoków; jedna z nich z własnych funduszów udzieliła mu zasiłku pieniężnego dla nieprzerywania prac naukowych, a wkrótce potem ówczasowa Dyrekcja Edukacji Publicznej w dniu 2 września 1814 roku, przesławszy mu 3000 zł na pozostanie jeszcze przez rok w Paryżu i zapewniwszy stosowne miejsce za powrotem do kraju, stanowczo go powróciła ziemi rodzinnej, nie bez wewnętrznego z tej okoliczności najmocniejszego jego zadowolenia.

Opuściwszy Francję i zwiedziwszy tak angielskie, jako też i obserwatoria południowej Europy, w 1815 roku wrócił Armiński do Polski; gdy zaś jeszcze wtedy nie było miejsca odpowiedniego jego usposobieniu, ówczasowy Wydział Oświecenia Narodowego przeznaczył go tymczasowo do dawania matematyki tak w wyższych klasach b. liceum warszawskiego, jako też w kolegium ks. Pijarów. Po ukończonym zaś roku szkolnym Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oddała mu w mającym się urządzić wydziale filozoficznym b. Uniwersytetu katedrę astronomii oraz wezwała go, aby, obok istniejącego wydziału prawa i administracji, natychmiast rozpoczął wykład matematyki dla kandydatów, których taż władza zamierzyła dla dalszego kształcenia się naukowego wysłać za granicę. Tu pierwsza nadarzyła mu się sposobność okazania gorliwości; skwapliwie chwyta ją Armiński, podwaja bezpłatnie liczbę godzin na jego wykład przeznaczonych i tym sposobem ukończą z uczniami cały bieg najważniejszych części matematyki, którzy wtedy, po zdaniu wobec władz rządowych zaszczytnie egzaminu i następnie dopełnieniu swego wykształcenia, z chlubą piastowali lub jeszcze piastują ważne obowiązki służby publicznej.

Nauki matematyczne w wydziale filozoficznym urządzającego się wówczas Uniwersytetu Warszawskiego liczyły wtedy tylko dwóch profesorów, to jest księdza Dąbrowskiego pijara i Armińskiego; pierwszy, oprócz swych obowiązków w szkołach wojewódzkich, wykładał algebrę wyższą i niższą, geometrię analityczną i początki rachunku różniczkowego; drugi zaś, prócz astronomii w 6 godzinach tygodniowo, z własnej gorliwości w drugich 6 godzinach nauczał wyższego rachunku analitycznego, jako to: różniczkowego (differencjalnego), całkowego (integralnego), różnic (calcul aux differences), nadróżniczkowego czyli wariacyjnego, z zastosowaniem tychże do mechaniki niebieskiej, a oprócz tego i trygonometrii kulistej. Tym to jedynie sposobem, tą szlachetną gorliwością, początkowy brak profesorów wznoszącego się zakładu mógł być zastąpiony, i kształcącej się młodzieży podana sposobność ogarnięcia całego ogromu nauki, dla prędszego usposobienia jej do późniejszego zaradzenia temu niedostatkowi. Przysługa niemała, skoro zważymy, że pierwsze kroki w głębokich umiejętnościach, bez zręcznych i biegłych przewodników, prawie postawić się nie dadzą.

Począwszy od roku 1817 do 1830, nauczał Armiński jako profesor Uniwersytetu tylko trygonometrii kulistej i astronomii w całej obszerności.

Wiadomo, iż obeznawszy się z astronomią teoryczną i znacznym szeregiem stycznych z nią nauk, jeszcze nie można uważać się za astronoma. Astronomia, jako jedna z nauk przyrodzenia, opiera się na doświadczeniu i drogą jedynie doświadczenia sprawdzić w niej można głębokie wypadki rachunku; z drugiej zaś strony, przez pracowite badania, przychodzi się do rozszerzania jej wzniosłej dziedziny. Przejęty tą prawdą Armiński, czując cały zaszczyt wykładania tej umiejętności i stąd chcąc swym uczniom najjaśniej okazać wielkie prawa budowy wszechświata, nie tylko że pierwszy podał rządowi myśl założenia obserwatorium astronomicznego w Warszawie, ale i gorliwie starać się zaczął o jej urzeczywistnienie. Po mozolnych trudach w celu powyższym przedsiębranych, w których zapał młodzieńczy dla dobra nauki naraził go nieraz na nieprzewidzianą przykrość, niczym niezrażony, doczekał się nareszcie tej pociechy, iż oceniono jak należało jego zachody, wyznaczono fundusz na wybudowanie gmachu obserwatorium i na zakupienie narzędzi astronomicznych, odpowiednich postępowi nauki.

Wygotowanie zaś tak pierwotnego planu budowli[2], jako też i nabycie potrzebnych narzędzi poruczono Armińskiemu, który nie opuszczając swych profesorskich obowiązków, sam z niezmierną stratą czasu zajmował się tak dozorem wznoszącej się budowli, jako też i jej wewnętrznym urządzeniem, ażeby celowi swemu odpowiedziała. Jaka to jest praca, ile wymaga mozołu i że tak powiemy poświęcenia, ci tylko dostatecznie ocenić mogą, którzy choć na małą stopę urządzali jaki zakład naukowy; jakoż sam Armiński, w czasie przeznaczonym do spoczynku profesorów, musiał kilkakrotnie wyjeżdżać już to po marmury pod narzędzia astronomiczne, już to dla zdjęcia planów innych obserwatoriów, już też nareszcie po sprowadzenie zamówionych przez niego w Monachium narzędzi. Nawiasowo nadmienić tu wypada, że powyższe zlecenia dopełnił z gorliwością i bez żadnego wynagrodzenia.

Wszystkie powyższe prace, jakkolwiek znacznego mozołu wymagające, były tylko przedwstępnymi do wielkiej, przy ustawieniu i uregulowaniu narzędzi astronomicznych oczekującej go[3]. Rzecz ta tylko ręką znawcy dokonaną być może, inaczej narzędzia popsute zostaną lub też cel właściwy stosownego ich ustawienia nie będzie osiągnięty. Wreszcie inna jest rzecz złożyć narzędzie naukowe małego wymiaru, a inna wielkie astronomiczne, do którego niekiedy oświetlenia potrzeba częstokroć przebić masę utrzymującego je słupa marmurowego, a jedno przy tym uchybienie psuje i cały ogromny kamień stale osadzony, i zupełnego przerobienia wszystkiego stać się może powodem; stąd też za granicą przy urządzaniu obserwatoriów astronomicznych, mechanicy narzędzia astronomiczne robiący, za bardzo znacznym wynagrodzeniem, do powyższej czynności są używani. W braku u nas tego rodzaju ludzi, sam Armiński dobrowolnie pracę tę wykonał. Są jeszcze między nami, którzy widzieli w urządzającym się obserwatorium, jak Armiński przed ustawieniem narzędzi, przy przygotowaniu pod nie marmurów, z ujmą zdrowia, po całych dniach pracował jak prosty rzemieślnik, aż wreszcie, po długim mozole, doczekał się tej pociechy, że instytut jego staraniem wzniesiony ujrzał się w roku 1825 już na takim stopniu, iż czynności naukowe w nim rozpoczęte być mogły. I tego także dokonał Armiński bez innego wynagrodzenia, nad najmilsze, że zostawia po sobie pomnik, który w późne czasy z dziękczynnym wspomnieniem przekaże następcom imię jego założyciela.

W następnych latach trudnił się Armiński, już jako dyrektor nowego zakładu, dalszym urządzaniem narzędzi tak astronomicznych, jako też i meteorologicznych i spostrzeżeniami astronomicznymi, które tak dla korzyści samej umiejętności, jako też i pożytku uczniów b. Uniwersytetu Aleksandrowskiego, a zatem i swoich, były wykonywanymi. W roku 1829 wszystkie narzędzia zostały ustawione i uregulowane, spostrzeżenia astronomiczne jako pewne zapisywane, i obserwatorium stanęło na stopie równającej je z pierwszymi tego rodzaju zakładami w Europie. Powyższy najmozolniejszy okres życia Armińskiego, pokrótce przez nas przebieżony, jedna mu najpiękniejsze prawo do szacunku wszystkich przyjaciół oświaty krajowej.

W życiu poświęconym pracy naukowej praktycznej trudno było znaleźć czas stosowny do rozszerzania umiejętności przez piśmienne drukiem jej prawd ogłaszanie; jednak i tu, o ile tylko mógł, starał się służyć Armiński oświacie krajowej; dowodem tego są niektóre jego pisma naukowe, drukowane w Rocznikach b. Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk, którego był członkiem itp.

Oprócz powyższych tak mozolnych zatrudnień używany był Armiński i do innych ważnych prac rządowych. W skutku wezwania b. ministra Przychodów i Skarbu, w czasie ferii Uniwersytetu w roku 1828 i 1829, oznaczył on położenie geograficzne niektórych miejsc b. województwa sandomierskiego w dobrach górniczych, a mianowicie najwyższego w Polsce, czyli góry zwanej Łysicą[4]; urządził obserwatorium astronomiczne w b. konwikcie ks. Pijarów na Żoliborzu, wpływał do wszelkich deputacji z jego przedmiotem związek mających itp.

Tyle i tak pożytecznych zatrudnień zwróciło na niego powszechną uwagę. Uniwersytet Aleksandrowski zaszczycił go stopniem doktora filozofii, a wiekopomnej pamięci cesarz Aleksander, orderem św. Stanisława klasy IV.

Po roku 1830 pełnił Armiński obowiązki dyrektora obserwatorium aż do dnia swojej śmierci; i z tego to czasu spostrzeżenia astronomiczne, jeżeli kiedy będą drukiem ogłoszone, jak to było jego zamiarem, dowiodą, że w ścisłości nie ustępują pracom w tymże obserwatorium wprzódy wykonanym i znanym już uczonemu światu[5]. Oprócz tego w tym okresie, nie pełniąc już obowiązków profesorskich i mając więcej chwil wolnych, zajmował się przedmiotami naukowymi piśmiennymi, które jeszcze drukiem nie są ogłoszone.

Dotąd zastanawialiśmy się nad zaszczytnie przebieżoną drogą naukową założyciela warszawskiego obserwatorium; dla dokończenia naszego obrazu, parę słów o życiu jego domowym nie będzie tu zbytecznym. Nie dzielimy wcale zdania, że o zgasłych albo nic się nie mówi, albo ich tylko chwalić wypada; bo głównym warunkiem historii, chociażby i w najmniejszym jej zarysie, jest prawda; zaszczytne zaś wspomnienie tą drogą zmarłemu oddane jest dopiero największą nagrodą jego pamięci uczynioną. Wreszcie Armiński dopiero co ubył spośród nas i zbyt wiele pozostaje znających go, aby w razie potrzeby piszący przez poezję śmiał ubarwić rzeczywistość. Do sądu więc ogólnego odwołujemy się, utrzymując, że Armiński był jednym z najgodniejszych ludzi, a charakter jego prosty, otwartość, szczerość, niczym niewzruszona prawość jednały mu powszechny szacunek. Pomnąc na krótkość życia ludzkiego, żył ze wszystkimi w zgodzie i nigdy podła zawiść lub nikczemna złośliwość życia jego nie splamiła; z pominieniem względów, nawet na własne widoki, szedł zawsze drogą prawdy, a święta jej pochodnia wszędzie, nawet wobec wysokich osób, zawsze jego słowa oświecała; stąd też doczekała się jego pamięć tej najsłodszej nagrody, że w uznaniu jego prawości nie ma zdań różnorodnych.

Dotknięty od niejakiego czasu ciężką chorobą serca, wśród najokropniejszych bólów przewidując swój zgon, przygotował się do niego, jak przystało na człowieka, którego religia nie była w samych tylko słowach. Bez obawy patrzał na zbliżającą się chwilę przejścia, bo głęboka nauka już mu od dawna odkryła, że za grobem musi być lepiej, zważając jak w wszechświecie wszystko jest cudownie urządzone. Wyprzedził więc nas tam, dokąd wszyscy szybko zdążamy, opuszczając ziemię w dniu 14 stycznia 1848 roku. Pochowany w pieczarach powązkowskich.

Na tę więc przeto bolesną dla nas stratę, na grób jednego z najzasłużeńszych oświacie krajowej mężów, rzucamy należną mu gałązkę wawrzynu.

*   Tekst opublikowany pierwotnie jako: Opis biegu życia Franciszka Armińskiego, założyciela i dyrektora Obserwatoryum Astronomicznego Warszawskiego, „Biblioteka Warszawska”, t. II, kwiecień 1848, s. 63–73. Ortografia i interpunkcja uwspółcześnione, składnia i leksyka oryginału.

1   Quetellet, dyrektor obserwatorium astronomicznego w Brukseli, w piśmie czasowym „L’Institut”.

2   Plan ten nie został w zupełności przyjętym. Porobiono w nim mimo woli Armińskiego następujące zmiany, które lubo umiejętności w działaniach praktycznych nie przeszkadzają, wpływają jednak na niekształtność sali obserwacyjnej: i tak, ażeby obserwatorium tworzyło korpus dwóch postawionych już poprzednio pawilonów i było w linii cieplarni ogrodu botanicznego: rozkazano nowo wznoszącą się budowlę zetknąć obu końcami z temi cieplarniami; stąd wynikło, że powyższa budowla nie mogła być postawioną w kierunku płaszczyzny południkowej i dlatego to przecięcia w środkowej sali obserwacyjnej, które z potrzeby umiejętności muszą koniecznie być otwarte w kierunku tejże płaszczyzny, nie są prostopadłe do ścian frontowych budowli. Mimo zdania Armińskiego, dla lepszego kształtu budynku, wystawiono na nim wieże daleko wyższe, jak w podanym planie wskazano; stąd powstały schody mniej wygodne, środek drzewem wyłożony i podwyższony oraz utrudnione otwieranie przecięć.

3   Niniejsze odtąd szczegóły czerpane są z akt b. królewskiego warszawskiego Uniwersytetu i ogłoszonych drukiem posiedzeń tegoż Uniwersytetu od roku 1824 do roku 1830.

4   Zobacz pismo „Pamiętnik Sandomierski, czyli Starożytności Polski” wydawane przez Tomasza Ujazdowskiego, Warszawa 1830, t. II, s. 427, gdzie Armiński cel swojej pracy i jej wypadki obszerniej opisuje.

5   Oznaczenie położenia geograficznego obserwatorium warszawskiego, umieszczone w piśmie francuskim „Connaissance des Temps” 1846, s. 30–32.

Jan Wincenty Bandtkie

Urodzony 14 VII 1783 w Lublinie. Studia prawnicze w Halle (1803–1806); profesor Szkoły Prawa i Administracji UW (od 1816); dziekan Wydziału Prawa i Administracji (1816–1831).

Historyk prawa. Wydawca źródeł prawa dawnej Rzeczypospolitej. Zajmował się przede wszystkim prawem miejskim, prawem cywilnym oraz przywilejami szlacheckimi.

Członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk, członek korespondent Krakowskiego Towarzystwa Naukowego (1816), członek honorowy Uniwersytetu Wileńskiego i Uniwersytetu w Królewcu. Zmarł 7 II 1846 w Warszawie.

Zbiór rozpraw o przedmiotach prawa polskiego, Warszawa–Wilno 1812; Ius Culmense cum appendice privilegiorum et iurium selectorum municipalium et dissertatione–historio-iusticia, Warszawa 1814; Historia prawa polskiego, Warszawa 1850; Polskie prawo prywatne, Warszawa 1851; Rozprawy o prawie i sądownictwie karzącem i o urzędach w dawnej Polsce, Warszawa 1858.

A. Rosner, Jan Wincenty Bandtkie, [w:] Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, red. G. Bałtruszajtys, Warszawa 2008, s. 23–25; Bandtkie J. W [w:] PSB, t. I, Kraków 1935, s. 259–260.

ANNA ROSNER

JAN WINCENTY BANDTKIE

1783–1846

Jan Wincenty Bandtkie miał zaledwie 25 lat, kiedy w 1808 roku zaczął prowadzić wykłady w warszawskiej Szkole Prawa. Pozostał wierny nauczaniu do końca istnienia Księstwa Warszawskiego i potem – na Uniwersytecie Warszawskim – aż do 1831 roku, kiedy to po dramacie powstania listopadowego uczelnię zlikwidowano. Ten 23-letni okres w życiu Bandtkiego to czas jego największej aktywności dydaktycznej, sukcesów zawodowych i twórczej pracy naukowej. Wydaje się, że właśnie związek z uczelnią i zaangażowanie w jej sprawy były swoistym motorem tej aktywności.

Jan Wincenty Bandtkie urodził się w 1783 roku w Lublinie. Jego ojcem był kupiec, Jan Samuel Bandtkie, pochodzący z niemieckiej rodziny wyznania augsburskiego, matką – Anna z Nocków. Jan Wincenty był najmłodszym z licznego rodzeństwa, jego starszy o 15 lat brat, Jerzy Samuel (1768–1835), był znanym historykiem, bibliografem i językoznawcą związanym z Uniwersytetem Jagiellońskim. Jan Wincenty edukację rozpoczął jako 11-latek najpierw w prywatnej polsko-niemieckiej szkole w Lublinie, potem zaś, wzorem starszego brata, we Wrocławiu, gdzie mieszkała rodzina ojca, w gimnazjum św. Elżbiety. Lata 1803–1806 to okres kontynuacji nauki na studiach prawniczych. W kwestii wyboru uczelni również podążył tropem brata – nauki pobierał na słynnym niemieckim uniwersytecie w Halle. Ta uczelnia o długiej już tradycji, założona w końcu XVII wieku, w następnym stuleciu stała się ważnym ośrodkiem niemieckiego oświecenia. Słynęła zwłaszcza z wysokiego poziomu nauk prawnych.

Młody Bandtkie studiował m.in. u znakomitego romanisty, prof. Johanna Christiana Woltaera, który ugruntował w nim przekonanie o znaczeniu prawa rzymskiego jako podstawy nowożytnego prawodawstwa europejskiego. Tutaj też zainteresował się Bandtkie historią prawa. Do studiowania tej części historii ojczystej zachęcił go profesor Christoph Christian von Dabelow, przykładający dużą wagę do znajomości krajów słowiańskich i ich języków. Zapewne z tego powodu prowadził Bandtkie w latach 1804–1805 lektorat z języka polskiego na uniwersytecie w Halle. Dzięki swym nauczycielom już w okresie studiów młody uczony dowodził przydatności nauk historyczno-prawnych zarówno dla działań praktycznych (ze względu na obowiązujące jeszcze dawne polskie regulacje), jak i w teoretycznych rozważaniach wyjaśniających współczesne instytucje (De studio iuris polonici dissertatio, Wrocław 1806). Do tego wątku wielokrotnie będzie jeszcze wracał i zaświadczał całą swoją naukową twórczością.

Do kraju wrócił Bandtkie w 1806 roku, zdał wymagane egzaminy, dzięki którym mógł podjąć pracę jako referendariusz przy pruskiej regencji warszawskiej. W Księstwie Warszawskim kontynuował karierę prawniczą jako asesor przy sądzie apelacyjnym (tzw. odzewnym) w Warszawie. W krótkim czasie został mianowany notariuszem przy tymże sądzie, jednym z dwóch upoważnionych do dokonywania czynności na terenie całego kraju. Bandtkie, jako gorący zwolennik Kodeksu Napoleona i związanej z nim ustawy notarialnej, widział w instytucji notariatu „środek zagradzający pieniactwu i zapewniający spokój orzekania”. Dał się też w swojej kancelarii poznać jako niezwykle skrupulatny w przestrzeganiu prawa i, jak głosi anegdota, nawet książę Józef Poniatowski, powszechnie podówczas znany w Warszawie minister wojny, musiał – zgodnie z przepisami – przedstawić świadków potwierdzających swą tożsamość. Wzorowo prowadzone akta jego kancelarii zachowały się do dziś w Archiwum Państwowym m.st. Warszawy. Po kilku latach w „Pamiętniku Warszawskim” ogłosił szkic Rzecz historyczna o notariacie czyli pisarstwie krajowem tak dawniejszem jako i nowszem[1]. Jest on dobrym świadectwem szerokich horyzontów Bandtkiego, który doświadczenia praktyka łączył z zainteresowaniami naukowymi historią prawa.

Pamiętać trzeba, że początek zawodowej działalności Bandtkiego przypadł na niespokojny czas. Koniec pruskiego panowania w Warszawie, zwycięski pochód na wschód napoleońskiej armii to czasy szczególne. Dla ziem polskich niosły ze sobą nie tylko trudy i konsekwencje przemarszu wojsk i działań wojennych, ale też wielkie zmiany polityczne, ustrojowe i prawne. Dla uczestników życia publicznego – konieczność znalezienia się w nowej rzeczywistości, dla prawników zaś – dodatkowo opowiedzenia się za rewolucyjnymi zmianami lub przeciw nim. Polegały one przede wszystkim na wprowadzeniu francuskiego systemu prawa cywilnego – słynnego już w Europie Kodeksu Napoleona i związanych z nim ustaw, a także fundamentalnej zmiany w systemie sądownictwa. Dotąd, zgodnie z tradycją Rzeczypospolitej szlacheckiej, sądownictwo miało charakter stanowy. Od Konstytucji Księstwa (1807) co do zasady stało się powszechne, z całkowicie zmienioną strukturą organizacyjną. Trzeba było dużej otwartości umysłu, odwagi patrzenia w przyszłość i umiejętności zmiany myślenia, żeby ten nowy system zrozumieć, spróbować zaakceptować i wdrażać w codziennej pracy. Nie wszyscy potrafili się z tym pogodzić. Jedni kontestowali całość francuskich regulacji, dla innych trudny do zaakceptowania był sposób wprowadzania zmian: odgórny, zbyt szybki, niebiorący pod uwagę lokalnych tradycji. Ten spór dwóch światów trwał przez kolejne lata – szczególnie nasilił się po upadku Napoleona.

Jan Wincenty Bandtkie zawsze konsekwentnie opowiadał się najpierw za wprowadzeniem, potem za utrzymaniem Kodeksu Cywilnego. Dawał temu wyraz, prowadząc kancelarię notarialną, wypowiadając się na forum publicznym, a także czynnie włączając się w organizowanie nauczania i wykładanie nowego prawa. Było to nie lada wyzwanie. W wielowiekowej tradycji Rzeczypospolitej nauka zawodów prawniczych odbywała się drogą praktyki, do ich wykonywania nie było potrzebne wykształcenie teoretyczne. Zasadę tę wprowadzono dopiero w Księstwie. Minister sprawiedliwości Księstwa, Feliks hr. Łubieński, dekretem z 24 maja 1808 roku utworzył pierwszą w Księstwie uczelnię prawniczą – Szkołę Prawa, która miała systematycznie kształcić studentów w czasie trzyletniego kursu. Nowy system nauczania nie był powszechnie akceptowany. Nawet w gronie rządzących – wśród ministrów Rady Stanu Księstwa – budził kontrowersje. Tylko dzięki uporowi ministra i jego współpracowników, a także hojnym darom z jego prywatnej kiesy, Szkoła przetrwała trudne początki. Rozpoczęło się też poszukiwanie wykładowców.

W pierwszej grupie profesorów znaleźli się ksiądz Franciszek Ksawery Szaniawski i Jan Wincenty Bandtkie. Szaniawski należał do najbardziej zaufanych ludzi Łubieńskiego i jemu właśnie minister powierzył tłumaczenie Kodeksu Napoleona, a także wykład nowego prawa w Szkole. Bandtkie miał prowadzić wykład historii prawa. Tą dyscypliną zainteresował się w czasie własnych studiów, uważał ją za bardzo ważną w kształceniu prawniczym. W 1812 roku, z ugruntowanym już doświadczeniem wykładowcy, pisał: „ze znajomością praw teraz obowiązujących [...] łączyć koniecznie należy wiadomość praw dawnych nie tylko słowną lecz historyczną. Tamta albowiem bez tej tworzy półmędrków: a ślepe uznawanie prawdy bez zgłębiania i śledzenia przyczyn onej nie może zasługiwać na uszanowanie doskonałości samej winne”[2].

Zapewne zatrudnieniu Bandtkiego sprzyjał fakt, że prócz niezaprzeczalnych merytorycznych kompetencji miał, dzięki studiom w Halle, doświadczenie akademickie, którego tak brakowało kandydatom na profesorów Szkoły. Widział też – wskazując na wzory zachodniej Europy – konieczność teoretycznego kształcenia przyszłych prawników: „sędzia nie może być sprawiedliwym bez znajomości prawa, że najszlachetniejsze przymioty duszy nie mogą zastąpić nauki onegoż”[3]. Miał jednak Bandtkie świadomość, że staropolska kultura prawna nie sprzyja tej koncepcji, że młodzież często ulega podszeptom tradycji: „młodzież, która pragnąc wstąpić do świątyni Temidy, odstraszoną zostaje twierdzeniami, jakie niejeden w nieświadomości z dziada i pradziada powieści głosi, a jakie wielu powagą mniemanej starożytności uwiedzeni, w dobrej wierze dziś jeszcze u nas powtarza: że sędzia byle poczciwy może się obyć bez nauki, zasięgając prawideł wyroku nie z księgi prawodawcy, lecz z swego serca”[4]. Był więc zwolennikiem takiej wizji nauczania, w wyniku której miał się pojawić nowoczesny, na miarę napoleońskich przemian, wykształcony personel wymiaru sprawiedliwości i aparatu administracyjnego.

Przekonanie to szło w parze ze zmianami ustawodawczymi: dekretem z 1809 roku postanowiono, że „nikt nie będzie mógł uzyskać w Wydziale Sprawiedliwości urzędu ani funkcji [...] jeśli [...] nie otrzyma od ogólnej dozorczej Rady Szkoły Prawa chlubnego dla siebie zaświadczenia”[5]. Po raz pierwszy formalnie powiązano w ten sposób zatrudnienie z wymogiem wykształcenia teoretycznego, zaprzeczając staropolskiej zasadzie wyboru sędziów i cenzusom urodzenia, majątku, prestiżu w lokalnych środowiskach. Nowe myślenie o zawodzie i karierze prawnika wymagało jednak przełamania odwiecznych stereotypów. Szlachecki jurysta „nie uczył się nigdy prawa, tylko pracował w palestrze pod mecenasem; zaś naukę czerpał z manifestów, pozwów i wyroków sądowych, z przysłuchiwania się obronom w sądach”[6]. Nic więc dziwnego, że w początkach istnienia Księstwa wielu podzielało pogląd, że teoretyczna nauka prawa jest niepotrzebną stratą czasu. Ponadto panująca atmosfera, żywa obecność wojsk napoleońskich powodowały, że – jak pisała inteligentna obserwatorka Wirydianna Fiszerowa – „wszyscy młodzieńcy szlachetni, dobrze urodzeni i bogaci chcieliby służyć w wojsku [...] opinia publiczna gardziła każdym młodym człowiekiem nie przybranym w mundur”[7]. Nie było więc zadaniem łatwym przekonanie elit politycznych Księstwa do utworzenia Szkoły, przełamanie przyzwyczajeń rodziców przyszłych studentów, wreszcie przyciągnięcie młodzieży do akademickiego nauczania prawa.

Jednym z tych, którzy próbowali, był niewątpliwie Jan Wincenty Bandtkie. Rozpoczął od wykładu prawa rzymskiego. Kolejno przechodził do omawiania zagadnień powszechnej historii prawa. Stanowiło to wstęp do wykładu z historii prawa polskiego publicznego i prywatnego. Prócz czysto historycznego aspektu wykład ten miał też walor praktyczny: na terenach Księstwa w wielu kwestiach obowiązywały dawne, przedrozbiorowe regulacje prawne. Tak więc Bandtkie musiał swój kurs starannie przemyśleć i opisać. Szkoła miała dalece niewystarczający budżet. Z wiecznie pustego skarbu Księstwa zagwarantowano niewielkie sumy, nieregularnie zresztą wypłacane. Wystarczały zaledwie na skromne pensje wykładowców, personelu pomocniczego i obsługę biblioteki. Bandtkie zapewne opierał własny domowy budżet na zarobkach w swojej kancelarii notarialnej, a nie na niewielkiej pensji profesorskiej.

W trzy lata po powstaniu Szkoły Prawa, dekretem z 22 maja 1811 roku, Fryderyk August utworzył Szkołę Nauk Administracyjnych. W dekrecie stwierdzano: „urzędnicy wydziału sprawiedliwości powinni poznać stosunki z administracją, a wzajemnie urzędnicy administracyjni stosunki z sądownictwem”[8]. Zakładano, że po sześciu latach (od 1817) wszyscy nowi kandydaci do wyższych urzędów administracyjnych w Księstwie będą legitymować się ukończeniem Szkoły Nauk Administracyjnych. Zgodnie z art. 1 dekretu z 22 maja Szkołę Nauk Administracyjnych dołączono do Szkoły Prawa. W ten sposób szkoła stała się praktycznie dwuwydziałowa. W trudnym roku 1813, po wkroczeniu wojsk rosyjskich do Warszawy, Szkoła pracowała nadal. Jesienią Stanisław Staszic zaproponował zmiany w jej organizacji i utworzenie funkcji dziekana. W 1814 roku projekt wcielono w życie, a urząd ten powierzono Janowi Wincentemu Bandtkiemu, którego Staszic znał jeszcze z czasów tworzenia pierwszej Szkoły Prawa. Większość profesury była tej zmianie organizacyjnej przeciwna: 15 lutego 1815 roku protest w ich i swoim imieniu złożył Dominik Krysiński, argumentując, że urząd dziekana należy uznać za „tajną policję względem profesorów. [...] Dziekan, bez nominowania szpiegów między samymi uczniami, nie może kontrolować profesora co do regularnego odbywania lekcji, chyba, że sam będzie codziennym stróżem wszystkich lekcji”. Profesorowie uznali też, że dziekania „podkopuje fundamenta główne naszego Instytutu [...] liberalność w zawodzie naukowym jest conditio sine qua non”[9]. Powoływano się także na złe doświadczenia krakowskie. Staszic – argumentując wzmacnianiem pozycji szkoły – nie ugiął się pod presją środowiska i swą decyzję utrzymał w mocy. Nie jest znana opinia samego zainteresowanego. Urząd – mimo niesprzyjającej aury – przyjął. Wbrew obawom Krysińskiego musiał się sprawdzić w tej funkcji, bo po nowej organizacji Uniwersytetu został ponownie dziekanem, już z wyboru kolegów, i piastował tę godność nieprzerwanie przez następne 13 lat.

Epoka Królestwa Polskiego rozpoczęła nowy etap w historii Szkoły Prawa i Administracji, jednocześnie też w życiu Bandtkiego. Brał czynny udział w pracach nad utworzeniem Uniwersytetu. W dyplomie z 19 listopada 1816 roku postanowiono o założeniach organizacji uczelni. W grudniu 1816 roku Komisja Rządowa WRiOP powołała Radę Ogólną Uniwersytetu pod przewodnictwem Stanisława Staszica. Był to organ uchwałodawczy i podejmujący doraźne decyzje. Jan Wincenty Bandtkie był w niej jednym z dwóch (obok W. Surowieckiego) przedstawicieli Wydziału Prawa. W pierwszych miesiącach działania opierano się na regulaminach Szkoły Prawa i Szkoły Lekarskiej z okresu Księstwa, modyfikując je dla doraźnych potrzeb. Rada Ogólna wielokrotnie dyskutowała nad nowym projektem organizacji uczelni. Dziekan Bandtkie brał w tych debatach żywy udział, prezentując własne rozwiązania. Ostatecznie Rada Ogólna (pomimo licznych sporów) przedstawiła do zatwierdzenia Komisji Rządowej Wydziału Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Tymczasowe urządzenie wewnętrzne Uniwersytetu Królewskiego (15 kwietnia 1818). Zgodnie z dokumentami fundacyjnymi i organizacyjnymi uczelnia składała się z pięciu wydziałów. Dwa z nich istniały już w Księstwie: Prawa i Administracji oraz Lekarski. Powstały też trzy nowe: Filozoficzny, Teologiczny oraz Nauk i Sztuk Pięknych. Na czele uczelni, zgodnie z Tymczasowym Urządzeniem, stał rektor, wybierany na czteroletnią kadencję przez przedstawicieli profesorów i zatwierdzany przez Komisję Rządową. Po pierwszych wyborach rektora (marzec 1818), godność tę objął ks. Wojciech Anzelm Szweykowski (Bandtkie – mimo propozycji – w wyborach tych nie chciał kandydować). Kierowanie uczelnią przejęła Rada Uniwersytetu, składająca się z rektora i dziekanów. O pozycji Bandtkiego wśród profesury świadczy fakt, iż pod nieobecność rektora to on kierował jej obradami.

Bandtkie urząd dziekana piastował aż do 1831 roku. Aktywnie zabiegał o zwiększenie kadry profesorskiej i tym samym rozwój Wydziału. Sam dalej wykładał prawo rzymskie, potem też historię prawa ojczystego, starając się wykazywać wpływ prawa rzymskiego na formowanie się polskich norm prawnych. System wykładów był naprzemienny: w jednym roku Bandtkie wykładał prawo rzymskie, w kolejnym – dawne prawo polskie. Dopiero w 1825 roku, kiedy usamodzielniła się katedra prawa rzymskiego z profesorem Wacławem Maciejowskim, Bandtkie rozpoczął regularny wykład z historii prawa polskiego, zachowując sobie jednak wstępny wykład z instytucji rzymskich, który, notabene, prowadził bezpłatnie.

Z relacji i pamiętników wyłania się obraz Bandtkiego jako niezwykle skromnego, szanowanego i łubianego przez studentów i kolegów profesora, choć jako wykładowca krytykowany był przez młodzież za monotonnie wygłaszane wykłady. Tak zapamiętał je F. S. Dmochowski: „Kiedy uczony Jan Wincenty Bandkie przytłumionym i słabym, ale wyraźnym głosem wykładał nam prawo polskie [...], to najgłębsza cisza panowała na sali w gronie przeszło stu dwudziestu słuchaczy i słychać było tylko lekki szmer piór biegających po papierze. Wszyscy bowiem uczniowie notowali za profesorem treść jego prelekcji. [...] Takie zapiski niezbędne były do zdawania egzaminu”[10]. Wykłady były ważne ze względu na brak podręczników, na nich właśnie przekazywano podstawową wiedzę tyczącą przedmiotu. Sumiennie sporządzane notatki były więc bezcenne. Przechowywane z pietyzmem – te z wykładów Bandtkiego – dotrwały do dziś w zbiorach rękopiśmiennych BUW. Być może Bandtkie przygotował też dla swoich studentów skrypt z wykładów. Jego fragment widział zapewne Stefan Żeromski, kiedy jako korepetytor w Oleśnicy przeglądał rodzinne papiery swych podopiecznych. O tym, że ceniono wykłady Bandtkiego, świadczy też fakt, że na podstawie wspomnianego skryptu i notatek prowadził – wedle pamiętnikarza – swoje zajęcia profesor Ferdynand Kojsiewicz z Krakowa.

Ułatwiać studiowanie i zdawanie egzaminów miała też biblioteka. Tworzono ją od podstaw. Bandtkie już w dobie Księstwa przywiązywał wielką wagę do jej tworzenia. Uważał, że jest niezbędna dla sprawnego działania Szkoły i jakości nauczania. Utworzenie własnej, specjalistycznej biblioteki prawniczej, zapewniającej uczniom i profesorom dostęp do literatury, stało się priorytetem, a pamiętać trzeba, że podstawowe nawet pozycje były trudno dostępne. W większości były to wydania zagraniczne (głównie francuskie), ukazywały się też pierwsze, nowe edycje tłumaczeń m.in. Kodeksu Napoleona. Biblioteka powstawała stopniowo, w dużej części z darów wykładowców. Podziękowania dla darczyńców (wśród nich wymieniany był Jan Wincenty Bandtkie) ukazywały się na łamach warszawskich gazet. Na posiedzeniach Rady Uniwersytetu, już w czasach Królestwa, za szczodre dary dziękował Bandtkiemu dyrektor biblioteki Samuel Bogumił Linde. Ostatecznie też cała prywatna biblioteka Jana Wincentego została przekazana szkole, a był to księgozbiór, którego właściciel, w opinii Joachima Lelewela, „zdołał obfitość i dobór prawie do zupełności w przedmiocie prawa krajowego w swym zbiorze doprowadzić”[11].

Prócz prowadzenia wykładów Bandtkie także egzaminował studentów oraz brał udział w uroczystych egzaminach magisterskich i doktorskich. Zapewne wiele czasu zajmowały mu też obowiązki dziekana. Ustalał tok i kontrolował przebieg studiów, prowadził zapisy studentów, przyznawał stypendia i nagrody, przedkładał doroczne sprawozdania. Ciekawą formułą zachęcania studentów i absolwentów do pracy naukowej były coroczne konkursy na samodzielne opracowania dotyczące wcześniej podanego tematu. Projekt takich konkursów zaaprobowała Rada Uniwersytetu w 1818 roku. Mogli do nich przystępować studenci i absolwenci-magistrowie w ciągu dwóch lat od otrzymania dyplomu. Dyplomy te wręczano na uroczystym posiedzeniu, kończącym rok szkolny. Nie brakowało tematów historyczno-prawnych, zapewne nie bez inspiracji dziekana i jednocześnie wykładowcy tych przedmiotów. Już pierwszy konkurs (1818/1819) dotyczył Wywodu historycznego włościan polskich i praw ich zmienianych uważany do czasów bezkrólewia nastałego po śmierci Zygmunta Augusta. W roku 1825/1826 tematem rozprawy na Wydziale Prawa była recepcja prawa rzymskiego w dawnej Polsce. Po oficjalnych uroczystościach wydawano obiad dla profesury i laureatów, którzy zasiadali przy właściwych dziekanach. Jan Nepomucen Janowski, z pochodzenia chłop, jako bardzo dobry student prawa i laureat jednego z tych konkursów zanotował, że na uroczystym obiedzie siedział koło J. W. Bandtkiego, który „nie pozwalał memu kieliszkowi być długo [...] próżnym [...] i dolewał coraz to wina z hasłem prawnicy piją!”[12]. Janowski był też zapraszany do domu dziekana na nieformalne, ale naukowe rozmowy. Dobrze to świadczy o nauczycielskiej, dydaktycznej postawie profesora i o braku uprzedzeń społecznych.

Jako dziekan Bandtkie musiał na co dzień dbać także o dyscyplinę i porządek. Pamiętnikarz opisał wyczyn niesubordynowanego studenta prawa, który umieścił niestosowną poezję w oficjalnej gablocie. Wezwano władze uczelni dla ukarania wybryku. Można sobie wyobrazić pochód, w którym „Rektor z dziekanem wydziału [J. W. Bandtkie] i sekretarzem przystrojeni w togi i birety, w te znamiona godności akademickiej, przybyli na miejsce i przeczytali z podziwem niemałym miłosne pienia ucznia Wydziału Prawa i Administracji”[13]. Czasem jednak były to sprawy poważniejsze, zahaczające o politykę. Coraz częściej dawała o sobie znać represyjna polityka władz carskich. Stosunki na uczelni zmieniły się po powstaniu Kuratorii Generalnej, której urzędnicy mieli obowiązek „szczególniejszego czuwania nad czystością obyczajów młodzieży i ich prostowania”[14]. Bandtkie zapewne musiał lawirować, chroniąc młodzież. Przykładem był pogrzeb senatora Bielińskiego. Odbył się w marcu 1829 roku i miał charakter patriotycznej manifestacji. Pomimo surowego zakazu studenci – wśród nich prawnicy – udali się na tę uroczystość. Jedynymi, którzy przyszli na wykłady, byli student II roku prawa Zygmunt Krasiński i towarzyszący mu starszy student-opiekun. Profesor (najprawdopodobniej był to J. W. Bandtkie) – aby nie narażać Wydziału – wykład przeprowadził, nie dając pretekstu do represyjnych działań.

I w Księstwie, i w Królestwie, już jako dziekan Wydziału, Bandtkie brał też udział w wielu uroczystościach uniwersyteckich i wydziałowych, wygłaszał wykłady na otwartych posiedzeniach Szkoły. U progu nowego roku akademickiego 4 października 1814 roku wygłosił np. odczyt O użyteczności nauki prawa, gorąco przekonując do nauczania prawa i jego historii, niezbędnych nie tylko prawnikom, ale wszystkim obywatelom: „poznanie prawa jest pierwszym obowiązkiem cnotliwego obywatela [...]. Godzi się życzyć dla dobra krajów i rządów, by nauka prawa jak najbardziej upowszechnioną była”[15].

Tak więc Jan Wincenty Bandtkie związany był z Uniwersytetem żywymi więzami. Pozostał nawet wówczas, gdy zbliżał się tragiczny koniec powstania listopadowego i większość profesorów opuściła Warszawę. Zastępujący rektora J. W. Bandtkie próbował jeszcze ocalić byt uczelni i w sierpniu 1831 roku, w oblężonej przez Rosjan Warszawie, chciał organizować nabór studentów, przewidując rozpoczęcie zajęć 15 października. Aktywność środowiska akademickiego w powstaniu została jednak srogo ukarana przez Rosjan. Studencka „skłonność do buntu” spowodowała, że 19 listopada 1831 roku osobistą decyzją Mikołaja I Uniwersytet został zamknięty. Kilka miesięcy później, w lipcu 1832 roku, zlikwidowano Towarzystwo Przyjaciół Nauk, z którym Bandtkie związany był od dawna. Aktywne życie uniwersyteckie łączył bowiem, jak wielu profesorów, z działalnością w TPN. Cechą epoki Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego w dziejach uczelni było traktowanie Szkoły jako placówki służącej niemal wyłącznie nauczaniu. Debaty o charakterze naukowym wiedli jej profesorowie poza uczelnią, właśnie w TPN. Towarzystwo powstało w 1800 roku. Wśród członków byli literaci, muzycy, architekci, filozofowie, historycy, ekonomiści, politycy, generałowie, działacze niepodległościowi. J. W. Bandtkie został w 1811 roku członkiem przybranym, a w 1812 – czynnym. Prócz niego członkami TPN już w dobie Księstwa byli spośród profesorów Szkoły Prawa: F. K. Szaniawski, D. Krysiński, W. Surowiecki i J. Ch. Hoffman (po 1815 roku – także A. Engelke i M. Szubert). Na tym forum przedstawiali swe naukowe dysertacje, tu mogli toczyć debaty i polemizować. Nie bez znaczenia był też fakt licznych i żywych kontaktów z nauką europejską, możliwych dzięki zagranicznym członkom TPN. W ten sposób profesorowie Szkoły Prawa byli członkami społeczności nadającej ton intelektualnemu życiu Warszawy. Chętnie też umieszczali swe teksty na łamach „Pamiętnika Warszawskiego” – nieformalnego periodyku TPN. Bandtkie dostarczał je wydawcy „bez strychowania się, z czubem [na czas i z naddatkiem – A. R.]”[16] i, co ważne, bez pobierania wynagrodzenia.

Miejscem, które łączyło profesorów Uniwersytetu z elitami intelektualnymi i politycznymi, była też tak ważna w Księstwie masoneria. Działająca ponad podziałami politycznymi i stanowymi zacieśniała więzy środowiskowe i ludzkie. W lożach spotykali się na równych prawach przedstawiciele wolnych zawodów i urzędnicy, ministrowie i artyści, profesorowie i młodzi adepci nauki, arystokraci i ziemianie. Do lóż należało sześciu z ośmiu profesorów-prawników: J. W. Bandtkie, A. Engelke, J. Ch. Hoffman, D. Krysiński, M. Szubert, M. Wągrowski. Bandtkie był członkiem lóż masońskich „Rycerze Gwiazdy” i „Świątynia Minerwy”. W 1822 roku, po likwidacji lóż, właśnie w kancelarii notarialnej Bandtkiego rozdysponowano resztki majątku masońskiego, między innymi został sporządzony akt darowizny dla stołecznego szpitala ewangelickiego.

Samodzielną pracę naukową zaczynał Bandtkie od tłumaczeń z francuskiego i niemieckiego. Potem zajmował się badaniami historyczno-prawnymi w dziedzinie prawa rzymskiego i – przede wszystkim – polskiego. Głównym założeniem jego działalności badawczej był pogląd, iż historyczne poznanie jest podstawą i fundamentem nauki prawa. Uważany jest za twórcę warszawskiej historycznej szkoły prawa. Najważniejsze prace Bandtkiego, charakterystyczne dla tego nurtu, to: De studio iuris polonici disertatio (1806): cz. I (źródła praw w Polsce obowiązujących), cz. II (m.in. dysertacja, jak uczyć prawa, wskazująca na wagę języka polskiego), cz. III (literatura dotycząca prawa). Ogłosił też kilka prac z zakresu prawa rzymskiego, stawiając tezę o jego wpływie na dawne prawo polskie (Vindiciae Iuris Romani Iustinianei), wszczynając w nich polemikę z J. Czackim. W 1812 roku ukazał się Zbiór rozpraw o przedmiotach prawa polskiego. Historii prawa polskiego dotyczyły też drobniejsze rozprawy: o czwarciźnie („Pamiętnik Warszawski” 1815); o notariacie (ibidem 1815); o Macieju Śliwińskim (1825). Pośmiertnie wydano pracę o urzędzie woźnego („Biblioteka Warszawska” 1858) i Rozprawę o prawie i sądownictwie karzącem i o urzędach w dawnej Polsce (1858). Efektem długoletniej działalności dydaktycznej J. W. Bandtkiego były też pośmiertnie wydane syntezy, przeznaczone dla studentów: Historia prawa polskiego (1850) i Polskie prawo prywatne (1851). Wśród innych ważnych pozycji należy wymienić te, które wynikały z refleksji nad zawodami prawniczymi i łączyły się z własnymi doświadczeniami Bandtkiego: cytowane tu Uwagi o potrzebie nauki prawa w naszym kraju a w szczególności o użytku tejże w ogólności (1814), Co stanowi prawnika („Pamiętnik Warszawski” 1846, t. III), O poważaniu dawniejszych w Polsce prawników uczonych (1825), Przemowa o urządzeniach naukowych (1817).

Był też Bandtkie zasłużonym edytorem źródeł historycznoprawnych. Do opracowanych przez niego edycji należy Kronika Galla (1824), dzieła Ostroroga z polskim tłumaczeniem (1831), lus Culmense cum appendice privilegiorum et iurium selectorum municipalium et dissertatione historio-iusticia (1814), zawierające teksty prawa chełmińskiego. Pomnikowe wydanie źródeł prawa polskiego stanowi wydane w 1831 roku Ius Polonicum. Jego wartość docenili nam współcześni: dziś w bibliotece cyfrowej BUW znaleźć można Ius polonicum, codicibus veteribus manuscriptis et editionibus quibusque collatis edidit Joannes Vincentius Bandtkie. Jego poglądy naukowe bliskie są epoce oświecenia, nie zarzucał bowiem ideału prawa natury. Jednocześnie jednak był zwolennikiem nowych francuskich uregulowań, szczególnie Kodeksu Napoleona.

Prace naukowe wcześnie zyskały Bandtkiemu uznanie także poza macierzystym ośrodkiem warszawskim: w 1816 roku został członkiem korespondentem Krakowskiego Towarzystwa Naukowego i, w tym samym roku, członkiem honorowym Uniwersytetu Wileńskiego. Międzynarodowe uznanie potwierdził tytuł doktora praw przyznany mu przez Uniwersytet w Królewcu (1814). Mimo że wychowany w pruskiej szkole prawa, dzięki otwartości i szerokim horyzontom był Bandtkie gorącym zwolennikiem i obrońcą Kodeksu Napoleona. Jako członek Komisji Przygotowawczo-Kodeksowej w 1815 roku przyczynił się swoim autorytetem naukowym do utrzymania KN w tworzącym się Królestwie Polskim, potem też krytykował wprowadzone w 1818 roku zmiany francuskich zasad hipoteki. W ten sposób, podobnie jak inni profesorowie Wydziału Prawa (Engelke, Skarbek, Krysiński), służył życiu publicznemu swą wiedzą i doświadczeniem. Ta aktywność dobrze zapisała się też i Uniwersytetowi, i Wydziałowi Prawa – doceniano rolę działań profesury na forum publicznym. Pamiętać też należy, że Bandtkie pracę dydaktyczną i naukową łączył z praktyką prawniczą. Po utworzeniu Królestwa Polskiego został pisarzem aktowym przy sądzie apelacyjnym w Warszawie, a w 1843 roku, mianowany radcą stanu, został członkiem Komisji Rządowej Sprawiedliwości.

Wypada zwrócić jeszcze uwagę na społeczne i środowiskowe uwarunkowania działań Bandtkiego. Był z pochodzenia mieszczaninem wywodzącym się z niemieckiej, niezamożnej rodziny kupieckiej. Całą swą karierę i niekwestionowany życiowy sukces oparł Jan Wincenty Bandtkie na zdobywaniu wiedzy i uprawianiu nauki. Nie był to odosobniony wypadek. Skład społeczny nauczycieli i profesorów Wydziału Prawa wskazuje na to, że wielu pochodziło z bardzo skromnych środowisk szlacheckich lub mieszczańskich. Własnym uporem i ciężką pracą dochodzili do wiedzy i awansu społecznego. Uniwersytet dawał im szansę na wejście w nowe środowisko, które współtworzyli, podobnie jak na płaszczyźnie naukowej – TPN. Jan Wincenty, tak jak starszy brat Jerzy Samuel – historyk, językoznawca i bibliograf, zdobywał wykształcenie dzięki wsparciu ojca i stryja. Byli niewątpliwie przedstawicielami rodzącej się grupy polskiej inteligencji.

Nowa epoka generowała inną już hierarchię wartości. Powoli odchodzono od kryterium urodzenia na rzecz wykształcenia, kariery zawodowej. Na posiedzeniach Rady Ogólnej Uniwersytetu Bandtkie twierdził, że nie „urodzenie i posiadłości”, ale „nauka i sposobienie” zapewniają dostęp do urzędniczej i prawniczej kariery. „Znikły już bowiem przesądy, upadła jednostronna narodowość [szlachectwo], ustały zalety przypadkowe z niej wypływające, a nauki [...] stały się podstawą rządu i urzędów”[17]. Zapewne też Bandtkie częściej i chętniej niż na arystokratycznych balach bywał na spotkaniach redaktorów „Themis Polskiej” (pierwszego polskiego periodyku prawniczego), którzy „zbierali się kolejno u każdego na skromną herbatkę, gdzie odbywali posiedzenia, na które zapraszano i nie należące do składu redakcji powagi naukowe”[18]. A jednak ciągle prestiż klejnotu szlacheckiego był ważny i „w cenie”, przysłaniał też w społecznym odczuciu profesurę akademicką. Dyplom fundacyjny Uniwersytetu automatycznie zapewniał więc profesorom nieszlacheckiego pochodzenia nadanie szlachectwa, traktując je jako swoiste odznaczenie. Szlachectwo to po 10 latach stawało się dziedziczne. J. W. Bandtkie brał udział w przygotowywaniu aktu erekcyjnego dla Uniwersytetu, zatem miał świadomość tej procedury. I sam tą drogą w 1819 roku szlachectwo (z przydomkiem Stężyński) otrzymał. Czy chciał tego dla siebie? Przecież wielokrotnie krytycznie wypowiadał się przeciw szlacheckiemu monopolowi społecznemu. Zarzut z przyjęcia nobilitacji uczynili mu Lelewel i Janowski. Z nową pozycją społeczną korespondowało też kupno majątku ziemskiego Żelazne (w okręgu czerskim). Postawa Bandtkiego zapewne miała związek z faktem, iż staropolska tradycja nie została w tej mierze przełamana i mimo zmian społecznych, które niosły ze sobą napoleońskie regulacje, trwać będzie długo jeszcze w XIX stuleciu. Szczególnie zawody prawnicze pozostawały w świadomości społecznej szlacheckimi. Wśród adeptów prawa – studentów Uniwersytetu – tylko wyjątkowo pojawiali się przedstawiciele nieherbowych rodzin i, co ważniejsze, było ich najmniej w skali uczelni. Prawnicy szczególnie chętnie odwoływali się do tradycji szlacheckiej. Nobilitacja miała zapewnić i „poprawić” ich pozycję społeczną, także pozycję profesora.

Jan Wincenty Bandtkie zmarł w Warszawie 7 lutego 1846 roku. Pochowany został na warszawskim cmentarzu ewangelicko-augsburskim. Pośmiertne nekrologi i wspomnienia pokazywały go jako człowieka wielu talentów. Podkreślano jego osiągnięcia i dochodzenie do sukcesu dzięki zdolnościom oraz wielkiej rzetelności i pracowitości w zdobywaniu wiedzy. Tym samym stawał się bohaterem nowej epoki, uosabiając pożądane teraz cechy. Warte uwagi jest to, że pozostał też w pamięci jako historyk i prawnik nowocześnie myślący. Blisko 20 lat po śmierci wspominano, że „z młodzieńczym zapałem obstawał [...] za tym, aby nie cofać cywilizacji narodu we względzie prawniczym [...], aby szanować zabytki przeszłości narodu, ale zarazem nie odrzucać urządzeń nowszych, a więc poprawniejszych”[19].

Wybrana literatura

W tekście wykorzystano:

[Bandtkie J. W.], Zbiór rozpraw o przedmiotach prawa polskiego przez Jana Wincentego Bandtkie, Warszawa–Wilno 1812, s. IX.

Bandtkie J. W., Uwagi o potrzebie nauki prawa w naszym kraju w szczególnościa o użytku oneyże w ogólności, Warszawa 1814.

Bieliński J., Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), t. I, II, Warszawa 1911.

Dmochowski F. S., Wspomnienia od 1806 do 1830 r., oprac. Z. Libera, Warszawa 1959.

Dunin K., „Themis Polska”. Pismo nauce i praktyce prawa poświecone. Notatka bibliograficzna, „Gazeta Sądowa Warszawska” 1902, nr 39, s. 614.

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego, red. S. Kieniewicz, Warszawa 1981.

Dziennik Praw [Księstwa Warszawskiego], t.I, III, Warszawa 1810, 1811.

Fiszerowa W., Dzieje moje i osób postronnych, Londyn 1975.

„Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego” 1810, nr 3 (dod.), nr 46.

Gerber R., Studenci Uniwersytetu Warszawskiego 1808–1831. Słownik Biograficzny, Wrocław 1977.

Janowski J. N., Notatki autobiograficzne 1803–1853, oprac. M. Tyrowicz, Wrocław 1950.

Księga protokołów Rady Ogólnej Uniwersytetu Warszawskiego 1817–1819, wyd. R. Gerber, Warszawa 1958.

Pamiętnik Feliksa hr. Łubieńskiego, ministra sprawiedliwości, oprac. W. Chomętowski, wyd. 2, Warszawa 1890.

Przepisy tyczące się karności uczniów Królewsko-Warszawskiego Uniwersytetu, [s.l.] 1824, s. 3–5.

Sobociński W., Jan Wincenty Bandtkie obrońcą Kodeksu Napoleona, „Rocznik Lubelski” 1960, t. III.

Wężyk W., Kronika rodzinna, oprac. i wstęp M. Dernałowicz, Warszawa 1987.

Biogramy:

PSB, t. I (S. Kutrzeba); F. Bentkowski, W. A. Maciejowski, „Biblioteka Warszawska” 1846; K. Wójcicki, Życiorysy znakomitych ludzi, 1850; idem, Cmentarz powązkowski, 1855; E. Kierski, „Tygodnik Ilustrowany” 1864; A. Niemojewski, „Kłosy” 1888, t. XLVI; J. Bieliński, Królewski Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1911; S. Krzemiński, Album biograficzny zasłużonych Polaków i Polek w wieku XIX, t. II, 1903; S. Krzemiński, Bandtkie Jan Wincenty (1783–1846),  [w:] Wiek XIX. Sto lat myśli polskiej, t. II, Warszawa 1907; W. Sobociński, J.W. Bandtkie obrońcą Kodeksu Napoleona, „Rocznik Lubelski” 1960, t. III.

Bibliografia dzieł:

A. Suligowski, Polska Bibliografia Prawnicza XIX i XX w. (Uwaga! Janowi Wincentemu Bandtkie przypisano niektóre dzieła brata, Jerzego Samuela).

1   „Pamiętnik Warszawski” 1815, t. III, nr 11, s. 327 i nr 12, s. 413.

2   Zbiór rozpraw o przedmiotach prawa polskiego przez Jana Wincentego Bandtkie, Warszawa–Wilno 1812, s. IX.

3   Uwagi o potrzebie nauki prawa w naszym kraju w szczególności, a o użytku tejże w ogólności pisane przez Jana Wincentego Bandtkie..., Warszawa 1814, s. 6.

4   Ibidem, s. 6–7.

5   Dekret z 11 lipca 1809 r., [w:] Dziennik Praw [Księstwa Warszawskiego], t. I, nr 12, s. 298–299.

6   Pamiętnik Feliksa hr. Łubieńskiego, ministra sprawiedliwości, oprac. Wł. Chomętowski, wyd. 2, Warszawa 1890, s. 168.

7   W. Fiszerowa, Dzieje moje i osób postronnych, Londyn 1975, s. 308.

8   Dziennik Praw [Księstwa Warszawskiego], t. III, nr 32, s. 323.

9   Cyt. za J. Bieliński, Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), Warszawa 1911, t. II, s. 246–247.

10   F. S. Dmochowski, Wspomnienia od 1806 do 1830 r., oprac. Z. Libera, Warszawa 1959, s. 99–100.

11   J. Lelewel, Bibliograficznych ksiąg dwoje..., t. II, Wilno 1826, s. 162 [reprint: Warszawa 1927].

12   J. N. Janowski, Notatki autobiograficzne 1803–1853, oprac. M. Tyrowicz, Wrocław 1950, s. 79–80.

13   F. S. Dmochowski, op. cit, s. 109–110.

14   Przepisy tyczące się karności uczniów Królewsko-Warszawskiego Uniwersytetu, [s.l.] 1824, s. 3–5.

15   [J. W. Bandtkie], Uwagi o potrzebie nauki prawa w naszym kraju w szczególności a o użytku oneyże w ogólności, Warszawa 1814, s. 36–37.

16   Cyt. za K. Ossowski, Prasa Księstwa Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 216.

17   Księga protokołów Rady Ogólnej Uniwersytetu, wyd. R. Gerber, Warszawa 1958, s. 200–201.

18   K. Dunin, „Themis Polska”. Pismo nauce i praktyce prawa poświęcone. Notatka bibliograficzna, „Gazeta Sądowa Warszawska” 1902, nr 39, s. 614.

19   E. Kierski, Jan Wincenty Bandtkie, Stężyński, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, s. 114 (cyt. za: R. Czepulis-Rastenis, Ludzie nauki i talentu. Studia o świadomości społecznej inteligencji polskiej w zaborze rosyjskim, Warszawa 1988, s. 324).

Jan Baranowski

Urodzony 26 XII 1800 w Sławkowie (ziemia olkuska). Studia matematyczne na Uniwersytecie Krakowskim i UW (do 1825); adiunkt Franciszka Armińskiego w Obserwatorium Astronomicznym (1825–1835); pobyt naukowy w Królewcu (pod kierunkiem Friedricha Wilhelma Bessela) oraz w Pułkowie pod Sankt Petersburgiem; profesor zwyczajny w Szkole Głównej (1862–1869).

Astronom; uczestniczył w pracach mających ustalić współrzędne geograficzne Warszawy; ogłosił obliczenia dotyczące orbity komety Bieli (1836, 1837). Wydawca zbiorowego wydania dzieł Kopernika.

Redaktor „Kalendarza astronomicznego Obserwatorium warszawskiego” (1857–1862).

Dyrektor Obserwatorium Astronomicznego w Warszawie (1848–1869).

Zmarł 8 XI 1879 w Lublinie.

Observations astronomiques faites à l’Observatoire de Varsovie, Warszawa 1836; Wzory z trygonometrii prostokreślnej i kulistej, Warszawa 1864; Tablice do ułożenia kalendarzy, Lublin 1879.

Baranowski J. [w:] PSB, t. I, Kraków 1935, s. 280–281.

JAROSŁAW WŁODARCZYK

JAN BARANOWSKI

1800–1879

Pisząc przedmowę do polskiego przekładu Kosmosu Aleksandra Humboldta, Jan Baranowski wyraził zadowolenie, że „w ostatnich latach zaczyna się u nas zjawiać większa czynność w przedmiotach z nauk ścisłych i poważnych”. Swoją radość uzasadniał przekonaniem, iż „badanie nauk ścisłych, a mianowicie nauk przyrodzonych, jest najtrwalszą podstawą umysłowego ukształcenia”[1]. Słowa całkowicie zrozumiałe u człowieka, który, łącząc zamiłowanie do nauk ścisłych z talentem literackim, przysporzył polskiemu piśmiennictwu kilku znaczących dzieł, niekiedy pionierskich w skali światowej.

Jan Baranowski przyszedł na świat 26 grudnia 1800 roku w Sławkowie, leżącym w pół drogi między Olkuszem a Dąbrową Górniczą. Studia wyższe rozpoczął na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale zakończył je uzyskaniem stopnia magistra filozofii uczelni warszawskiej. Działo się to w lipcu 1825 roku, tuż przed formalnym przejęciem przez Uniwersytet Warszawski nowo wybudowanego pod kierunkiem Franciszka Armińskiego budynku obserwatorium astronomicznego. Baranowskiemu od razu zaproponowano stanowisko adiunkta w obserwatorium, włączając go w ten sposób w proces wprowadzania do użytku kompletowanego od 1816 roku instrumentarium, przede wszystkim wykonanych u Reichenbacha i Ertla w Monachium, przez następne z górą pół wieku podstawowych w pracy placówki – wielkiego koła południkowego i wielkiego koła repetycyjnego. W pierwszych latach działalności astronomowie warszawscy zaangażowali się głównie w wyznaczanie współrzędnych geograficznych obserwatorium. Bardzo szybko też – pierwsze zapisy bowiem wykonano 20 listopada 1825 roku – rozpoczęto prowadzenie systematycznych spostrzeżeń meteorologicznych; Baranowski był za nie odpowiedzialny do roku 1835. Proces rozwijania obserwatorium przerwały na jakiś czas wydarzenia roku 1831, w konsekwencji których placówka uzyskała po zamknięciu Uniwersytetu status odrębnego zakładu naukowego.

W latach 1835–1836 Baranowski odbył zagraniczną podróż naukową, rozpoczynając ją od wizyty w Obserwatorium Królewieckim, u cieszącego się wielkim autorytetem Friedricha Wilhelma Bessela. Niemiecki astronom należał do wybitnych znawców teorii orbit kometarnych i w czasie odwiedzin Baranowskiego pracował między innymi nad ustaleniem, w jaki sposób fizyczne procesy zachodzące w jądrze komety zaburzają jej ruch orbitalny. Zapewne z inspiracji Bessela powstały prace obliczeniowe Baranowskiego dotyczące orbity komety Bieli, obserwowanej w 1832 roku, opublikowane z polecenia niemieckiego astronoma w „Astronomische Nachrichten” w latach 1836 i 1837. Artykuły te stanowią najważniejsze osiągnięcie Baranowskiego na niwie astronomii. Rok 1836 przyniósł także wydane metodą litograficzną sprawozdanie Observations astronomiques faites à l’Observatoire de Varsovie.

Kolejna naukowa wyprawa zaprowadziła Baranowskiego w lipcu 1845 roku do obserwatorium w Pułkowie, kierowanego przez Wilhelma Struvego. Struve realizował właśnie program wyznaczenia różnicy długości geograficznej między Pułkowem a Moskwą i Warszawą. Zasada była prosta: chodziło o odnotowanie czasu tego samego zjawiska astronomicznego – na przykład przejścia gwiazdy przez lokalny południk – za pomocą zegara najpierw w Pułkowie, a następnie w Warszawie; różnica w odczytach czasu dawała różnicę długości geograficznych. W połowie XIX wieku dysponowano już zegarami, które można było przewozić na duże odległości bez znaczącego zaburzania ich chodu. Jak relacjonował w 1846 roku Baranowski w „Bibliotece Warszawskiej”: „W Pułkowie tymczasem czyniono przygotowania do podróży; jakoż d. 25 lipca [...] [chronometry] wysłano w drogę z oficerem z głównego sztabu i konduktorem. Pierwsze połączenie nastąpiło d. 31 lipca [1845], w którym to dniu przywieziono do Warszawy 40 chronometrów i te z zegarami obserwatorium porównano; następnego dnia 1 sierpnia, po powtórnem ich porównaniu z temiż zegarami, o godzinie 2, minucie 12 po północy, Otton Struwe [syn Wilhelma] wyjechał z niemi na powrót do Pułkowa. Chronométra w Warszawie zostawały w spokojności, to jest wolne od ruchu powozowego przez 23 godziny i 12 minut”[2]. Ostatecznie zegary pojawiły się w warszawskim obserwatorium czterokrotnie – ostatni raz 7 września. Później, latem 1846 roku, Struve ponownie wyśle do Warszawy 41 chronometrów, by uzgodnić różnice długości geograficznej między Pułkowem i miejscowościami z południa Rosji: Charkowem, Nikołajewem (Mikołajowem), Kijowem i Żytomierzem.

W 1848 roku, po śmierci Armińskiego, Baranowski zastąpił go na stanowisku dyrektora obserwatorium. Za jego kadencji biblioteka placówki powiększyła się o kilka tysięcy tomów, w 1859 roku instrumentarium zostało istotnie wzmocnione zakupionym w Monachium refraktorem Merza o średnicy 16 cm, a w 1859 roku udało mu się wreszcie uzyskać środki na zaplanowany remont budynku, który jednak został przeprowadzony już po przejściu Baranowskiego na emeryturę i według innych założeń. Obowiązkom administracyjnym towarzyszyły dydaktyczne. Jeszcze w latach 1837–1842 Baranowski wykładał astronomię na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Kursów Dodatkowych (Pedagogicznych) w Warszawie, instytucji kształcącej nauczycieli dla szkół powiatowych. Kiedy w 1862 roku powołano do życia Szkołę Główną, został początkowo docentem Wydziału Matematyczno-Fizycznego, rok później zaś profesorem zwyczajnym. Prowadził zajęcia z podstaw astronomii (kosmografia), astronomii sferycznej i teoretycznej. Według wspomnień Klemensa Eugeniusza Dziewulskiego wykłady były „suche i nużące”[3], a wynikać to miało z niewolniczego trzymania się podręczników i zaniechania własnych prac badawczych. W latach 1864–1866 Baranowski pełnił funkcję dziekana Wydziału Matematyczno-Fizycznego, zastępując na tym stanowisku Augustyna Frączkiewicza, przyjaciela, z którym mieszkał pod jednym dachem ponad 30 lat. W ocenie Dziewulskiego Baranowski był dziekanem bez wizji rozwoju wydziału, biernym, choć „odznaczającym się niezmierną uczciwością, uczynnością i życzliwością dla młodzieży”[4]. Po zlikwidowaniu Szkoły Głównej Baranowski nie skorzystał z możliwości pozostania na rusyfikowanym uniwersytecie i 1 sierpnia 1869 roku otrzymał zwolnienie ze służby i godność radcy tytularnego.

Z wykładami w Szkole Głównej wiązały się podręczniki, opracowywane przez Baranowskiego najczęściej na podstawie tytułów zagranicznych. W postaci litografowanego skryptu ukazał się jego zmodyfikowany przekład Leçons nouvelles de cosmographie Henriego Garceta; drukiem wyszły 20-stronicowe Wzory z trygonometrji prostokreślnej i kulistej (Warszawa 1864). Nie były to jednak książkowe debiuty Baranowskiego. W 1849 roku ukazał się pierwszy tom wspomnianego Kosmosu Humboldta, gdzie dyrektor obserwatorium przetłumaczył teksty otwierające książkę oraz części astronomiczną i poświęconą geografii fizycznej. W latach 1857–1862 redagował „Kalendarz astronomiczny obserwatoryum warszawskiego”. W roku 1858 zaś wydał dwutomowy przekład Meteorologii Pierre’a Foissaca. Najważniejszą jednak pracą Baranowskiego okazała się dwujęzyczna (łacińsko-polska) edycja pism Mikołaja Kopernika, dająca pierwszy kompletny przekład De revolutionibus na język nowożytny i będąca jednocześnie pierwszym zbiorowym wydaniem spuścizny wielkiego uczonego.

Pomysł tego przedsięwzięcia sformułował Baranowski w 1843 roku, w opublikowanym w „Bibliotece Warszawskiej” omówieniu francuskiego projektu wydania dzieł Pierre’a Simone’a de Laplace’a. Cztery lata później pomysł wsparła Magdalena Łuszczewska, matka Deotymy, zachęcając do gromadzenia funduszy. Ostatecznie liczący 746 stronic tom pod naukową kuratelą Baranowskiego ukazał się w 1854 roku. Nowatorstwo Baranowskiego w pracy nad przekładem De revolutionibus (w tej edycji polska wersja tytułu uzyskała nienajszczęśliwsze brzmienie O obrotach ciał niebieskich) polegało na sięgnięciu po autograf, przechowywany wówczas w Pradze. Warszawski astronom mógł dzięki temu przywrócić piękny wstęp Kopernika do księgi I, niezamieszczony w wydaniu pierwszym dzieła i pomijany w kolejnych. Tłumaczenie polskie jest dość swobodne, zawiera nawet uzupełnienia nieobecne w oryginale, zmieniając się niekiedy nieomal w komentarz, nie jest też wolne od błędów historycznych, nie umniejsza to jednak znaczenia tej publikacji dla kultury polskiej, a także dla badań nad dziełem Kopernika. Zwłaszcza że wydanie Baranowskiego zawierało, poza podstawową pracą Kopernika, edycje i przekłady pism Jerzego Joachima Retyka – Narratio prima, wstępu do De lateribus et angulis triangulorum Kopernika i przedmowy do efemeryd wydanych w 1551 roku – traktatu monetarnego Kopernika, jego astronomicznej rozprawy w formie listu do Bernarda Wapowskiego oraz korespondencji.

Bardzo ważną działalność obserwatorium za czasów Baranowskiego stanowiły systematyczne spostrzeżenia meteorologiczne, wykonywane do zamknięcia Szkoły Głównej cztery razy dziennie, w godzinach 6.00, 10.00, 16.00 i 22.00. Wartości średnie z opisem kolejnych lat były publikowane od 1835 roku w warszawskich kalendarzach, a od 1841 roku rezultaty obserwacji meteorologicznych ogłaszano co miesiąc w „Bibliotece Warszawskiej” i w formie broszurowej. O początkach tej działalności można się dowiedzieć z przedmowy Baranowskiego do przetłumaczonej przez niego Meteorologii Foissaca – tekst ten jest w istocie zarysem historii meteorologii w Polsce. Pełny tytuł dzieła francuskiego badacza brzmi: Meteorologia czyli nauka o zjawiskach w powietrzu dostrzeganych, o ich związku i wpływie na królestwo organiczne, a głównie na człowieka i odzwierciedla w znacznym stopniu zainteresowania Baranowskiego, którego zajmował modny wówczas na świecie temat wpływu ruchu Księżyca na ziemską pogodę. Astronom zainspirował nawet do prowadzenia badań nad tym zagadnieniem Kajetana Kraszewskiego, który w 1854 roku zaczął urządzać w Romanowie prywatne obserwatorium astronomiczne. Baranowski przez kilkanaście lat był opiekunem naukowym brata Józefa Ignacego i w ten sposób związki między dwiema placówkami, w Warszawie i Romanowie, były dość zażyłe. Kraszewski pisał: „Bywam często u moich poczciwych znajomych: Baranowskiego i Prażmowskiego, w obserwatorium, i oni mię odwiedzają chętnie, a tacy mili, uprzejmi i chętni w przysługach, że niepodobna ich nie szanować i nie kochać. Baranowski szczególnie nadzwyczaj był ucieszony i zajęty mymi notatkami. [...] Wiele moich uwag Ci panowie uznali za trafne i dobre, teraz tak się urządzamy, że moje różne instrumenta porównują się z tutejszymi, żeby nadal już jak najakuratniejsze robić obserwacje, i co jaki czas komunikować się będziemy”[5].

Swoje zainteresowania Baranowski kultywował na emeryturze, mieszkając w Lublinie u swojego brata Walentego, biskupa lubelskiego. Założył tam małą stację meteorologiczną, sporządził i wydał Tablice do ułożenia kalendarzy (Lublin 1879), umożliwiające między innymi przeliczanie dat juliańskich i gregoriańskich w okresie od roku 1 do 3500. Pośród 20 przykładowych zadań do rozwiązania za pomocą tablic znalazło się i takie: „Kopernik umarł w Frauenburgu 1543 r. Nono ante calendas Junii: jaka data Juliańska odpowiada tej epoce?”[6]. Opisując swoją wizytę w Lublinie 23 marca 1877 roku, Kajetan Kraszewski zanotował: „Baranowski mieszka teraz jako emeryt przy bracie biskupie, nadzwyczaj mię serdecznie witał, a indult na kaplicę romanowską odnowiony sam mi starowina odniósł do hotelu. Ale biedak prawie nic nie widzi, każe sobie jednak czytać i trwa w wiadomości obecnego stanu i rozwoju stanu nauk, które go zawsze bardzo żywo obchodzą i zajmują bezustannie”[7].

Jan Baranowski zmarł 8 listopada 1879 roku i został pochowany na cmentarzu lubelskim.

1   J. Baranowski, Przedmowa tłumacza, [w:] A. Humboldt, Kosmos. Rys opisu fizycznego świata, t. I, tłum. J. Baranowski, L. Zejszner, Warszawa 1849.

2   J. Baranowski, Oznaczenie długości geograficznej Warszawy względem głównego obserwatoryum Pułkowa, wykonane w r. 1845 zapomocą chronometrów pod kierunkiem O. Struwego, „Biblioteka Warszawska” 1847, t. XXV, s. 536.

3   Cyt. za: S. Dobrzycki, Wydział Matematyczno-Fizyczny Szkoły Głównej Warszawskiej (Sekcja Matematyczna), Wrocław 1971, s. 78.

4   Ibidem, s. 19.

5   Cyt. za: J. I. Kraszewski i polskie życie muzyczne XIX w., oprac. S. Świerzewski, Kraków 1963, s. 191–192.

6   J. Baranowski, Tablice do ułożenia kalendarzy, Lublin 1879, s. 2.

7   K. Kraszewski, Silva rerum: wspomnienia i zapiski dzienne z lat 1830–1881, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 2000, s. 452.

Feliks Jan Bentkowski

Urodzony 27 V 1781 w Lubartowie (Lubelszczyzna). Studia pod kierunkiem m.in. Wolffa, Voigta i Niemayera na Uniwersytecie oraz w Instytucie Pedagogicznym w Halle; nauczyciel języków starożytnych oraz języka niemieckiego w Liceum Warszawskim; tytuł doktora filozofii przyznany przez Uniwersytet Jagielloński (1814); zastępca profesora (1817); profesor zwyczajny UW (1818).

Historyk, literaturoznawca. Sklasyfikował literaturę polską pod względem formalnym oraz przeprowadził ocenę twórczości najwybitniejszych jej przedstawicieli.

Redaktor „Pamiętnika Warszawskiego” (1814–1821).

Członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk, doktor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik Archiwum Głównego Królestwa Polskiego w Warszawie.

Zmarł 23 VIII 1852 w Warszawie.

Historya literatury polskiej..., t. 1–2, Warszawa–Wilno 1814; Wstęp do historyi powszechnej, Warszawa 1821; O znakach przecinkowych w piśmie czyli znakach pisarskich, Warszawa 1830; Wiadomości o życiu Jana Bandtkie Stężyńskiego, Warszawa 1846.

Bentkowski F. [w:] PSB, t. I, Kraków 1935, s. 440–442.

ANDRZEJ KRZYSZTOF GUZEK

FELIKS JAN BENTKOWSKI

1781–1852

23 sierpnia 1852 roku (nie 28, jak podaje większość źródeł, np. PSB i Nowy Korbut) umiera na cholerę Feliks Bentkowski, niegdyś profesor Uniwersytetu Warszawskiego, obecnie naczelnik Archiwum Głównego Królestwa Polskiego i Sędzia Pokoju. Dwa dni wcześniej cholera zabrała innego profesora dawnej uczelni – Adriana Krzyżanowskiego, matematyka, zmarła także jego żona. Gazety zamieszczają codziennie wiadomości o błagalnych modlitwach we wszystkich kościołach, apele o przestrzeganie higieny, informują, ilu zachorowało, ilu w Warszawie umarło.

Przywleczona w 1831 roku przez wojska rosyjskie, zbierała cholera od tego czasu swe żniwo systematycznie, choć z różnym nasileniem. Najgorsze były lata 1837, 1848 i 1852.

Trzy lata po śmierci Bentkowskiego cholera przerwie w Stambule życie Adama Mickiewicza.

Bezsilność medycyny XIX-wiecznej wzmagała grozę, Raymond Durand, konsul Republiki Francuskiej, donosił z Warszawy swemu ministrowi w pierwszych dniach stycznia 1831 roku: „zapewniają mnie wciąż, że część wojsk rosyjskich maszerujących ku Polsce została zaatakowana przez tę chorobę”. Po dwóch tygodniach obawy rozprzestrzenienia się choroby na Galicję spowodowały, iż „utworzono ścisły kordon od strony Wołynia i Podola”. W kwietniu Durand informował Paryż, że zachorowania są już w Warszawie, w tymże miesiącu, jak pisał w kolejnym raporcie, chorzy w lazaretach idą już w setki, a 3 maja przekazał wieść o wziętych do niewoli Rosjanach: „niektórzy jeńcy twierdzą, że armia ta traci do 300 ludzi dziennie”.

Przywołane tu raporty wskazują na mniej ujawnianą w relacjach historycznych perspektywę życia międzypowstańczego. Późne pokolenie oświeconych i pokolenie romantyków oswojone były z lękiem przed chorobą, przychodziła ona i odchodziła w swoim własnym rytmie. Sierpień 1852 roku był dla Warszawy szczególnie tragiczny. Dzień w dzień gazety odnotowują wzrastającą liczbę zgonów, w pierwszych dniach miesiąca po 40–50, ale już 5 sierpnia – 89 zgonów, by w połowie miesiąca sięgnąć liczby 244. W dniu pochówku Bentkowskiego towarzyszy mu na warszawskie Powązki 130 konduktów żałobnych. W następnych dniach rozpoczyna się wyraźny spadek liczby zgonów, w ostatnim dniu miesiąca jest ich 36, a w połowie września Warszawa zostaje ogłoszona miastem bez zarazy.

Bentkowski odchodzi z tego świata, licząc sobie lat 70, jeszcze w pełni sił fizycznych, choć wyraźniejszej działalności naukowej od lat już nie prowadzi. Rok przed śmiercią tak wspomina Marceli Motty jego wizytę w Poznaniu: „wrażenie znacznie młodszego. Średniego wzrostu, silnej budowy ciała, z dość dużą głową, gęstym i ciemnym jeszcze włosem pokrytą [...]. Spojrzenie jego było śmiałe i wesołe, a cała postać, ruchy, sposób mówienia okazywały człowieka czynnego i energicznego”. We wspomnieniu pośmiertnym poświęconym obu profesorom: Krzyżanowskiemu i Bentkowskiemu, a opublikowanym w kilka dni po ich śmierci w „Gazecie Warszawskiej”, jego autor, Hipolit Skimborowicz, dokonuje znamiennych porównań. Krzyżanowski, według niego, to skromny człowiek w „postaci prostaczka ewangelicznego”, a zarazem miłośnik książek, który „ostatni grosz wydałby na książki, dlatego bardzo piękne zostawił zbiory”. Bentkowski natomiast, „jakkolwiek bibliograf, nie posiadał żadnych rzadkości właściwych zbiorom bibliografów”. Skromności i pokornemu pochyleniu Krzyżanowskiego przeciwstawia Bentkowskiego, który „był człowiekiem światowym, sama postawa jego wspaniała, mniej się mogła ugiąć, przynajmniej w oczach wszystkich”, i – co najciekawsze – Krzyżanowski w wykładach swoich ujawniał naukowy krytycyzm, a Bentkowski „prawie wszystko chwalił, rzadko co u niego na naganę zasłużyło”. Skimborowicz podkreśla, że kariera obu profesorów rysowała się zupełnie odmiennie: „jakże inną, stokroć kwiecistszą w tymże kierunku przebiegł drogę Bentkowski”; Krzyżanowski „naukę miał za cel”, a Bentkowski za „środek”, jako „człowiek światowy” niezwykle umiejętnie łączył karierę profesorską z osiąganiem wysokiego statusu społecznego i materialnego.

Kondukt na cmentarz Powązkowski wyrusza z Nowego Światu, z domu pod hipotecznym numerem 1254, dziś numer 49, gdzie po przebudowach znajduje się najpiękniejszy na ulicy pałac Małachowskich, obecnie siedziba Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego. Tablica na murze przypomina, iż był to dom Feliksa Bentkowskiego. Zbudowany, a może raczej gruntownie zmieniony, przez znanego architekta Hilarego Szpilowskiego w latach 1820–1822, świadczył o zamożności profesora. Łukasz Gołębiowski, publikując w 1827 roku Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy, wymienia dom Bentkowskiego wśród „nowych, okazalszych”. Wniesiony został na posesji, która wcześniej należała do K. Belgrama.

Poślubiona w 1812 roku Emilia Zeydler (Zajdler, Seidler) znalazła w autobiografii Bentkowskiego wyjątkowe miejsce: „dzień 9 lutego 1812 r. nader jest ważny w życiu moim jako dzień wejścia w związek małżeński z Emilią Zejdler, która prócz nieocenionych przymiotów serca i duszy, sprawujących rok już dwunasty moje szczęście domowe, wniosła nadto znakomity posag, mający posłużyć do ustalenia losu dzieci”. Choć Andrzej Zahorski, analizując dzieje warszawskiego mieszczaństwa u schyłku XVIII wieku, wymienia jako właściciela dworku oznaczonego numerem 244 przy ulicy Mostowej jedynie S. Zaydlera oraz zapewne tegoż samego S. Zaydlera jako współwłaściciela, wraz z Falinerem, domu o numerze 715 przy ulicy Leszno, to Zaydlerów nie ma jeszcze wśród patriarchatu mieszczańskiego Warszawy. Wydaje się, że 20 lat później rodzina doszła do wyraźnej zamożności. W dziejach małżeństwa jest i nuta sentymentalna, romantyczna, przydana może przez biografów. Wspomniany już Marceli Motty notuje: „Pobożna ta i łagodna pani, nie mogąc, że tak powiem, przeżyć męża, z niezwykłą rezygnacją i przytomnością ułożywszy wszelkie sprawy familijne i majątkowe do najdrobniejszych szczegółów, położyła się spokojnie i umarła cztery tygodnie po nim, bez żadnej choroby, li tylko ze zmartwienia”. Co ciekawe, jak donosi „Kurier Warszawski”, eksportacja zwłok nastąpiła z ulicy Świętokrzyskiej, z domu oznaczonego numerem 1337, co by świadczyło o tym, że rodzina Bentkowskich posiadała w centrum miasta już niejedną posesję.

Ród Bentkowskich był dość ubogi w XVIII wieku. Ojciec przyszłego profesora, Józef, były konfederat barski, służył na dworach Sanguszków i Sapiehów. W Lubartowie, w województwie lubelskim, 27 maja 1781 roku przychodzi na świat syn Józefa i Marianny z Nowickich – Feliks Jan. Ojciec, po przeniesieniu się do Warszawy w 1787 roku, zaczyna kształcić syna zrazu w szkołach pijarskich i pojezuickich. Brak zasobów kazał młodemu Bentkowskiemu już wówczas utrzymywać się z korepetycji. Ciekawym epizodem młodości przyszłego profesora jest trzyletni (1797–1800) pobyt w Skierniewicach u Ignacego Tiede, plenipotenta arcybiskupa Krasickiego. W zachowanej autobiografii Bentkowskiego nie ma słowa o spotkaniu z Ignacym Krasickim, choć przecież z jego biblioteki korzystał młody nauczyciel dzieci Tiedego. Nie sposób oprzeć się myśli, że spotkania z księciem poetów dawnej Polski lub tylko jego widok (a Krasicki w Skierniewicach przebywał systematycznie) pociągnęły Bentkowskiego w stronę piśmiennictwa artystycznego i historycznego wielkich czasów Stanisława Augusta.

Kolejny etap życia Bentkowskiego to pobyt w Instytucie Pedagogicznym w Zullichau nad Odrą, gdzie uzyskuje średnie wykształcenie, a jednocześnie pracuje jako nauczyciel języka polskiego w klasach niższych. W 1802 roku jest już w Saksonii, na Uniwersytecie w Halle, tu słucha czołowych wówczas myślicieli niemieckich. W 1805 roku wraca do kraju, powołano go bowiem na nauczyciela języków starożytnych i języka niemieckiego w założonym w Warszawie Liceum. Zainteresowania naukowe Bentkowskiego są dość rozległe, wykłada wymowę, historię literatury, historię Polski, już jako profesor Liceum od 1809 roku obejmuje stanowisko kierownika nauczania języka polskiego, stylu i literatury (część obowiązków przekaże z czasem księdzu Szweykowskiemu). W 1810 roku zostaje kierownikiem nauczania historii i geografii, kieruje biblioteką Liceum, współpracuje z Lindem przy redagowaniu Słownika języka polskiego. Utrzymując przez wiele lat kontakt z „Allgemeine Literatur-Zeitung”, zamieszcza w piśmie wychodzącym w Halle rozprawy historyczne m.in. o Kołłątaju, Surowieckim i Niemcewiczu. W Gotha, w „Pädagogische Bibliotek” publikuje po niemiecku pracę pedagogiczną, którą po latach (w 1825) wydaje w Warszawie pt. W jaki sposób nauczyciel powinien budzić i podtrzymywać w uczniach zajęcie przy wykładzie w ogóle, a w szczególności przy nauczaniu matematyki, historii i języków. W życie Warszawy wrasta coraz wyraźniej, już to jako nauczyciel dzieci Tomasza Ostrowskiego, już to jako jeden z egzekutorów testamentu Tomaszowej Ostrowskiej, już to jako zastępca sekretarza Izby Edukacyjnej, a od 1813 roku jako członek Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W roku 1816 znajdujemy go w masońskiej loży „Braci Polaków”, loży ziemiańsko-oficerskiej, skupiającej elity Królestwa, generalicję, oficerów, w tym adiutantów wielkiego księcia Konstantego; było tu ośmiu senatorów, w tym minister sprawiedliwości Franciszek Węgleński. Kolegami Bentkowskiego po młotku i kielni są także Józef Dionizy Minasowicz, Franciszek Wężyk i kompozytor Jan Stefani. Warto dodać, że w późniejszym okresie z 18 profesorów Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych – 10 nosić będzie wolnomularskie fartuszki.

Zobowiązany przez Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych do ułożenia podręcznika historii literatury dla klasy VI szkół wojewódzkich prowadzi prace nad dawnym piśmiennictwem, które zaowocują w 1814 roku dziełem jego życia – Historią literatury polskiej wystawioną w spisie dzieł drukiem ogłoszonych. Będzie to pierwsza wiarygodna, naukowo opracowana bibliografia polskiego piśmiennictwa wraz z opisem tekstów zgodnie z normą, jaka w pierwiastkowych dziejach myśli o literaturze przeważała. Dwa tomy Bentkowskiego odegrają ogromną rolę – nie tylko ujawniającą dawne zasoby polskiej kultury, ale przede wszystkim inspirującą do podejmowania trudu dokumentacji, zbieractwa, gromadzenia polskiej książki. Pamiętniki z epoki ujawniają nagły, niebywały rozkwit szlachetnej manii gromadzenia dawnej polskiej książki i radości, gdy kolekcjoner odnajdzie coś, o czym nawet Bentkowski nie wiedział. W nagrodę za swe dzieło otrzymuje tytuł doktora filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego i – co niezwykle ciekawe – pierścień brylantowy od cara Aleksandra.

W 1814 roku przejmuje naczelną redakcję „Pamiętnika Warszawskiego”, jednego z pierwszych w Polsce poważnych pism naukowych. W roku utworzenia Królestwa Polskiego pozycja Bentkowskiego, wówczas 34-letniego, jest rzetelnie ugruntowana.

19 listopada 1816 roku car Aleksander składa swój podpis pod aktem powołania w Warszawie Uniwersytetu. W kolejnym roku trwają intensywne prace pod kierunkiem Stanisława Kostki Potockiego i Stanisława Staszica nad przekuciem dokumentu w uniwersytecką rzeczywistość. Kompletowanie zespołu profesorów zajmie sporo czasu. Bentkowski zostaje powołany na zastępcę profesora w 1817 roku, a rok później na stanowisko profesora zwyczajnego historii powszechnej. Wykłady prowadził będzie aż do zamknięcia uczelni. Równocześnie wchodzi w skład władz uniwersyteckich. W wyborach pierwszego rektora na czteroletnią kadencję dostaje jeden głos, choć nie było jego zgody na kandydowanie. Jeden głos dostał także Bandtkie, cztery Linde (mimo poparcia jego kandydatury przez Stanisława Kostkę Potockiego). Wygrywa były kolega, profesor z Liceum Warszawskiego, Wojciech Szweykowski, zbierając 15 głosów. Bentkowski zostaje natomiast w 1821 roku dziekanem Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych, funkcję tę będzie sprawował przez 10 kolejnych lat.

Jeśli osiągnięcia naukowe Bentkowskiego i prowadzone przez niego wykłady z historii powszechnej są różnie oceniane, podobnie jak i rozbieżne są opinie o jego charakterze i postawie politycznej, to osiągnięcia organizacyjne nie podlegają już takiej niejednoznaczności. Podkreśla się ogromne zaangażowanie Bentkowskiego w prace Wydziału. Jest współtwórcą gabinetów: numizmatycznego, form architektonicznych i machin. Inspiruje i opiekuje się prowadzonymi wykopaliskami. Wciąga studentów do prac naukowych i tak na przykład w 1825 roku, na posiedzeniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk, referuje pracę studenta Antoniego Cyprysińskiego Opis statystyczno-geograficzny obwodu sandomierskiego. Obsadza na stanowisku profesora Fryderyka Skarbka, wówczas zaledwie 26-letniego. Jako dziekan wchodzi z urzędu do tzw. Rady Uniwersytetu, która zajmuje się sprawami organizacyjno-gospodarczymi. Wcześniej jeszcze, bo w roku 1818, pracował w komisji przygotowującej projekt medalu upamiętniającego założenie uczelni, zabierał głos w dyskusji nad specjalnym strojem akademickim. O tyle ważna jest tu jego opinia, że optował w niej za strojem bliższym munduru wojskowego, a nie togi znanej z tradycji kościelnej. Jako wykładowca wyraźnie łączył wymagania moralne z prawdą historyczną, lecz bez nadmiaru naukowego krytycyzmu. Marceli Handelsman przywołuje jego własny plan rocznych wykładów: „w jednym roku wykładuje się obszerniej dzieje starożytne, a wieki średnie przechodzą się krócej, w drugim roku dzieje starożytne w ogólniejszych wystawują się rysach, a wieków średnich historia opowiada się w drobniejszych szczegółach, w trzecim na koniec roku historia starożytna i wieki średnie w skrytości są przedstawione, a dzieje XVI, XVII i XVIII wykładają się obszerniej”. Tak jak od Niemców zaczerpnął pomysły w sprawie systematyzacji i koncepcji opisu zjawisk literackich (tu wzorował się na sześciotomowej Historii literatury J. G. Eichhorna wydanej w Getyndze w latach 1805–1812, podobnie jak czerpał pomysły z Wachlerowskiej koncepcji wiązania literatury z historią i różnymi formami życia umysłowego narodu), tak też w przygotowywanym dukcie wykładu historycznego szedł drogami już przetartymi. Korzystał z zarysu propedeutyki historycznej F. R. Ruhsa, zarysu historii powszechnej Fernanda Esprit de l’histoire oraz Rysu historii powszechnej Kajdanowa.

Nie był zatem Bentkowski ani oryginalnym, ani twórczym profesorem historii, raczej jej rzetelnym wykładowcą. Owa rzetelność narażona została na szwank zapisami statutu uczelni (który zresztą współredagował). W przyjętym dokumencie znalazła wyraźne odzwierciedlenie nowa sytuacja polityczna. Lata nadziei na liberalizację i dobrą wolę cara Aleksandra minęły, a ostry kurs wobec Królestwa Kongresowego ujawnił się w zapisach statutu z 8 września 1821 roku: „Wszyscy profesorowie w Uniwersytecie składać będą co rok, do ostatnich dni lipca, każdy u właściwego dziekana, prospekta, czyli programata przyszłych prelekcji, wymieniając autorów, których się szczególnie trzymać zamyślają”. Niebawem minister Stanisław Grabowski dokładniej określi swym reskryptem, jak mają wyglądać owe krótkie „projekta”: „Co się zaś tyczy nauk pod ogólnym znamieniem moralnych zwykły niekiedy być oznaczonemi, jako to filozofia, prawo natury, historia i literatura – prospekta takowe powinny obejmować razem i wykład skrócony głównych prawd i zasad, na jakich profesor opiera dalsze rozwijanie nauki, nie mniej przedstawienie związku, z pomocą którego profesor mógłby przy udzielaniu swojej nauki wspierać ogólne zamiary religijno-moralnego chrześcijańskiego wychowania i oświecenia”.

Bentkowski, jako dziekan, daje wzorowy przykład swym profesorom. Przygotowany przezeń na rok 1823 prospekt realizuje wszystkie intencje powrotu do ciemnogrodu: „Francja zdemoralizowana przez lekkomyślność pisarzów politycznych, antyreligijnych, antysocjalnych, popada w odmęt rewolucji. Zgromadzenie Narodowe upatrzyło dla Francji, a z nią dla połowy Europy zbawienie następnych pokoleń w papierowych konstytucjach ułożonych podług zasad filozoficznych [...]. W Niemczech nowatorowie religijni zaszczepili ducha kontrowersji i o dwa wieki cofnęli wstecz cywilizację własnej ojczyzny [...] Polska wskutek swego znikczemnienia podzielona od sąsiadów zniknęła z rzędu mocarstw europejskich. Za powrotem systematu prawości otrzymuje od wspaniałego monarchy więcej niż oczekiwać, niż spodziewać się mogła”.

Ostatnie zdanie wypowiedziane kilka lat wcześniej świadczyłoby o rozbudowanych nadziejach polskiego społeczeństwa wobec cara Aleksandra w pierwszych latach po Kongresie Wiedeńskim, w 1822 roku zaś, po utworzeniu policyjnego dozoru na Uniwersytecie, jest wyłącznie świadectwem koniunkturalizmu politycznego. Pozostaje pytanie, na ile profesorowie w praktyce wykładów realizowali przedstawiane władzy do zatwierdzenia prospekty. Wspomnienia studentów z owych lat wskazują na to, że często wykłady odbiegały od owych rygorystycznych zapisów. A dopilnowanie zgodności praktyki z założeniami było już zadaniem instytucji Dozoru. Generalny Inspektor Dozoru Uniwersyteckiego, zrównany niemal z Rektorem w hierarchii władzy, miał „prawo wchodzenia we wszelkie czynności Uniwersytetu”, „przy odwiedzaniu audytoriów daje baczność, czy nauki wykładane są stosownie do programatu, o każdym uchybieniu ostrzega rektora lub dziekana”. Inspektorowie wydziałowi i podinspektorowie powinni „czuwać nad utrzymaniem ducha bogobojności i moralności młodzieży, czuwać, by między uczniami nie formowały się żadne związki i stowarzyszenia”.

Ultralojalny Bentkowski zapewne literalnie trzymał się nowych zasad. Z rozproszonych informacji i opinii o jego wykładach i kontaktach ze słuchaczami przywołajmy kilka, które potwierdzają skrajne, choć częściej negatywne opinie o profesorze. „Miru nie miał – wspomina Kazimierz Władysław Wójcicki – pomiędzy studentami Uniwersytetu Warszawskiego. Dobrego wzrostu, atletycznej budowy, miał głos silny, donośny a surowe oblicze. Studenci bali się go, ale nie kochali, jak Skrodzkiego i Brodzińskiego, dla jego szorstkiego obejścia, lubo cenili jego wykłady i naukę”. Szmer niezadowolenia się rozlegał, gdy profesor poniżał wystraszonego „pierwszoletniego” studenta pytaniem: „A proszę mi powiedzieć, czy rewolucja francuska była po narodzeniu, czy przed narodzeniem Chrystusa?”. Pamiętnikarze notują, że za lekceważący stosunek do młodzieży studenckiej w listopadzie 1828 roku był „wytupany”. Znacznie ważniejsza jest opinia o jego zachowaniu w listopadzie 1830 roku, kiedy to uruchomiono śledztwo po denuncjacji Franciszka Kruszelnickiego przeciwko grupie studentów, którzy mieli zawiązać spisek antyrządowy. Do komisji śledczej, obok dwóch generałów rosyjskich, powołano rektora Szweykowskiego, dziekana Bentkowskiego, a także generała Wincentego Krasińskiego, ojca Zygmunta. W zapiskach Kazimierza Lewandowskiego (Pamiętnik wychodźca polskiego) znalazło się zdanie: „z tego wyliczenia widzieć można, że sprawa ta była oddana prawdziwym katom narodu polskiego, oprócz rektora Szweykowskiego, który był znany z patriotyzmu”. Inaczej ocenia postawę w komisji współczesny historyk Stefan Kieniewicz, wymieniając Szweykowskiego i Bentkowskiego jako „życzliwych młodzieży”.

W relacji Lewandowskiego, wówczas studenta Uniwersytetu, jest i zabawny, a zarazem uczłowieczający zawsze zdystansowanego Bentkowskiego epizod z przesłuchań. Oto wyprowadzony przez delatora z równowagi jeden z oskarżonych zawołał w czasie konfrontacji: „a ja już tego nie wytrzymam – jak cię piznę!”, na co Bentkowski, podnosząc się, rzecze: „Ależ mój panie Piwowarski, przecież go tu w naszej przytomności nie piźniesz”.

Inny z epizodów działalności Uniwersytetu w okresie przedpowstańczym wiązany był pierwotnie z Bentkowskim, obecnie przeważa opinia, że w dramatycznym wydarzeniu nie uczestniczył. Chodzi o słynny wykład w obecności dwóch zaledwie studentów: Zygmunta Krasińskiego i syna służalczego prezydenta Warszawy Karola Wojdy. Pozostali studenci zbojkotowali wykłady, by 13 marca 1829 roku wziąć udział w pogrzebie patrioty, senatora Bielińskiego. Dla Krasińskiego, zmuszonego przez ojca do obecności na uczelni, był to początek głębokiej traumy. Niegdyś sądzono, że dla dwóch słuchaczy prowadził wykład właśnie Bentkowski, dziś wskazuje się na Bandtkiego. Opinie o lojalizmie Bentkowskiego gruntowała świadomość, że od 1823 roku był on także nauczycielem Pawła, syna wielkiego księcia Konstantego.

Warto dodać, że w latach pracy uniwersyteckiej profesor Bentkowski nie prowadzi aktywniejszej działalności naukowej. Większość poważniejszych prac naukowych powstała w okresie wcześniejszym, a niektóre, jak np. przekład F. P. D. Guizota Dzieje cywilizacji europejskiej od upadku cesarstwa rzymskiego zachodniego do rewolucji francuskiej opublikuje dopiero w 1842 roku.

Status społeczny Bentkowskich i rodzinne tradycje wymagały potwierdzenia szlachectwa. Odpowiednie przepisy władz rosyjskich wyraźnie określiły procedury i w ich efekcie powstała publikacja Spis szlachty Królestwa Polskiego z dodaniem krótkiej informacji o dowodach szlachectwa (Warszawa 1851). Nie tylko Feliks Bentkowski wylegitymował się ze szlachectwa (a zrobił to zapobiegliwie dwukrotnie, raz z wpisem do ksiąg szlachty pod numerem 260, drugi raz pod numerem 31, co tak objaśnia publikacja z 1851 roku: „dwie gwiazdki, że rodzina taka albo pojedyncze onej członki podwójny tytuł do szlachectwa udowodnili, to jest przed ogłoszeniem prawa i po ogłoszeniu prawa nabyty”). Ze szlachectwa legitymują się także osobno trzej synowie Bentkowskiego (notabene legitymuje się także inny profesor uniwersytetu, Samuel Bogumił Linde, zapisem w księgach: „de Linde herbu Słownik”). Synowie Bentkowskiego w roku publikacji Spisu... odgrywali już, lub odegrają, swe znaczące role w dziejach kraju. Najstarszy Alfred, jedyny, który nie ma swego hasła w Polskim Słowniku Biograficznym, urodzony 3 czerwca 1813 roku, rozpoczął studia na Uniwersytecie Warszawskim tuż przed jego zamknięciem, służył w powstaniu pod Chłopickim, z korpusem Giełguda przekroczył granicę pruską. W Królewcu uzyskał stopień doktora medycyny i chirurgii, powędrował do Rzymu, gdzie wstąpił do zakonu zmartwychwstańców, leczył matkę Makrynę Mieczysławską, przyjął święcenia kapłańskie i w 1850 roku, a więc dwa lata przed swym ojcem, umarł w Rzymie i tam został pochowany.

Władysław, urodzony w 1817 roku, mimo młodego wieku poszedł w ślady starszego brata, był w gwardii honorowej Chłopickiego, walczył w bitwie grochowskiej i warszawskiej. W karierze wojskowej odnotować także trzeba jego udział w stopniu majora w wydarzeniach wiosny ludów na Węgrzech w 1848 roku. Po powrocie w Poznańskie został w 1852 roku (a więc w roku śmierci ojca) posłem do sejmu pruskiego. Prowadził także działalność wydawniczą (korespondencja z Norwidem z 1850 roku wokół sprawy wydania Zwolona). Za udział w powstaniu styczniowym, jako szef sztabu Langiewicza, był dwukrotnie więziony.

Młodszy brat Władysława, Leon Jarosław, urodzony w 1823 roku, ożeniony z córką Franciszka Salezego Dmochowskiego, wędrował jako osadnik w koloniach francuskich w południowo-wschodniej Afryce. Po powstaniu styczniowym działał w Paryżu w agencji Władysława Czartoryskiego, współorganizował polskie szkolnictwo, by wreszcie zająć się zbiorami bibliotecznymi księcia. Żmudnej, sumiennej jego pracy wiele zawdzięcza obecne Muzeum Czartoryskich w Krakowie.

Poza Alfredem, stale przebywającym za granicą, ze szlachectwa legitymowali się Władysław Jan oraz Leon Jarosław. Spis... wymienia także Karola Fryderyka Maksymiliana. Być może, poza córką, mieli Bentkowscy nie trzech, a czterech synów. Przywołanie ich losów rzuca pewne światło i na postawę Bentkowskiego, i na tradycje rodzinne.

Po wybuchu powstania listopadowego profesor Lach Szyrma (niegdyś nazwany przez Bentkowskiego „najnędzniejszym wykładaczem”) tworzy gwardię akademicką i staje na jej czele. Kazimierz Brodziński pełni warty z bronią w ręku. Co robi Bentkowski podczas nocy listopadowej, następnych dni, tygodni, miesięcy? Zapewne, podobnie jak stojący znacznie wyżej w hierarchii społecznej Kajetan Koźmian, stara się ukryć, może przeczekać w zaciszu domowym. Tymczasem synowie ostrożnego lojalisty są w formacjach powstańczych. Równoważy to obrazek, nieco uszczypliwy, pozostawiony przez Teresę Kicką, która wspomina, że w roku koronacji cara Mikołaja na króla Polski Alfred Bentkowski, wówczas szesnastoletni syn profesora, z kolegą, obaj paradnie ubrani „przebiegali konno ulice i na wszystkich placach ogłaszali program ceremoniału koronacyjnego”. Dwa lata później Alfred jest już w wojsku powstańczym. I to wydaje się pewnym symbolem losów Feliksa Bentkowskiego, losów rozpiętych między ukochaniem dziejów ojczystych, tradycją barską a zgodą na sytuację rozbiorową. Między pełną akceptacją i umiejętnością korzystania z postawy ultralojalnej a przechowywaniem tradycji narodowej. Los synów Bentkowskiego, toute proportion gardée, mógłby odbijać konflikt Wincentego Krasińskiego i jego syna Zygmunta. Wydaje się jednak, że konfliktu w rodzinie Bentkowskich nie było, bo historia nie zmusiła Feliksa ani razu do jednoznacznego, dramatycznego wypowiedzenia się w sytuacji ekstremalnej. Był przeciętnym profesorem, przeciętnym badaczem, położył zasługi dla organizacji Uniwersytetu Warszawskiego i, tak jak już powiedzieliśmy, zapisał się w dziejach polskiej kultury wyłącznie jako autor monumentalnej jak na ówczesne czasy Historii literatury polskiej.

Wybrana literatura

Bieliński J., Królewski Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1907–1912.

Dzieje uniwersytetu Warszawskiego 1807–1915, red. S. Kieniewicz, Warszawa 1981.

Handelsman M., Polska katedra historii powszechnej w Warszawie, „Przegląd Historyczny”, t. XX, Warszawa 1918.

Koczorowski S. P., Bentkowski F. J. [w:] PSB, t. I, Kraków 1935.

Makowski S., Feliks Bentkowski 1781–1852 [w:] Z dziejów polonistyki warszawskiej, Warszawa 1964.

Skimborowicz H., F. Bentkowski i A. Krzyżanowski, „Gazeta Warszawska” 1852, nr 227–236.

Szenic S., Cmentarz Powązkowski 1851–1890, Warszawa 1982.

Wójcicki K. W., Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, t. II, Warszawa 1856.

Antoni Brodowski

Urodzony 26 XII 1784 w Warszawie. Jako stypendysta Izby Edukacji Narodowej przebywał w Paryżu, gdzie kształcił się m.in. u Jacquesa-Louisa Davida. Pracownik UW (od 1819); profesor nadzwyczajny (1820), profesor zwyczajny (1824).

Malarz, portrecista. Wybitny przedstawiciel klasycyzmu.

Członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk; otrzymał złoty medal za obraz Gniew Saula na Dawida.

Zmarł 31 III 1832 w Warszawie.

Obrazy: Edyp prowadzony przez córkę Antygonę; Hektor wyrzucający gnuśność Parysowi; Nadanie dyplomu ustanowienia Uniwersytetu Warszawskiego przez Aleksandra I; Portret Juliana Ursyna Niemcewicza.

Publikacje: Co stanowi szkolę malarską, Warszawa 1824.

K. Sroczyńska, Antoni Brodowski 1784–1832. Życie i dzieło, Warszawa 1985; Brodowski A. [w:] PSB, t. II, Kraków 1936, s. 445–446.

MARIA POPRZĘCKA

ANTONI BRODOWSKI

1784–1832

Antoni Brodowski, wykształcony we Francji malarz klasycysta, był artystą i pedagogiem, który w decydującym stopniu przyczynił się do ukształtowania na Uniwersytecie Warszawskim pierwszej w Polsce szkoły artystycznej w pełni realizującej akademicki program nauczania. Tym samym położył ogromne zasługi dla polonizacji profesji malarskiej, jeszcze w epoce Stanisława Augusta Poniatowskiego zdominowanej przez artystów sprowadzanych z zagranicy.

Urodzony w Warszawie Brodowski początkowo przygotowywany był do zawodu geometry, jednocześnie pobierał lekcje rysunku u miejscowych nauczycieli. Jako nauczyciel dzieci hr. Tadeusza Mostowskiego przebywał kilka lat w Paryżu, gdzie kontynuował naukę rysunku i malarstwa. Dla jego artystycznej formacji decydujący okazał się dopiero drugi pobyt paryski, możliwy dzięki stypendium Izby Edukacji Narodowej Księstwa Warszawskiego, otrzymanemu z rekomendacji Stanisława Staszica. W 1809 roku Brodowski wyjechał do Francji z zamiarem studiowania w pracowni Jacquesa-Louisa Davida.

David – wówczas pozostający w służbie Napoleona Bonapartego – cieszył się sławą największego malarza Francji. Przez jego pracownię przewinęła się większość artystów, którzy przez następne dziesięciolecia mieli kształtować oblicze sztuki francuskiej. „Szkoła Davida”, pozornie zdominowana przez mistrza, w istocie wykształciła bardzo różne indywidualności – od „prymitywów”, postulujących radykalnie surową wersję klasycyzmu, po przyszłych romantyków. Brodowski znakomicie opanował klasycystyczną stylistykę szkoły – jego namalowany w czasie paryskich studiów obraz Parys w czapce frygijskiej (Muzeum Narodowe, Warszawa – dalej: MNW) bywał nawet przypisywany Davidowi. Znacznie silniej Brodowski związał się jednak z François Gerardem, od 1811 roku stając się jednym z jego nielicznych uczniów. Gerard, wzięty portrecista kobiet, ulubieniec Józefiny Bonaparte, miał liczne związki z polskimi arystokratycznymi klientami, portretował m.in. Marię Walewską (Musée de l’Armée, Paryż), Zofię Zamoyską z dziećmi (zaginiony), Katarzynę Starzeńską (Państwowa Galeria Obrazów, Lwów). Artysta, wysoko ceniący Brodowskiego, zasugerował mu pomysł kompozycji Gniew Saula na Davida. Z rozpoczętym w Paryżu obrazem Brodowski w 1814 roku powrócił do Warszawy. Został sekretarzem „ekspedycji francuskiej” przy ministrze spraw wewnętrznych. W 1819 roku wziął udział w pierwszej uniwersyteckiej, a zarazem pierwszej w Warszawie publicznej wystawie sztuk pięknych, pokazując trzy portrety i duże płótno Gniew Saula na Davida. Wystawa przyniosła mu uznanie krytyki, publiczności i złoty medal, obraz zaś na polecenie cara nabyto do zbiorów uniwersyteckich (obecnie MNW). Od tego czasu kariera Brodowskiego wiąże się na stałe z warszawskim Uniwersytetem.

W 1820 roku, znów przy poparciu Staszica, artysta otrzymał nominację na profesora malarstwa na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego. Odtąd wraz z Antonim Blankiem i Zygmuntem Voglem kierował działalnością Wydziału aż do zamknięcia Uniwersytetu po powstaniu listopadowym. W 1829 roku uzyskał najwyższy w hierarchii uniwersyteckiej tytuł profesora radnego. Największą zasługą Antoniego Brodowskiego jest opracowanie i wdrożenie opartego na wzorach francuskich programu nauczania artystycznego.

Brak uczelni artystycznej był jednym z czynników istotnie hamujących rozwój sztuki polskiej. Jeszcze za Stanisława Augusta, skądinąd mecenasa sztuki i opiekuna artystów, nauczanie malarzy, a także rzeźbiarzy i architektów odbywało się w kierowanej przez Marcella Bacciarellego pracowni zwanej Malarnią. Aczkolwiek w otoczeniu króla projektowano powołanie uczelni artystycznej, Malarnia pełniła jednak bardziej funkcję pracowni dworskiej niż szkoły. Już po upadku państwa Bacciarelli zabiegał u kolejnych władz politycznych o utworzenie akademii, co stało się realne dopiero w Królestwie Polskim. Przyjmowane rozwiązania, w tym włączenie szkół pięknych do uniwersytetów w Warszawie, Wilnie i Krakowie, nawiązywały do projektów dyskutowanych w kręgu Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Nauczanie sztuk pięknych na Uniwersytecie było oczywistością dla przedstawicieli oświeceniowej formacji umysłowej, przekonanych o związkach nauki i sztuki. Wydział Sztuk Pięknych znalazł też swego znakomitego protektora w osobie Stanisława Kostki Potockiego, nie tylko wybitnego kolekcjonera i znawcy sztuki, lecz także ministra oświaty świadomego potrzeb instytucjonalnych w zakresie życia artystycznego. Kilkuletnia organizacja uczelni zakończyła się w 1818 roku przyjęciem statutu przewidującego nauczanie na czterech kierunkach: rysunków, malarstwa, rzeźby i sztycharstwa. W każdym z tych zakresów student mógł uzyskać tytuł magistra artium liberalium (do 1831 roku otrzymało go 51 absolwentów). W 1820 roku Wydział przeniósł się do własnej siedziby w budynku wzniesionym głównie na jego potrzeby (obecnie siedziba Instytutu Historycznego UW), a nominację profesorską otrzymał Antoni Brodowski. Przez nadchodzącą dekadę Wydział Sztuk Pięknych mógł zatem rozwinąć pełną działalność.

Dzięki paroletnim pobytom w Paryżu Brodowski był dobrze obeznany z funkcjonującym we Francji od połowy XVII wieku, i powszechnie stosowanym jako modelowy, trybem nauczania malarstwa. U podstaw akademickiego nauczania leżało przekonanie, utrwalone przez nowożytną teorię sztuki, iż sztuka jest dziedziną umysłową, a nie tylko rzemiosłem. Artysta miał być doctus pictor – uczonym malarzem, a nie tylko zręcznym rękodzielnikiem. Owo przekonanie miało podstawowe znaczenie dla społecznej pozycji artystów jako przedstawicieli artes liberales, co na płaszczyźnie praktycznej oznaczało wyzwolenie artystów z systemu cechowego (funkcjonującego w Polsce jeszcze w początkach XIX wieku). System akademicki obejmujący teorię, praktykę i nauczanie artystyczne był gwarantem tej pozycji. Nauczanie, dzięki wprowadzeniu przedmiotów ogólnych, takich jak anatomia, perspektywa, a także mitologia, historia i teoria sztuki, miało zasadniczo różnić się od rzemieślniczo-warsztatowego przyuczania do zawodu. XVII-wieczna teoria sztuki, wyodrębniając „części malarstwa”, takie jak inwencja, ekspresja, rysunek, światłocień, koloryt itp., stworzyła podstawę curriculum dydaktycznego, polegającego na stopniowym opanowywaniu umiejętności, poczynając od elementarnego rysunku, a na będącej owocem intelektu, kompozycyjnej inwencji kończąc.

Wstępny etap nauczania, polegający na kopiowaniu rysunków i rycin, prowadził współpracujący z Brodowskim malarz Antoni Blank. Brodowski podejmował naukę na następnym szczeblu, jakim było rysowanie ciała ludzkiego z gipsowych odlewów rzeźb antycznych. Ten etap kształcenia miał na celu opanowanie przedstawiania trójwymiarowej bryły i modelunku światłocieniowego. Zarazem, poprzez stały kontakt z kanonicznymi modelami doskonałości, miał wyrabiać dobry smak i właściwą postawę estetyczną.

Trzeba dodać, że Uniwersytet Warszawski dysponował tu znakomitym zapleczem dydaktycznym w postaci szeregu gabinetów i kolekcji artystyczno-naukowych. Najważniejsza dla artystycznego kształcenia była gipsoteka – wielka kolekcja odlewów rzeźb. Jej trzonem były przejęte przez Uniwersytet odlewy ze zbioru Stanisława Augusta, stale pomnażane nowymi zakupami, tak że w 1831 roku kolekcja liczyła 750 obiektów i zawierała odlewy najlepszych dzieł rzeźby starożytnej, nowożytnej, klasycystycznej, jak również gipsowe kopie prac nadwornych rzeźbiarzy króla Poniatowskiego. Cenną pomocą naukową był także Gabinet Rycin – zakupiony przez Uniwersytet zbiór rysunków i grafiki Stanisława Augusta, niebawem uzupełniony darem Stanisława Kostki Potockiego.

Po opanowaniu umiejętności przedstawiania trójwymiarowej bryły poprzez studium gipsów oraz po kursie z zakresu osteologii i miologii, przyszły adept sztuki przechodził do kolejnego etapu nauki, jakim było rysowanie figury ludzkiej z żywego modela. Był to bardzo ważny moment, także w wewnętrznej hierarchii szkolnej. Po przejściu studium żywego modela (które nosiło francuską nazwę académie) następowała właściwa nauka samego malarstwa, poznawanie jego strony technologicznej przy jednoczesnej nauce perspektywy i zasad ekspresji, podbudowanej wiedzą z zakresu mitologii, historii, dawnych kostiumów, obyczajów itp. Dopiero wtedy można było przystąpić do malowania własnych kompozycji. Podobnie jak przedstawiciele akademii francuskiej, nagradzającej swych najlepszych absolwentów paroletnim stypendium rzymskim, Brodowski uważał, że dla dopełnienia edukacji młody malarz winien udać się w zagraniczną podróż, celem poznania zbiorów sztuki, konfrontacji z innymi artystami i zdobycia ogólnej ogłady.

Z punktu widzenia dziejów europejskiego szkolnictwa artystycznego, w programie nauczania prowadzonym przez Antoniego Brodowskiego nie było nic nowego. Przeciwnie, był to system mający w akademiach sztuk pięknych co najmniej półtorawiekową tradycję. Co więcej, można zauważyć, że nauczanie akademickie wprowadzano w Warszawie w czasie, gdy na kilku uczelniach – w Wiedniu, w Kopenhadze, w samej pracowni Davida – podnosiły się antyakademickie bunty, mające doprowadzić do zmian w nauczaniu sztuki. Program nauczania na Wydziale Sztuk Pięknych nie był jednak w warunkach polskich anachronizmem. Przeciwnie, stworzenie podwalin systemowego, łączącego teorię i praktykę nauczania artystycznego było niezbędnym etapem profesjonalizacji działalności artystycznej i podniesienia jej społecznego statusu. Odegrało także istotną rolę we włączeniu artystów w kształtującą się wówczas klasę miejskiej inteligencji. Wielką zasługą Brodowskiego i wspomagających go władz uniwersyteckich była pierwsza w warunkach polskich pełna adaptacja systemu akademickiego, wprowadzona z całą świadomością i szerokim zapleczem dydaktycznym. Stworzona została także jego instytucjonalna i materialna baza – gmach, kadra, program. Mimo iż w wyniku restrykcji po upadku powstania listopadowego Oddział Sztuk Pięknych wraz z całym Uniwersytetem został zamknięty, jego dorobek i pozostawiony potencjał artystyczny pozwoliły na zachowanie pewnego stopnia ciągłości kształcenia artystycznego w pozbawionej wyższej szkoły artystycznej XIX-wiecznej Warszawie.

Antoni Brodowski, obejmując w 1821 roku Katedrę Malarstwa, zapowiadał rozpoczęcie wykładów kursowych z teorii sztuki i historii sztuki. Malarz ich nie podjął, natomiast swoje poglądy wyłożył w rozprawie Co stanowi szkołę malarską, odczytanej na posiedzeniu publicznym Uniwersytetu na zakończenie roku akademickiego 1823/1824 (opublikowanej w broszurze Posiedzenie Publiczne Królewsko-Warszawskiego Uniwersytetu na uczczenie pamiątki uczonych mężów... 1824). Fakt instytucjonalizacji uniwersyteckiego nauczania artystycznego wymagał widać wciąż uzasadnienia, gdyż mówca powołał się na wstępie na wielowiekową tradycję akademizmu jako systemu zapewniającego sprawne funkcjonowanie sztuki w ramach administracji państwowej. Powoływał się oczywiście na znany sobie model francuski. Podkreślał znaczenie gruntownego wykształcenia artystów, zalecał poważne studia antyku, wskazywał na rzeźbę starożytną jako na wzór idealnego piękna, wreszcie uwieńczenie studiów widział w podróży do Włoch. Postulował też stworzenie polskiej szkoły w malarstwie, odznaczającej się narodową specyfiką.

Dorobek malarski Antoniego Brodowskiego jest staranną realizacją akademickich założeń, zgodnie z którymi obraz winien podejmować podniosły, biblijny lub antyczny temat i ukazywać go w „wielkim stylu”. W klasycystycznej redakcji Brodowskiego ów styl polega na wyważonej kompozycji, repertuarze póz i gestów zaczerpniętym z modeli antycznych, rzeźbiarskim modelunku, stonowanym kolorycie, gładkiej fakturze zacierającej ślady malarskiej pracy. Obok Gniewu Saula na Davida, drugim znanym obrazem profesora jest Edyp i Antygona (MNW). Obraz jest efektem konkursu na dzieło o tymże temacie, wziętym z tragedii Sofoklesa. Rozpisany w 1823 roku konkurs, w którym poza Brodowskim wzięli udział Antoni Blank i Aleksander Kokular, był także nowością w polskim życiu artystycznym. Był wszakże przeniesieniem na grunt warszawski dawnego systemu emulacji – pobudzania artystycznego współzawodnictwa.

Z punktu widzenia ikonografii historycznej najważniejszym dziełem Brodowskiego jest duże płótno przedstawiające Nadanie dyplomu ustanowienia Uniwersytetu Warszawskiego przez Aleksandra I, będące właściwie portretem zbiorowym profesorów Uniwersytetu i dygnitarzy Królestwa Polskiego (1828). Obraz, zaginiony w czasie I wojny światowej w Rostowie (znany szkic olejny w MNP), widoczny jest na płótnie Wincentego Kasprzyckiego ukazującym Wystawę Sztuk Pięknych w Warszawie w 1828 roku (1828, MNW). W sali mineralogicznej Uniwersytetu Warszawskiego, przekształconej w miejsce dorocznej wystawy, poza obrazami przedstawiono profesorów Wydziału Sztuk Pięknych: Brodowskiego, Blanka oraz Kokulara.

W klasycystycznej stylistyce utrzymana jest także najliczniejsza i w związku z tym najbardziej dla dorobku Brodowskiego reprezentatywna, choć niezachowana w całości, twórczość portretowa. Brodowski, wyraźnie utalentowany w tym kierunku, portretował wiele wybitnych, współczesnych mu osobistości, arystokratów, wojskowych, wysokich urzędników, przedstawicieli inteligencji, uczonych, członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk, m.in. Juliana Ursyna Niemcewicza, biskupa Szczepana Hołowczyca, Franciszka Morawskiego i innych. Do najciekawszych należy portret Ludwika Osińskiego, poety, tłumacza, profesora literatury Uniwersytetu Warszawskiego (ok. 1820, MNW). Portret jest jednym z nielicznych zachowanych wizerunków polskich wolnomularzy w stroju obrzędowym. Aczkolwiek wizerunki zasłużonych „braci” powierzano zazwyczaj malarzom należącym do masonerii, nie ma żadnych dowodów na przynależność Brodowskiego do którejś z lóż. W portretach prywatnych Brodowski potrafił wyjść poza oficjalną konwencję, czego dowodem jest portret Karola, brata artysty, pełen romantycznego zgoła powabu (ok. 1815, MNW).

Antoni Brodowski, biorąc żywy udział w życiu artystycznym Warszawy, uczestniczył w konkursie na dekoracje wnętrza Teatru Wielkiego, a w roku 1830 podjął się wraz z Antonim Blankiem namalowania plafonu i ścian wielkiej Sali Redutowej w tymże teatrze. Był również aktywny w Warszawskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, do którego został przyjęty w 1822 roku – stąd liczne portrety jego członków. W czasie powstania listopadowego z polecenia Rządu Narodowego opiekował się Belwederem. Najważniejszym wszakże rozdziałem jego życia zawodowego i największą zasługą dla kultury pozostaje praca na Uniwersytecie Warszawskim w roli profesora malarstwa i twórcy pierwszego w Polsce akademickiego programu nauczania artystycznego.

Włodzimierz Brodowski

Urodzony 16 XII 1823 k. Mińska Litewskiego. Studia lekarskie w Moskwie (do 1848); w zakresie anatomii patologicznej w Wiedniu i Würzburgu oraz w dziedzinie histologii patologicznej w Paryżu. Pracownik Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie (1861), adiunkt Szkoły Głównej (1863); profesor nadzwyczajny (1864), profesor zwyczajny UW (1865).

Wybitny popularyzator wiedzy medycznej. Twórca uniwersyteckiej pracowni z cennym zbiorem preparatów anatomopatologicznych.

Dziekan wydziału lekarskiego UW (1869–1888); otrzymał rangę rzeczywistego radcy stanu i order św. Stanisława I klasy; prezes Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego (1868–1875 i 1888–1891), przewodniczący zjazdu rosyjskich lekarzy i przyrodników w Warszawie (1876); członek honorowy Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego, Lekarzy Rosyjskich w Petersburgu etc.; doktor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (1900).

Zmarł 27 X 1903 w Warszawie.

Zarys ogólnej anatomii patologicznej., Warszawa 1869.

K. Rychliński, Śp. Włodzimierz Brodowski, „Nowiny Lekarskie” 1903, t. XV, z. 12, s. 38, 594–596.

EWA SKRZYPEK

WŁODZIMIERZ BRODOWSKI

1823–1903

...wybrał sobie zawód nie obiecujący blasku zewnętrznego i bogactw

Kiedy 1 października 1857 roku otwarto Akademię Medyko-Chirurgiczną w Warszawie, anatomia patologiczna jako odrębna nauka nie widniała w jej pierwotnym planie wykładowym. Dopiero zmiana ustawy w roku 1861 odłączyła tę dziedzinę od nauk klinicznych i ustanowiła dla niej samodzielną katedrę. W rok później przy Katedrze Anatomii Patologicznej, należącej już wówczas do Wydziału Lekarskiego nowo utworzonej Szkoły Głównej Warszawskiej, została ustanowiona adiunktura dla histologii patologicznej. Na tę posadę wyznaczono i wybrano jednogłośnie Włodzimierza Ludomira Brodowskiego.

Całe jego życie, cała myśl były skierowane tylko ku jednemu celowi: pracy dla nauki i swego społeczeństwa.

Włodzimierz Ludomir Brodowski urodził się 6 grudnia 1823 roku w guberni mińskiej, w średnio zamożnej rodzinie ziemiańskiej Leona i Marii z Hornowskich. Po ukończeniu gimnazjum w Mińsku Litewskim i studiów medycznych na Uniwersytecie Moskiewskim w 1848 roku, jako pierwszy student, który otrzymał stopień lekarza z prawem niezdawania powtórnego egzaminu na stopień doktora, rozpoczął pracę jako asystent w moskiewskiej klinice akuszeryjnej prof. Richtera.

W roku 1849 kontynuował ją jako lekarz wolno praktykujący w Białej Cerkwi i wkrótce potem przeniósł się do Brusiłowa. Tu zachorował na zapalenie prawego stawu biodrowego i blisko rok przeleżał w klinice Teodora Cycurina, znanego profesora patologii i terapii szczegółowej Uniwersytetu Św. Włodzimierza w Kijowie oraz późniejszego pierwszego prezydenta Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie.

Co ciekawe, później między studentami krążyła legenda, że zarówno Brodowski, jak i jego przyjaciel, znakomity fizjolog profesor Feliks Franciszek Nawrocki, zakochali się w tej samej pannie. Ta natomiast, nie mogąc się długo zdecydować, czyją zostanie narzeczoną, choć oficjalnie wybrała Nawrockiego, jednocześnie spotykała się z Brodowskim. Kiedy więc pewnego dnia Nawrocki zastał ich sam na sam, tak srodze się zagniewał, że Brodowski, widząc jego oblicze, wyskoczył przez okno, nadwerężając sobie nogę w stawie biodrowym... i odtąd kulał. Potem całe życie musiał chodzić o lasce.

Z Brusiłowa Brodowski przeniósł się do Łysianki w powiecie zwinogrodzkim, gdzie pozostał do 1855 roku, aby stamtąd wyruszyć w podróż naukową po Europie. Zaowocowała ona dwuletnimi studiami uzupełniającymi u Karla Rokitansky’ego w Wiedniu, Rudolfa Virchowa w Würzburgu i Charlesa Philippe’a Robina w Paryżu. We wszystkich tych ośrodkach zwrócił na siebie uwagę jako „odznaczający się” patolog, choć w momencie ukończenia studiów nie słyszał o anatomii patologicznej wcale!

W Würzburgu poświęcił również sporo czasu na naukę anatomii i histologii pod kierunkiem Heinricha Müllera, natomiast w Paryżu chętnie zaglądał do klinik ówczesnych wielkich internistów, takich jak Jean-Baptiste Bouillaud, Armand Rousseau oraz Pierre Adolphe Piorry.

W roku 1859 powrócił do Moskwy, gdzie uzyskał stopień doktora wszech nauk lekarskich na podstawie pracy Quaedam de thrombosis historia, anatomia pathologica, atque aetiologia, będącej przedstawieniem całego ówczesnego stanu wiedzy na temat zakrzepicy, dokonanym na podstawie wyczerpujących studiów odpowiedniej literatury. W ten też sposób rozpoczął listę swoich 176 publikacji.

Na wieść o otwarciu w Warszawie Akademii Medyko-Chirurgicznej młodemu uczonemu zaczęła się uśmiechać myśl pozyskania naukowego stanowiska w kraju. W 1861 roku przybył więc do stolicy, gdzie przyjął posadę młodszego ordynatora w Szpitalu Ujazdowskim i pozostał na tym stanowisku do roku 1869, co miało znaczący wpływ na jego dalszą karierę naukową. Ten duży szpital dawał bowiem bogaty materiał do pracy zarówno klinicznej, jak i przy stole sekcyjnym. Z obu tych możliwości Włodzimierz Brodowski korzystał wyjątkowo skwapliwie. Pracą i sumiennością szybko zyskał uznanie kolegów i prędko stał się ich doradcą i nauczycielem. Wykładał przy łóżku chorego, uczył przy stole sekcyjnym, objaśniał przy mikroskopie. Z początku robił sekcje tylko swoich chorych, a następnie wszystkich zmarłych w szpitalu. Praca ta dała młodemu uczonemu dużo wprawy i doświadczenia oraz możliwość wyrobienia własnych poglądów na temat nowych sądów naukowych, z którymi zetknął się na zachodzie Europy.

W 1861 roku ze Szpitala Ujazdowskiego wyszła także pierwsza wydana w języku polskim praca pt. O kilku ważnych kwestyach leczenia zapalenia płuc dotyczących, w której Brodowski poddał krytyce rozmaite metody postępowania leczniczego w ostrym rozlanym zapaleniu płuc.

Dnia 7 lutego 1862 roku, jako adiunkt histologii patologicznej, wygłosił w Warszawie swój pierwszy wykład z anatomii patologicznej, przedstawiając jej zadania, znaczenie dla stosowanych nauk lekarskich oraz historię rozwoju.

„W tej lekcyi patolog pierwszy raz mówił w Warszawie, że ustrój zwierzęcy jest zbiorem miryjadów elementów mikroskopowych, pochodzących z jednej komórki, ale następnie rozmaicie ukształtowanych stosownie do celów swej czynności. Dalej powiedział, że rozmaite zmiany w tych elementach stanowią istotę spraw chorobowych, że stosownie do ważności zmian w elementach, stosownie do ich rozmaitego znaczenia fizjologicznego i stosownie do ilości elementów, przyjmujących udział w cierpieniu, i sama choroba jest więcej lub mniej niebezpieczną. Że te zmiany materyjalne w elementach tak są konieczne do pojęcia choroby, że tam, gdzie ich nie znamy, koniecznie przypuścić je trzeba. Co się tyczy genezy zmian patologicznych, to Brodowski uczył, że rozwijają się one zawsze podług tych samych praw, co i życie prawidłowe i dalej, że o ile chodzi o wytworzenie nowych komórek, to te zawsze powstają tylko z komórek macierzystych (omnis cellula e cellula). Swobodne powstawanie komórek z patologicznych blastem uznał za stanowczo obalone” (Edward Przewoski).

Brodowski miał przed sobą bardzo trudne zadanie, bowiem rozpoczynał wykłady z dziedziny zupełnie nieznanej i w dość trudnym czasie, a mianowicie wtedy, kiedy na zachodzie wrzał spór między szkołą wiedeńską a zwolennikami Virchowa. W dodatku pracę naukowo-pedagogiczną utrudniały mu warunki lokalowe, bowiem „gabinet anatomo-patologiczny i pracownia były w stanie opłakanym. Wszystko trzeba było stworzyć z niczego prawie. Z zadania swego [Brodowski] wywiązał się świetnie”, jak wspominał dziejopis warszawskiego szkolnictwa wyższego, Bronisław Bartkiewicz.

W 1864 roku Włodzimierz Brodowski uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego, a już w roku następnym ówczesny rektor Szkoły Głównej, Józef Mianowski, mianował go profesorem zwyczajnym.

Brodowski był znakomitym wykładowcą i pedagogiem. Objaśniając bowiem na przykład pewną zmianę patologiczną, nie tylko obrazował ją odpowiednimi preparatami, ale także wymieniał chronologicznie zapatrywania ważniejszych autorów, a następnie jedno z przytoczonych twierdzeń popierał własnym doświadczeniem lub komentował swoją opinią. Wpajał w ten sposób młodzieży lekarskiej zasadę wyjątkowej sumienności i ścisłości w opracowywaniu referowanych zagadnień oraz krytycyzmu w wysnuwaniu wniosków na podstawie uzyskiwanych wyników badań.

Istotne było również to, że profesor śledził na bieżąco wszystkie naukowe doniesienia z dziedziny anatomii patologicznej, co też znajdowało odzwierciedlenie w jego wykładach, których treść ulegała w związku z tym nieustannym przemianom. Podkreślić należy także szczególne zdolności profesora do przedstawiania w sposób niezwykle barwny i zrozumiały rzeczy trudnych i mało zajmujących.

W zasadach swoich twardy i nieugięty, wróg wszelkiego kłamstwa i podłości.

Po otwarciu Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego w 1869 roku Włodzimierz Brodowski, znając biegle język rosyjski i będąc doktorem tamtejszej uczelni, kontynuował pracę na dotychczasowym stanowisku, aż do przejścia na emeryturę w roku 1897.

W latach 1869–1887, a więc przez 18 lat, sprawował jednocześnie funkcję dziekana Wydziału Lekarskiego. Odegrał ogromną rolę, kultywując tradycje polskie i chroniąc studentów przed prześladowaniami, szczególnie w latach 1879–1897, kiedy to kuratorem warszawskiego okręgu szkolnego był Aleksandr Apuchtin, zagorzały rusyfikator szkolnictwa w Królestwie Polskim.

W środowisku akademickim Brodowski uchodził za człowieka bardzo wymagającego, ale i niezwykle sprawiedliwego. Ten pietyzm i surowość profesora doprowadziły do tego, że uczniowie szkoły warszawskiej znacznie przewyższali słuchaczy innych uniwersytetów. Miał też opinię nieugiętego wobec zaborcy, dzięki czemu u jego boku młodzież polska miała zapewniony najdłuższy kontakt z rodzimą nauką.

Ranek cały spędzał w pracowni przy mikroskopie lub na wykładach, a wieczór nad książkami w swej i tak bogatej bibliotece.

W dorobku naukowym Brodowskiego dominowały prace kazuistyczne, choć wśród nich były też problemowe, jak m.in. te dotyczące powstawania komórek olbrzymich, ostrego żółtego zaniku wątroby czy też zmian wstecznych, zachodzących w tym narządzie pod wpływem zaburzeń w krążeniu. Wszystkie jego doniesienia oparte były na patologii komórkowej Virchowa, której był gorącym rzecznikiem i pionierem w medycynie polskiej.

W 1869 roku opublikowana została pierwsza część pierwszego tomu podręcznika Rys anatomii patologicznej, w którym Brodowski planował podzielić anatomię patologiczną na ogólną i szczegółową. Jednakże nie został on ukończony, a kolejne części ukazały się dużo później i już niestety w języku rosyjskim: w latach 1887–1888 i 1890–1891 Patologiczeskaja anatomija, a także, na przełomie lat 1890-1891, Anatomo-patologiczeskaja kazuistika. Ich litografowane rękopisy zachowały się do dnia dzisiejszego.

A nie był to zwyczajny pedagog; był to prawdziwy i natchniony mistrz, który przedmiot swój kochał i nad którego rozwojem sam czynnie i skutecznie pracował. Więc też nie tylko uczył on, nie tyłko udzielał wiadomości, ale przedewszystkiem wpajał zamiłowanie przedmiotu.

Kto tyłko dłuższy czas pracował pod okiem Brodowskiego, ten na zawsze wynosił zamiłowanie do anatomii patologicznej.

Do uczniów Brodowskiego należeli dwaj znakomici patolodzy – Edward Przewoski (1849–1925) i Zdzisław Dmochowski (1864–1924), a także późniejsi wybitni klinicyści warszawscy: Kazimierz Chełchowski (1858–1917), Teodor Dunin (1854–1909), Antoni Elsenberg (1852–1910), Franciszek Kijewski (1858–1919) oraz Włodzimierz Orłowski (1835–1889).

Żywot jego to przykład, na którym każdy wzorować się powinien; nie przesadzę, jeżeli powiem, że każdy, kto się z nim bliżej zetknął, kto go poznał i pokochał, już przez to samo lepszym się stawał.

Włodzimierz Ludomir Brodowski, pierwszy profesor anatomii patologicznej w Warszawie, zmarł 27 października 1903 roku.

Szkoły naukowej, w ścisłym tego słowa znaczeniu, Brodowski nie stworzył, ale niewątpliwie rozbudził zainteresowanie anatomią patologiczną w szerokich kręgach lekarzy, dla których przed nim dziedzina ta niemal nie istniała.

Pozostawił po sobie pracownię oraz muzeum anatomii patologicznej, liczące około 1,5 tys. preparatów, z których wiele należało do wyjątkowo rzadkich i stanowiło ogromną pomoc naukową zarówno dla wykładającego, jak i studentów.

Nadał również właściwy ton działalności Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego: funkcję jego wiceprezesa sprawował w roku 1867, a prezesa – w latach 1868–1875 i 1888–1891.

W roku 1900 otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Był też rzeczywistym radcą stanu rządu rosyjskiego, od którego w 1886 roku otrzymał wysokie odznaczenie – Order św. Stanisława I klasy oraz w 1892 roku – Order św. Anny I klasy.

Pozostawił po sobie także następców w osobie znakomitego anatomopatologa Edwarda Przewoskiego, który przez kolejne 11 lat kierował Katedrą Anatomii Patologicznej, oraz Zdzisława Dmochowskiego, autora pierwszej Dyagnostyki Anatomo-Patologicznej i kierownika Katedry Anatomii Patologicznej w latach 1909–1910.

Kazimierz Brodziński

Urodzony 8 III 1791 w Królówce (Małopolska). Po ukończeniu gimnazjum w Krakowie i Tarnowie (1806–1809) kształcił się samodzielnie w zakresie literatury polskiej i niemieckiej oraz teorii literatury; profesor nadzwyczajny UW (od 1822); po doktoracie (1824) zajął stanowisko profesora zwyczajnego (1826).

Poeta, krytyk literacki, tłumacz. Jeden z najbardziej zasłużonych przedstawicieli preromantyzmu i sentymentalizmu.

Redaktor „Pamiętnika Warszawskiego” (1819–1823). Sekretarz Dyrekcji Rządowej Teatru Narodowego (1815–1821), sekretarz UW (1823–1830), członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk (od 1821).

Zmarł 10 X 1835 w Dreźnie.

Prace z zakresu teorii literatury: O idylli pod względem moralnym., „Pamiętnik Warszawski” 1823; Dzieje Starego i Nowego Testamentu, Warszawa 1837; O literaturze, Sanok 1856; O klasyczności i romantyczności, tudzież o duchu poezji polskiej, „Pamiętnik Warszawski” 1818; O elegii, O satyrze, O krytyce, [w:] Dzieła, t. V, Wilno 1842–1844.

Przekłady: J. Kochanowski, Elegie, Warszawa 1829; J. Goethe, Cierpienia młodego Wertera, Warszawa 1822.

B. Gubrynowicz, Kazimierz Brodziński. Życie i dzieła, Lwów 1917; Brodziński K. [w:] PSB, t. II, Kraków 1936, s. 451–452.

ELŻBIETA Z. WICHROWSKA

KAZIMIERZ BRODZIŃSKI

1791–1835

Objęcie przez Kazimierza Brodzińskiego katedry profesorskiej na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim niemal zbiegło się z usunięciem ze stanowiska Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Stanisława Kostki Potockiego, tego, którego zabiegom i determinacji Uniwersytet w dużej mierze zawdzięczał swoje powstanie. Potocki złożył ministerstwo w 1820 roku, a rozmowy z Brodzińskim zostały podjęte w 1821 roku[1]. Paradoks historii, ale nie przypadek. Klasyk Potocki i Brodziński, identyfikowany przez klasyków z romantyzmem – choć ani on do romantyzmu, ani romantycy do niego niespecjalnie by się przyznali – tak niedawno wykpionym przez Potockiego w jego Podróży do Ciemnogrodu[2], nie mogliby znaleźć wspólnego języka do rozmów o literaturze. Wiele wskazuje więc na to, że dopóki na Królewskim Uniwersytecie miał coś do powiedzenia Potocki, a miał wiele, Brodziński musiał czekać. I czekał kilka lat. Po raz pierwszy, jak wskazuje monografia Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego pióra Józefa Bielińskiego, starał się o posadę w uniwersyteckiej bibliotece, kolejny raz, w lutym 1818 roku, aplikował, składając memoriał do Rady Ogólnej, o stanowisko sekretarza Uniwersytetu[3]. Bezskutecznie. Był też poważnie zainteresowany objęciem katedry literatury polskiej. Jeśli pamięć nie zawiodła Odyńca, zaprzyjaźnionego z Brodzińskim, autora Wspomnień z przeszłości opowiadanych Deotymie, to około 1819 roku dojść miało do jakiejś oficjalnej rozmowy autora rozprawy O klasyczności i romantyczności z ministrem Potockim. Zamiast posady Brodziński znalazł jednak u ministra „zimne i dumne przyjęcie”. A w gabinecie Potockiego leżał na stole, czy biurku, corpus delicti przestępstwa, które popełnił aplikant, numer „Pamiętnika Warszawskiego” z niedawno ogłoszoną wspomnianą wyżej rozprawą. W egzemplarzu Potockiego jedynymi nierozciętymi stronami miały być te z artykułem Kazimierza Brodzińskiego[4]. Wielbiciel literatury niemieckiej, zwłaszcza w jej wydaniu sentymentalnym, łaskawym okiem spoglądający na rodzący się romantyzm, ukazujący to zjawisko w szerszym, europejskim kontekście, w dodatku niechętny francuskiemu klasycyzmowi i pokazujący żółtą kartkę jego polskim naśladowcom i wielbicielom, do których Potocki należał, nie mógł spotkać się ze zrozumieniem Ministra Oświecenia, mecenasa i lidera krytyków warszawskich. Nie był, w jego mniemaniu, dobrym kandydatem na profesora literatury polskiej na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim. A nominacje leżały wówczas w kompetencjach Potockiego.

Brodziński-Galicjanin był już wtedy, w 1818 roku, od ponad czterech lat związany intelektualnie, instytucjonalnie, ale i towarzysko z Warszawą. Tu też szybko zdobywał pierwsze zawodowe doświadczenia, nie licząc prywatnych lekcji dawanych w Tarnowie dzieciom zamożnej szlachty czy też żydowskim. Na zdobycie innych dotąd nie wystarczało czasu. Miał za to spore doświadczenie wojenne, w piechocie artylerii. Jeszcze w 1809 roku przedarł się z zaboru austriackiego, z Tarnowa, przez kordon graniczny do Krakowa i wstąpił do kompanii artylerii pieszej dowodzonej przez Wincentego Reklewskiego, przyjaciela Andrzeja Brodzińskiego, starszego brata Kazimierza. W swej urzędowej autobiografii (spisanej w 1823 roku) Brodziński wspomina, iż służbę wojskową starał się wówczas, do 1811 roku, łączyć z „naukami filozoficznymi i filologicznymi” na Uniwersytecie Krakowskim[5]. Potem przyszedł czas kolejnych kampanii, w tej z 1812 roku dosłużył się stopnia porucznika, ale stracił brata, Andrzeja; stracił też swego dowódcę, przyjaciela i dobrego poetę, Wincentego Reklewskiego. W drugiej kampanii, tej saskiej z 1813 roku, sam został ranny w bitwie narodów pod Lipskiem (16–19 października 1813) i trafił do niewoli pruskiej. Refleksje nad minionym czasem nie nastrajały go najlepiej. Zmęczony, rozbity, osierocony i z mocno nadwerężonym przez wyprawy wojenne zdrowiem pisał 3 grudnia 1813 roku do swej stryjecznej siostry: „porzuciłem sztukę wojenną, pięć blisko lat na czymże straciłem? – gdzież się teraz popiszę z wiadomością armatnią? Poezji uchwyciłem się jak pijany płotu [...]. Trzeba się, jak mól, zagrzebać w książkach”[6].

Pół roku później, w końcu maja 1814 roku, znalazł się w Warszawie. Miał wówczas 24 lata. Etap wojenno-wojskowy uważał już za zamknięty. Utraciwszy, jak sam pisał: „siły i chęć do służby wojskowej”, otrzymał „żądane uwolnienie z niej”[7]. Najbliższe lata zdecydował się poświęcić karierze urzędniczej. Rozpoczął ją od zastępcy kancelisty w Komisji Oświecenia, potem został adiunktem w Komisji Spraw Wewnętrznych, wreszcie sekretarzem sekcji administracyjnej Komisji Likwidacyjnej Trzech Dworów. Z tym ostatnim stanowiskiem związany był zresztą najdłużej, bo aż do 1820 roku[8]. Ale zatrudnienie w urzędach, kancelariach to tylko jeden z wielu obowiązków, których się w tych latach podejmował. W każdym razie na nadmiar czasu nie mógł narzekać. Od 1814 roku należał do warszawskiej loży „Świątyni Izis” pracującej pod mistrzowskim młotkiem przyszłego uniwersyteckiego kolegi, Ludwika Osińskiego. Pokonywał kolejne stopnie wolnomularskich wtajemniczeń i urzędów, aż do wysokiej już w wolnomularskim zakonie funkcji sekretarza Wielkiego Wschodu Narodowego Polski[9]. Spod jego pióra wychodziły poezje uświetniające masońskie obrzędy. Zresztą to najlepsze poezje, jakie do tej pory wyszły spod pióra polskiego brata-poety. Drogi Kazimierza Brodzińskiego i Wielkiego Mistrza „Świątyni Izis”, Ludwika Osińskiego, będą się wielokrotnie krzyżować, czy to na niwie wolnomularskiej, czy to teatralnej, od roku 1816 bowiem Brodziński, przez sześć lat – jak podaje w swojej autobiografii[10] – pełnił, znów bezpłatnie, obowiązki archiwisty i sekretarza Komisji Teatralnej[11]. W tym też czasie tłumaczył z języka niemieckiego lub układał „dzieła teatralne” na potrzeby repertuaru sceny narodowej. A Ludwik Osiński, po swym teściu Wojciechu Bogusławskim, przejął w tym właśnie roku 1816 dyrekcję Teatru Narodowego. Potem, po 1821 roku, obaj panowie spotkają się w murach Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Spotykać się też będą, oni, jak i cała warszawska elita intelektualno-artystyczna, i w innych miejscach, takich jak kawiarnia „Pod Kopciuszkiem” na Długiej czy u restauratorów: Szyllera, także z ulicy Długiej, i Chovota z Miodowej, których kulinarne dzieła opiewali ówcześni poeci, m.in. Kantorbery Tymowski i Marcin Molski.

Czy Brodziński był zadowolony ze swojego życia zawodowego? „Dosyć”, jak napisze w liście do siostry w pierwszym roku swego pobytu w Warszawie. „Dosyć”, bo marzyły mu się inne wyzwania, ale w najbliższych latach niewiele się zmieni, ciągle podstawę jego egzystencji stanowić będzie praca i płaca kancelisty. 19 stycznia 1815 roku napisze: „Jestem dosyć kontent z mojego losu, gdy patrzę na biedniejszych, a nie na szczęśliwszych od siebie. Miejsce moje teraźniejsze jest, prawda, bardzo pracowite, tak jeszcze, że lepszej pracy sądzę się przecie być godnym, jednakowoż, gdy mi jakikolwiek los do czasu zapewnia, póki okoliczności publiczne innego obrotu nie wezmą, jestem dosyć zaspokojony”[12].

Kariera urzędnika, opłacanego zresztą nieregularnie, nie bardzo go jednak pociągała, nie zaspokajała jego ambicji. Gdy więc w 1820 roku rozwiązana została sekcja administracyjna Komisji Likwidacyjnej, mimo że natychmiast, jak sam pisze w autobiografii, otrzymał szereg propozycji zatrudnienia w innych komisjach rządowych – żadnej nie przyjął. Miał już inne plany, od dawna przecież „sposobił się” do stanu nauczycielskiego. I słusznie chyba podejrzewa Alina Witkowska w swojej monografii poświeconej Kazimierzowi Brodzińskiemu, że powstanie Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego „zaktywizowało zabiegi Brodzińskiego o pracę w szkolnictwie średnim”[13], nie rezygnował jednak z planów zatrudnienia na Uniwersytecie, o czym świadczyć może jego rozmowa, co prawda niezbyt udana, z Potockim, a także pisma składane 7 lutego 1818 roku do Rady Ogólnej Uniwersytetu: „Lubo już Wysokiej Komisji Oświecenia Publicznego oświadczyłem chęć moich usług przy bibliotece Uniwersytetu tutejszego. Gdy jednak (ile mi wiadomo) lub osoby do tejże już są przeznaczone lub do późniejszych urządzeń odłożone być mają, a mojem jedynem jest życzeniem wszelkie usiłowania swoje przez dalszy ciąg życia w tym Wydziale usłudze krajowej poświęcić, ośmielam się upraszać Wysoką Radę Ogólną o miejsce sekretarza przy Uniwersytecie Warszawskim”[14].

Na etat sekretarza będzie musiał jeszcze poczekać. Gdy składał to pismo, był już, od 1818 roku, związany z żoliborskim konwiktem i seminarium pijarskim, i tam, do 1822 roku, uczył stylu i literatury polskiej, a równolegle, w latach 1819–1820 – literatury polskiej w szkole wojewódzkiej zgromadzenia pijarów, wreszcie był nauczycielem literatury w Szkole Dramatycznej[15]. W tym też czasie, na początku lat 20., spotykają Brodzińskiego dwa duże wyróżnienia będące w pewnym sensie ukoronowaniem jego aktywności literackiej oraz naukowej. 4 lutego 1821 roku został powołany na członka Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a jego kandydaturę wysunął nie byle kto, bo rektor Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego ks. Szweykowski i dziekan Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych Feliks Bentkowski. I nie przypadek to zapewne, że wkrótce po wysunięciu kandydatury Brodzińskiego do Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk rozpoczęły się też pertraktacje z nim w sprawie objęcia, ciągle nieobsadzonej, katedry literatury polskiej na Uniwersytecie. Objął ją w lipcu 1822 roku, został wówczas profesorem nadzwyczajnym. Wkrótce otrzymał też stanowisko sekretarza Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego. 10 października 1824 roku Wydział Filozoficzny „udzielił Brodzińskiemu doktorat filozofii, a jednocześnie mianował magistrem sztuk wyzwolonych”[16]. W dwa lata później, 21 lipca 1826 roku, został profesorem zwyczajnym[17]. Rada, przedstawiając projekt etatu na rok 1827, tak motywowała potrzebę jego, czyli etatu Brodzińskiego, podwyższenia: „Wykład literatury polskiej w ten sposób, w jaki ją daje dotychczasowy profesor, wiele pracy i wiele szperań po książkach wymaga, a tern samem i niemało czasu tenże profesor na to obracać musi. Nadto profesor ten wykłada teorię stylu polskiego, naznacza uczniom ćwiczenia praktyczne, takowe musi w domu czytać, rozbierać i później swe uwagi robić. To także nie małego potrzebuje czasu i nie łatwo da się uskutecznić, zwłaszcza gdy nauka stylu obowiązuje uczniów wydziału nauk pięknych oraz uczniów prawa i administracji i wydziału filozoficznego, i gdy ci z różnem przychodzą usposobieniem”[18].

W tym też roku, 1826, Brodziński pojął za żonę pannę Wiktorię Holly. Także to małżeństwo miało pewien uniwersytecki wymiar. Wybrankę serca profesor literatury polskiej poznał bowiem w domu swego uniwersyteckiego kolegi, Franciszka Armińskiego, astronoma i dyrektora obserwatorium wzniesionego w latach 20. w Ogrodzie Botanicznym. Panna Holly była zaś siostrą żony pana domu[19]. Jeszcze nieco wcześniej, przed podjęciem decyzji o małżeństwie, wiosną 1824 roku, Brodziński wziął urlop i ruszył, by odbyć swoje europejskie grand tour po Pradze, Italii, Karlsbadzie, Niemczech, Szwajcarii i Paryżu – jedyne takie w swoim życiu.

Rektor Szweykowski wystawił mu przed wyjazdem, w 1823 roku, następującą rekomendację: „I jako sekretarz, i jako profesor co rok więcej okazuje talentu. Jako jeszcze młodego należałoby wysłać za granicę, a talenta jego tym się piękniej rozwiną. Uprzedza wszelkie życzenia zwierzchności”[20].

Owo grand tour miało jednak drugie dno. Po poznaniu panny Holly i uczuciowym zaangażowaniu, a miał już na swym koncie kilka nieudanych prób i zauroczeń, ponoć również związanych z córką kupca korzennego z ulicy Freta, może i panną Barbarą Michniewską, Brodziński – w relacji Odyńca: „Niepewny jej [Wiktorii Holly – E.Z.W.] wzajemności z wiosną [1824 – E.Z.W.] wyjechał do Włoch, aby odetchnąć po dusznej miejskiej atmosferze i troskach sercowych, które mu dojmowały, odrywając od ulubionych książek i pióra”[21].

Nie udało mu się jednak uciec przed przeznaczeniem czy też przed uczuciem – wrócił, a jakiś czas potem, latem 1826 roku, doszło do małżeństwa. O niezwykłej nieśmiałości Brodzińskiego sporo mówi obrazek przytoczony przez nazbyt czasem gadatliwego Odyńca, który wspomina o spotkaniu zorganizowanym przez Armińskiego, dyrektora obserwatorium, „dla widzenia pierścienia Saturna”. Stawili się na nim i państwo profesorstwo Brodzińscy, a także wiele innych panów i pań: „Mężczyźni, przy wyjściu z bramy, podawali rękę damom. Brodziński zbliżył się do mnie i rzekł: «Proszę cię, podaj rękę mojej żonie». – Nie trzeba było mówić mi tego dwa razy, ale spytałem wszakże: «Skąd ta łaska?». A on z tym swoim łagodnym, dobrodusznym uśmiechem, który był charakterystycznym rysem jego fizjognomii, odpowiedział: «Przyznam ci się, że mi wstyd jakoś iść przez ulicę pod rękę z kobietą»”[22].

Zresztą, jak twierdzi Odyniec, który szczerze polubił i bardzo szanował panią Brodzińską, żona profesora i poety także należała do grona osób niezwykle nieśmiałych i nadzwyczaj skromnych.

W rok po ślubie, 15 (lub 10) października 1827 roku, przyszło na świat jedyne ich dziecko, ukochana córka Karolina.

Gdy Kazimierz Brodziński obejmował obowiązki profesora na Wydziale Nauk i Sztuk Pięknych, był już znanym literatem, autorem tekstów naukowych. A talent i sukces literacki znaczyły wówczas w Warszawie wiele, dawały pozycję towarzyską, a często i zawodową. Otwierały drzwi wielu domów. Jeśli wierzyć relacji pamiętnikarskiej Ignacego Humnickiego, autora Żółkiewskiego pod Cecorą, sztuki nie najwyższych zresztą lotów, która jednak wywołała patriotyczny aplauz publiczności i sprowadziła na jej autora gniew księcia Konstantego, właśnie ona i reakcja na nią, zarówno publiczności, jak księcia Konstantego, skłoniły Stanisława Kostkę Potockiego do zaproponowania młodemu tragikowi... posady profesora uniwersyteckiego[23]. Czyli posady, o której marzył Brodziński.

W wypadku Brodzińskiego przepustką jeszcze może nie do sławy, ale na pewno do dużej popularności i to wkrótce po przybyciu młodego poety-artylerzysty do Warszawy, stała się – pisana w konwencji klasycystyczno-retorycznej – elegia Na wprowadzenie zwłok księcia Józefa Poniatowskiego spod Lipska do Warszawy r. 1814. Czytamy w jego Wspomnieniach: „W kościele i po ulicach widziałem egzemplarze mojej elegii w ręku mężczyzn i niewiast średniej klasy, co bardzo schlebiało mojej próżności”[24].

Ten osobisty, naznaczony autobiografizmem tekst poety-legionisty trafił do rąk obywateli Warszawy przeżywających śmierć swego wodza, księcia Poniatowskiego, w najlepszym marketingowo okresie, bo w najważniejszym momencie narodowej żałoby, w trakcie odprawiania egzekwii żałobnych, a więc w dniach 9–11 września 1814 roku.

Po elegii przyszły kolejne sukcesy literackie. Znajomość z Józefem Elsnerem, również mająca swe masońskie, ale i kawiarniane korzenie, zaowocowała współpracą z kompozytorem przy dwóch jego tekstach: O metryczności i rytmiczności języka polskiego oraz przy Mszy polskiej, do których Brodziński przygotowywał warstwę poetycką. W 1818 roku ogłosił w „Pamiętniku Warszawskim”, którego zresztą rok później stał się współredaktorem, głośną rozprawę O klasyczności i romantyczności, tudzież o duchu poezji polskiej, tę samą, która, wedle Odyńca, była niemym świadkiem rozmowy Brodzińskiego z Potockim. Obok refleksji nad romantyzmem, pojawiają się w niej rozważania dotyczące przyszłości rodzimej literatury, pogłębione zresztą szerszą refleksją nad historią polskiej literatury. Szansę dla narodowej literatury widzi Brodziński w podążaniu za własnym „czuciem” i „charakterem” narodowym, czyli za sielskością. Realizacją owego „czucia” i „charakteru” byłaby zaś sielanka, i to zarówno w sensie gatunkowym, jak też i filozoficznym, moralnym oraz narodowym. Tego również dotyczy jego wydana w 1823 roku rozprawa O idylli pod względem moralnym.

Właśnie takim utworem, a więc praktyczną realizacją teoretycznych koncepcji Brodzińskiego, miał być ogłoszony w 1820 roku w „Pamiętniku Warszawskim” Wiesław, utwór, któremu Brodziński zawdzięczać będzie sławę wielkiego poety, sławę śpiewaka Wiesława. Kilkanaście lat później przywoła go Mickiewicz w epilogu Pana Tadeusza. Co prawda epilog ten dołączony został do całego tekstu dopiero w 1860 roku, w wydaniu Klaczki, a wówczas już na świecie od dawna nie było ani autora tych słów, ani obiektu jego pochwały – Brodzińskiego.

Gdy więc w roku 1822 Brodziński obejmował katedrę literatury polskiej na Wydziale Nauk i Sztuk Pięknych Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, był już uznanym literatem, krytykiem literackim i tłumaczem (m.in. Cierpień młodego Wertera Goethego, Dziewicy Orleańskiej Schillera, Poema ostatniego barda Scotta, wierszy Herdera), był też autorem dwóch tomów poezji wydanych w 1821 roku, redaktorem poważnego pisma i wykładowcą szkół pijarskich, członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk i wolnomularzem. Cichego, spokojnego, trochę nieśmiałego znała już wówczas cała Warszawa, zresztą nie tylko ona. Coraz lepszą pozycję zawodową, społeczną i ekonomiczną Brodzińskiego poświadczają też zmieniające się co pewien czas adresy jego warszawskich „pomieszkań”. Gdzie mieszkał zaraz po przyjeździe do Warszawy, w 1814 roku? Nie wiemy. Pewnie na jakiejś skromnej stancji w okolicach Starego lub Nowego Miasta. Około 1820, może 1821 roku, może nieco wcześniej, zamieszkał na ulicy Freta[25]. Ta lokalizacja pojawia się m.in. w żartobliwym wierszyku opatrzonym równie żartobliwym adresem:

Do Wielmożnego Brodzińskiego

„Pamiętnika Warszawskiego”

Zacnego współredaktora

I poezji profesora.

Mieszka ten poeta

Przy ulicy Freta,

Wszedłszy w kamienicy wnętrze

W podwórzu na pierwszem piętrze[26].

Kamienica, o której mówi rymowanka Dmochowskiego, była kamienicą Schenka, spod numeru 11. Na początku wieku, w latach 1804–1806, w czasach Warszawy pruskiej, dwie kamienice bliżej, pod numerem 5, a więc Pod Samsonem, mieszkał niemiecki romantyk, wówczas urzędnik, Ernest Teodor Amadeusz Hoffmann.

Na Freta Brodziński nie zabawił jednak zbyt długo. Wkrótce, czyli po objęciu stanowiska profesora literatury polskiej, czekała go kolejna przeprowadzka, tym razem do jednego z budynków Uniwersytetu Warszawskiego przy Krakowskim Przedmieściu, do Pałacu Kazimierzowskiego. Ta przeprowadzka była jednym z widomych znaków kolejnego i najważniejszego w życiu poety awansu społecznego i zawodowego. Mieszkali tu i inni profesorowie i rektorzy, zarówno Uniwersytetu, jak i Liceum – dość precyzyjnie ustalił ich listę Jerzy Miziołek – m.in. rektor ks. Wojciech Szweykowski, rektor Samuel Linde, profesor fizyki Karol Skrodzki, ojciec Eugeniusza, autora Wieczorów Piątkowych, czy profesor miernictwa Julian Kolberg. Jeden z synów Kolberga, Oskar, tak wspomina to miejsce zamieszkania: „Od czasu przenosin do Warszawy zamieszkaliśmy w jednym z długich pawilonów dwupiętrowych (w tak zwanych koszarach kadeckich, obok Liceum, Biblioteki i Uniwersytetu). Lokal nasz z czterech pokoi i kuchni był na parterze, naprzeciwko nas (przez sień) mieszkał poeta Brodziński, a na drugim piętrze (z tej samej sieni) Szopen, prof[esor] jęz[yka] franc[uskiego], który utrzymywał pensjonariuszy, a którego syn już wówczas (w 1824 roku) uważany był jako niezwykle utalentowany muzyk”[27].

Początek pracy uniwersyteckiej nie odbył się bez drobnych zgrzytów, próbowano bowiem namówić Brodzińskiego, już wówczas wytrawnego dydaktyka, do równoległego z uniwersyteckim terminowania w Liceum Warszawskim. Nie zgodził się – i wygrał[28]. Objął wakującą katedrę literatury polskiej. Ludwik Osiński miał co prawda w swym trzyletnim kursie jeden rok przeznaczyć na literaturę polską, ale – jak twierdzi Józef Bieliński – „cała literatura polska Osińskiego polegała na tym, że profesor, cytując utwór jakiegoś autora zagranicznego, cytował go w przekładzie polskim, najczęściej własnym”, po czym dodaje: „dzięki tej nowej – mowa o Brodzińskim – katedrze Uniwersytet stawał się polskim”[29]. Może, a nawet na pewno, w tej ocenie Bielińskiego działalności wykładowej Osińskiego było sporo przesady, ale pewne jest, że Królewski Uniwersytet Warszawski w 1821 roku potrzebował Brodzińskiego, a Brodziński bardzo potrzebował Uniwersytetu. A też i Uniwersytet odwdzięczył się mu nie najgorszym apanażem, bo 5 tys. rocznie pensji profesorskiej[30] i 2,5 tys. złp[31] w związku z pełnioną przez niego funkcją sekretarza Uniwersytetu. Z ustaleniem wynagrodzenia Brodzińskiego wiązały się zresztą jakieś kłopoty, jak zauważa bowiem Józef Bieliński, Brodziński wielkim faworytem Komisji Rządowej, ze stojącym na jej czele „ministrem zaciemnienia” Grabowskim, na pewno nie był[32]. Mało uległy politycznie, a nawet dość podejrzany[33]. Najwyraźniej odbijało się to na jego pensji, mocno okrajanej. W piśmie o uzwyczajnienie Brodzińskiego Rada Ogólna Uniwersytetu wyraźnie naciskała na Komisję Rządową, by ta „proponowaną przez Radę całą etatową pensję udzielić mu raczyła”, dodając, że „niektórzy z profesorów, co daleko później po nim weszli do Uniwersytetu, już pobierają całą etatową pensję 6000 złp”[34].

Mimo tych kłopotów trzeba przyznać, że pensja Brodzińskiego i tak była około siedmiokrotnie wyższym uposażeniem od średniej krajowej urzędniczej wynoszącej wówczas około 1000 złotych. Dodatkowym atutem było też służbowe mieszkanie. Brodziński miał wówczas niewiele ponad 30 lat.

Jego pierwszy wykład odbył się 10 października 1822 roku, w dopiero co, bo w 1821 roku, ukończonym i otwartym tzw. pawilonie audytoryjnym, zwanym też fizycznym. A więc w jednym z dwóch, stanowiących lustrzane odbicie, gmachów, na które się natrafiało zaraz po wejściu na teren Uniwersytetu, po lewej stronie, stojąc plecami do Krakowskiego Przedmieścia. „Zaraz przy wnijściu od Krakowskiego Przedmieścia – pisze kronikarz XIX-wiecznej Warszawy, Kazimierz Wójcicki – po obu stronach stanęły dwa duże gmachy piętrowe, z tych po lewej stronie od wschodu był poświęcony na prelekcje, lewy na gabinety: zoologiczny i mineralogiczny, w tymże gmachu na dole mieścił się wydział sztuk pięknych”[35].

Tam, w gmachu audytoryjnym, prowadzili swoje wykłady i Józef Elsner, i Fryderyk Skarbek, i dziekan Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych oraz autor dwutomowej Historii literatury polskiej Feliks Bentkowski, a także Ludwik Osiński, znany warszawskiemu towarzystwu ze swych sobotnich wykładów cieszących się ogromną popularnością, nie tylko zresztą wśród studentów. Osiński prowadził je zapewne w ogromnej, wypełnionej po brzegi Sali Uroczystości. W przeciwnym rogu tego gmachu na piętrze wykładał Kazimierz Brodziński. „Szczupłe grono młodzieży – relacjonuje nieoceniony Odyniec – co umiało całą wartość każdego [jego] słowa [...] docenić, otaczało ścieśnionym wieńcem katedrę, ażeby nic nie utracić z tego, co słabym głosem odczytywał ukochany profesor. [...] Szczupła, blada, łagodna twarz jego prześlicznie odbijała od czarnej togi i biretu (w którym profesorowie wówczas na katedrę wchodzili)”[36].

Ludwik Osiński wykładał dwie godziny z literatury powszechnej, potem tylko godzinę, tłumacząc zniżkę godzin dość cynicznie, w piśmie skierowanym do rektora ks. Szweykowskiego, że jedna godzina dostatecznie wypracowana użyteczniejsza i lepsza być może. Brodzińskiemu wyznaczono wymiar sześciu godzin tygodniowo. To dużo, nic więc dziwnego, że i tym razem próbował pertraktować: „Kurs literatury polskiej rozłożony na 6 godzin w tygodniu, przez 10 miesięcy, wynosi przeszło 800 arkuszy. La Harpe, mimo że trzech najoświeceńszych narodów literaturę zawarł w swym kursie, nie ma tej obszerności. Historia ogólnej literatury łatwo ją mieć może. Wiadomo jak daleko szczuplejszą jest literatura polska od oświeceńszych narodów. [...] Lekcja W. Osińskiego, mimo talentu wyższego, ma jeszcze tę korzyść, że wybierać może płody najwyższych geniuszów i sądy krytyków ze wszystkich narodów; przecież jedną ma tylko godzinę w tygodniu, gdy ja na 4–6 godzin wypracować muszę rozprawy o literaturze jednego tylko narodu, która tak mało piórem krytycznym dotknięta była”[37]. Utargował niewiele, bo tylko dwie godziny. Jedną godzinę miał poświęcić na ćwiczenia w stylu polskim, a trzy na krytyczną historię literatury polskiej.

Wszystkie pamiętnikarskie relacje dotyczące wykładów, czy to z Moich wspomnień Aleksandra Jełowickiego, późniejszego drukarza i księgarza paryskiego, w końcu księdza zmartwychwstańca, czy Odyńca, czy z Wieczorów piątkowych Eugeniusza Skrodzkiego lub Pamiętników Kajetana Koźmiana i wielu innych, podkreślają te same cechy osobowości Brodzińskiego, również jako wykładowcy. Jego prostotę, naturalność, delikatność, kameralność, otwartość, ale też urzekającą intymność wypowiedzi połączoną z nieśmiałością. „W słowach zwykle był skąpy – wspomina Odyniec – a przy tem sam miły dźwięk głosu, nadawał temu, co mówił, ów magnetyczny, że tak powiem, powab, który sam przez się w rozmowie, niezależnie od treści, uwagę i współczucie obudzą”[38]. I w kontekście tych słów trudno nie przyznać racji Alinie Witkowskiej, gdy pisze: „nie łudźmy się, że mamy tu do czynienia z naturalnością wypływającą z prostoty i bezpośredniości stylu bycia profesora literatury polskiej, które można przeciwstawić «aktorstwu» Osińskiego. Było to także aktorstwo, tylko w zupełnie innej konwencji utrzymane”[39]. Utrzymane właśnie „w konwencji naturalności, prostoty, liryzmu”. Konwencji nakierowanej, dodajmy, nie tyle na walory akustyczne, aktorskie, ile przede wszystkim na elementy treściowe wypowiedzi. A od tego, co mówił, zależało, jak mówił. „Osiński, zarozumiały – dodaje Jełowicki – nadęty dowcipniś i wierszopis, a tak roztrąbił swoją sławę przesadnym czytaniem na tempa, że pierwszy raz przychodziło się na jego wykład jak do wyroczni [...]. Na wykład Brodzińskiego szło się jak do poufałego przyjaciela, a wychodziło zawsze z sercem rozczulonym i ze łzą w oku”[40].

Wspomina się o tłumach na wykładach Osińskiego i szczupłym gronie młodzieży, „co umiało całą wartość każdego słowa śpiewaka Wiesława ocenić” (Wójcicki). Śpiewaka wątłego, niedużego, delikatnego, z lekko pochyloną sylwetką, co również podkreślają pamiętnikarze. „Noszący w sobie zaród choroby piersiowej – pisze Kajetan Koźmian – słabego zdrowia, mdły, często smutny, do czułości i rozrzewnienia łatwy”[41]. „Miał oblicze nadzwyczaj pogodne – dodaje Skrodzki – miłe i pełne dobroci, ale budowa jego wątła, pochylona, chód nieśmiały nie dawały mu żadnej powagi”[42].

Stanowiło to zresztą przyczynę pewnych, zakrawających na małe qui pro quo, nieporozumień, o których wspominał Skrodzki. Na przykład w sytuacji, gdy nowy, „niedawno ugodzony” stróż gabinetu numizmatycznego wziął Brodzińskiego, lubiącego przechadzać się zmierzchem dookoła gmachów, za „amatora cudzej własności” „skradającego się z cicha do zbiorów”[43]. Innym razem, pisze Skrodzki, znacznie mniej jednak wiarygodny od Odyńca, bowiem ten syn profesora, znajomego i współredaktora wraz z Brodzińskim „Pamiętnika”, w czasach, o których tu wspomina, był zaledwie dwu-, góra pięcioletnim pacholęciem: „jakaś biedna wdowa po oficjaliście podawała prośbę o wsparcie do Rady Uniwersytetu, której Brodziński był sekretarzem. A że w sali znalazła figurę sztywną, rumianą, opasłą pedela, biorąc go przeto za większego dygnitarza od mizernie wyglądającego poety, w żaden sposób nie chciała powierzyć swoich dowodów sekretarzowi, dopóki wielmożny pedel uroczyście jej nie zapewnił, że może to bez szkody uczynić”[44].

Ale jest jeszcze inny Brodziński, chciałoby się rzec – wielki Brodziński, znakomity umysł, krytyk i historyk literatury, wykładowca i literat. Nie postawa, nie deklamacja, nie głos, ale walory treściowe, poparte inną niż Osińskiego manierą wykładową, przyciągały do niego młodzież. Jako pierwszy w tych murach, ale przecież i w swojej wcześniejszej twórczości, ukazywał literaturę w perspektywie chronologicznej, historyczno-socjologicznej, w dodatku na tle europejskim. W powiązaniu z historią narodu, jego dziejami, obyczajami. Literatura miała być pochodną tego życia, ale jednocześnie czynnikiem kulturowym silnie oddziałującym na narodowe dzieje. Dlatego też nie bez znaczenia był wybór drogi, którą literatura polska ma podążać, o czym pisał w swej rozprawie z 1818 roku: „W historii [...] literatury polskiej mamy rzecz tylko o jednym narodzie, w której nie idzie o wskazanie wzorów dobrego smaku, ale o poznanie tego narodu wszechstronnie, w celu, abyśmy nie tak o utworach jego piśmienniczych, ale o nim samym sądzili, abyśmy poznawszy jego charakter, skłonności, siebie i prace nasze podług nich nadal rozwijać mogli”[45].

Twórczość artystyczna, literacka nie jest więc szeregiem mniej lub bardziej przypadkowych wytworów artystycznej emanacji, ale pewnym ciągiem zjawisk, przemian. Widzi ją Brodziński właśnie we wspomnianej perspektywie historycznej dziejów narodu. Są nierozłączne. Młodzież słuchająca Brodzińskiego otrzymywała więc nie tyle lekcje estetyki, analizy dzieła, której zadaniem była m.in. ocena gustu i smaku, prawideł sztuki, ile antylaharpe'owski wykład idący w stronę syntetycznego postrzegania literatury. Otrzymywała instrument, właśnie w postaci historii literatury, pozwalający jej, w mniemaniu Brodzińskiego, zrozumieć i poznać dzieje i ducha własnego narodu, instrument w jakimś więc sensie samopoznania narodowego, a to samopoznanie winno pomóc w wyborze postaw, stylów życia. Wykłady te daleko wychodziły więc poza podstawowe narzędzia i przedmiot badań historycznych. A jednocześnie to nowatorskie, na gruncie polskim, jak twierdzą badacze, po raz pierwszy historyczno-literackie i prohistoryczne spojrzenie na historię literatury miało swoje europejskie korzenie, choćby w twórczości Madame de Staël czy współczesnego Brodzińskiemu profesora literatury francuskiej na Sorbonie, Villemaina. Gatunkiem zaś, któryby oddawał ducha narodu i którego głównymi cechami byłyby łagodność, pokojowość, ale i odwaga, oddanie Bogu i Ojczyźnie, przywiązanie do pracy na roli, jest, według Brodzińskiego, sielanka. I to sielanka jako gatunek historyczny – ale też nadający ton dalszej twórczości narodowej, łączący przeszłość z teraźniejszością i przyszłością – winna się stać gatunkiem narodowym. I znów tworzona koncepcja świata idylli, przeniesiona na grunt polski, w dużej mierze opierała się na wzorcach Herderowskich czy Richterowskich, twórczości Goethego czy Yossa.

Gdyby Uniwersytet Warszawski nie powstał w roku 1816 i nie ukonstytuował się w ciągu dwóch najbliższych lat, pewnie Warszawa musiałaby czekać na wyższą uczelnię kolejnych 100 lat. Okres liberalizmu i łaskawości aleksandrowskiej trwał bowiem bardzo krótko. W roku 1819 właściwie nie było po niej śladu. Z każdym rokiem nad Królestwem, nad Warszawą, nad Uniwersytetem wreszcie zbierało się coraz więcej czarnych chmur zapowiadających burze i zawieruchy, o czym świadczą m.in.: wprowadzenie cenzury na pisma, dozór na Uniwersytecie, naciski na posłów sejmowych, pogrzeb Staszica, potem Aleksandra I, a kilka lat później senatora Bielińskiego i manifestacje z tymi wydarzeniami związane, Sąd Sejmowy zebrany dla osądzenia członków Towarzystwa Patriotycznego, warszawskie spiski młodzieżowe. Rektorowi oraz sekretarzowi Uniwersytetu, którzy zgodnie próbowali zapobiec poważniejszym ekscesom, rozpolitykowaniu młodzieży i wiążącym się z tym politycznym represjom, coraz trudniej przychodziło utrzymanie młodzieży z daleka od polityki, właściwie było to już niemożliwe.

Brodziński był przeciwny wszelkiej gwałtowności, rewolucyjnym wybuchom pełnym ognia i nienawiści. W jego koncepcji świata, budowanej po kampaniach napoleońskich, było miejsce na pracę, pokój, na równowagę, ład i umiar. Gdy w 1830 roku wydał pierwszy tom Pism rozmaitych, zwłaszcza dwie rozprawy – O krytyce i O egzaltacji – wywołały wielki gniew młodych romantyków. A szło o dużą stawkę, bo o wizję literatury i sztuki, czyli o rzeczywistość, o Polskę, o wszystko. Tak pisał główny atakujący, Maurycy Mochnacki, po lekturze pism Brodzińskiego: „we własnem sercu mamy burzę; w duszy nosimy rozstrojenie. Ale temu żadna rozprawa o egzaltacji i entuzjazmie nie zaradzi. Są inne na to środki”[46].

Drugiego tomu swych pism Brodziński, mimo zapowiedzi, nie wydał. Nie chciał kolejnej wojny. Kto wie, może spalił cały nakład, jak niektórzy twierdzili. Wziął jednak udział w powstaniu listopadowym i to z przekonaniem. Przemawiał do młodzieży, pisał powstańcze poezje, był członkiem pisma rewolucyjnego „Kurier Polski”, później „Nowej Polski”. W styczniu 1831 roku wraz z innymi profesorami sypał szańce, mające pomóc w obronie Warszawy przed rosyjskimi wojskami Dybicza. W lipcu 1831 roku przyjął funkcję wizytatora szkół polskich, a wcześniej, 3 maja 1831 roku, wygłosił słynną mowę O narodowości Polaków w Warszawskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk. I w tych miesiącach dokonał się w nim przełom, inaczej już zaczął czytać znaki, inaczej je interpretować. Alina Witkowska mówi o przełomie mistycznym. I pewnie ma rację. Inni – o nagłym religijnym objawieniu. „Inaczej zobaczył Brodziński sens dziejów Polski, inaczej odczytał jej przeszłość i przyszłość. W duchu mesjanistycznego posłannictwa” – zauważa Witkowska. W 1835 roku, w roku swojej śmierci, napisze jeszcze Brodziński Posłanie do braci wygnańców, które prześle na emigrację, posłanie pełne wiary w odkupicielskie, Chrystusowe przeznaczenie Polski, Polaków i emigracji – ich historia, cierpienie ma sens, sens odkupienia.

8 września 1831 roku podpisano kapitulację Warszawy, a Brodziński następnego dnia pisze wiersz pt. Dnia 9 września 1831 roku[47]:

Na zgliszczach narodu stoją,

Które krwią bratnią oblali;

Wolność i naszą, i swoją

Ślepo utopić w niej dali.

[...]

Boże, Boże! gdzieś się podział,

Osławiony nasz obrońca?

Któż się, w Tobie ufny, podział

Że do tego przyjdziem końca?

Cóż umyślił z nieszczęsnymi,

Żeś nas rzucił bez sposobu?

Aniś chciał nas mieć wolnymi,

Aniś wszystkim otwarł grobu!

Na emigrację nie ruszył, został w Warszawie. Czuł się źle, coraz gorzej, żona też zaczęła chorować, a dziecko było jeszcze bardzo małe.

Komitet Klasyfikacyjny decydujący o przydatności ocenianych do zawodu byłych urzędników Królestwa Polskiego nie mógł być łaskawy dla byłego profesora literatury polskiej na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim, skoro sąsiad z Pałacu Kazimierzowskiego, dyrektor Liceum Warszawskiego, taką wystawił mu przed tą komisją cenzurkę: „Sposób myślenia dwuwykładowy, nie radziłbym zostawiać mu wpływ na edukację młodzieży nawet więcej co do ułożenia fizycznego. [...] Sprawował przed rewolucją [urząd] sekretarza, przyjął w rewolucją wizytatora szkół [...]. Nie mógł się wstrzymać od mów i pism w rewolucją [...]. Bawił w Warszawie”[48].

W sumie ta opinia przynosiła chwałę Brodzińskiemu, ale równocześnie nie dawała żadnych szans na pracę w szkolnictwie. Po długich zabiegach, miesiącach wegetacji uzyskał wreszcie emeryturę, ale znacznie niższą od tej, która mu się należała, bo tylko 3,4 tys. zł rocznie[49]. Dorabiał redagowaniem, m.in. „Magazynu Powszechnego”.

Został w kraju, ale myślał o emigracji i z każdym miesiącem, tygodniem czuł się coraz gorzej. 6 kwietnia 1835 roku pisze do Gołębiowskiego: „Od kilku już miesięcy cierpię dużą narośl na prawej łopatce, która mi dokucza i władzę dłuższego pisania odbiera. [...] Panie! Bądź wola Twoja! Nie pisałem wyroków ani krytyk, ani paszkwilów, a przecie jakby kto przeklął moją biedną rękę”[50].

Nowotwór? Pewnie tak, choć współcześni częściej mówili o chorobie płuc. Szukał ratunku u wód w Karlsbadzie. Ruszył przez Drezno, gdzie spotkał Odyńca, który zaopiekował się swym chorym przyjacielem. Tak opisuje on swoje pierwsze drezdeńskie spotkanie z Brodzińskim: „wychodząc z domu na ulicę w Dreźnie, spotkałem w bramie i przeraziłem się, ujrzawszy podobieństwo i jakoby cień Brodzińskiego. Był to on sam, niestety, ale jakże odmieniony od dawnego siebie! Wycieńczenie fizyczne i cierpienia moralne zlały się w jeden wyraz – zdrobnionej zda się jeszcze bladej jego twarzy”[51].

W Dreźnie Brodziński poczuł się lepiej, na tyle dobrze, że ruszył w dalszą drogę po zdrowie, do Karlsbadu. Nie znalazł go tam. Wrócił do Drezna w jeszcze gorszym stanie, o dalszej jeździe do domu, do Warszawy, nie mogło być mowy. Nie był sam, otaczali go przyjaciele. Był przy nim również, czy przede wszystkim, niezawodny Odyniec, który zdał potomnym relację z ostatnich dni i godzin życia swego przyjaciela – o tym m.in., jak ucieszył się Brodziński z listu Mickiewicza, który prosił: „Jeżeli Brodziński – cytuje Odyniec ów list – jest jeszcze u was, kłaniaj mu się ode mnie. Chociaż nie znam go osobiście, wiesz, jak go wysoko szacuję. Na końcu Tadeusza był do niego ustęp; ale nagłe drukowanie i moje ówczesne zatrudnienie małżeńskie zrobiły, że nie miałem czasu poprawić i umieścić owego epilogu. Zostawiłem go dla przyszłego (jeśli będzie) wydania”[52].

Wspomina też Odyniec ostatnie rozmowy z Brodzińskim, leżącym bezwładnie w łóżku i mówiącym tak cicho, że jego rozmówca, aby cokolwiek usłyszeć, musiał „aż głowę wesprzeć na jego poduszce”[53]. Brodziński zmarł 10 października 1835 roku. A 10 października – pisze Odyniec – „był to, jak sam mówił, dzień pamiętny i szczęśliwy w jego życiu; dzień, w którym w 1822 r. wszedł po raz pierwszy na katedrę profesorską w Uniwersytecie Warszawskim i rocznica urodzin Karusi”[54].

W rękopisach Biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk zachował się jeszcze jeden, bardzo późny zresztą ślad dotyczący dwóch „bogów” ówczesnego Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, Ludwika Osińskiego i Kazimierza Brodzińskiego. Ślad ten wyszedł spod pióra, już w latach 70. XIX wieku, absolwenta prawa i jednego z pierwszych doktorów warszawskiego Uniwersytetu, Wincentego Kraińskiego – prawnika może i niezłego, za to strasznego grafomana, po powstaniu listopadowym emigranta, który – dobijając 60. roku życia – przyjął święcenia, w końcu został wykładowcą na Uniwersytecie Wrocławskim. Znany był z tego, że, nie zważając na to, iż żyje już w innej epoce, dawał na tychże wykładach upust swej ciągle żywej nienawiści do Mickiewicza, towiańszczyzny i romantyzmu.

Kraiński, w przywołanym z rękopisów tekście, wraca pamięcią do lat młodości, wraca w mury akademickie, do swych warszawskich uniwersyteckich profesorów, Osińskiego i Brodzińskiego – zwolenników odmiennych estetyk. Obie te tradycje, zarówno klasycyzm, jak i romantyzm, były, jak pisał gdzie indziej: obce, nie polskie, nie narodowe, i dlatego ich wykładowców, Osińskiego i Brodzińskiego, czynił odpowiedzialnymi za upadek Rzeczypospolitej, za „włożenie jej do grobu”, za listopadową rewolucję, za podział, który dokonał się między Polakami, na klasyków i romantyków, na „my” i „oni”.

Do Profesorów Osińskiego i Brodzińskiego[55]:

Profesorami byliście (1829)

Literatur dawaliście W Warszawskiej Akademii,

Lecz każdy w inszej missyi!

Osiński dawał Klasyczność,

A Brodziński Romantyczność!

Myśmy na Was uczęszczali,

Jednej i drugiej słuchali!

Lecz nieszczęście stąd nastało,

Młodzież z sobą rozerwało Na dwa obozy zajadłe,

W taką nienawiść zapadłe,

Że wiodły wzajemną wojnę,

W nieszczęśliwe skutki hojną.

Stąd rewolucja wstała (1830),

Na to się tylko przydała,

Żeby nas z grobu wywołać (1795–1830),

Do głębszego wrzucić zdołać! (1831)

Jak się dotąd jeszcze dzieje (1874),

Że Polska w grobie próchnieje;

Lecz w grobie daleko głębszym,

Dla Polaków okropniejszym!

1   J. Bieliński, Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), t. I, Warszawa 1907, s. 753–754.

2   St. Kostka Potocki, Podróż do Ciemnogrodu, Warszawa 1820.

3   J. Bieliński, op. cit., t. III, Warszawa 1912, s. 419.

4   A. E. Odyniec, Wspomnienia z przeszłości opowiadane Deotymie, Warszawa 1884, s. 321.

5   K. Brodziński, Autobiografia, [w:] K. W. Wójcicki, Cmentarz powązkowski pod Warszawą, t. II, Warszawa 1856, s. 139–141. Zob. też nieco zmienioną wersję tej autobiografii w: K. Brodziński, Wspomnienia mojej młodości i inne urywki autobiograficzne, wydał i wstępem opatrzył J. Tretiak, Kraków 1901, s. 85–88 oraz J. Bieliński, op. cit., t. III, s. 445–448.

6   Listy Kazimierza Brodzińskiego do stryjecznej siostry, Szczęsnej, wydał z autografu i zaopatrzył wstępem A. Łucki, „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1906, R. 34, nr 8, s. 740–741.

7   K. Brodziński, Autobiografia, op. cit., s. 140 oraz K. Brodziński, Wspomnienia mojej młodości..., op. cit., s .86.

8   K. Brodziński, Wspomnienia mojej młodości..., op. cit., s. 86; zob. też J. Bieliński, op. cit., t. III, s. 446, J. Bieliński, op. cit., t. I, s. 362.

9   S. Małachowski, Wykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738–1821, Kraków 1929, s. 69; zob. też. L. Hass, Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821), Warszawa 1980, s. 369 i d. oraz S. Załęski, O masonii w Polsce, Kraków 1889.

10   K. Brodziński, Wspomnienia mojej młodości..., op. cit.

11   Zob. też J. Bieliński, op. cit., t. III, s. 447.

12   Listy Kazimierza Brodzińskiego..., op. cit. s. 742.

13   A. Witkowska, Kazimierz Brodziński, Warszawa 1968, s. 151.

14   J. Bieliński, op. cit., t. III, s. 419.

15   Ibidem, s. 447.

16   Ibidem, s. 449.

17   Zatwierdzony 21 lipca 1826 r.; ibidem, t. I, s. 362.

18   Ibidem.

19   K. W. Wójcicki, op. cit., t. II, s. 138.

20   J. Bieliński, op. cit., t. III, s. 448, zob. też 436.

21   K. W. Wójcicki, op. cit., t. II, s. 138.

22   A. E. Odyniec, op. cit., s. 315.

23   I. Humnicki, Pamiętniki, „Sfinks” 1913, nr 1, s. 137–141.

24   K. Brodziński, Wspomnienia mojej młodości, „Pamiętnik Literacki” 1905, R. IV, s. 79–80.

25   Zob. list Kazimierza Brodzińskiego do ks. Janowskiego z 20 XI 1821, w którym podaje swój adres: Freta 275, w: K. W. Wójcicki, op. cit., t. II, s. 141.

26   Pełna wersja wiersza:

Gdy już przeminął czas ostry i zmienny,

Zebrane kółko młodych literatów

Chce razem spędzić pierwszy dzień wiosenny

Wśród lip cienistych i wśród woni kwiatów.

Lecz bez śpiewaka Wiesława,

Poszłaby na nic zabawa.

Więc pan Kazimierz niech prośby wysłucha

I w dniu jutrzejszym dorożką, czy pieszo,

Na skromny obiad przybędzie do Szucha,

Gdzie z wierszopiską połączy się rzeszą.

Co wyraziwszy,

Każdy będzie najszczęśliwszy,

Jeśli od niego dozna tej łaski,

(podpisano) Dmochowski, Morawski

Lisicki, Kurpiński

i Bruno Kiciński

cyt. za: F. S. Dmochowski, Wspomnienia od roku 1806 do 1830, Warszawa 1858, s. 168–169.

27   Cyt za: J. Miziołek, Uniwersyteckie lata Fryderyka Chopina, „Uniwersytet Warszawski” 2010, nr 1, s. 19.

28   J. Bieliński, op. cit., t. III, s. 419.

29   Ibidem, s. 804.

30   Ibidem, s. 421.

31   Ibidem, t. I, s. 353, 382 i 385.

32   Ibidem, s. 362.

33   Ibidem, s. 182: „Ze zaś wykłady Woelcka, Osińskiego i Brodzińskiego wzbudzały podejrzenia, przeto zalecono inspektorom Zychowiczowi i Carre, aby te prelekcye w szczególnej mieli opiece”.

34   Ibidem, s. 362.

35   K. W. Wójcicki, Warszawa i jej społeczność w początkach naszego stulecia, Warszawa 1875, s. 231.

36   A. E. Odyniec, op. cit., s. 323.

37   J. Bieliński, op. cit., t. III, s. 420.

38   A. E. Odyniec, op. cit., 327.

39   A. Witkowska, op. cit., s. 208.

40   A. Jełowicki, Moje wspomnienia, Warszawa 1970, s. 64.

41   K. Koźmian, Pamiętniki obejmujące wspomnienia od roku 1815. Oddział III i ostatni, Kraków 1865, s. 402.

42   E. Skrodzki, Wieczory piątkowe i inne gawędy, opr. M. Opałek, Warszawa 1962, s. 63.

43   Ibidem.

44   Ibidem.

45   Cyt. za: R. Skręt, Kazimierz Brodziński jako historyk literatury, Warszawa 1962, s. 13.

46   M. Mochnacki, Pisma rozmaite Kazimierza Brodzińskiego, „Kurier Polski”, nr 145, 1 V 1830, cyt. za: Pisma po raz pierwszy edycją książkową objęte, oprac. A. Śliwiński, Lwów 1910, s. 256.

47   Poezja Powstania Listopadówego, wybrał i opracował A. Zieliński, Wrocław 1971, BN I 205.

48   J. Bieliński, op. cit., t. III, s. 451.

49   Ibidem, s. 452.

50   List do Łukasza Gołębiowskiego z 6 IV 1835 w: S. Gołębiowski Pamiętnik o życiu Łukasza Gołębiowskiego wydany przez jego syna, Warszawa 1852; zob. też: A. E. Odyniec, op. cit., s. 331.

51   A. E. Odyniec, op. cit., s. 331.

52   Ibidem, s. 342–343.

53   Ibidem, s. 346.

54   Ibidem, s. 345.

55   Różne odezwy przez dr. Kraińskiego, Biblioteka Poznańskiego Towarzystwa Nauk, Pisma Wincentego Kraińskiego (nieskatalogowane), t. LXV, nr 51.

Tytus Chałubiński

Urodzony 29 XII 1820 w Radomiu. Studia w Akademii Medyko-Chirurgicznej w Wilnie (1838–1840), na Uniwersytecie w Dorpacie i w Würzburgu; doktorat na Uniwersytecie w Würzburgu (1844); profesor zwyczajny Akademii Medyko-Chirurgicznej (1857); pracownik Szkoły Głównej (1862–1869).

Wybitny lekarz, mineralog, specjalista w zakresie chorób wewnętrznych, zwłaszcza gruźlicy; propagował fizykalne badanie pacjentów. Odkrywca walorów zdrowotnych Zakopanego i kultury Podhala, taternik.

Lekarz naczelny szpitala ewangelickiego w Würzburgu; ordynator Szpitala Dzieciątka Jezus (1857); przewodniczący Kasy im. Mianowskiego (1881–1886); twórca stacji klimatycznej w Zakopanem.

Zmarł 4 XI 1889 w Zakopanem.

Historyczny przegląd mniemań o płciowości i sposobie zapładniania się roślin, „Biblioteka Warszawska” 1843; Rzut oka na dzieje botaniki i na stosunek jej do innych umiejętności przyrodzonych, „Biblioteka Warszawska” 1846; Metoda wynajdywania wskazań lekarskich, Warszawa 1874.

A. Wrzosek, Tytus Chałubiński. Zycie, działalność naukowa i społeczna, Warszawa 1970; Słownik biologów polskich, red. S. Feliksiak, Warszawa 1987, s. 94–95; Chałubiński T. [w:] PSB, t. III, Kraków 1937, s. 253–256.

STANISŁAW ZWOLSKI

TYTUS CHAŁUBIŃSKI

1820–1889

Z okazji 10. rocznicy śmierci Tytusa Chałubińskiego czołowy przedstawiciel polskiej szkoły filozofii medycyny Edmund Biernacki pisał: „Wielkie znaczenie czeka naturalnie w przyszłości i przedstawicieli medycyny. Ale i zadanie synów tej wiedzy i zawodu przedstawia się coraz trudniejszym i bardziej złożonym, coraz też mniej istotnie «powołanych» do stanu medycznego znajdywać się będzie. [...] Głęboki myśliciel lekarski Sonderegger twierdził, że «kto jest człowiekiem wzorowym z poznania przyrody, charakteru i ducha, ten tylko może być lekarzem takim, jakim lekarz być powinien. [...] Nic nie ma na ziemi większego i piękniejszego niż człowiek, jest on najtrudniejszym i najwznioślejszym zadaniem do myślenia i działania. Jego istnienie i śmierć, jego życie i cierpienie, wszystko jest w najwyższym stopniu dziwnym i wzruszającym. Ale, pamiętając o tym i chcąc być lekarzem, musisz przynieść z sobą helle Augen und feine Ohren – oczy ku patrzeniu, uszy ku słuchaniu, duży dar spostrzegawczy, cierpliwość i ciągłą cierpliwość do uczenia się bez końca, światłą, krytyczną głowę, żelazną wolę, która wzmacnia się w cierpieniu, a obok tego ciepłe, wrażliwe serce, pojmujące i współczujące wszelkiemu cierpieniu, a przy tym przyzwoitą powierzchowność zewnętrzną, gładkość w obejściu i zręczność w palcach, zdrowie ciała i duszy. Wszystko to musisz posiadać, nie chcąc być nieszczęśliwym i złym lekarzem. Musisz nosić na sobie jak wielki błąd ciężar wszystkowiedztwa, a mimo to zachować świeżość poety, musisz zważać wszelkie sztuki szarlatanerii, a pozostać uczciwym człowiekiem. Medycyna i wszystko na tym się skupia, musi być twoją religią i polityką, twoim szczęściem i nieszczęściem!» Tym wymaganiom zapewne tylko rzadki gieniusz z ciała i ducha zadość uczynić może, ale każdy, komu drogie są interesy medycyny, za wzór postawić je sobie powinien. A jeśli obejrzymy się za postacią, która odtwarzała sobą ten ideał Sondereggera, to nikt inny pierwej na myśl nie przyjdzie jak Chałubiński”[1].

Urodził się w Radomiu 29 grudnia 1820 roku w rodzinie patrona trybunału Szymona Chałubińskiego i szlachcianki Teodozji de domo Wnorowskiej. Wcześnie stracił rodziców. Po ukończeniu gimnazjum w Radomiu studiował medycynę wpierw w Akademii Medyko-Chirurgicznej w Wilnie. Bardziej pociągały go studia przyrodnicze, ale wybitne osobowości medyczne tej uczelni w osobach Józefa Mianowskiego i Adama Bielkiewicza zachęciły go do kontynuacji studiów. Po likwidacji Akademii Medyko-Chirurgicznej udał się na przesławny uniwersytet dorpacki, gdzie językiem wykładowym był niemiecki. Początki studiów w Dorpacie były trudne. Nie przystał do tzw. złotej polskiej młodzieży, wykładów niemieckich nie rozumiał. Przy pomocy Ludwika Natansona szybko opanował język niemiecki. Zaliczył „philosophicum”, czyli przedmioty przyrodnicze, będące podstawą do zajęć ze studiów medycznych. Tu studiował początkowo nauki przyrodnicze, szczególnie botanikę u znakomitego botanika Bungego, wieńcząc te studia pracą kandydacką wydaną, rzecz jasna, po niemiecku, ale którą opublikował na łamach „Biblioteki Warszawskiej” pt. Historyczny przegląd mniemań o płciowości i sposobie zapładniania się roślin. Podkreślił tu rolę teorii Schleidena. W okresie pobytu w Dorpacie on i jego koledzy – Natanson i Ludwik Krzywicki – nawiązali znajomość z rodziną sędziego Wildego. Chałubiński miał plany matrymonialne w stosunku do córki sędziego. Wyjazd do domu i śmierć matki pokrzyżowały te plany. Praktyczna natura Chałubińskiego zwyciężyła, porzucił studia przyrodnicze na rzecz medycyny w Würzburgu, gdzie w roku 1844 uzyskał dyplom doktora na podstawie pracy Ueber den Harn in physiologischer und pathologischer Hinsicht. Nie można odrzucić przypuszczenia, że motywem podjęcia studiów w Würzburgu była też chęć kontaktu ze Schleidenem. Nie byłyby te studia i wyjazdy możliwe, gdyby nie matka chrzestna, Barszczewska, która je finansowała. Chałubiński przebywał przez trzy lata na uczelniach w Paryżu i Wiedniu. Powróciwszy do Warszawy w roku 1845, zamieszkał w budynku popijarskim w trudnych warunkach. Kontynuował swoje zainteresowania z zakresu botaniki, przedstawiając rozprawę Rzut oka na dzieje botaniki i na stosunek jej do innych umiejętności przyrodzonych (1846) oraz tłumacząc dzieło z botaniki wybitnego francuskiego badacza Adriana de Jussieu. Przekład tej książki ukazał się w 1849 roku i był pierwszym podręcznikiem botaniki w języku polskim na wysokim poziomie.

Chałubiński musiał zdać egzaminy, żeby podjąć praktykę lekarską. Został zatrudniony w szpitalu ewangelickim pod dyrekcją Ferdynanda Dworzaczka, znakomitego lekarza, ale o dużej refleksji filozoficznej. Dworzaczek, zwolennik empiryzmu w medycynie, dzielił się swoim doświadczeniem z podległym sobie personelem lekarskim. Przekazywał im wiedzę nabytą w klinikach paryskich, m.in. Laënneca. Wkrótce znakomity lekarz z powodu choroby oczu przekazał, w roku 1847, obowiązki lekarza naczelnego Tytusowi Chałubińskiemu, uzyskując akceptację zboru ewangelickiego, w tym jego prezesa honorowego, też lekarza, Wilhelma Malcza. W tym samym roku Chałubiński został wybrany członkiem czynnym Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego. Zainaugurował obecność w składzie tego gremium odczytem na temat teorii niemieckiego lekarza Johanna Rademachera. Chałubiński – na co zwrócił uwagę autor Stulecia Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego 1820–1920, Peszke – zapoczątkował unaukowienie wystąpień, od tej pory bardziej rzeczowych i odpowiednio przygotowanych. W niespełna rok później przeżył przygodę wojskową w powstaniu węgierskim jako lekarz (oczywiście według tradycji rodzinnej, bo Adam Wrzosek kwestionował tę możliwość w swojej biografii Chałubińskiego). Zawarł związek małżeński z Antoniną Kozłowską, która wkrótce, bo w roku 1850, po urodzeniu syna Franciszka, zmarła. Szpitalowi ewangelickiemu szefował do 1857 roku. Objęcie przez Chałubińskiego stanowiska naczelnego lekarza zbiegło się z ożywieniem działalności Towarzystwa Lekarskiego i rozwojem prasy medycznej. Obok „Pamiętnika Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego” powstał „Tygodnik Lekarski”, którego redaktorem został Ludwik Natanson, kolega ze studiów dorpackich. Sam Chałubiński propagował, w ślad za Dworzaczkiem, nowy kierunek kliniczny oparty na postępach patomorfologii i fizykalnym badaniu pacjentów. Ówczesny system leczenia w ujęciu Chałubińskiego to przestrzeganie diety oraz unikanie narkotyków i nadmiaru leków. Zalecał stosowanie pijawek i przede wszystkim umiejętne, życzliwe podejście do chorych. Leczył wielu pacjentów z różnych warstw społecznych. Byli wśród nich Zygmunt Krasiński i Józef Ignacy Kraszewski. Chałubiński umiejętnie gospodarował swoim czasem, prócz pracy w szpitalu i prywatnej praktyki zajmował się jeszcze chemią, mineralogią i botaniką. A ponadto interesował się muzyką, malarstwem, literaturą i teatrem.

Uczony zamienił jeden z pokoi w pracownię chemiczną, o której tak pisał Szokalski: „Zastaliśmy pana Tytusa w bardzo szczególnej pozycji: rozmamłany, w starym szlafroku, siedział na ziemi pod piecem i coś w nim pitrasił. Pierwsza moja wizyta przeszła bardzo obojętnie, gdyż cała uwaga gospodarza zwrócona była na tygiel: odpowiadał mi półsłówkami, z musu, tak że gdybym tego nie rozumiał, pewnie byłbym już więcej do niego nie zajrzał. Później, gdyśmy się lepiej poznali, polubiliśmy się serdecznie. Chałubiński przy tyglu i Chałubiński w towarzystwie byli to dwaj różni ludzie. Ożywiony, dowcipny, nawet satyryczny, sięgał umysłem głęboko i błyskał nieraz niezwykłym w trafności i zajmującym pomysłem. Była to niezwykła inteligencja, obok zalet wysokich serca, dająca mu pewną nad umysłami władzę, z której jako lekarz umiał cudownie korzystać”[2]. Laboratorium chemiczne stało się warsztatem pracy dla grupy zaprzyjaźnionych z Chałubińskim uczonych. Po zgłębieniu botaniki i chemii przyszła kolej na mineralogię. W pewnym okresie wszystkie wycieczki zagraniczne Chałubiński poświęcał na zwiedzanie gabinetów mineralogicznych i poszukiwanie cennych okazów. Pasji kolekcjonerskiej towarzyszyło też kształcenie w innych naukach. Być może te rozległe studia zagłuszały żal po stracie żony. W dwa lata później, w 1852 roku, ożenił się ponownie – z Anną de domo Leszczyńską.

Klęska Rosji w wojnie krymskiej, śmierć cara Mikołaja I, a także śmierć Paskiewicza oraz powołanie nowego namiestnika – Michaiła Gorczakowa, obudziły nadzieje w społeczeństwie Królestwa Polskiego, chociaż nowy imperator Wszechrosji mówił: „Żadnych marzeń, panowie”. Zapowiedź władz o utworzeniu Akademii Medyko-Chirurgicznej wiązała się z wieloma nadziejami w środowisku potencjalnych studentów, przyrodników i lekarzy. Przyśpieszyło to decyzję Chałubińskiego o rezygnacji z pracy w Szpitalu Ewangelickim i przyjęciu nominacji bezpłatnie ordynującego lekarza w Szpitalu Dzieciątka Jezus, w którym miała powstać klinika. Po rezygnacji z obowiązków naczelnego lekarza podjął pracę ordynatora w tymże szpitalu. Otwarcie Akademii Medyko-Chirurgicznej nastąpiło w roku 1857. Powołanie Chałubińskiego na profesora chorób wewnętrznych, a później szefa Kliniki Terapeutycznej ożywiło działalność tej uczelni. Wszedł do Konferencji, czyli Senatu Akademii, w roku 1860, a 23 października tegoż roku odbyło się uroczyste otwarcie Kliniki Terapeutycznej.

Uczony pragnął, aby każdy z jego słuchaczy myślał. Dążył do podania swoim odbiorcom ścisłej, na rozumowaniu opartej naukowej metody, która chroniłaby lekarza od popełniania błędów. Pojmował chorobę jako jeden z przejawów życia pod zmienionymi warunkami i na każdą chorobę patrzył z punktu widzenia ogólnego, biologicznego. Organizm był dla niego całością złożoną z części wzajemnie na siebie oddziałujących. Mimo że sam był wspaniałym erudytą, przy leczeniu zalecał studentom o książkach zapomnieć. Dla niego lekarz powinien przede wszystkim gruntownie leczyć. Aby to zadanie spełnić dobrze, musi obserwować chorego od początku do końca. „Na jednym chorym możemy się nauczyć pół medycyny, lecz musimy tego chorego obserwować od początku do końca. [...] Nie od ilości – kontynuował Chałubiński – spostrzeganych przypadków, lecz od jakości spostrzegania onych i od ścisłości, z jaką się to spostrzeganie odbywa, zależna jest summa korzyści odnoszonych ze studiów klinicznych”. Każdy student musiał chorego dokładnie opisać, musiał wyczerpać wszelkie znane mu sposoby badań klinicznych. Chałubiński był przeciwnikiem koncepcji, że chory jest tylko przedmiotem do badania. Przeciwstawiał się wszelkiej szablonowości i schematyzmowi w leczeniu pacjentów.

Wykłady Chałubińskiego, mimo ich szerokości i głębokości ujęcia, nie zawsze były zrozumiałe, przynajmniej dla początkujących. Uczony odwoływał się do historii, do filozofii, cytował Goethego, szczególnie Fausta, którego, nawiasem mówiąc, znał na pamięć.

Wkrótce Akademia weszła w skład większej jednostki dydaktyczno-naukowej, tj. Szkoły Głównej Warszawskiej. Szkoła przetrwała okres powstania styczniowego i dopiero w 1869 roku została definitywnie zamknięta, a na jej miejsce powołano Cesarski Uniwersytet Warszawski.

W okresie swojej działalności uczelnianej, mimo ostrożnej postawy wobec wzmagających się konfliktów między społeczeństwem polskim a władzami rosyjskimi, wziął aktywny udział w łagodzeniu napięć między nimi. Jako jeden z wybitnych obywateli Warszawy został powołany do Tymczasowej Rady Miejskiej, obok pisarza Kraszewskiego, rabina Meiselsa, szewca Hiszpańskiego i Jakuba Natansona. Jego interwencje u namiestnika, księcia Gorczakowa, czy później u Wielopolskiego przyczyniły się do decyzji, które oszczędziły niepotrzebnego przelewu krwi ludności cywilnej. Chałubiński wziął udział w przygotowaniu tzw. adresu do cara, który mówił „o długoletnich cierpieniach narodu”, o braku odpowiedniego organu, któremu społeczeństwo przedstawiałoby swoje życzenia, i domagał się powrotu do konstytucji z 1815 roku. Pod adresem podpisały się 142 najbardziej znane osoby w Warszawie z Andrzejem Zamoyskim i rabinem Meiselsem na czele, z wyjątkiem margrabiego Wielopolskiego. Chałubiński jako człowiek ewolucji, ugodowy, człowiek pracy organicznej, widział się bliższym Wielopolskiemu. Patrzył z przerażeniem, że zbliża się, jego zdaniem, niepotrzebny rozlew krwi w postaci powstania antyrosyjskiego. Mimo tej postawy, jako jeden z czołowych autorytetów ówczesnej Warszawy, został nawet uwięziony jesienią 1863 roku, ale prawdopodobnie interwencja jego przyjaciela z czasów studenckich lub żony księcia Gorczakowa u ówczesnego namiestnika, wielkiego księcia Konstantego, spowodowała, że wkrótce wyszedł z więzienia i wyjechał za granicę. Zostawił żonę Annę z dziećmi. Przebywał w Paryżu i Dreźnie. Spotkał swoją narzeczoną z okresu dorpackiego, Antoninę Wilde. Po powrocie do Warszawy w październiku 1864 roku podjął ponownie pracę w Szkole Głównej, w Klinice Terapeutycznej, która staraniem Józefa Mianowskiego, rektora tejże, została przeniesiona do najnowocześniejszego wówczas w Warszawie Szpitala Św. Ducha. Chałubiński aktywnie uczestniczył w życiu organizacyjnym, pracował w komitecie, który przedstawił Projekt Ustawy Uniwersytetu wraz z motywami, z polecenia J.W. Dyrektora Głównego Prezydującego w Komisji Oświecenia Publicznego. Obok pracy dydaktycznej Chałubiński prowadził intensywną praktykę lekarską, był wtedy najbardziej wziętym lekarzem warszawskim. Szalejąca cholera w 1867 roku wymagała ogromnego wysiłku i temu nie sprostał organizm Chałubińskiego. Znakomity lekarz berliński Ludwik Traube zalecił mu zmianę klimatu i dłuższe leczenie. Powróciwszy do Warszawy w 1868 roku, po rozwodzie z drugą żoną Anną, ożenił się z Antoniną z Wildów, primo voto Krzywicką.

W dalszym ciągu pracował w Szkole Głównej. Wkrótce jednak nadzieja, że będzie kontynuacja tych instytucji, które stworzył Wielopolski, upadła. Zaczął się proces rusyfikacji; jednym z jego przejawów było przekształcenie Szkoły Głównej w Cesarski Uniwersytet Warszawski, którego otwarcie nastąpiło 13 września 1869 roku. W tym czasie Chałubiński przebywał za granicą. Rok 1870/1871 był ostatnim rokiem pracy akademickiej Chałubińskiego i ostatnim rokiem, w którym można było jeszcze wykładać po polsku. Rosyjskie Ministerstwo Oświaty pozbyło się go z uczelni, sugerując, że udzieliło mu dymisji na jego prośbę. Jego odejście z uczelni uczcili uczniowie w roku 1873 spotkaniem, na którym wręczono Chałubińskiemu album z fotografiami przeszło stu uczniów z napisem: „Tytusowi Chałubińskiemu w dowód wdzięczności za trudy podjęte około wykształcenia klinicznego kilkunastu pokoleń lekarskich szkoły warszawskiej ofiarują byli uczniowie, a obecnie koledzy”; oni to założyli fundusz na nagrody za najlepszą pracę z medycyny. Pierwszym laureatem tej nagrody został znakomity lekarz Henryk Dobrzycki.

Po odsunięciu od pracy dydaktyczno-naukowej, niejako na podsumowanie tejże działalności, wydał Chałubiński dziełko pt. Metoda wynajdywania wskazań lekarskich. Plan leczenia i jego wykonanie (1874). Praca ta spotkała się z entuzjazmem uczniów i krytycznym stosunkiem innych badaczy, takich jak Henryk Łuczkiewicz z Warszawy czy Fryderyk Kazimierz Skobel z Krakowa. Ten ostatni zwrócił uwagę na niejasność wypowiedzi Chałubińskiego: „Myśl ukrywa się wśród mnóstwa wyrazów zbytecznych”. W rok później w cyklu „Pisma lekarskie dra T. Chałubińskiego b. profesora Kliniki Terapeutycznej w Warszawie” wyszło studium Zimnica. Studium ze stanowiska praktycznego. Wysoko je ocenił Ignacy Baranowski, pisząc, że jest ono „wzorem pracy, opartej na ścisłej obserwacji klinicznej”. Spotkała je jednak także krytyka i zarzut, że Chałubiński jest konserwatystą i słabo orientuje się w postępach nauki. Prawdopodobnie te krytyki były powodem rezygnacji z kontynuowania zamierzonej serii prac lekarskich.

Po śmierci byłego rektora Szkoły Głównej Józefa Mianowskiego powzięto myśl uczczenia jego pamięci przez założenie instytucji wspierającej działania ludzi nauki. I to zebranie odbyło się w mieszkaniu Chałubińskiego, który stał się w roku 1881 pierwszym przewodniczącym Kasy im. Józefa Mianowskiego i pełnił tę funkcję do roku 1886.

Pomimo wielkiej pracy lekarza-praktyka nigdy nie odmawiał Chałubiński swego udziału w pomocy wszelkim przedsięwzięciom naukowym. Był współredaktorem „Pamiętnika Fyzyograficznego” i „Wszechświata”.

Druga połowa lat 70. to zwrot Chałubińskiego do jego największej namiętności badawczej, tj. botaniki. Powrót ten związany był z jego „ucieczką” na Podhale i odkrywaniem Zakopanego i Tatr. W dużej mierze pobytowi Chałubińskiego, jego regularnym odwiedzinom, zainteresowaniu górami i zdrowiem górali oraz opisom tamtejszych mchów zawdzięcza Zakopane swój rozwój.

Chałubiński zmarł 4 listopada 1889 roku w Zakopanem. Pięknie pisał o Chałubińskim po jego zgonie znakomity pisarz Bolesław Prus: „Czyny Chałubińskiego nie wstrząsnęły światem, bo trzeba pamiętać, że wielcy działacze pojawić się mogą tylko w warunkach od dawna przygotowanych, wśród których odgrywają role ostatniej kropli. [...] Gdyby Virchow nie miał przed sobą olbrzymiej pracy uniwersytetów niemieckich, obok siebie mnóstwa badaczy i laboratoriów, a pod ręką odpowiednich funduszów, może jako lekarz miałby sławę dobrego tancerza albo causera, ale nie reformatora. Chałubiński urodził się i żył na naukowej pustyni, nie mógł więc ani stworzyć, ani zreformować nauki. To jednak, co zrobił, zdradzało na każdym kroku człowieka przechodzącego zwykłą miarę. Był naprawdę ideałem lekarza, a do jego osoby wybornie pasowały wszystkie określenia doskonałości w tym fachu. Lekarz powinien stawiać trafne diagnozy – Chałubiński stawiał najtrafniejsze; powinien używać prostych środków w leczeniu – on używał najprostszych. Powinien budzić zaufanie – on budził takie, iż zdawało się, że przed jego jasnym wzrokiem sama śmierć ucieka; powinien mieć serce – on miał chyba dwa serca: jedno dla nieszczęścia, drugie dla rzeczy wzniosłych. Lekarz powinien być uczony – Chałubiński był nim, nawet poza granicami swego fachu, jako botanik, minerolog i meteorolog; powinien być mistrzem – był mistrzem jako profesor swoich uczniów; powinien być obywatelem – był nim i znowu niepospolitym. Należał do tych, którzy przyczynili się do równouprawnienia Żydów, zdjęli z nas plamę ucisku; a jeżeli z tego faktu nie umieliśmy wyciągnąć korzyści, to już nie on winien”[3].

Tytus Chałubiński był tym, o którym można powiedzieć, że „przez życie całe przeszedł wedle zasady: nulla dies sine linea i – trawestując tę maksymę – można też powiedzieć, że nie przeżył jednego dnia bez dobrego uczynku, w każdym wymiarze”.

1   E. Biernacki, Chałubiński i obecne zadania lekarskie, Łódź 1900, s. 304–305.

2   Cyt za: B. Petrozolin-Skowrońska, Król Tatr z Mokotowskiej 8, Warszawa 2005, s. 63.

3   B. Prus, Tytus Chałubiński, „Kurier Codzienny” 1889, nr 311.

Bronisław Chlebowski

Urodzony 10 XI 1846 w Warszawie. Studia filologiczne i historyczne w Szkole Głównej w Warszawie (1864–1869); nauczyciel historii w gimnazjum Jadwigi Sikorskiej w Warszawie (1868–1909); wykładowca historii literatury polskiej w Towarzystwie Kursów Naukowych w Warszawie (1909–1916); profesor zwyczajny UW (1916).

Zajmował się dziejami literatury polskiej, szczególnie doby renesansu i baroku, a także romantyzmu. Wpływ antropogeografii wyrobił w nim przekonanie o konieczności badań lokalnych, które realizował w zakresie geografii historycznej. Współredaktor (od 1879) i redaktor naczelny (od 1885) wydawnictwa Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i krajów przyległych oraz wielotomowego wydania Wiek XIX. Sto lat myśli polskiej, życiorysy, streszczenia, wyjątki (od 1906).

Członek założyciel (1907) i prezes (1917) Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, członek korespondent Akademii Umiejętności (1914). Zmarł 28 III 1918 w Warszawie.

Jan Kochanowski w świetle własnych utworów, Warszawa 1884; Jak powstały „Dziady” kowieńskie, Warszawa 1911; Kronika tak zw. Gallusa jako pierwszy pomnik literatury łacińsko-polskiej, Warszawa 1916; Literatura polska 1795-1905 jako główny wyraz życia narodu po utracie niepodległości, Lwów 1923.

Z. Szmydtowa, Bronisław Chlebowski, [w:] A. Biernacki, Portrety uczonych polskich, Warszawa 1974, s. 81–85; J. Starnawski, Bronisław Chlebowski, Warszawa 1986; Uczeni polscy XIX i XX stulecia, red. A. Śródka, t. I, Warszawa 1997, s. 246–248; W. Borowy, Chlebowski B. [w:] PSB, t. III, Kraków 1937, s. 292–294.

GRZEGORZ P. BĄBIAK

BRONISŁAW CHLEBOWSKI

1846–1918

Niestrudzony badacz w trudnych czasach

„Chlebowski był częścią Warszawy – tej Warszawy, która jest sercem Polski, której duch unosi się pośród murów Starego Miasta i u kolumny Zygmunta przyobleka się w purpurę królewską i w pałacu Kazimierzowskim szuka cech szkoły rycerskiej i Szkoły Głównej – a w dobie ucisku i mroków umiłował szczególnie literaturę narodową. Należał do owej grupy starców dostojnych, patronujących życiu umysłowemu Warszawy, z których jeden – starszy od niego Tadeusz Korzon – wyprzedził go o dni niewiele na drodze ku wieczności” – tymi słowami rozpoczął swoje przemówienie wygłoszone po śmierci Chlebowskiego inny wielki badacz tamtego czasu, Juliusz Kleiner, na posiedzeniu Warszawskiego Towarzystwa Naukowego[1].

W następnym fragmencie dodawał: „Był ogniwem między dwiema wszechnicami – między Szkołą Główną, w której 20-letni słuchacz Tyszyńskiego uzyskał w roku 1868 stopień magistra, a wskrzeszonym Uniwersytetem, w którym 70-letni uczony i pedagog zbyt późno objął należącą mu się od lat dziesiątków katedrę. Był ogniwem między tragiczną epoką po upadku powstania styczniowego a tragicznymi przełomami dni dzisiejszych, próbę lat wielu przechodząc w służbie ideałów, jako pracownik niestrudzony i niezrażony niczym, hartowny a twórczy. Treść jego życia wśród tego długiego okresu zamknąć się dawała w jednym wyrazie: wypełniała je całkowicie praca, podejmowana wśród warunków ciężkich i przykrych, nie zawsze odpowiednia, bardzo często nadmierna, ale opromieniona urokiem piękna”[2].

W pożegnaniu, które ukazało się bezpośrednio po śmierci uczonego na łamach jednego z najbardziej poczytnych periodyków polskich, „Tygodnika Ilustrowanego”, przedstawiciel następnej już generacji, a zarazem sam redaktor pisma – Zdzisław Dębicki, notował, że takim, jak Chlebowski, naród w poczuciu wdzięczności za ich ofiarną działalność będzie stawiał pomniki. Niestety, dalsze koleje „trudnego wieku XX” uniemożliwiły realizację tego postulatu. Pokolenie, które „złamawszy się na bohaterstwie zostało skromnymi pracownikami”, swoją postawą wzniosło sobie pomnik trwalszy niż jakiekolwiek monumenty. Utrwalili o sobie pamięć społecznikostwem i działalnością, która miała na widoku nie własne korzyści, ale postęp cywilizacyjny kraju. Dębicki wprost pisał: „Rozmiłowany w pracy ściśle naukowej i do niej przysposobiony, odstąpił Chlebowski od swoich młodzieńczych aspiracji i zaprzągł się do mozolnych, codziennych obowiązków, które pochłaniały mu cały czas i szarpały zdrowie”[3].

Oba głosy doskonale ujmują to, co już współcześni przyjmowali za wyróżnik „pokolenia Szkoły Głównej”[4]. Zresztą inny z przedstawicieli tej grupy, kolega Chlebowskiego, na wieczorze ich wspólnego przyjaciela Henryka Sienkiewicza, przyrównał ich do gromadki gońców. Gońców, którzy po zamknięciu warszawskiej namiastki uniwersytetu rozbiec mieli się po kraju „z pochodniami zapalonymi od wielkiego ogniska nauki polskiej”. Dzięki temu, jako redaktorzy i autorzy pism oraz wydawnictw popularyzacyjno-naukowych podnosili poziom inteligencji w Królestwie, tworząc kadry późniejszego odrodzonego państwa[5]. Stefan Kieniewicz celnie wskazuje na wysoki odsetek wybitnych humanistów wśród wychowanków Szkoły. Wydział Filologiczno-Historyczny, na który uczęszczali, był nieliczny i pozbawiony lukratywnych perspektyw, dlatego szli na niego ludzie z zamiłowania, a nie dla kariery[6]. Sam Chlebowski pisał: „Pracownią naukową Szkoła Główna nie była i być nią nie mogła w tych warunkach, w jakich prowadziła swą krępowaną, przez różne braki i trudności, działalność. Nie miała ni sił dostatecznych, ni urządzeń odpowiednich, ni czasu i spokoju koniecznego dla pracy badawczej i twórczej”[7]. Ale na czym innym polegała jej zasługa i wielkość.

Biogram Chlebowskiego stanowić może klasyczny niemal przykład życiorysu przedstawiciela postyczniowej generacji, a jednocześnie reprezentanta krzepnącej, warszawskiej inteligencji. Urodzony w Warszawie w 1846 roku, był synem doktora Jana Chlebowskiego i Laury z Łaszewskich. Miał być zatem już drugą generacją, która w rozwijającej się metropolii zarabiała na utrzymanie pracą własnego rozumu. Pierwsze nauki, jak wykazuje jego nota w przedwojennym tomie „Polskiego Słownika Biograficznego”, pobierał w gimnazjum realnym, przekształconym w 1862 roku w gimnazjum klasyczne[8]. Podobnie jak dla większości jego rówieśników gorący okres przedpowstaniowego wrzenia, a potem walki były doświadczeniem, które ukształtowało jego późniejsze koleje i wybory życiowe. Jedyną drogą, jaką ten 17-latek mógł pójść w styczniu 1863 roku była „partia” i las. Jednak wątłe zdrowie pokrzyżowało plany bezpośredniego udziału w walkach, a choroba, która przykuła go do łóżka na jakimś probostwie, zakończyła ten epizod.

Po powrocie do Warszawy zdał do Szkoły Przygotowawczej, aby w 1864 roku wstąpić na Wydział Filologiczno-Historyczny Szkoły Głównej. Był wówczas jednym z 48 studentów, którzy uczęszczali na wykłady Józefa Przyborowskiego z historii literatury oraz języka polskiego. Dwa lata później problematykę literaturoznawczą przejęli Aleksander Tyszyński oraz Adam Bełcikowski, językoznawczą pozostawiając do końca funkcjonowania uczelni w gestii Przyborowskiego[9]. Niewątpliwie wszyscy oni wywarli wpływ na młodego Chlebowskiego. On sam należał do wyróżniających się studentów, bowiem w trzecim roku nauki zdobył nagrodę z funduszy ks. Adama Jakubowskiego za rozprawę o nieznanym jeszcze wówczas XVII-wiecznym poecie – Samuelu Twardowskim (O życiu i pismach Samuela ze Skrzypny Twardowskiego). Opublikował ją, znacznie wzbogaconą, sześć lat później, w 1872 roku. Zresztą, co znamienne, ale dotychczas pomijane w martyrologiczno-powstańczej optyce XIX wieku, przez czas studiów Chlebowski-ekspowstaniec był również stypendystą rządowym. Podobnie jak pół wieku wcześniej Mickiewicz, on także miał później spłacić przyznane środki pracą w gimnazjach Królestwa Kongresowego. Jednak rozłożone w czasie popowstaniowe represje, których ofiarą padła zarówno sama Szkoła Główna, jak i całe szkolnictwo, przekreśliły i te plany i zmusiły Chlebowskiego do szukania pracy w prywatnych szkołach warszawskich. Nie zaprzestał jednak pisania, zwłaszcza że rozwój ówczesnego czasopiśmiennictwa dawał ku temu nieporównywalne z wcześniejszymi możliwości. Publikował zatem w „Tygodniku Ilustrowanym”, „Bluszczu”, „Ateneum” i „Niwie”, a także „Życiu” (warszawskim) oraz „Pamiętniku Literackim”.

Dębicki wybór takiej drogi przedstawił jako swoistą misję: „[...] obrał sobie Chlebowski ciężki zawód pedagoga w pełnej świadomości, że w warunkach, jakie wytworzyły się po powstaniu 1863 roku, czeka go na tym polu niejedna gorycz, ale że to właśnie pole, porastające bujnie chwastami rusyfikacji, wymaga starannej i poświęconej uprawy ze strony nauczyciela-Polaka, wykładającego język i literaturę ojczystą w szkołach prywatnych”[10]. Wobec całej rzeszy „wyrzuconych z siodła”, którzy stanowili naturalne zaplecze dla wzrastającej liczebnie inteligencji, atutem Chlebowskiego było nie tylko ukończenie warszawskiej wszechnicy, ale także zdobycie w 1869 roku stopnia magistra nauk historycznych na podstawie dysertacji Rozbiór Monumentum Ostroroga.

Chlebowski-pedagog nie przestał jednak być również badaczem wyczulonym na nowe prądy w nauce. Podobnie jak Hipolit Taine wychodził z założenia, że wydarzenia dziejowe są uwarunkowane przez trzy czynniki: otoczenie, rasę oraz moment dziejowy. Jednak jego fundamentalną zasługą było przekształcenie historii literatury z opowieści o dziełach w naukę, kierującą się jasno określonymi prawidłami. Pisał: „Historia literatury powinna zająć stanowisko odpowiednie tej wyjątkowej doniosłości, jaką pozyskała literatura sama jako czynnik życia umysłowego i politycznego. Jeżeli świadectwo, jakie składa ona o życiu narodu, jego pojęciach i dążeniach, ma stanowczo przekonać swoich i obcych, rozproszyć błędne mniemania i uprzedzenia, musi ono być rezultatem naukowego badania i obiektywnego przedstawiania faktów. Historia literatury jest samoistną umiejętnością, ponieważ ma za przedmiot odrębnej natury zjawiska, będące rezultatami współdziałania czynników dających się wydzielić i objaśnić z pomocą właściwych gałęzi nauki, w których zakres one wchodzą”[11]. Historia literatury była zatem dla niego nauką ścisłą, a badane procesy przypominały obserwację skomplikowanego organizmu, który – aby zrozumieć – trzeba było badać w szczegółach.

Jak pozytywiści warszawscy, daleki był od gloryfikowania przeszłości, co więcej, krytyczne podejście i ukazywanie wad przodków w imię prawdy historycznej narażało go na zarzuty zdrady. Obok bohaterskich postaw ukazywał bowiem niski poziom umysłowy, brutalność i wulgarność polskich Sarmatów. Przełamywał stereotypy idealnego, skrzydlatego husarza i kochającego ojczyznę „Polonusa-hreczkosieja”[12]. Notował o literaturze staropolskiej w cytowanej już rozprawie, co w tamtych czasach brzmieć musiało niemal obrazoburczo: „Hulanki Małopolan w krakowskich winiarniach przysporzyły wątku do wesołych i swawolnych fraszek, ukazujących nam w całej barwności, zarówno bawiące się a tak różnorodne pochodzeniem i stanowiskiem towarzystwo, jak i jego upodobania świadczące o wyższym stopniu kultury umysłowej i obyczajowej. Warszawskie zaś zebrania szlacheckie noszą charakter karczemnych pijatyk, łączących się z zaułkową rozpustą, pięściowymi rozprawami a nierzadko i mordami. Poezja nie utrwaliła pamięci uczestników i uczestniczek tych hulanek, bo nie gościła nigdy w ich duszach”[13].

W przeciwieństwie jednak do publicystów „młodej prasy” nie potępiał ani nie oskarżał w imię doraźnych politycznych celów, ale tłumaczył dzikie wybryki, ciasną dewocję, poziomość pojęć – jako objawy w tamtych warunkach konieczne. Jak pisał Kleiner: „nie odmawiał przeszłości pewnego szacunku, ale przedstawiał ją jako muzeum «bohaterstw» i «szaleństw» zarazem, «szczęśliwych natchnień», zarówno jak «zboczeń»”[14]. Na tle ówczesnego dyskursu szkoły krakowskiej wyróżniał się mniej zideologizowanym podejściem i prostszym przekazem. Miało to niebagatelne znaczenie wobec likwidacji polskiego Uniwersytetu i zastąpienia go rosyjską uczelnią, która realizowała odmienne dezyderaty polityczne. Chlebowski miał pełną świadomość roli życia intelektualnego w rozwoju cywilizacyjnym społeczeństw, a dla narodu pozbawionego bytu politycznego uważał, że jest ono fundamentalne w dalszym jego przetrwaniu. Sam podkreślał, że: „historia literatury ostatnich lat pięćdziesięciu jest poniekąd i historią polityczną naszego społeczeństwa. Każdy donioślejszy utwór poetyczny, historyczny, filozoficzny, ekonomiczny jest zarazem i programem politycznym”[15]. W innym miejscu zaś dodawał: „wobec rosnącej demokratyzacji społeczeństw współczesnych praca naukowa staje się koniecznością i coraz ważniejszą funkcją życia społecznego”, powinna ona: „rachować się z potrzebami i dążeniami tego życia i szukać zarazem w uznaniu coraz szerszych kół społecznych oparcia i poparcia dla swych zamierzeń”[16].

Naczelną zasadą, jaką się kierował, było ukazanie związku między zjawiskami literackimi a życiem epoki. Stąd w wielu wypadkach jego szkice przypominały bardziej opowieści biograficzne aniżeli akademickie biografie, a niedoścignione przez innych tak plastyczne odtworzenie przeszłości przyczyniało się do poczytności jego rozpraw. Pisał nie dla specjalistów, ale dla szerokich kół inteligentnych odbiorców. Współcześni porównywali go do „fizjologa”, „antropogeografa”, bez wątpienia za sprawą tak szerokiego spojrzenia dziś można byłoby go określić jako antropologa kultury.

Jednak ta swoista popularyzacja nie miała w sobie nic z trywializacji przedmiotu badań. Wypływała z misji, której domyślać się można z jego słów przytoczonych powyżej. W bezpośredni sposób dał temu wyraz w przedmowie do czterotomowego wyboru swoich pism, które zostały wydane w 1912 roku. Pisał, że to bogactwo literatury i jej znaczenie w ciężkich warunkach narodu pozbawionego przede wszystkim publicznej szkoły polskiej powinno być zużytkowane dla przyszłych pokoleń. Kult przeszłości i wiara w przyszłość przyświecać winny współczesnym[17]. Jego celem było zatem pogłębianie znajomości przeszłości dla rozwoju przyszłych pokoleń. Ale przeszłości odmitologizowanej i odideologizowanej. Pisał w innym z artykułów, że jeśli dzieje literatury polskiej miały objaśniać proces życia duchowego, który znalazł upostaciowanie w literaturze i piśmiennictwie, powinien przedstawiać go z całą historyczną ścisłością, ze wskazaniem centrum, a potem dróg jego promieniowania[18].

Kleiner notował w dalszym ciągu swojego szkicu: „I oto drugie konkretne zadanie historyków literatury: odtwarzać i rozjaśniać życie wewnętrzne pisarzy, malować – na podstawie ich dzieł, a przy pomocy intuicji – ich wizerunki duchowe. [...] Syn czasów, które stworzyły psychofizjologię i romans naturalistyczny, nie pominie najdrobniejszego szczegółu, który może mieć wpływ na życie duchowe człowieka. [...] Trwałą podstawą tych wszystkich konstrukcji było Chlebowskiemu przekonanie, że z siłą i prawdą mogą być wypowiadane tylko uczucia i przejścia osobiste. Że więc Gustaw a Mickiewicz to we wszystkich szczegółach ta sama osoba, że Kordian a Słowacki to jedno – nie ulega dla niego żadnej wątpliwości”[19]. I w tym wypadku biograficzne traktowanie dzieł literackich związane było z estetyką Chlebowskiego, w której podstawowym kryterium było poszukiwanie prawdy. Była ona niekiedy o wiele istotniejsza niż artyzm analizowanych utworów.

Część jego badań wpisywała się w tak charakterystyczne dla pięknego wieku obchody rocznic: urodzin lub zgonów wybitnych Polaków bądź doniosłych wydarzeń historycznych. Był to jasny przekaz i kolejny wyraz działalności społecznej badacza. Swobodnie poruszał się na przestrzeni całej literatury polskiej, od renesansu po współczesność. W 1884 roku, w 300. rocznicę śmierci Jana Kochanowskiego wydał pracę Jan Kochanowski w świetle własnych utworów. W tym samym roku, w ćwierćwiecze śmierci Zygmunta Krasińskiego opublikował rozprawę „Nieboska” i „Irydion”: zarys rozwoju duchowego poety w pierwszym okresie twórczości poetyckiej[20]. Następne ukazały się: w 200-lecie urodzin Konarskiego, w 400-lecie urodzin Mikołaja Reja w serii „Książka dla wszystkich” (1905)[21], w stulecie śmierci autora Kordiana (studium komparatystyczne Słowacki – Szekspir) oraz w setną rocznicę urodzin Józefa Ignacego Kraszewskiego (o jego roli w literaturze i życiu społecznym).

Chlebowski był także edytorem, który wydane utwory zaopatrywał w rozbudowane komentarze, jak w wypadku dzieł Jana Kochanowskiego: Psałterza Dawidowego w serii „Biblioteki Dzieł Wyborowych”, Trenów czy Odprawy posłów greckich, co istotne, te ostatnie w serii „Wyboru Pisarzów Polskich dla Domu i Szkoły”[22]. Dotyczyło to również klasyki literatury romantycznej, jak na przykład Dziadów Mickiewicza czy Lilli Wenedy Słowackiego, oba także we wspomnianej serii „dla Domu i Szkoły”[23]. Uzupełnieniem tego nurtu prac było wydanie rozpraw zmarłego kolegi po piórze – Piotra Chmielowskiego, z którym łączyła go bliskość zapatrywań na rolę literatury, praktyka pedagogiczna w warszawskich gimnazjach, ale przede wszystkim Taine’owskie inklinacje. Stąd przedmowy we wznowionych, najgłośniejszych monografiach Chmielowskiego: Historii literatury polskiej (1899–1900), Dziejach krytyki literackiej w Polsce oraz Liberalizmie i obskurantyzmie na Litwie i Rusi (1815–1823)[24].

Jednak dziełem życia Chlebowskiego był Słownik geograficzny Królestwa Polskiego.

Juliusz Kleiner notował: „I był przecież redaktorem Słownika geograficznego. Objąwszy to stanowisko w roku 1885 po śmierci Sulimierskiego, przez lat dwadzieścia wkładał ogromny zasób energii w dzieło, które dopiero pod jego kierownictwem stanęło na tak wysokim poziomie naukowym. Zarówno zasługa redaktorstwa, zwielokrotniona wobec warunków ciężkich, jak znaczna ilość artykułów własnych, dochodzących do dwudziestu arkuszy druku w tomach poszczególnych, czyni go jednym z twórców dzisiejszej wiedzy o Polsce, której służył też współpracownictwem w Encyklopedii polskiej Akademii Umiejętności. Słownik geograficzny – jedno z dzieł zasadniczych, pomnikowych, fundament wieczysty dających dalszym pracom – będzie też monumentum aere perennius Bronisława Chlebowskiego. On jednak w tej pracy dwudziestoletniej, równie ważnej pod względem obywatelskim, jak naukowym, widział spełnienie obowiązku, które utrudniło mu działalność we właściwej dziedzinie”[24].

W piętnastym, kończącym tomie, którego wydanie zostało sfinansowane „z zasiłku Kasy pomocy dla osób pracujących na polu naukowym im. D-ra Mianowskiego”, ostatnie zdanie brzmiało jak motto całego pokolenia, do którego należał: „Zrobiliśmy co przy skromnych siłach i środkach było możliwe”[26]. A wraz z zakończeniem prac nad Słownikiem, jak pisał Wacław Borowy, „po dokonaniu majestatycznego dzieła poczucia obywatelskiego”, mógł powrócić do studiów, „do których go powołują uzdolnienie i upodobanie. Poczyna się w jego działalności okres trzeci”[27].

Zmiana sytuacji politycznej, jaka nastąpiła na początku XX wieku, a w szczególności przeobrażenia, jakie zaszły w Imperium Rosyjskim po rewolucji 1905–1907, miały przełożenie również na płaszczyznę kultury. Zaowocowały bowiem zgodą władz na odrodzenie jednej z kluczowych instytucji dla życia naukowego w zaborze rosyjskim. Jeśli w latach 60. XIX stulecia, w ramach rozszerzającej się autonomii galicyjskiej repolonizowano uniwersytety w Krakowie i Lwowie oraz założono Akademię Umiejętności (1872), która pełnić miała funkcę trójzaborowego zwornika nauki, to ich przenikanie poza kordon było bardzo utrudnione. Sam Chlebowski, notabene, został jej członkiem korespondentem dopiero w 1914 roku, po przyznaniu mu tytułu członka honorowego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Dla ziem dawnego Królestwa faktycznym przełomem po zamknięciu Szkoły Głównej było powołanie Kasy im. Józefa Mianowskiego, swoistego ministerstwa nauki narodu bez państwa (1881), oraz przeszło dwie dekady później wspomnianego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego – zalążka polskiego uniwersytetu i jednej z największych instytucji naukowych przed I wojną światową. Rola Chlebowskiego w zabiegach o zgodę na założenie tej instytucji była pierwszoplanowa wespół z innymi absolwentami Szkoły Głównej i członkami Kasy im. Mianowskiego. Dał zresztą temu wyraz na uroczystym zebraniu Towarzystwa w dniu 25 listopada 1912 roku, na którym wygłosił wykład Znaczenie Szkoły Głównej warszawskiej w dziejach umysłowości i nauki polskiej. Powiedział wtedy: „Towarzystwo Naukowe zawiązane w roku 1907 jest ostatnim z całego szeregu doniosłych czynów kulturalnych, które w ciągu lat czterdziestu dokonane zostały z inicjatywy lub przy współudziale profesorów i wychowańców Szkoły Głównej. Zorganizowane przez koło sędziwych i zasłużonych kierowników drogiej nam wszechnicy przy udziale bliskich już sędziwości jej wychowańców i licznego zastępu pracowników naukowych młodszego pokolenia, Towarzystwo to czuje się, pomimo różnicy zdań i dróg działania, duchowym spadkobiercą najwyższych dążeń żywionych przed laty pięćdziesięciu...”[28]. Wymiernym tego świadectwem było złożenie legatu przez wychowanków Szkoły, który jako fundusz wieczysty jej imienia opiewał na sumę 20 tys. rb. i miał stanowić podstawę przyznawanych stypendiów.

Chlebowski od pierwszego roku istnienia Towarzystwa pełnił w nim funkcję przewodniczącego Wydziału I (językoznawstwa i literatury), a w trudnym okresie Wielkiej Wojny – prezesa Towarzystwa. Jednak i ta praca organizacyjna nie przytłumiła jego aktywności naukowej, co więcej, uległa ona intensyfikacji, czego efektem były kolejne rozprawy drukowane na łamach „Sprawozdań z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Wydział Językoznawstwa i Literatury”. Ukazały się tam wówczas m.in.: Jak powstały „Dziady” kowieńskie (1911), Sielanki Szymonowicza jako wyraz duszy poety (1913), Kronika tak zw. Gallusa jako pierwszy pomnik literatury łacińsko-polskiej (1916) i inne[29]. Nie zaprzestał również działalności edukacyjnej, choć pod zmienioną nieco formą. W 1906 roku zaangażował się, od drugiego tomu, w prace nad wielotomowym wydawnictwem, użytecznym zresztą do dziś, pt. Wiek XIX. Sto lat myśli polskiej, życiorysy, streszczenia, wyjątki, którego objął redaktorstwo (ostatni, dziewiąty tom ukazał się już po jego śmierci)[30].

Wacław Borowy pisał: „Wydawnictwo to idealnie mu odpowiada – przede wszystkim przez swą społeczną dążność do szerzenia wiedzy o przeszłości w szerokich kołach inteligencji (co byłego wychowańca Szkoły Głównej zawsze pociągało), a następnie przez oparcie się na życiorysach psychologicznych, a więc na rodzaju krytyczno-literackim najulubieńszym i wręcz zasadniczym dla niego. W przeciągu lat siedmiu opracowywa Chlebowski dla tego wydawnictwa biografie siedemnastu pisarzy [...]”[31].

Jednak u kresu życia przyszło Chlebowskiemu odegrać jeszcze jedną, równie zasadniczą rolę. Na wspomnianym, uroczystym posiedzeniu Towarzystwa powiedział: „Toteż schodzący z pola pracy naukowej i społecznej, zgromadzeni tu po raz ostatni zapewne, w tak uroczystej chwili, kierownicy i wychowańcy utworzonej przed pół wiekiem wszechnicy – patrząc na budzące się tak pięknie nadzieje i zamierzenia młodego Towarzystwa Naukowego [...] ze spokojem i ufnością przekazują swym następcom, liczniejszym, lepiej przygotowanym i w pomyślniejszych pracującym warunkach, ważny i podniosły obowiązek podźwignięcia nauki polskiej, na stanowisko odpowiednie znaczeniu dziejowemu narodu”[32].

Mylił się, bowiem on i jego pokolenie zrealizować miało swoje marzenie, tak brutalnie przerwane w 1869 roku. Koniec panowania rosyjskiego w Warszawie, który przypadł na trudne lata I wojny światowej, stał się zarazem początkiem reaktywowania polskiego szkolnictwa wyższego. W miejsce ewakuowanego do Rostowa nad Donem, prawie z całym zapleczem, Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, niemiecki okupant otworzył Uniwersytet daleki od swobody, ale już z polskim językiem wykładowym. Był to ewidentnie jeden z zabiegów, który miał na celu pozyskanie miejscowej ludności i zapewnienie sobie jej neutralności, jeśli nie poparcia na froncie wschodnim. Działania te były kolejnymi na długiej liście podobnych posunięć, jakie w XIX stuleciu stymulowały rozwój kultury i sztuki we wszystkich zaborach. Takim było przecież powstanie Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk (1800), Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1857), wreszcie Szkoły Głównej i Kasy im. Mianowskiego.

Chlebowski i tym razem angażuje się w prace organizacyjne, zwłaszcza, że od 1909 roku działał w Towarzystwie Kursów Naukowych w Warszawie (późniejszej Wolnej Wszechnicy), gdzie wykładał historię literatury polskiej. Wykład inauguracyjny o stosunku do przeszłości, po objęciu katedry literatury, wygłosił 9 października 1916 roku.

Mógł wreszcie w pełni zrealizować głoszone przez siebie postulaty, że praca naukowa i zdobywana przez nią wiedza „są nie tylko najwyższym wyrazem potęgi umysłu ludzkiego, lecz zarazem i energii woli, siły moralnej człowieka”[33]. Czuć wreszcie musiał rodzaj wypełnienia misji, jaka przyświecała pokoleniu Szkoły Głównej. Jej celem było przecież: „przygotowanie trwałego gruntu pod rozwój pracy naukowej w Warszawie i zależnych od niej duchowo obszarach – przez zaszczepienie i ustalenie w umysłach przeświadczenia o znaczeniu i potędze wiedzy, dla rozwoju społecznego, pracy kulturalnej i trwałości bytu narodowego” – jak mówił w ostatnim zdaniu uroczystej mowy w Towarzystwie[34].

Prowadził w roku akademickim 1916/1917 wykłady: Historia literatury polskiej do końca XVI w., Rozwój pracy nad literaturą polską od jej początków do XVII w., Krasicki i jego wiek, a także ćwiczenia z czytania i objaśniania pomników literatury polskiej XVI wieku oraz lektury literatury polskiej w szkole średniej. Zajęcia te powtórzył także rok później. Jednak, jak wspominał Juliusz Kleiner, zbyt krótko wykładał on „w starym pałacu Kazimierzowskim [...]. Żal ściska serce na myśl o tym – żal i poczucie krzywdy, jaką życie wyrządziło temu białemu, skromnemu człowiekowi”[35].

W zakończeniu zaś swojego szkicu żegnał przyjaciela i poprzednika na katedrze filologii polskiej warszawskiego uniwersytetu tymi słowami: „Obdarzył naukę polską hojnie – mniej wszakże obficie, niż mógł to uczynić umysł tej miary wśród warunków pomyślnych. Pochłaniała go przez całe życie praca nauczycielska. Ile przez nią przysłużył się społeczeństwu, o tym powiedzą i nie zapomną tego owe tysiące, które jemu zawdzięczały zrozumienie kultury polskiej. Przetrwa on we wspomnieniach żywych jako nauczyciel literatury polskiej, kult jej krzewiący pod grozą apuchtinowskiego prześladowania, swój sposób patrzenia na Polskę i na piękno niosący w darze kilku pokoleniom”[36].

1   J. Kleiner, Bronisław Chlebowski, [w:] idem, Sztychy, Lwów 1925, s. 141.

2   Ibidem, s. 141–142.

3   Z. Dębicki, Śp. Bronisław Chlebowski, „Tygodnik Ilustrowany” 1918, nr 14, s. 160.

4   Por. S. Fita, Pokolenie Szkoły Głównej, Warszawa 1980.

5   Sienkiewicz i pokolenie Szkoły Głównej, [w:] Szkoła Główna Sienkiewiczowi, Warszawa 1917, s. 13.

6   S. Kieniewicz, Akademia Medyko-Chirurgiczna i Szkoła Główna (1857–1869), [w:] Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1807–1915, red. S. Kieniewicz, Warszawa 1981, s. 365 (por. listę największych nazwisk: ibidem, s. 365–367).

7   B. Chlebowski, Znaczenie Szkoły Głównej warszawskiej w dziejach umysłowości i nauki polskiej. Odczyt wygłoszony na publicznym posiedzeniu Tow. Nauk. Warszawskiego w dniu 25 listopada 1912 r., Warszawa 1912, s. 14.

8   W. Borowy, Chlebowski B. [w:] PSB, t. III, Kraków 1937, s. 292–294 (wszystkie dane biograficzne z tego źródła).

9   Z kronik uniwersyteckich 1818–1944, [w:] Z dziejów polonistyki warszawskiej, Warszawa 1964, s. 82–83.

10   Z. Dębicki, op. cit.

11   B. Chlebowski, Zadanie historii literatury polskiej wobec etnograficznych, politycznych i umysłowych czynników jej dziejowego rozwoju, Warszawa 1885, s. 43.

12   Por. idem, Wacław Potocki jako autor „Wojny Chocimskiej”, Warszawa 1882 [pierwodruk „Ateneum” 1882].

13   B. Chlebowski, Zadanie historii literatury polskiej..., op. cit., s. 29.

14   J. Kleiner, op. cit., s. 210.

15   B. Chlebowski, Zadanie historii literatury polskiej..., op. cit., s. 42.

16   Cyt. za: J. Kleiner, op. cit., s. 220 [brak proweniencji].

17   Por. B. Chlebowski, [Wstęp], [w:] idem, Pisma, Warszawa 1912, t. I, s. V.

18   Por. B. Chlebowski, Zadanie historii literatury polskiej..., op. cit., s. 9.

19   J. Kleiner, op. cit., s. 221–222.

20   Jan Kochanowski w świetle własnych utworów, Warszawa 1884; „Nieboska” i „Irydion”: zarys rozwoju duchowego poety w pierwszym okresie twórczości poetyckiej, wyd. K. Kowalewski, Warszawa 1884; pełna bibliografia jego prac w: Pisma Bronisława Chlebowskiego: t. I – Studia historyczno-krytyczne z zakresu dziejów literatury, oświaty i sztuki polskiej; t. II – Studia nad literaturą polską wieku XVI (Rej – Kochanowski); t. III – Studia nad literaturą polską wieku XVII (Piotr Kochanowski – Twardowski – Potocki – Maszkiewicz – Pasek); t. IV – Prace z zakresu historii, literatury i krytyki, Warszawa 1912.

21   B. Chlebowski, Stanisław Konarski (1700–1773). W 200-tną rocznicę urodzin, Warszawa 1900 [„Ateneum” 1900, t. III, z. 3]; idem, Mikołaj Rey jako pisarz, Warszawa 1905; idem, Słowacki i Szekspir, Warszawa 1909 [„Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Wydział Językoznawstwa i Literatury. Posiedzenie z dnia 13 października 1909”, R. 2, z. 7]; idem, Stanowisko Kraszewskiego w literaturze i życiu społeczeństwa: 1812–1912, Warszawa 1912 [„Biblioteka Warszawska” 1912, t. IV].

22   Psałterz Dawidowy przekładania Jana Kochanowskiego, z przedmową Bronisława Chlebowskiego, Warszawa 1897; Treny, ze wstępem i objaśnieniami B. Chlebowskiego, Warszawa 1907 [II wyd. 1910]; Odprawa posłów greckich, ze wstępem i objaśnieniami B. Chlebowskiego, Warszawa 1907.

23   A. Mickiewicz, Dziady, cz. 2 i 4 tudzież fragmenty pośmiertne, ze wstępem i objaśnieniami B. Chlebowskiego, Warszawa 1907; J. Słowacki, Lilla Weneda, tragedia w pięciu aktach i Grób Agamemnona, ze wstępem i objaśnieniami B. Chlebowskiego, Warszawa 1917.

24   P. Chmielowski, Historia literatury polskiej, t. I–VI, Warszawa 1899–1900, z serii „Biblioteka Dzieł Wyborowych”; Dzieje krytyki literackiej w Polsce, Warszawa 1902 oraz Liberalizm i obskurantyzm na Litwie i Rusi (1815–1823), Warszawa [1898] z serii „Biblioteka Dzieł Wyborowych”.

25   J. Kleiner, op. cit., s. 153.

26   Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, [Dopełnienia], t. XV, cz. 2, wyd. pod red. Bronisława Chlebowskiego, [...] według planu Filipa Sulimierskiego, z zasiłku Kasy pomocy dla osób pracujących na polu naukowem im. D-ra Mianowskiego, Warszawa 1902, s. 743.

27   W. Borowy, op. cit., s. 216.

28   Cyt. za: Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Materiały do jego dziejów w latach 1907–1950, oprac. B. Nawroczyński, Warszawa 1950, s. 12–13.

29   B. Chlebowski, Jak powstały „Dziady” kowieńskie, „Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Wydział Językoznawstwa i Literatury” 1911, R. 4, z. 5; idem, Sielanki Szymonowicza jako wyraz duszy poety, „Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Wydział Językoznawstwa i Literatury” 1913, R. 6, z. 5; idem, Kronika tak zw. Gallusa jako pierwszy pomnik literatury łacińsko-polskiej, „Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Wydział Językoznawstwa i Literatury” 1916, R. 9, z. 7. Wspomnieć warto jeszcze o wątku varsavianistycznym w badaniach Chlebowskiego, o czym pisał w nekrologu Dębicki, był on bowiem autorem prac o początkach Warszawy i latach jej świetności, wydanych w ramach prac Towarzystwa Miłośników Historii: B. Chlebowski, Warszawa za książąt Mazowieckich, Warszawa 1911, idem, Warszawa za Władysława IV, Warszawa 1909 [prwdr. „Biblioteka Warszawska”].

30   Wiek XIX. Sto lat myśli polskiej, życiorysy, streszczenia, wyjątki, red. B. Chlebowski [et al.], t. II–VIII (wypisy nr 143–273), Warszawa 1907–1913 (t. IX – 1924).

31   W. Borowy, op. cit., s. 216.

32   B. Chlebowski, Znaczenie Szkoły Głównej warszawskiej..., op. cit., s. 23.

33   Ibidem, s. 3.

34   Ibidem, s. 22

35   J. Kleiner, op. cit., s. 144.

36   Ibidem, s. 143. Pośmiertnie Manfred Kridl wydał: Literatura polska 1795–1905 jako główny wyraz życia narodu po utracie niepodległości, rękopis wydał i przedmową poprzedził M. Kridl, Warszawa 1923 [II wyd. 1935]. Z powojennych szkiców o Bronisławie Chlebowskim na uwagę zasługują także: monografia J. Starnawskiego, Bronisław Chlebowski, Warszawa 1986 oraz artykuły: Z. Szmydtowa, Bronisław Chlebowski 1846–1918, [w:] Z dziejów polonistyki warszawskiej, op. cit.; eadem, Bronisław Chlebowski 1846–1918, [w:] Portrety uczonych polskich, red. A. Biernacki, Warszawa 1974. Wydany został także wybór jego prac pt. Od Kochanowskiego do Brzozowskiego, oprac. A. Biernacki, Warszawa 1979 w serii „Biblioteka Filologii Polskiej”.

Sebastiano Ciampi

Urodzony 30 X 1769 w Pistoi (Toskania). Studia na uniwersytecie w Pizie oraz w Wenecji. Profesor literatur klasycznych na UW (1817–1822).

Erudyta, ceniony znawca kultury klasycznej i dawnej kultury włoskiej, kolekcjoner i wydawca źródeł.

Po powrocie do Włoch utrzymywał intensywne kontakty z polskim środowiskiem naukowym, publikując kolejne tomy wydawnictw źródłowych odnoszących się do dziejów Polski oraz kontaktów polsko-włoskich; autor unikatowego kompendium poświęconego obecności Włochów w Polsce i w Europie środkowo-wschodniej na przestrzeni dziejów.

Zmarł 14 XI 1847 w Galluzzo koło Florencji.

Bibliografia critica delle antiche reciproche corrispondenze... dell’Italia colla Russia, colla Polonia et altre parti settentrionali, t. I–III, Firenze 1834, 1839, 1842.

Ciampi S. [w:] PSB, t. IV, Kraków 1938, s. 15–17.

PIOTR SALWA, WOJCIECH TYGIELSKI

SEBASTIANO CIAMPI[*]

1769–1847

Erudyta, ceniony znawca kultury klasycznej i dawnej kultury włoskiej, poszukiwacz ciekawostek antykwarycznych i archiwalnych, znalazł się w Warszawie w wyniku dość przypadkowego splotu okoliczności. Urodził się w 1769 roku w ubogiej rodzinie w Pistoi (Toskania), tutaj też pobierał nauki w miejscowym seminarium, gdzie w wieku 22 lat przyjął święcenia kapłańskie pomimo – ponoć – zupełnego braku powołania. Przez krótki czas studiował na uniwersytecie w Pizie, później przeniósł się do Rzymu, gdzie nauczał retoryki i greki, a w niespokojnych czasach wojen napoleońskich przebywał przez rok w Wiedniu i Bratysławie jako sekretarz, kapelan i nauczyciel synów księcia Baltazara Odescalchi. Lata 1799–1801 – zdaniem niektórych biografów decydujące dla jego formacji intelektualnej – spędził w Wenecji, pogłębiając pod kierunkiem tamtejszych erudytów swoją wiedzę historyczno-filologiczną, budując podstawy stosowanej później metodologii badań archiwalnych oraz wypracowując niechętne nowatorskim tendencjom spojrzenie na tradycję klasyczną. Opublikował wtedy swoje pierwsze studium filologiczne na temat przeróbki Iliady pióra ks. Melchiora Cesarottiego – Riflessioni sulla necessità di studiare li antichi scrittori e sulla vera maniera di far moderno l’antico nel prendere dai loro scritti per il progresso della buona letteratura.

Wprawdzie na niczym spełzły jego nadzieje uzyskania katedry literatury łacińskiej na Uniwersytecie Padewskim, lecz w 1801 roku otrzymał z rąk Ludwika Burbona Parmeńskiego, ówczesnego króla Etrurii, nominację na wykładowcę uniwersytetu w Pizie, co gwarantowało mu względną stabilizację, także finansową. Wykładał początkowo dialektykę i grekę, później prowadził wykłady na temat historii Etrusków i literatur klasycznych, był także zwierzchnikiem jednego z ważniejszych kolegiów. W okresie tym rozwijał swe różnorakie zainteresowania, które owocowały drobnymi, ale istotnymi pracami na temat historii literackiej, językowej i artystycznej Toskanii. Dał się też poznać jako zdecydowany polemista, zajmując w niektórych kwestiach filologicznych – wówczas szeroko dyskutowanych w Italii – stanowisko dość dogmatyczne i konserwatywne. Owocem jego ówczesnych antykwarycznych poszukiwań były prace z zakresu historii sztuki (Notizie inedite della Sagrestia pistoiese de’ belli arredi, del Camposanto pisano e di altre opere di disegno dal sec. XII al XV, Firenze 1810) oraz historii języka i literatury włoskiej (m.in. Memorie della vita di Messer Cino da Pistoia, Pisa 1808–1813).

Wiosną 1817 roku Ciampi otrzymał propozycję objęcia w Warszawie, na nowo powstałym Uniwersytecie, stanowiska profesora literatur klasycznych – łacińskiej i greckiej. Propozycja ta – przedstawiona za pośrednictwem szwedzkiego archeologa Johana Davida Åkerblada (stał za nią hrabia Józef Sierakowski, niegdyś sekretarz poselstwa polskiego w Sztokholmie, później członek Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, którego Ciampi poznał we Włoszech w okresie wojen napoleońskich) – nadchodziła w wyjątkowo dobrym momencie, Ciampi bowiem znalazł się w Pizie w dość niewygodnym dla siebie położeniu. Jego relacje ze środowiskiem akademickim układały się – delikatnie mówiąc – nie najlepiej. Niemałą rolę odegrał tu zapewne jego trudny charakter – drażliwy i egocentryczny, skłonny do waśni, zapalczywości i przesady, stronniczy i prowokacyjny – z którego rzekomo słyną Toskańczycy. Powodem napięć było nie tylko zaangażowanie Ciampiego w akademickie polemiki o charakterze erudycyjnym i literackim, lecz również stanowisko uczelni, która od swojego wykładowcy, a zarazem osoby duchownej, żądała położenia kresu związkowi z zamężną służącą (która towarzyszyć mu będzie zresztą również w Polsce). W tej sytuacji Ciampi nader chętnie powitał polską propozycję, dość szybko i sprawnie zakończył negocjacje z hrabią Sierakowskim dotyczące szczegółów kontraktu (po którym spodziewał się, że zapewni mu doskonałe warunki finansowe oraz wysoką pozycję społeczną), uzyskał potrzebne zezwolenia władz toskańskich i jesienią 1817 roku wyruszył do Warszawy – jak pisze jego biograf Filippo Luigi Pollidori – w towarzystwie swego 10-letniego bratanka, służącej oraz jej ojca.

Podróż okazała się trudna, pełna niewygód i nieprzewidzianych wypadków, a sprawę pogarszał fakt, że nie nadchodziły pieniądze obiecane przez władze Królestwa. Fatalne okazały się także pierwsze warszawskie dni i wrażenia (brak obiecanego mieszkania, przypadkowa noc w areszcie, chłodne przyjęcie przez Sierakowskiego, niemożność porozumienia się z otoczeniem, skromniejsze niż oczekiwane warunki materialne, obecność dwóch innych, niemieckich profesorów filologii klasycznej na Uniwersytecie – Augusta Jacoba i Augusta Ernsta Zinserlinga, nieprzyjęcie do loży masońskiej), co być może w jakiś sposób naznaczyło trwale stosunek Ciampiego do nowego miejsca. Korespondencja, pisma i pozostająca w rękopisie autobiografia uczonego są pełne radykalnych sprzeczności – z jednej strony znajdziemy tam słowa bezbrzeżnej krytyki, a nawet pogardy pod adresem nowego i zawsze obcego warszawskiego otoczenia (i Polski, którą określał mianem „kraju wilków”), z drugiej zaś – zapewnienia o doskonałym samopoczuciu i zadowoleniu z pobytu w Warszawie oraz o głębokiej sympatii dla Polaków. Najprawdopodobniej wypowiedzi te wiązały się z chwilowymi nastrojami ich autora lub z pragnieniem wywołania czy sprowokowania określonych reakcji u odbiorców, świadczą one jednak w sposób niezaprzeczalny o relacjach raczej trudnych i problematycznych, naznaczonych przede wszystkim brakiem zrozumienia – tego typu relacje miał zresztą Ciampi z większością swoich kolegów w Italii. W Warszawie niewątpliwie przeszkadzać mu musiała nieznajomość nie tylko polskiego, ale i szeroko rozpowszechnionego niemieckiego lub francuskiego, a nawet kłopoty z wypowiadaniem się po łacinie (!), którą znał zapewne biernie; problemem były obyczaje kompletnie odmienne od tych, jakie znał, i brak głębszego zainteresowania, sympatii czy szacunku dla tego, co pochodziło z Włoch; irytowały go widoczne wpływy kultury niemieckiej oraz peryferyjność i brak bliższych kontaktów ze światem, do którego był przywiązany, a także znaczenie przywiązywane przez Polaków do spraw „lokalnych”, do których on sam nie miał dostępu. Polakom zapewne nie przypadała do gustu usłużna postawa Ciampiego wobec Rosjan (szczególnie hrabiego Kapodistriasa, ministra spraw zagranicznych cara Aleksandra I, któremu był rekomendowany), okazywane prawdopodobnie poczucie wyższości, kłótliwość w sprawach pieniężnych, konfliktowość w stosunkach z kolegami i władzami uniwersyteckimi, jak również publicznie ogłaszane krytyki, które uważano za krzywdzące – źle przyjęta została nawet jego próba kulturalnej „nobilitacji” Warszawy w Epistula nuncupatoria Stanislao Potokio, in qua agitur de Auctoris in Polonia adventu, de laudibus urbis Varsoviae, cuiui describitur status physicus, politicus, litterarius, etc. Jak się wydaje, cały pobyt Ciampiego w Polsce naznaczony był obustronnym poczuciem obcości, co na Toskańczyku odbijało się nawet, jak sam wyznawał, stanami depresji.

Biografowie niewiele piszą o samej działalności uniwersyteckiej Ciampiego: wiemy, że po latach wspominał on z sympatią kilku swoich warszawskich słuchaczy i że prowadził wykłady nie tylko z zakresu filologii, ale także o tematyce raczej archeologicznej, prawdopodobnie powiązane z kolekcją rzeźb Stanisława Kostki Potockiego. Pomimo rozmaitych napięć w środowisku akademickim i niechętnego stosunku Ciampiego do kolegów, szczególnie filologów niemieckich, działalność Toskańczyka doczekała się uznania popartego – nie bez wpływu usilnych zabiegów zainteresowanego – nadaniem mu kilku orderów oraz godności kanonika najpierw kieleckiego, potem sandomierskiego, co wiązało się ze znaczącymi dochodami 4 tys. zł rocznie (Ciampi uzyska zgodę biskupów na korzystanie z tych dochodów także po wyjeździe z Polski). Z satysfakcją donosił on swym rodakom, że w Polsce cieszy się również statusem szlacheckim.

Warszawski pobyt Ciampiego i jego działalność na tutejszym Uniwersytecie nie oznaczały naturalnie przerwy w pracy naukowej – pomimo utyskiwań na brak dostępu do aktualnych publikacji, ubogie zbiory warszawskich bibliotek czy też brak profesjonalizmu miejscowych wydawców i drukarzy – przebiegała ona zgodnie z kierunkiem wyznaczonym już w okresie pizańskim. W tym czasie ogłasza Ciampi trzy tomy Feriae Varsavienses, seu vindiciae literariae (1818–1820), zawierające liczne erudycyjne szkice, rozprawy i polemiki o tematyce filologicznej i archeologicznej, będące kontynuacją jego wcześniejszych zainteresowań (m.in. polemika na temat epitomy Dionizjusza z Halikarnasu, rozważania o pochodzeniu języka włoskiego, uwagi do tekstu Pauzaniasza, refleksje na temat ortografii). Bierze aktywny udział w akademickich sporach toczących się we Włoszech i Francji, gdzie wysyła swoje artykuły, pracuje nad włoskim przekładem Pauzaniasza i Plutarcha. Tego rodzaju erudycyjne prace – dzisiaj uważane najczęściej za przyczynkarskie i niewzbudzające większego zainteresowania – cieszyły się wówczas dużym uznaniem, a do grona wielbicieli Ciampiego zaliczał się m.in. Niccolò Tommaseo, ówczesny niekwestionowany autorytet w dziedzinie filologii i językoznawstwa.

W czasie pobytu w Warszawie rodzi się także zamysł stworzenia dzieła poświęconego obecności Włochów w Polsce i w środkowo-wschodniej Europie na przestrzeni dziejów. Ciampi wspomina o tym m.in. w kontekście swoich starań o rozmaite godności i zaszczyty we Włoszech (Italia pozostaje bowiem stałym punktem odniesienia w jego życiowych planach). Plany te dojrzewają w roku 1822, kiedy to Ciampi podejmuje decyzję o powrocie na stałe do Włoch. Na decyzję tę wpłynęło zapewne i ogólne zmęczenie środowiskiem, z którym bliżej nie umiał się związać, i jakieś drobne despekty (odrzucenie propozycji medalu upamiętniającego założenie uniwersytetu przez Aleksandra I), i wydarzenia w sferze prywatnej (opuściła go owa włoska służąca, z którą przybył do Polski). Poważną troską Ciampiego jest zapewnienie sobie godnych warunków powrotu, a co ciekawe, uważa wówczas, że przyjęcie stanowiska profesorskiego w Italii byłoby poniżej jego godności – zwraca się więc do Komisji Oświecenia z propozycją, aby ta delegowała go do Włoch z misją naukową (jej wynikiem staną się później jego ważne i pionierskie prace dotyczące relacji Włoch z naszym regionem Europy). Propozycja ta zostaje przyjęta, a Ciampiemu przyznaje się rządowe trzymiesięczne pobory na podróż powrotną. Regularne dochody z kanonii sandomierskiej miały wystarczyć mu na przyzwoite utrzymanie. Latem 1822 roku Sebastiano Ciampi opuszcza Warszawę i jej Uniwersytet.

Do zadań Ciampiego jako „korespondenta czynnego w rzeczach naukowych we Włoszech” należało informowanie Warszawy o ukazujących się tam pracach naukowych na temat kultury klasycznej i świata słowiańskiego, prowadzenie badań na temat działalności artystów polskich w Italii i genealogii rodów włoskich osiadłych w Polsce, sporządzanie i przekazywanie kopii dokumentów archiwalnych dotyczących dziejów naszego kraju i całego regionu („do historii cywilnej i kościelnej krajów polskiego i słowiańskich ściągających się”). Terenem jego badań miały być przede wszystkim Florencja, Rzym, Wenecja i Neapol.

Po powrocie do Włoch osiadł we Florencji i poświęcił się głównie zadaniom zleconym przez władze warszawskie, chociaż dawnych zainteresowań całkowicie nie porzucił (odkrył m.in. autograf Boccaccia). Chcąc zainteresować polskie środowiska naukowe swoimi poszukiwaniami, Ciampi wydał katalog odnalezionych w pierwszych latach materiałów (Catalogo di documenti manoscritti e stampati relativi alla storia politica, militare, ecclesiastica e letteraria del regno di Polonia, raccolti negli anni 1823–1824, 1825). Jego wysiłki zostały najwyraźniej dostrzeżone, o czym świadczy m.in. korespondencja włoskiego uczonego z Joachimem Lelewelem (notabene na kartach listów Ciampiego z tego okresu znaleźć można deklaracje przywiązania do narodu polskiego i traktowania Polski jako drugiej ojczyzny). W uznaniu efektów pracy włoskiego uczonego w 1828 roku rząd Królestwa Kongresowego przyznał mu jednorazowo 2 tys. zł – „dla zachęcenia go w pracy”, w następnym zaś roku wypłacono Ciampiemu dodatkowo 4 tys. zł ze specjalnego funduszu cesarskiego.

W tym okresie uczony publikuje pierwsze edycje źródłowe odnoszące się do dziejów Polski oraz Rosji. Wśród nich znalazły się m.in.: anonimowa historia trzeciego bezkrólewia, którą wydawca przypisał historykowi włoskiemu, J. M. Brutusowi, niewielki objętościowo zbiór dokumentów do historii Dymitra Samozwańca, anonimowa relacja o wydarzeniach po śmierci cara Aleksego Michajłowicza Romanowa oraz zbiór listów Jana Sobieskiego. Te drobne raczej edycje były zapowiedzią fundamentalnego dzieła, nad którym Ciampi systematycznie pracował – rozbudowanej bibliografii historycznej (wzbogaconej licznymi fragmentami tekstów źródłowych), która obrazować miała dotychczasowe polsko-włoskie kontakty kulturalne i polityczne.

W 1830 roku Ciampi ponownie przyjechał do Polski – tym razem na krótko, aby zapoznać się ze zbiorami biblioteki Czartoryskich w Puławach, gdzie przechowywano m.in. cenne zbiory wypisów z poloników włoskich, zgromadzone przez Jana Albertrandiego, a podróż tę opisał w krótkiej relacji utrzymanej w tonie raczej idyllicznym (Viaggio in Polonia netta estate del 1830). Powstanie listopadowe wzbudziło w nim przede wszystkim niepokój o bezpieczeństwo własnych dochodów, a podobny oportunizm wykazywał również w kwestiach związanych z niepodległościowymi ruchami w Italii.

W latach trzydziestych XIX wieku przystąpił Ciampi do publikowania swego najważniejszego działa, które uwieńczyć miało jego wieloletnie poszukiwania i które także dzisiaj stanowi obowiązkowy przewodnik i punkt odniesienia dla każdego, kto interesuje się kontaktami polsko-włoskimi w czasach nowożytnych. Trzy kolejne tomy Bibliografia critica dette antiche reciproche corrispondenze... dell’Italia cotta Russia, cotta Polonia et altre parti settentrionali wydrukowano sukcesywnie we Florencji w latach 1834, 1839 i 1842. Wypada jednak zaznaczyć, że na ostateczny kształt trzeciego tomu Ciampi nie miał już dużego wpływu, gdyż dotknięty chorobą umysłową spędził ostatnie lata życia w samotności i zapomnieniu. Zmarł 14 listopada 1847 roku w Galluzzo, koło Florencji.

Bibliografia critica to – wedle słów Bronisława Bilińskiego – „znakomity instrument pracy dla wszystkich badaczy przeszłości kulturowej, naukowej i historycznej polsko-włoskiej”. O znaczeniu tego dzieła, z którego korzystały kolejne pokolenia historyków i które także dzisiaj nie utraciło całkiem swojej wartości, może świadczyć fakt, że w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku znany włoski polonista i historyk, Silvano De Fanti, z wielkim nakładem pracy przygotował obszerny indeks – rozbudowany merytorycznie oraz weryfikujący ewentualne nieścisłości (Indice Ragionato e Critico) – zatytułowany Per leggere Ciampi (ILLEO, Udine 1999), który skutecznie ułatwiać będzie kolejnym generacjom badaczy korzystanie z tego unikatowe kompendium sprzed dwóch stuleci.

*   Artykuł opracowany na podstawie: D. Caccamo, Sebastiano Ciampi, [w:] Dizionario Biografico degli Italiani, t. XXV, Roma 1981; V. Branca, Sebastiano Ciampi e il suo soggiorno in Polonia nell’inedita biografia scritta da F. L. Pollidori, [w:] Comitato per la Storia dell’Università di Padova, Relazioni tra Padova e la Polonia. Studi in onore dell’Universitá di Cracovia nel VI centenario della sua fondazione, Editrice Antenore, Padova 1964, s. 193–219; idem, Sebastiano Ciampi in Polonia e la Biblioteca Czartoryski (Boccaccio, Petrarca e Cino da Pistoia), Wrocław 1970; H. Barycz, Ciampi S. [w:] PSB, t. IV, Kraków 1938, s. 15–17; B. Biliński, Sebastiano Ciampi (1832), tłumacz listu Stanisława Reszki o burzycielach Rzymu (Epist. 1594, XXVI, s. 273–304), [w:] Między Padwą a Zamościem. Studia z historii sztuki i kultury nowożytnej, ofiarowane prof. Jerzemu Kowalczykowi, Warszawa 1993, s. 377–389.

Michaił Siemionowicz Cwiet (Tswiet)

Urodzony 14 V 1872 w Asti (Piemont, Włochy). Studia na wydziale matematyczno-fizycznym Uniwersytetu Genewskiego (1891–1893), doktorat tamże (1896); rosyjskie magisterium* na Uniwersytecie Kazańskim (1901); tytuł doktora** na UW (1910); pracownik UW (od 1902), Politechniki Warszawskiej (1914–1915); profesor zwyczajny Uniwersytetu Jurjewskiego (Dorpackiego) (1917) i Uniwersytetu Woroneżskiego (1918).

Wybitny biochemik i fizjolog roślin. Był wynalazcą tzw. chromatografii kolumnowej; prowadził badania dotyczące rozdzielania barwników roślinnych; odkrył karetonoidy (czerwone lub żółte barwniki występujące w chloroplastach i chromatoforach komórek roślinnych).

Członek zwyczajny Petersburskiej Akademii Nauk, laureat jej nagrody specjalnej (1911); członek rzeczywisty Petersburskiego Towarzystwa Przyrodoznawców (od 1900); nominowany do Nagrody Nobla (1918).

Zmarł z głodu 26 VI 1919 w Woroneżu.

Etudes de Physiologie Celluluire, Genewa 1894; O nowoj katiegorii adsorbcionnych jawlienij i o primienienii ich biochimiczeskomu analizu, Warszawa 1903; Chlorofilly w rastitiel’nom i żywotnom mirie, Warszawa 1910.

K. S. Kosztojanc, K. F. Kalmykow, „Biochimija” 1951, 16, s. 479; C. Orlikowska, „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” 1962, seria B, 6, s. 113.

* rosyjski odpowiednik europejskiego doktoratu

** rosyjski odpowiednik doktora habilitowanego

WŁODZIMIERZ OSTROWSKI

MICHAIŁ SIEMIONOWICZ CWIET[*]

1872–1919

Wprowadzenie kolumnowej chromatografii adsorpcyjnej do analizy barwników roślinnych wiąże się z nazwiskiem Michaiła S. Cwieta[1], choć już wcześniej były publikowane prace o stosowaniu tej techniki do rozdziału składników ropy naftowej. Podstawy techniki adsorpcyjnej chromatografii Cwiet przedstawił podczas wykładu dnia 21 marca 1903 roku w Sekcji Biologicznej Warszawskiego Towarzystwa Nauk Przyrodniczych

Cwiet miał wówczas 31 lat i był asystentem Uniwersytetu Warszawskiego.

Większość wiadomości o prywatnym życiu Cwieta i przebiegu studiów pochodzi z jego listów pisanych w latach 1896–1917 do przyjaciela w Szwajcarii, botanika Johna Isaaca Briqueta, znajdujących się w bibliotece Instytutu Botanicznego Uniwersytetu w Genewie. Ponadto nieliczne materiały dotyczące działalności Cwieta w Warszawie znajdują się w Archiwum Państwowym miasta stołecznego Warszawy w Sekcji „Uniwersytet Warszawski”. Akta Uniwersytetu Warszawskiego, wywiezione podczas ewakuacji Uniwersytetu do Rosji w 1915 roku przed wkroczeniem Niemców do Warszawy, po II wojnie światowej zostały Polsce przekazane przez Związek Radziecki; być może znajdą się dalsze materiały dotyczące tego okresu, który dla Cwieta był najbardziej naukowo płodnym i jak na ironię – jest nam najmniej znany. W 1940 roku J. Briquet opublikował krótką biografię Cwieta w pracy pt. Biographie des Botanistes à Genève. Później o Cwiecie pisali m.in. C. Dhéré, L. Zechmeister, T. Robinson, H. Strain i J. Sherma oraz K. Kosztojanc i K. Kalmykow.

Michaił Cwiet urodził się 14 maja 1872 roku w Asti (Piemont) we Włoszech, jako syn Szymona Cwieta, narodowości rosyjskiej, i Marii De Dorozza, obywatelki Italii. Jak wynika z notatek parafialnych w Asti, matka Michaiła miała wówczas 12 lat. W latach 1891–1896 Cwiet studiuje botanikę na Wydziale Przyrodniczym uniwersytetu w Genewie, a jego profesorami są botanicy Marc Thury i Robert Chodat, fizyk Charles Soret i chemik Philippe Auguste Guye. Szczególnie wysoko cenił sobie Cwiet naukę u prof. Chodata, którego nazywa swoim nauczycielem, a który rozbudził u niego zainteresowania w kierunku studiów nad fizjologią komórki roślinnej.

W 1896 roku Cwiet przenosi się do Petersburga, gdzie rozpoczyna pracę w laboratorium biologicznym oraz fizjologicznym Akademii Nauk u akademika Andreja Famincyna. Przystępuje do pracy nad chlorofilem. W 1899 roku publikuje pracę O nowych własnościach ciał białkowych, w której zwraca już uwagę na dwa zielone barwniki roślin, tak zwane chlorofiliny alfa i beta, i podaje sposób ich ekstrakcji z komórek. Poza badaniami w laboratoriach zajmuje się uczeniem panien z towarzystwa podstaw nauk przyrodniczych. Pracuje bardzo intensywnie i przygotowuje pracę magisterską, gdyż, jak wynika z jego korespondencji, dalsze swoje życie chce związać z karierą uniwersytecką w obrębie Imperium Carskiego. Ciekawe, że Cwiet nie broni pracy magisterskiej na Uniwersytecie Petersburskim, lecz na Uniwersytecie Kazańskim. Był to najsłynniejszy w ówczesnym okresie uniwersytet w Rosji, którego wychowankami byli między innymi twórca geometrii nieeuklidesowej Nikołaj Łobaczewski, Lew Tołstoj (nota bene skreślony z listy studentów „za brak uzdolnień”) oraz Włodzimierz Lenin. W 1901 roku Cwiet zdaje egzaminy magisterskie w Kazańskim Uniwersytecie i 21 września przedstawia swoją dysertację na stopień magistra botaniki pod tytułem Fizykochemiczna budowa ciałka chlorofilowego. Pracę tę wydaje w postaci niewielkiej książeczki, poświęcając ją pamięci swego ojca, „myśliciela i działacza”. Oponentami rozprawy magisterskiej Cwieta byli profesorowie: J. J. Gordiagin, W. I. Sorokin i N. W. Sorokin.

Od 1 stycznia 1902 roku Cwiet uzyskuje stanowisko starszego asystenta, tzw. nadetatowego laboranta, przy katedrze anatomii i fizjologii roślin Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Nie znamy motywów, które skłoniły Cwieta do przyjazdu do Polski. Poziom Uniwersytetu nie był zbyt wysoki, choć wyszło z niego wielu świetnych profesorów, którzy pracowali później na uniwersytetach w odrodzonej Polsce (Odo Bujwid, Zdzisław Dmochowski, Wacław Sierpiński, Józef Nusbaum, Edmund Biernacki i inni), przyczyniając się w istotny sposób od odbudowy zniszczonych podczas I wojny światowej warsztatów pracy naukowej i dydaktycznej. Z różnych dokumentów z tego okresu dowiadujemy się, że do tzw. Priwislanskiego Kraju przybywali licznie pracownicy nauki z Rosji i studenci rosyjscy dla odbycia tutaj studiów. Warunki do pracy naukowej i do studiów były raczej dobre[2].

Przybywający z Rosji pracownicy Uniwersytetu Warszawskiego otrzymywali specjalny dodatek do uposażenia, ale trudno przypuścić, aby u Cwieta ten czynnik grał istotną rolę przy podejmowaniu decyzji przybycia do Warszawy. Jako nadetatowy laborant był opłacany z kredytów pozabudżetowych i było to stanowisko wyższe niż asystenta i magistra. W każdym razie faktem jest, że w Warszawie magister botaniki Michaił Cwiet natychmiast rozpoczyna intensywną pracę naukową. Już 11 listopada 1902 roku na nadzwyczajnym posiedzeniu rady Wydziału Matematyczno-Fizycznego (był to najlepiej zorganizowany i obsadzony najlepszymi siłami fachowymi wydział Uniwersytetu) Cwiet wygłosił dwa próbne wykłady dla uzyskania tytułu prywatnego docenta[3]. Z protokołu posiedzenia wynika, że tytuł prywatnego docenta został mu wówczas nadany.

W 1907 roku Cwiet otrzymuje tytuł profesora botaniki i agronomii w Warszawskim Instytucie Weterynarii, a w rok później zostaje powołany na stanowisko profesora botaniki i mikrobiologii na Politechnice Warszawskiej, pracując równocześnie dalej na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie pracę przerywa dopiero w 1909 roku. W 1908 roku Cwiet zwraca się z prośbą do Wydziału o zezwolenie na prowadzenie wykładów na pierwszym roku mikrobiologii ogólnej, podobnie jak to czynił w latach 1903–1904. Dziekan załączył prośbę Cwieta i skierował własne pismo do senatu w tej sprawie, ale, jak wynika z dokumentów Uniwersytetu, ministerstwo nie zezwoliło Cwietowi na prowadzenie wykładów. Z tego faktu można by wnosić, że Cwiet nie był w łaskach u ówczesnych czynników rządowych, a zwłaszcza kuratora Warszawskiego Okręgu Szkolnego, Aleksandra Apuchtina.

W 1910 roku, 28 listopada Cwiet przedstawił na Uniwersytecie Warszawskim monografię pt. Chlorofile w świecie roślin i zwierząt jako dysertację na stopień doktora botaniki. Oponentami pracy byli prof. botaniki Dmitrij Iwanowskij i Wikientij Chmielowskij oraz chemik prof. W. W. Kuryłow. Cwiet otrzymał wówczas drugi doktorat z botaniki (pierwszy uzyskał jeszcze jako pracownik Uniwersytetu w Genewie), a w 1911 roku – wielką nagrodę im. A. N. Achmatowa, nadaną mu przez Akademię Nauk za monografię o chlorofilu. Podczas inwazji armii niemieckiej na Warszawę w 1915 roku Cwiet wraz z całym Uniwersytetem został ewakuowany najpierw do Moskwy, a następnie do Niżnego Nowgorodu. W 1917 roku przebywał we Władykaukazie, gdzie leczył się jako chory prawdopodobnie na gruźlicę. Pod koniec tegoż roku został powołany na stanowisko profesora botaniki i dyrektora ogrodu botanicznego na Uniwersytecie w Dorpacie (Estonia). Inwazja Niemców na Estonię w 1918 roku ponownie spowodowała jego przeniesienie w głąb Rosji, tym razem do Woroneża, gdzie zmarł 26 czerwca 1919 roku, w wieku 47 lat.

W działalności naukowej Cwieta można rozróżnić trzy okresy:

1. okres genewski 1891–1896,
2. okres petersburski 1897–1901,
3. okres warszawski 1901–1915.

Ten trzeci, ostatni okres twórczości był okresem jego sukcesów i przyniósł mu światową sławę, choć dopiero w kilkadziesiąt lat po śmierci. Jeszcze jako student w Genewie, pracując w laboratorium prof. Thury, opracowuje zagadnienie teratologicznych zaburzeń u rośliny Lycium. W 1894 roku ogłasza drukiem pracę pt. Etudes de Physiologie Cellulaire, za którą otrzymał od Uniwersytetu Genewskiego nagrodę im. Humphry Davy’ego, a następnie doktorat z botaniki w 1896 roku. Już w tej pracy Cwiet wysuwa przypuszczenie, że chlorofil w roślinach jest związany z substancją białkową, nazywając to połączenie „chloroplastyną”. Wyodrębnia następnie ten białkowy kompleks z chlorofilem przez ekstrakcję rezorcynolem i wytrącenie wodą. Przez analogię do hemoglobiny nazywa go „chloroglobiną”, sugerując podobny mechanizm wiązania grupy prostetycznej, jak to ma miejsce w przypadku hemu i globiny. Podczas ekstrakcji zielonego barwnika z roztartych liści Cwiet używał węglanu wapnia do neutralizacji kwaśnych produktów roślin, które mogłyby powodować rozpad barwników. Zauważył wówczas, że oprócz karotenu wszystkie pozostałe barwniki adsorbowały się na węglanie wapnia. Osad przemywał dla oddzielenia zanieczyszczeń, a barwniki eluował mieszaniną eteru naftowego i alkoholu. Ta technika frakcjonowanej adsorbcji była przez Cwieta wielokrotnie stosowana w jego pracach i być może była natchnieniem do opracowania metody kolumnowej, na co zresztą wskazywałby ustęp z jego już wspomnianej pracy doktorskiej, o czym będzie mowa poniżej. W 1901 roku Cwiet stwierdza, że w zielonych liściach znajdują się dwa zielone barwniki, rozdzielając je od siebie za pomocą frakcjonowanej ekstrakcji, i nadaje im nazwy chlorofilina alfa i chlorofilina beta. Dla ścisłości należy dodać, że zarówno sposób rozdziału barwników, jak i myśl o złożonym charakterze barwnika zielonego pochodzi od Stokesa i Sorby’ego, którzy nie wykazali jednak tego w tak prosty i przekonywający sposób, jak to zrobił Cwiet. W następnych latach (1905–1906) wyosabnia z brunatnych alg inny barwnik, znany dziś jako chlorofil c (u Cwieta chlorofilina gamma), a którego obecność w materiale roślinnym w 36 lat później potwierdzili H. Strain i W. Manning. Z zabarwionych jesienią liści wyodrębnia barwniki powstające w wyniku obumierania roślin i stwierdza zanik chlorofilu, a pojawienie się związków z grupy antocyjanu, nazwanych przez niego „Herbstxantofil”. Stwierdza przy tym, że niektóre części rośliny ogrzewane z kwasami wykazują barwę czerwoną. Cwiet wyosobnił czerwony barwnik i określił jego własności fizykochemiczne, stwierdzając przynależność do grupy antocyjanu. Dziś znamy te barwniki roślinne, zmieniające barwę w obecności kwasów, jako leuko-antocyjany ponownie odkryte i zbadane przez O. Rosenheima w wiele lat po ich opisaniu przez Cwieta.

W 1897 roku D. T. Day, Amerykanin, publikując metodę rozdziału i oczyszczania składników ropy naftowej, stwierdza, że po przepuszczeniu oleju przez kolumnę wypełnioną sproszkowanym węglanem wapnia uzyskuje się znaczny stopień jego oczyszczenia. Na Międzynarodowym Kongresie Naftowców w Paryżu w 1900 roku Day przedstawił dalsze szczegóły przebiegu frakcjonowania węglowodorów na kolumnach z ziemią Fullera. Metoda Daya nie była jednak nazwana chromatografią. Odegrała ona istotną rolę w rozwoju metod analizy składników ropy naftowej, o czym świadczą liczne prace pojawiające się na ten temat w latach następnych. Między innymi C. Engler i E. Albrecht w 1900 roku zastosowali kolumnę do rozdziału różnych substancji, a zbierając frakcje spod kolumny, określali ich gęstość właściwą, lepkość lub temperaturę wrzenia. Powyższych autorów należałoby zatem uznać za prekursorów chromatografii kolumnowej, chociażby z uwagi na wcześniejsze daty ich publikacji. Ponadto, jak to wykazują H. Weil i T. Williams (1950), a również sam Cwiet w swojej monografii Chlorofile w świecie roślin i zwierząt, analiza kapilarna na bibule i w innych środowiskach była sporadycznie stosowana już od połowy XIX wieku, zwłaszcza do rozdziału barwników, i z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że doświadczenia Cwieta nad chromatografią kolumnową swymi korzeniami sięgają do tych właśnie źródeł. Wydaje się jednak, że niezależnie od osiągnięć na polu chemii nafty, Cwiet nie znał tych prac, a w każdym razie na nich się nie wzorował.

W tym przekonaniu utwierdza nas również analiza prac Cwieta, a zwłaszcza te fragmenty różnych publikacji, które mają związek z omawianą techniką.

W 1906 roku ukazuje się pełna praca Cwieta w „Berichte der Deutschen Botanischen Gesellschaft”[4], w której nazywa on swoją metodę chromatograficzną analizą adsorbcyjną lub krótko – chromatografią i podaje szczegóły tej techniki, opis aparatury oraz uzyskane wyniki podczas frakcjonowania mieszanin barwników wyekstrahowanych z zielonych części roślin.

Praca Cwieta opublikowana w „Berichte” może nawet dziś, po przeszło 50 latach, służyć jako wzór, jak powinny być konstruowane doświadczalne prace w zakresie analizy chemicznej i biochemii. Cwiet dobrze sobie zdawał sprawę z tego, że opisana przez niego metoda ma znaczenie uniwersalne i może być zastosowana do rozdziału mieszanin różnych substancji chemicznych.

Dalsze rozwinięcie techniki chromatografii kolumnowej podał Cwiet w swojej monografii Chlorofile w świecie roślin i zwierząt[5] opublikowanej w Warszawie w 1910 roku.

Po opracowaniu swojej metody chromatografii kolumnowej Cwiet wykazał, że oprócz omówionych barwników w zielonych liściach znajduje się grupa barwników żółtych – ksantofili: ksantofil alfa’ i alfa”, zwany obecnie violaksantyną, ksantofil alfa, zwany luteinolem względnie właściwym ksantofilem, oraz ksantofil beta, zwany obecnie neoksantyną. Wszystkie te barwniki Cwiet doskonale rozdzielił na kolumnie i zidentyfikował na podstawie widm w spektroskopie przez siebie skonstruowanym.

Trzeba tu nadmienić, że mimo tych wyników Cwieta tak wytrawny badacz jak niemiecki chemik Richard Willstätter, który otrzymał ksantofil w stanie krystalicznym, nie uznał jego heterogenności i mocno krytykował Cwieta, a zmienił zdanie dopiero wtedy, gdy znacznie późniejsze badania przy zastosowaniu bardziej wyrafinowanych metod, na przykład adsorpcji na aktywnym tlenku magnezu, wykazały słuszność obserwacji Cwieta.

Szkoda, że tej opinii o pracach Cwieta Willstätter nie miał wówczas, kiedy ten je publikował i wykazywał niezbicie w sposób konsekwentny, że chlorofil można wydzielić, oczyścić i scharakteryzować za pomocą prostej techniki chromatograficznej, a nie tylko na zasadzie czysto chemicznych metod, badając pochodne chlorofilu w „wyniku reakcji z kwasami i zasadami”.

Tę samą zresztą zasadę wyłącznej reakcji z kwasami i zasadami przy ustalaniu struktury chlorofilu wyznawał nasz wielki chemik Leon Marchlewski. Marchlewski wykazywał w swoich pracach, że chlorofil traktowany kwasem daje dwa rodzaje pochodnych, tzw. filoksantynę i filocyjaninę. Sądził, że są to dwa różne stadia degradacji tej samej cząsteczki chlorofilu. Natomiast Cwiet wykazał logicznie, że jedna z tych pochodnych, którą otrzymywał Marchlewski, pochodzi z chlorofilu alfa, druga z chlorofilu beta (według jego nomenklatury tzw. chlorofilan alfa i chlorofilan beta). Kontrowersja ta spowodowała między obu uczonymi dramatyczną polemikę, dla nas dziś niezrozumiałą. Konflikt zaostrzał Willstätter, który ignorował zarówno prace Marchlewskiego, jak i Cwieta, tworząc własną nomenklaturę pochodnych chlorofilu i nie biorąc pod uwagę możliwości heterogenności zielonego barwnika roślin. Spór między uczonymi w początkach naszego wieku spowodował, że jedna z najbardziej przydatnych w nauce metod, jaką jest chromatografia, została zapomniana na okres prawie trzydziestu lat. Dopiero bowiem wówczas technika ta została ponownie wprowadzona do analizy chemicznej i jak widzimy, z wielkim powodzeniem.

W ciągu kilkunastu lat swego produktywnego życia Cwiet ogłosił 62 prace doświadczalne i rozprawy, w tym dwie książki. Z wyjątkiem jednej pozycji wszystkie prace były napisane przez niego samego. Należy z naciskiem podkreślić, że 38 pozycji bibliografii opracowane było w Warszawie i stąd wysyłane do druku w czasopismach francuskich, niemieckich i rosyjskich. Po wyjściu z Warszawy w 1915 roku Cwiet nie napisał już ani jednej pracy i ani jednego referatu. Okres warszawskiej twórczości Cwieta był dla niego najbardziej owocny i zapewnił mu na trwałe nazwisko w historii nauki światowej. Wszystko, co osiągnął w nauce, było dokonane w Polsce, na Uniwersytecie Warszawskim.

*   W literaturze spotykane są różne formy zapisu jego nazwiska: Цвет, Cvet, Cwiet, Tsvett, Tswet.

1   Tekst opublikowany pierwotnie jako: Michał S. Cwiet – twórca chromatografii kolumnowej (W 65-lecie pierwszego wykładu na temat techniki chromatografii kolumnowej), „Postępy Biochemii” 1969, 15, s. 295–304. Adaptacja – Tomasz Majewski.

2   „Uniwersytet Warszawski nie był szczególnie w złym położeniu, gdyż nie odbijały się na nim ogólnorosyjskie rozruchy, uważał je za obce sobie, nie dał się nimi porwać; starcia na podłożu narodowym rzadko miały tutaj miejsce i dlatego też Uniwersytet Warszawski mógł spokojnie pracować wówczas, gdy prawie wszystkie inne uniwersytety rosyjskie były areną zamieszek”; C. Orlikowska, Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej, seria B, 1962, 6, 113.

3   W aktach Uniwersytetu Warszawskiego zachował się oryginalny protokół posiedzenia Rady Wydziału (protokół nr 10), w którym czytamy: „Nadzwyczajne posiedzenie, 11 listopada 1902 roku. Na tym posiedzeniu magister botaniki Cwiet w celu uzyskania stopnia docenta prywatnego botaniki przeczytał dwa próbne wykłady. Jeden na temat przez niego wybrany: Enzymy, ich istota i znaczenie w przyrodzie. Drugi – przedstawiony przez Wydział Matematyczno-Fizyczny na temat: Klasyfikacja bakterii. Po wysłuchaniu wykładów Wydział Matematyczno-Fizyczny uznał je za zadowalające i postanowił przyznać magistrowi Cwietowi stopień prywatnego docenta botaniki, jak również wydać należne zaświadczenie. Dziekan, członkowie, sekretarz”.

4   M. Tswett, Adsorbtionanalyse und chromatographische Methode. Anwendung auf die Chemie des Chlorophylls, „Berichte der Deutschen Botanischen Gesellschaft” 1906, 24, s. 384–393.

5   M. Cwiet, Chlorofilly w rastitielnom i żywotnom mirie, Warszawa 1910.

Teodor Dydyński

Urodzony 31 III 1836 w Bydgoszczy. Studia na Uniwersytecie Wrocławskim, potem w Berlinie i Heidelbergu. Doktorat (1864), habilitacja (1866). Wykładał prawo rzymskie w Szkole Głównej Warszawskiej, potem na UW jako profesor nadzwyczajny, profesor zwyczajny (od 1888). Profesor honorowy UW (1919).

Historyk prawa rzymskiego, przedstawiciel kierunku historycznego w badaniach nad prawem rzymskim, autor wydawnictw źródłowych dotyczących prawa rzymskiego.

Prezes Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1913–1916).

Zmarł 5 IX 1921 w Warszawie.

Cesarz Hadryan. Studium historyczne, 1899, Historya źródeł prawa rzymskiego, 1904.

J. Kodrębski, Teodor Dydyński (1836–1921), „Zeszyty Naukowe UŁ” 1968, seria 1, z. 59, s. 135–149; Dydyński T. [w:] PSB, t. VI, Kraków 1948, s. 48–49.

JAN KODRĘBSKI

TEODOR DYDYŃSKI[*]

1836–1921

Profesor prawa rzymskiego Szkoły Głównej i Uniwersytetu Warszawskiego Teodor Dydyński zasługuje na uwagę badacza przynajmniej z dwu powodów – po pierwsze jest jednym z nielicznych nowoczesnych romanistów polskich, i to jednym z najpłodniejszych, po drugie zaś przez przeszło czterdzieści lat (1866–1909) zajmował katedrę prawa rzymskiego na Wydziale Prawa w Warszawie. W tym czasie był jedynym romanistą czynnym naukowo w Królestwie Kongresowym. Wywrzeć więc musiał niewątpliwie pewien wpływ na liczną rzeszę absolwentów wydziału prawa w Warszawie drugiej połowy XIX i początków XX w., wśród których niemało było ludzi dla naszego kraju zasłużonych. Już choćby z tej racji zasługuje Dydyński na zainteresowanie.

* * *

Teodor Dydyński urodził się 31 marca 1836 r. w Bydgoszczy. Ojciec jego, wywodzący się ze zubożałej szlachty, był urzędnikiem sądowym. Zainteresowania naukowe posiadał również brat naszego romanisty, ksiądz i proboszcz w Kłecku (pow. gnieźnieński), który zajmował się amatorsko historią regionalną, biorąc również udział w działalności społecznej[1]. Przyszły uczony kształcił się w pruskim gimnazjum państwowym w Trzemesznie, znanym z patriotycznych nastrojów, jakie w nim panowały. Po ukończeniu gimnazjum rozpoczął Dydyński w 1856 r. studia filologii klasycznej na Uniwersytecie Wrocławskim. Wrocław był w tym czasie najczęstszym miejscem studiów młodzieży wielkopolskiej, zwłaszcza niezamożnej. Nie posiadając majątku, musiał Dydyński myśleć o zdobyciu konkretnego zawodu; wybór studiów wskazuje na zamiar poświęcenia się nauczycielstwu. We Wrocławiu spędził Dydyński dwa lata. Słuchał wtedy, oprócz wykładów ściśle związanych ze swoim kierunkiem studiów, znanego historyka Polski Roeppella i polonisty Wojciecha Cybulskiego. Większy wpływ miały jednak na niego zapewne wykłady profesora prawa rzymskiego Huschkego, na które również uczęszczał. Huschke był znakomitym wykładowcą i interpretatorem Instytucji Gajusza. Jako uczeń Savigny’ego był też jednym z czołowych przedstawicieli niemieckiej szkoły historycznej w romanistyce. Trudno powiedzieć, jaki wpływ wywarł Huschke na Dydyńskiego, a w szczególności – czy jego wykłady skłoniły młodego filologa do zmiany kierunku studiów i zajęcia się w przyszłości prawem rzymskim. Jest jednak znamienne, że w całej swojej twórczości naukowej specjalnie wiele uwagi poświęcał Dydyński postaci i dziełom Gajusza, tłumaczył jego Instytucje i sam myślał o pracy edytorskiej[2].

W 1858 r. Dydyński rezygnuje ze studiów filologicznych i przenosi się na wydział prawa uniwersytetu berlińskiego, spędziwszy zaś dwa lata w Berlinie, kontynuuje studia na starym uniwersytecie heidelberskim, którego wydział prawa cieszył się szczególną sławą. Tak w Berlinie, jak i w Heidelbergu studiowało wielu Polaków, byli wśród nich przyszli profesorowie Szkoły Głównej[3]. W Heidelbergu spędza Dydyński cztery lata i w 1864 r., po ośmiu latach studiów wyższych, w tym sześciu latach studiów prawniczych, uzyskuje stopień doktora praw. Jego rozprawa doktorska poświęcona nauce prawa rzymskiego o służebnościach ukazuje się drukiem w Heidelbergu rok później. W czasie swych studiów heidelberskich Dydyński studiuje pod kierunkiem Vangerowa, romanisty dziś raczej zapomnianego, ale wówczas cieszącego się wielką sławą i autorytetem.

Ukształtował Dydyńskiego jako naukowca pobyt na niemieckich uniwersytetach[4]. Był on dość typowym przedstawicielem ówczesnej nauki niemieckiej, przeniesionym na grunt polski. Było to zresztą naturalne – niemal wszyscy współcześni mu profesorowie prawa rzymskiego na uniwersytetach rosyjskich mieli za sobą studia pod kierunkiem niemieckich romanistów. Carskie władze młodych prawników-stypendystów mających poświęcić się karierze profesorskiej wysyłały na studia specjalizacyjne do Niemiec, głównie do uniwersytetów w Lipsku i Heidelbergu. Przykładem może być Petrażycki. Trzeba pamiętać, że nauka prawa rzymskiego w XIX w., w jeszcze większym stopniu niż filologia klasyczna, była kształtowana przez uczonych niemieckich. Najcenniejsze prace romanistyczne powstawały w Niemczech, a gdy po wielu latach Dydyński zapragnął dać się poznać nauce światowej jako wydawca instytucji justyniańskich, pracę swą, stanowić mającą wstęp źródłoznawczy do tego, niestety niewykonanego dzieła, wydał w Berlinie po niemiecku. Ta przewaga nauki niemieckiej w dziewiętnastowiecznej romanistyce wynikała z kilku przyczyn.

Przede wszystkim wiek XIX jest okresem wspaniałego rozwoju humanistyki niemieckiej, zwłaszcza w zakresie metodologii. Odnosi się to w szczególności do filologii klasycznej, historii starożytnej i innych nauk o starożytności. W prawie rzymskim, dyscyplinie, której zasób źródeł był uważany w XIX w. jako w zasadzie zamknięty i stały, znakomicie rozwinięte przez niemiecką naukę o starożytności metody badawcze miały szczególne pole do popisu. Świetny rozwój niemieckiej filologii klasycznej przyczynił się istotnie do rozwoju prawa rzymskiego, zwracając uwagę romanistów na prace edytorskie czy poszukiwanie interpolacji w zbiorach justyniańskich (inerpolationenjagd).

Dalszą okolicznością powodującą świetny rozwój romanistyki niemieckiej jest fakt, że do początku XX w. część Niemiec żyła pod rządem zmodernizowanego prawa rzymskiego, tak zwanego powszechnego prawa niemieckiego lub prawa pandektów. Prawo rzymskie było więc aż do wejścia w życie 1 I 1900 kodeksu prawa cywilnego (Bürgerliches Gesatzbuch) prawem żywym. Pociągało to za sobą konieczność praktycznego zajmowania się nim. Wreszcie wielką zasługę dla rozwoju niemieckiej romanistyki ma niemiecka szkoła historyczna Savigny’ego i Puchty, jak również cały, wspaniale rozwinięty w ówczesnych Niemczech kierunek badań historyczno-prawnych. Nawet ci, którzy, jak Jhering, zrywali ze szkołą prawno-historyczną, zajmowali się nadal romanistyką. Okres berlińskich i heidelberskich studiów Dydyńskiego jest okresem triumfów szkoły historyczno-prawnej. Nauka prawa rzymskiego jest w Niemczech ówczesnych uprawiana dwojako. Z jednej strony mamy w tym czasie w Niemczech, podobnie jak i w innych krajach, badania historii prawa rzymskiego oraz instytucji prawnych takich, jakie niegdyś obowiązywały w Rzymie. Z drugiej strony mamy tak zwaną pandektystykę, czyli badania nad prawem rzymskim obowiązującym na niektórych terytoriach Niemiec w XIX w. Stosownie do tego dydaktyka uniwersytecka przewiduje trzy odrębne wykłady romanistyczne – tak zwaną historię zewnętrzną prawa rzymskiego, czyli historię państwa i prawa rzymskiego, zarys prawa dogmatycznego według Instytucji Gajusza i kodyfikacji justyniańskiej, wreszcie pandekta, czyli szczegółowy wykład rzymskiego systemu prawa prywatnego w tej formie, w jakiej obowiązywało w Niemczech XIX w.

Szkoła historyczno-prawna zajmowała się głównie dawnym prawem rzymskim, a zwłaszcza jego historią. Do tej szkoły należeli mistrzowie Dydyńskiego, a zwłaszcza Vangerow[5], który zresztą zajmował się także pandektami. Był on następcą słynnego Thibaut, wydawcą czasopisma „Archiv für zivilistische Praxis”, autorem podręczników pandektów, a równocześnie prac z historii prawa rzymskiego.

Także praca doktorska Dydyńskiego wiąże się swym tematem i jego ujęciem ze szkołą historyczną. Trudno ustalić, czy, zmieniając kierunek studiów z filologicznego na prawny, nasz autor myślał o poświęceniu się karierze naukowej. Dla syna urzędnika sądowego, w okresie gdy polityka państwa pruskiego nie była jeszcze Polakom wroga, kariera sądowa czy administracyjna wydawać się mogła czymś bardziej naturalnym. Po uzyskaniu w 1864 r. doktoratu udaje się Dydyński do znanego już sobie Wrocławia i rozpoczyna tam aplikację sądową jako tak zwany referendariusz. Długotrwałe studia naszego romanisty, a teraz rozpoczęcie trzyletniej bezpłatnej aplikacji wskazują, że sytuacja materialna jego rodziny nie musiała być zła. Równocześnie jednak z rozpoczęciem pruskiej aplikacji wszczyna Dydyński starania o uzyskanie katedry prawa rzymskiego w świeżo utworzonej Szkole Głównej Warszawskiej. Być może do starań tych Dydyńskiego popchnęła zawarta w Heidelbergu znajomość z Walentym Miklaszewskim, który jako stypendysta Komisji Rządowej Oświecenia przygotowywał się na uniwersytetach zagranicznych do wykładania na wydziale prawnym Szkoły Głównej. Być może kierował nim tylko odruch patriotyczny, chęć pracy na polskim uniwersytecie, być może jednak sądził, że w nieustabilizowanych warunkach wybije się łatwiej niż na uniwersytetach niemieckich. W tym ostatnim wypadku miał rację – w niemieckich warunkach nie uzyskałby płatnego stanowiska na uniwersytecie przed upływem kilku lat. Przed odbyciem służby referendarskiej, to jest przed trzema laty, nie uzyskałby również żadnego stanowiska w administracji pruskiej czy sądownictwie. W każdym razie w 1865 r. Dydyński przyjeżdża do Warszawy i, celem uzyskania stanowiska wykładowcy, wydaje w Warszawie przekład I księgi Instytucji Gajusza, który poprzedza zwięzłym wstępem, opartym na źródłach niemieckich. Zainteresowanie Gajuszem nie opuści Dydyńskiego do końca jego pracy naukowej. Przekład Instytucji wykonał Dydyński być może jeszcze w Heidelbergu. W 1865 r., gdy Dydyński zwrócił się do Komisji Rządowej Wyznań i Oświecenia z prośbą o powierzenie mu wykładów z prawa rzymskiego, Szkoła Główna Warszawska miała już trzech wykładowców tego przedmiotu. Byli nimi Paweł Popiel, Franciszek Maciejowski i Walenty Miklaszewski, który rok przedtem uzyskał doktorat w Heidelbergu razem z Dydyńskim. W praktyce sytuacja przedstawiała się nieco inaczej. Miklaszewski mianowany został wprawdzie adiunktem prawa rzymskiego i karnego, ale poświęcić się miał zamiar jedynie prawu karnemu, prawo rzymskie wykładał jedynie dodatkowo i tymczasowo. Maciejowski, wykładowca kursów prawnych przy warszawskim Gimnazjum Gubernialnym jeszcze w latach czterdziestych, miał lat 67, a wykład prawa rzymskiego objął w zastępstwie Popiela, który wyjechał za granicę na urlop naukowy. W tych warunkach na stałe Szkoła Główna mogła dysponować tylko jednym wykładowcą, Pawłem Popielem, który swoją nominację zawdzięczał jedynie swym arystokratycznym koneksjom. Popiel pochodził mianowicie ze znanej rodziny ziemiańskiej i był bratankiem ówczesnego rektora Akademii Duchownej w Warszawie, późniejszego biskupa płockiego i, po wielu latach, arcybiskupa warszawskiego, księdza Wincentego Chościak-Popiela. Jak wynika z jego pamiętników, nominacja wiązała się z pozycją stryja[6] – w tym momencie Popiel miał dwadzieścia kilka lat i nie posiadał żadnego dorobku naukowego. W okresie powstania styczniowego związki Popiela z arystokracją polską i episkopatem przekreśliły z kolei jego karierę.

W każdym razie, mimo pozornego nadmiaru romanistów, kandydatura Dydyńskiego została przyjęta przychylnie. Być może władze carskie chętnie widziały kandydata – człowieka nowego, niemającego żadnych stosunków ze społeczeństwem Królestwa Polskiego, wreszcie wychowanka pruskich uczelni i byłego pruskiego urzędnika. Było to przecież tuż po powstaniu. Dydyński dawał zapewne gwarancje lojalności i posłuszeństwa dla carskiej władzy. Trudności kandydatura Dydyńskiego napotykała jedynie w samej Szkole Głównej, gdzie zażądano od niego uprzedniej habilitacji. Jakoż w 1866 r. uzyskał on na wydziale prawa Szkoły Głównej veniam legendi z prawa rzymskiego na podstawie rozprawy Rzecz o różnicy między zastawem a hypotheką według prawa rzymskiego. Była to niewielka rozprawka, licząca 52 strony i nawiązująca do jego pracy doktorskiej. Sądzić można, że tak rada wydziału prawa, jak i sam autor traktowali habilitację raczej jako formalność. W tymże roku Komisja Rządząca Wyznań i Oświecenia mianowała Dydyńskiego adiunktem prawa rzymskiego Szkoły Głównej. Trzeba tu przypomnieć, że adiunkt w tym czasie był kimś innym niż obecnie – adiunktem zostawało się po habilitacji, zasadniczo adiunkt posiadał te same kwalifikacje co profesor zwyczajny i nadzwyczajny oraz te same obowiązki. Główna różnica leżała w poborach – adiunkt zarabiał 700 rubli srebrnych rocznie[6]. Była to pensja skromna, wystarczająca na utrzymanie, ale dużo niższa od profesorskiej (1500 r.s.) i odpowiadająca poborom niższych urzędników rządowych. Współczesna badaczka uważa, że zdecydowanie się na karierę naukową w ówczesnych stosunkach było sui generis ofiarą na ołtarzu miłości ojczyzny. Wynikało to ze złej sytuacji majątkowej profesury w porównaniu z urzędnikami państwowymi i z nieugruntowanej sytuacji zawodowej i społecznej profesorów, zależnych od zmieniającej się sytuacji politycznej[8]. Wspominaliśmy już, że ze strony Dydyńskiego nie można mówić o rezygnacji z korzyści materialnych w związku z jego przeniesieniem się do Warszawy. Nie było to zapewne poświęcenie się dla ojczyzny, ale nie była też chęć zrobienia szybkiej kariery czy majątku.

Już w 1866 r. zaczyna Dydyński wykładać historię i instytucje prawa rzymskiego. W tym samym czasie przedmioty romanistyczne wykładali Franciszek Maciejowski, Paweł Popiel, Władysław Miklaszewski i Władysław Okęcki – późniejszy tłumacz Tacyta. Miklaszewski i Okęcki mieli jedynie wykłady monograficzne – jeden o procesie cywilnym rzymskim, drugi o rzymskim prawie małżeńskim. Tak znaczna liczba profesorów i wykładów prawa rzymskiego budziła zrozumiałe zastrzeżenia u współczesnych. Wynikało to, jak tłumaczy Kraushar, z braku specjalistów w zakresie prawa obowiązującego, braku zrozumiałego w warunkach, w jakich powstawała Szkoła Główna[9].

W 1868 r. Dydyński mianowany zostaje pełniącym obowiązki profesora nadzwyczajnego, a wkrótce potem zostaje jedynym wykładowcą prawa rzymskiego. Gdy bowiem w 1869 r. Szkoła Główna przekształcona została na rosyjski Cesarski Uniwersytet Warszawski, władze carskie usunęły Popiela i Okęckiego ze względu na ich nieprawomyślność polityczną, Maciejowski poszedł na emeryturę, a Miklaszewski objął katedrę prawa karnego. W ten sposób pozornie ryzykowna decyzja Dydyńskiego o przeniesieniu się do Warszawy uwieńczona została pełnym sukcesem. Sytuacja naszego romanisty nie była jednak w rosyjskim Uniwersytecie Warszawskim łatwa. Pozostawiono go na katedrze tak z uwagi na to, że z pięciu romanistów posiadał niewątpliwie najwyższe kwalifikacje naukowe, jak i ze względu na nieskazitelność polityczną i obcość w środowisku warszawskim. Musiał jednak pozostawać pod nadzorem, co spowodowało zapewne, że wystrzegał się jak najstaranniej jakichkolwiek posądzeń o nieprawomyślność, i to raczej w większym stopniu niż jego koledzy. Można to wyczuć między wierszami tego, co piszą o nim Kraushar czy Posner[10]. Dydyński z tego względu nie cieszył się popularnością wśród młodzieży. Wynikało to także z jego cech osobistych – był to człowiek oschły, małomówny i powściągliwy, trzymający się z dala od młodzieży studiującej i prowadzący dość samotne życie.

Władze rosyjskie nie szczędziły mu jednak upokorzeń. Jego habilitacja przeprowadzona w Szkole Głównej nie została uznana i w 1872 r. musiał uzyskać na Uniwersytecie SanktPetersburskim stopień doktora nauk prawnych, aby utrzymać swe stanowisko. Złożył w tym celu obszerną pracę o zastawie w prawie rzymskim, opublikowaną w języku rosyjskim, którego uprzednio nie znał. Była ona znacznie rozszerzoną wersją jego rozprawy habilitacyjnej. Wtedy dopiero został profesorem nadzwyczajnym, a w 1888 r. profesorem zwyczajnym. Była to, jak na ówczesne stosunki, bardzo wolna kariera. Narodowość Dydyńskiego niewątpliwie ją hamowała. Rosjanie zostawali w tym okresie profesorami zwyczajnymi po paru latach pracy na Uniwersytecie, a niekiedy zaraz po habilitacji.

Musiał się też Dydyński nauczyć języka rosyjskiego, w którym od 1869 r. wykładał. Posner pisze, że myślał on po niemiecku, wykładał po rosyjsku, a mówił po polsku[11]. Rosyjskiego, jak się wydaje, nigdy Dydyński dobrze nie opanował i wykłady w tym języku były dla niego trudne i męczące[12].

Jak przedstawiała się nauka prawa rzymskiego w Polsce, gdy trzydziestoletni Dydyński rozpoczął wykłady w Szkole Głównej? Tradycje czasów dawnych, sięgające jeżeli nie Kadłubka, to wszechnicy krakowskiej możemy tu pominąć. W XIX w. prawo rzymskie w Królestwie Polskim reprezentowali przede wszystkim Jan Wincenty Bandtkie i Wacław Aleksander Maciejowski. Nie pozostawili oni jednak po sobie dzieł romanistycznych większej wagi. Zajmowali się raczej dydaktyką. Prawem rzymskim na ziemiach pod zaborem rosyjskim zajmowali się jeszcze Capelli w Wilnie i Jan Szwajnic, profesor prawa rzymskiego na kursach prawniczych Gimnazjum Gubernialnego w Warszawie, ale ich prace również wiązały się ściśle z dydaktyką. Dydyński nie miał więc poprzedników, których dzieło mógłby kontynuować. Jego koledzy zaś dopiero zaczynali się zajmować naukowo prawem rzymskim. Maciejowski był autorem użytecznego podręcznika, Okęcki i Miklaszewski wydali zarysy swych wykładów monograficznych, ale ich zainteresowania prawem rzymskim ograniczały się do krótkiego okresu wykładania tego przedmiotu.

W Galicji drugiej połowy XIX w. działali wtedy Fryderyk Zoll i Józefat Zielonacki, ale kontakty warszawskiego środowiska naukowego z Galicją nie były zbyt bliskie. Po odejściu od romanistyki jego kolegów Dydyński pozostał sam i pozostawał samotny naukowo aż do przejścia na emeryturę w 1909 r. Wydawał co prawda swe prace naukowe także po rosyjsku, ale kontaktów z nauką rosyjską nie utrzymywał. Już bliższe stosunki miał z Krakowem i Lwowem, gdzie F. Zoll i M. Chlamtacz recenzowali jego prace.

Koschembahr-Łyskowski twierdzi w swoim wspomnieniu pośmiertnym o Dydyńskim, że działalność naukowa naszego romanisty odpowiadała pewnemu z góry zakreślonemu planowi, że „przyświecała mu myśl przyczynienia się do stworzenia samodzielnej nauki polskiej prawa rzymskiego”, że, obejmując katedrę w Warszawie, opracował plan swej twórczości naukowej i plan ten realizował przez całe życie. Chyba to zbyt przesadne sądy, ale nie ulega wątpliwości, że w twórczości Dydyńskiego przewijają się pewne stałe elementy. Przywiązywał on niewątpliwie wielką wagę do tego, aby wyposażyć naszą naukę romanistyczną w narzędzia badawcze i pomoce dydaktyczne, których była pozbawiona. W Galicji o tym nie myślano, zapewne ze względu na organiczne związki z nauką niemiecką. Wielką zasługą Dydyńskiego jest, że zrozumiał konieczność pracy u podstaw polskiej romanistyki i że tej niewdzięcznej pracy się podjął. Dlatego swą pracę twórczą rozpoczął przekładem Instytucji Gajusza (dwa tomy, Warszawa, 1865–1867), niestety niedokończonym, ale jedynym w naszej literaturze i do dziś dnia używanym w pracy dydaktycznej. Później, w 1881 r., dokonuje dzieła jeszcze cenniejszego, dając nam Słownik łacińsko-polski do źródeł prawa rzymskiego. Obszerny ten słownik oparty jest, co prawda, na niemieckim romanistycznym słowniku Heumanna i samodzielny wkład Dydyńskiego nie jest tu duży, nie zmienia to jednak korzyści, które świadczy to dzieło, do dziś dnia niezastąpione w polskiej literaturze naukowej. Wreszcie w 1904 r., na kilka lat przed emeryturą, wydaje pierwszy w języku polskim nowoczesny podręcznik Historii źródeł prawa rzymskiego. Jest on obszerniejszy niż wydany później podręcznik Zolla i do dziś nie ma właściwie w polskiej literaturze naukowej innego, równie szczegółowego. Podręcznik Dydyńskiego niewątpliwie opiera się na wzorach niemieckich podręczników Kruegera czy Küblera, ale jest pracą samodzielną, wykazującą wielką i wszechstronną erudycję autora, znakomitą znajomość literatury naukowej, i to nie tylko niemieckiej, wreszcie śmiałość i samodzielność sądów. Wysoko ceni go Chlamtacz w swej recenzji w „Kwartalniku Historycznym”[13]. Dodać należy, że Dydyński wydał w języku rosyjskim pełny przekład Instytucji Gajusza, opatrzywszy je obszernym wstępem, oraz, tylko po rosyjsku, dwutomowy wybór źródeł prawa rzymskiego, przeznaczony dla potrzeb seminaryjnych. Z tymi pracami podstawowymi, przeznaczonymi dla studentów i badaczy, wiążą się prace historyczne Dydyńskiego. Zdawał on sobie sprawę, że romanista zwraca się do nader wąskiego kręgu czytelników, tym też tłumaczy napisanie książki o Hadrianie, która choć nosząca podtytuł „studium historyczno-prawne” i świadomie unikająca elementów biograficznych przeznaczona jest niewątpliwie dla szerszej publiczności, dając interesujący obraz cesarstwa rzymskiego późnego pryncypatu[14]. Nie jest to praca popularnonaukowa w naszym rozumieniu, obarcza ją obfity aparat naukowy, ale mogła liczyć na szeroką poczytność w warunkach powszechnej znajomości historii i kultury rzymskiej wśród inteligencji kończącej ówczesne gimnazja, w których języki klasyczne były głównym przedmiotem.

Monografia o cesarzu Hadrianie zasługuje na uwagę ze względu na dość rzadkie u dziewiętnastowiecznych romanistów zrozumienie dla problematyki kulturalnej i społecznej. Szczególnie wiele uwagi poświęca Dydyński problemowi romanizacji i współżyciu różnych narodów w cesarstwie rzymskim. Wiele uwagi poświęca też nasz autor roli władcy absolutnego, chwaląc Hadriana za to, ze „wysoko pojmował stanowisko panującego i urzeczywistniał wielką ideę służby dla dobra publicznego”[15]. Można w tym, jak i w kwestii zgodnego współżycia wielu ludów w Imperium Romanum, znaleźć aluzję do smutnej współczesności polskiej XIX w. i przyczynę zajęcia się przez Dydyńskiego tą postacią i tą epoką. W pracy tej widać również wyraźny wpływ T. Mommsena, zwłaszcza przy przedstawianiu prowincji rzymskich, przy tym jednak wykazuje autor znajomość bogatej literatury niemieckiej i francuskiej. Godne uwagi, że brak niemal zupełnie powoływania się na pozycje rosyjskie. Na wiele lat przed pracą o Hadrianie zajął się nasz autor problematyką historii społeczno-gospodarczej swą pracą O prawie rolnym w starożytnym Rzymie (Warszawa 1881). Miała ona charakter popularny, co nie przeszkadzało wykorzystaniu w niej bogatej literatury. Wśród prac przeznaczonych dla szerszej publiczności należy wymienić jeszcze niektóre artykuły dla Wielkiej Powszechnej Encyklopedii Ilustrowanej Orgelbrandta (Agrarne Prawa, Antejustyniańskie Prawa, Comitia – oto najważniejsze z nich).

Nurt ściśle romanistyczny w twórczości Dydyńskiego reprezentują jego prace promocyjne: O różnicy między zastawem a hipoteką (Warszawa 1865 – rozprawa habilitacyjna) i Załog w rimskom prawie (Zastaw w prawie rzymskim – rozprawa złożona celem uzyskania stopnia doktora nauk prawnych na Cesarskim Uniwersytecie SanktPetersburskim w 1872 r.); dalej obszerny wstęp do rosyjskiego wydania Instytucji Gajusza (Warszawa 1902), wreszcie rozprawa o rękopisach Instytucji justyniańskich – Beiträge zur handschriftlichen. Überlieferung der Justinianischen Rechtsquellen: Institutionen, Berlin 1891. Prace promocyjne Dydyńskiego cechuje solidna erudycja i zgodność z zasadami niemieckiej szkoły historycznej. Trzecia praca – wstęp do przekładu Gajusza na język rosyjski, zwraca uwagę samodzielnością sądów i krytycznym stanowiskiem wobec poglądów przeważających podówczas w romanistyce. Wbrew zdaniu Mommsena i większości współczesnych badaczy, opowiada się Dydyński za tezą, że Gajusz był prawnikiem rzymskim, a nie prowincjonalnym. Jak wiadomo, pogląd taki jest obecnie powszechnie przyjęty w nauce[16]. Zwracaliśmy już uwagę, że postaci i dzieła Gajusza poświęca nasz autor wiele uwagi. Pisał o nim w zwięzłym wstępie do polskiego przekładu Instytucji Gajusza, potem w omówionym wstępie do przekładu rosyjskiego, popularnie przedstawił postać i dzieło Gajusza na łamach petersburskiego tygodnika „Kraj”[17], a wreszcie poświęcił mu wiele miejsca w swym podręczniku historii prawa rzymskiego. Wszystkie te prace zaszczytnie świadczą o erudycji i zmyśle historycznym Dydyńskiego oraz o jego ambicji naukowej. Problem Gajusza był bowiem jednym z głównych problemów historii prawa rzymskiego. Wreszcie na specjalną uwagę zasługuje wyżej wymieniona praca niemiecka Dydyńskiego. Jest to wykaz rękopisów instytucji justyniańskich, znajdujących się w bibliotekach europejskich, opatrzony uwagami źródłoznawczymi i będący owocem licznych podróży naukowych. Obejmuje on około 270 pozycji, a więc przeszło dwa razy więcej niż przestarzała praca Schradera[18]. Według planów Dydyńskiego, praca ta miała być wstępem do naukowego, krytycznego wydania Instytucji Justyniańskich, opartego nie, jak dotychczas, na jednym czy kilku rękopisach, ale na wykorzystaniu wszystkich zachowanych tekstów. Trudno powiedzieć, czemu nasz romanista zrezygnował z tego zamiaru, którego realizacja dałaby mu poczesne miejsce w nauce światowej. Być może zraził go brak zainteresowania dla jego pracy, aczkolwiek tak w nauce polskiej, jak niemieckiej zyskała pochlebne opinie[19]. W każdym razie mamy tu do czynienia z ambitną próbą wejścia w krąg światowej romanistyki poprzez przełamanie bariery językowej i zajęcie się zagadnieniem tak podstawowym, jak prace nad tekstem kodyfikacji justyniańskiej. Dla nauki polskiej wartość pracy Dydyńskiego polega także na tym, że opisał on cztery polskie rękopisy instytucji justyniańskich, przyczyniając się w ten sposób do wzbogacenia znajomości dziejów prawa rzymskiego w Polsce.

Jeżeli pokusimy się teraz o ogólną ocenę dorobku naukowego Teodora Dydyńskiego, to zwrócimy uwagę, że cechował ją pewien praktycyzm, polegający na zamiłowaniu do badania źródeł. Być może wyniósł to nasz autor ze swych studiów filologicznych. Był zawsze daleki od zajmowania się samymi konstrukcjami prawnymi, co tłumaczy się łatwo nieistnieniem w Polsce pandektystyki rozumianej na wzór niemiecki. Nie pociągały go również bezpłodne badania interpolacji, jakie były modne w czasie jego działalności naukowej.

Swe ambicje naukowe wiązał Dydyński ściśle z celami dydaktycznymi i popularyzatorskimi w najlepszym rozumieniu tego słowa. Na specjalną uwagę zasługują jego zainteresowania historią i zrozumienie dla historii społecznej i kulturalnej, rzadkie u dziewiętnastowiecznych romanistów. Zdawał on sobie dobrze sprawę, że historia prawa jest tylko częścią historii ogólnej[20], a zasadę tę wprowadzał w życie swą twórczością naukową. Jako historyk, wyznawał poglądy zdecydowanie pozytywistyczne, twierdząc, iż „ludzi zasługujących wobec sądu historii na imię wybitnych osobowości oceniać należy, uwzględniając ich zdolności intelektualne, stopień uobyczajnienia społeczeństwa i duch czasu, w którym żyli i działali”, i, dalej „wartość każdej historycznej osobistości zależy od jej stosunku do interesów ogólnych, społecznych”[21]. Koncepcja społeczeństwa i historii u Dydyńskiego jest typowa dla historiografii mu współczesnej. Inna rzecz, że uwagi metodologiczne z zakresu historiografii są u niego nader rzadkie, w jego konkretnych i zwięzłych pracach nie ma miejsca na ogólne rozważania. Jako romanista stawiał Dydyński bardzo wysoko prawo rzymskie, uważając je za „nieprzebrany skarbiec wszelkich umiejętności prawniczych”[22], ale, jak wykazał w swoim podręczniku historii prawa rzymskiego, doskonale zdawał sobie sprawę z historycznych, społecznych i gospodarczych uwarunkowań prawa. Wskazuje na to również jego książka o Hadrianie, w której wskazał na społeczne podłoże prawodawstwa tego władcy. Nie był nasz autor dogmatykiem – romanistą, jakich było wtedy tylu.

Sądzić można, że najpełniej chyba z dziewiętnastowiecznych polskich romanistów reprezentował nurt historyczny w romanistyce i, bodaj jedyny, łączył historię społeczno-polityczną starożytnego Rzymu z historią prawa rzymskiego.

Działalność dydaktyczna Dydyńskiego jest nam mniej znana niż jego działalność naukowa z uwagi na skąpą liczbę źródeł i opracowań do dziejów rosyjskiego Uniwersytetu w Warszawie. Wiemy, że Dydyński zaczął swą działalność dydaktyczną w Szkole Głównej ambitnie, od prowadzenia w latach 1866–1868 ćwiczeń seminaryjnych i komentowania, wespół ze studentami, tekstów źródłowych. Było to czymś nowym na warszawskim wydziale prawa, a zresztą nie tylko na warszawskim. Potem nasz romanista ograniczał się do wykładów kursowych, od 1869 r. prowadzonych po rosyjsku. Językiem tym władał słabo, choć niewątpliwie musiał się go nauczyć. Posner ocenia go, jako dydaktyka, ujemnie, podkreślając jego wielką łagodność i dobrotliwość jako egzaminatora. Wykładał Dydyński dwa przedmioty, to jest historię źródeł prawa rzymskiego i instytucje, czyli system rzymskiego prawa prywatnego. Od 1897 r. do emerytury wykładał też tak zwane prawo nadbałtyckie, czyli prawo niemieckie (pandektowe), obowiązujące w guberniach nadbałtyckich (obecna Łotwa i Estonia). Do tego wykładu przygotowały go dobrze jego niemieckie studia. Nie piastował Dydyński żadnych stanowisk uniwersyteckich, mimo iż wśród profesorów ówczesnego uniwersytetu warszawskiego był jednym z wybitniejszych. Wiązało się to niewątpliwie z tym, że był Polakiem i nigdy nie wyparł się swej narodowości. W swej działalności naukowej i dydaktycznej Dydyński skrupulatnie wystrzegał się jakichkolwiek podejrzeń o nieprawomyślność, a nawet dbał o to, aby wszystkie swe polskie prace naukowe wydawać także po rosyjsku. Niektóre z nich ukazywały się w języku rosyjskim przed wydaniem w języku polskim. Przykładem może być książka o Hadrianie, wydana po rosyjsku na koszt Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego w 1896 r., a po polsku, nakładem Kasy im. Mianowskiego, w 1899 r. Tylko po rosyjsku wydał Dydyński swą pracę habilitacyjną i podręcznik instytucji prawa rzymskiego, będący właściwie skryptem z wykładów (Naczała prawa rymskogo, Warszawa 1876). Nie brał też Dydyński aktywnego udziału w życiu warszawskiego polskiego środowiska naukowego, co zresztą wynikało nie tylko z ostrożności i cech jego charakteru, ale i z faktu, że tak jako romanista, jak i jako historyk starożytności reprezentował dyscypliny w Warszawie tych lat przez nikogo innego nieuprawiane. Wydaje się zresztą, że i z nauką rosyjską nie utrzymywał Dydyński żadnych bliższych kontaktów. Uczeni rosyjscy odnosili się do profesorów rosyjskiego Uniwersytetu w Warszawie lekceważąco, większość z nich bowiem nie reprezentowała poważnego poziomu naukowego[23]. Najczęściej jego prace były recenzowane w Galicji, gdzie Fryderyk Zoll i Marceli Chlamtacz oceniali je bardzo pochlebnie. Byli to zresztą uczeni podobnej formacji naukowej, również uczniowie niemieckich uniwersytetów.

W czasach pracy naszego romanisty w Warszawie rusyfikacja wyższej uczelni warszawskiej postępowała coraz szybciej. Po roku 1869 mimo rosyjskiego języka wykładowego większość profesorów to Polacy. Na opróżniane przez nich z czasem stanowiska powoływani są jednak wyłącznie Rosjanie. W 1892 r. na 14 wykładowców wydziału prawa jest jeszcze 5 Polaków. W 1909 r. ostatni Polak ustępuje z katedry prawniczej. Jest nim Dydyński. Na jego miejsce powołano zresztą uczonego dużej miary, reprezentanta nowej szkoły badań nad najdawniejszym prawem rzymskim, Wasyla Synajskiego, w okresie międzywojennym profesora uniwersytetu w Rydze. O powołaniu na zwolnioną przez Dydyńskiego katedrę Polaka oczywiście mowy być nie mogło.

Na ostatnie lata życia Dydyńskiego przypada okres jego działalności w Towarzystwie Naukowym Warszawskim. W 1906 r. Dydyński, jako Polak – profesor uniwersytetu i wykładowca Szkoły Głównej był jednym z założycieli Towarzystwa. W 1913 r., po śmierci Aleksandra Jabłonowskiego, został wybrany jego prezesem[24]. Wybór ten mógł budzić zdziwienie, zważywszy że Dydyński miał 77 lat, od kilku lat był na emeryturze i od prawie 10 lat nie publikował i nie pracował naukowo. Jak już wyżej wskazano, nigdy nie cieszył się też zbytnią popularnością ani uznaniem warszawskiego środowiska naukowego. Być może wszystkie te cechy przyczyniły się raczej do tego wyboru. Dydyński nie miał zawistnych, a jego lojalność wobec władz carskich i brak obciążeń politycznych sprawiały, że kandydatura jego nie napotkała z ich strony na zastrzeżenia.

Prezesem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego był Dydyński trzy lata. W 1916 roku ustąpił z tego zaszczytnego stanowiska, w związku z wyjazdem z Warszawy na wschód, przed niemiecką ofensywą. Zastosował się w tym do wezwań administracji carskiej, być może chodziło mu o zachowanie emerytury. Rewolucję rosyjską przeżył na Kresach, w gościnnym dworze ziemiańskim, a do Warszawy wrócił w 1919 r. W tymże roku mianowany został, razem ze swymi kolegami ze Szkoły Głównej, Holewińskim i Miklaszewskim, profesorem honorowym Uniwersytetu Warszawskiego. Wykładów już nie wznowił, zmarł dwa lata później, 5 września 1921 roku, w wieku 85 lat. Umarł raczej zapomniany, nie odezwał się ku jego czci żaden z jego uczniów. Jedynie jego następca na katedrze, Ignacy Koschembahr-Łyskowski, wygłosił na posiedzeniu wydziału historycznego TNW dość oziębłe i banalne wspomnienie.

Gdybyśmy teraz chcieli ocenić zasługi Teodora Dydyńskiego dla nauki polskiej, to musielibyśmy przyznać, że są one poważne i trwałe.

Wzbogacił on naukę polską prawa rzymskiego szeregiem prac do dziś dnia użytecznych w pracy dydaktycznej czy badawczej. Dzięki niemu, dzięki jego wytrwałej ambicji i pracowitości w Warszawie popowstaniowej istniała romanistyka uprawiana na dobrym, światowym poziomie. W historii nauki prawa rzymskiego w Polsce Dydyński stanowi cenne i ważne ogniwo[25]. Nie stworzył on wprawdzie szkoły naukowej i nie pozostawił uczniów (wyjątkiem jest Feliks Szenwic, docent prawa rzymskiego Wolnej Wszechnicy Polskiej), ale jego wykłady przyczyniły się do wykształcenia wielu setek prawników, wśród których wielu – jak choćby Marceli Handelsman – dało dużo kulturze polskiej. Na swój sposób ten skromny i pracowity człowiek pasuje do ogólnego obrazu pozytywizmu warszawskiego.

*   Tekst opublikowany pierwotnie w: „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. Nauki Humanistyczno-Społeczne” 1968, seria 1, z. 59, s. 135–148.

1   Dydyński T. [w:] PSB, t. VI, Kraków 1948, s. 48.

2   Przygotowaniem do niej był wydany przez Dydyńskiego wykaz rękopisów justyniańskich – patrz niżej.

3   Studiowało tam wielu przyszłych profesorów warszawskiego wydziału prawa, a aż pięciu spośród nich uzyskało tam doktorat – Miklaszewski, Dydyński, Okęcki, Józefowicz i Oczapowski. Tylko absolwenci uniwersytetu petersburskiego byli liczniejsi. Jeżeli do wymienionej piątki dodać tych, którzy studiowali krótko w Heidelbergu, sądzić można, że większość warszawskich profesorów prawa była związana z heidelberską wszechnicą. Patrz też J. Matejko, Profesorowie uczelni warszawskich, [w:] Społeczeństwo Królestwa Polskiego, t. I, Warszawa 1965, s. 175–198.

4   Koschembahr-Łyskowski, Posner i inni piszący o Dydyńskim zgodnie stwierdzają, że słuchał on wykładów największego może romanisty drugiej połowy XIX w. Rudolfa Jheringa. Jednak, jak wynika z encyklopedii i słowników biograficznych, Jhering nigdy nie wykładał na uniwersytetach, na których studiował Dydyński. W okresie studiów Dydyńskiego był on profesorem prawa rzymskiego na uniwersytecie w Giessen. Nie wydaje się więc, aby nasz romanista miał z Jheringiem jakieś kontakty osobiste.

5   Deutsche Allgemeine Biographie, Leipzig 1895, s. 479–482.

6   Fragment z pamiętników Pawła Popiela odnoszący się do jego nominacji cytuje S. Borowski, Szkoła Główna Warszawska 1862–1869. Wydział Prawa i Administracji, Warszawa 1937, s. 55. Same pamiętniki Popiela zaginęły.

7   J. Matejko, op. cit., s. 192.

8   Ibidem, s. 197.

9   A. Kraushar, Siedmiolecie Szkoły Głównej Warszawskiej 1862–1869, Warszawa 1883, s. 196–200.

10   Ibidem.

11   S. Posner, Teodorowi Dydyńskiemu Wspomnienie, „Gazeta Sądowa Warszawska” 1908, nr 27, R. 36, s. 433–436.

12   Ibidem. Patrz też „Tygodnik Ilustrowany” 1921, nr 42 – wspomnienia pośmiertne o Dydyńskim oraz „Kurier Warszawski” 1921, nr 246, 6 IX – Śp. prof. dr Teodor Dydyński.

13   „Kwartalnik Historyczny” 1905, s. 84–93 – obszerna i pozytywna recenzja Marcelego Chlamtacza z podręcznika historii prawa.

14   T. Dydyński, Cesarz Hadryan. Studium historyczne, Warszawa 1899.

15   Ibidem, s. 8.

16   A. Honore, Gaius, Oxford 1962, passim. Por. L. Wenger, Die Quellen des Römischen Rechts, Wien 1953, s. 507 i nast.; H. F. Jolowicz, Historical Introduction to the study at Roman Law, Cambridge 1961, s. 397; W. Kunkel, Herkunft und sozial Stellung der römischen Juristen, Weimar 1952, s. 187.

17   „Kraj” 1887, nr 52.

18   E. Schräder, Prodromus Corporis Iuris Civilis, Berlin 1823.

19   „Kwartalnik Historyczny” 1891, s. 661–664 – recenzja Leonarda Piętaka. Patrz recenzję H. Conrata w „Deutsche Literaturzeitung” 1891, nr 4 oraz recenzję Seckela w „Kritisches Vireteljahrschrift für Gesetzgebung Und Rechtswissenschaft” 1894, nr 2.

20   T. Dydyński, op. cit., s. 207.

21   Ibidem, s. 208.

22   T. Dydyński, Historya źródeł prawa rzymskiego, Warszawa 1904, s. 6; por. S. Posner, op. cit.

23   S. Askenazy, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1905, s. 39 i nast.

24   Archiwum Polskiej Akademii Nauk, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, protokoły posiedzeń zarządu, t. X, k. 348. Patrz też t. VIII, k. 170 – Dydyński razem z Holewińskim, Krausharem i Miklaszewskim przedstawia na członka TNW młodego romanistę Bronisława Bonffuła.

25   Ostatnio historią Wydziału Prawa Szkoły Głównej zajmował się W. Sobociński, Wydział Prawa i Administracji Szkoły Głównej Warszawskiej, „Roczniki Uniwersytetu Warszawskiego” 1964, t. V, z. 2, s. 11–44. Środowiskiem naukowym historyczno-prawnym Warszawy tych lat zajmował się J. Bardach, Nauka historii państwa i prawa w Królestwie Polskim doby Szkoły Głównej, ibidem, s. 105–145. Prace te nie poświęcają, niestety, Dydyńskiemu większej uwagi.

Józef Elsner

Urodzony 1 VI 1769 w Grodkowie na Śląsku. Kapelmistrz teatru we Lwowie i Teatru Narodowego w Warszawie; rektor powołanej przez Izbę Edukacji Publicznej Szkoły Głównej Muzyki (od 1820 – Konserwatorium Muzycznego przy UW); nauczyciel kontrapunktu i kompozycji.

Kompozytor, twórca licznych oper, symfonii, mszy i hymnów zgodnych z kanonem późnego klasycyzmu. Stworzył podwaliny pod naukowe ujęcie poprawnej deklamacji w języku polskim. Odznaczony Orderem św. Stanisława (1823); członek Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (od 1805).

Zmarł 18 IV 1854 w Warszawie.

Prace teoretyczne: Rozprawa o metryczności i rytmiczności języka polskiego, szczególniej o wierszach polskich we względzie muzycznym, Warszawa 1818; In wie weit ist die polnische Sprache zur Musik geeignet?, „Allgemeine Musikalische Zeitung” 1821.

Utwory muzyczne: Karol Wielki i Widukind, 1807; Żona po drodze, 1808; Król Łokietek, 1818; Męka Zbawiciela (oratorium), 1844.

A. Nowak-Romanowicz, Józef Elsner, Kraków 1957; Elsner J. [w:] PSB, t. VI, Kraków 1948, s. 235–237.

ALINA ŻÓRAWSKA-WITKOWSKA

JÓZEF ELSNER

1769–1854

Mistrz nie tylko Fryderyka Chopina

Józef Antoni Elsner, urodzony 1 czerwca 1769 roku w Grodkowie (Grottkau) na Śląsku Opolskim, a zmarły 18 kwietnia 1854 roku w Warszawie, to jedna z najwybitniejszych postaci w historii polskiej kultury muzycznej. Jego zasługi obejmują wyjątkowo szeroki zakres działań, choć w powszechnej świadomości funkcjonuje on głównie jako nauczyciel Fryderyka Chopina. Tymczasem Elsner był nie tylko pedagogiem, ale też kompozytorem, dyrygentem, wydawcą, teoretykiem, publicystą, organizatorem życia muzycznego, jedynym bodajże muzykiem, którego Uniwersytet Warszawski zaszczycił stanowiskiem i tytułem swego profesora. Kompozytorskie dokonania Elsnera uznane zostały już za jego życia, o czym świadczą liczne edycje dzieł w kraju i za granicą – Lwów, Warszawa, Poznań, Wrocław, Wiedeń, Paryż, Lipsk, Berlin, Offenbach, nadto zaś poświęcone mu leksykograficzne artykuły – Ernst Ludwig Gerber (1812), Carl Julius Adolph Hoffmann (1830), Gustaw Schilling (1835), obszerny biogram pióra Wojciecha Bogusławskiego (1823).

Elsner był śląskim Niemcem i pierwszych 30 lat życia spędził w środowisku niemieckim (pruskim, austriackim) – katolickim i usytuowanym na pograniczach narodowościowych i kulturowych. Kolejne etapy jego życia obejmują działalność w takich ośrodkach, jak: Grodków (1769–1781), Wrocław (1781–1789), Wiedeń (1789–1791), Brno (1791–1792), Lwów (1792–1799), Warszawa (1799–1854).

Grodków stanowił jedno z głównych miast kościelnego Księstwa Nyskiego, podlegał więc władzy biskupa wrocławskiego. Już w dzieciństwie zatem mógł Elsner słuchać w kościele parafialnym pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny polskich pieśni religijnych, a śpiewaną przez jego ojca pieśń Panie, kocham zacytował w Stabat Mater op. 93 (1848). Ojciec Elsnera, stolarz, grywał ponoć na harfie i budował rozmaite instrumenty muzyczne. Głównym jednak wówczas miejscem formowania się intelektu i talentu Elsnera była szkoła parafialna, na czele której stał wykształcony muzycznie rektor Johann Friedrich Spielvogel, kompozytor utworów religijnych.

Do Wrocławia, najważniejszego na Śląsku ośrodka muzycznego, Elsner przybył jako 12-latek. Wedle woli ojca miał się tam przygotować do stanu duchownego. Naukę rozpoczął w przyklasztornej szkole ojców dominikanów i na potrzeby ich kościoła pod wezwaniem św. Wojciecha komponował swoje pierwsze utwory religijne. W 1785 roku przeszedł do pojezuickiego gimnazjum św. Macieja, a następnie rozpoczął studia teologii katolickiej na Uniwersytecie Leopoldyńskim. Nie ukończył ich jednak i przeniósł się na studia medyczne. We Wrocławiu cały czas zajmował się przy tym nauką i uprawianiem muzyki – występował jako śpiewak i skrzypek w tamtejszych kościołach oraz podczas koncertów w Lübischer Garten, brał udział w wieczorach muzycznych u ewangelickiego pastora Tymoteusza Hermesa, udzielał prywatnych lekcji gry na skrzypcach. Szczególnie wdzięcznie wspominał kierownika kapeli oo. dominikanów Adalberta Drejritera (Dreirittnera). Związki z muzycznym środowiskiem Wrocławia podtrzymywał zresztą Elsner przez całe życie – m.in. współpracował z drukarnią Grass und Barth i z wydawnictwem Förstera, nawiązał stosunki z późniejszymi kapelmistrzami tamtejszej katedry – Josephem Ignazem Schnabelem i Bernardem Hahnem, a chórowi tejże poświęcił swą Missa festiva C-dur (1832).

Niewiele natomiast wiadomo o okresie, który Elsner spędził w Wiedniu, wówczas przecież muzycznej stolicy Europy i kuźni stylu określanego mianem dojrzałego klasycyzmu. Udał się tam jako stypendysta Grodkowa w celu studiowania medycyny, ale zamiarom tym przeszkodziła jego ciężka i długotrwała choroba. Oczywiście miał w Wiedniu „sposobność słyszenia muzycznych dzieł najpierwszych kompozytorów” – pewnie więc Josepha Haydna, Wolfganga Amadeusa Mozarta, Antonia Salieriego i wielu innych, na pewno zaś wtedy właśnie „postanowił raz na zawsze poświęcić się muzyce i już nigdy onej nie odstępować”[1]. Co jednak zastanawia, Elsner okres ten w swym Sumariuszu w zasadzie przemilcza.

Jesienią 1791 roku Elsner wyjechał do Brna, gdyż tam otrzymał posadę skrzypka w orkiestrze teatru niemieckiego. Udzielał też prywatnych lekcji muzyki, komponował muzykę taneczną. Jednak inny przedsiębiorca teatralny – Franz Heinrich Bulla, który we Lwowie i w Warszawie prowadził teatr niemiecki, zaproponował mu przystąpienie do swego zespołu. Był to moment zwrotny w życiu Elsnera, o czym po latach pisał: „Nie miałem nigdy zamiaru jechania do Polski, tym mniej zamieszkania w tym kraju, słowem, stania się tamże krajowcem i następnie rozwinięcia działalności artysty. W najmłodszych jeszcze latach słyszałem mego ojca mawiającego, i to z niejakim przyciskiem, przysłowie: Mein Söhnchen, in Polen ist nichts zu holen! – które tak wielkie na mnie uczyniło wrażenie, żem się zupełnie nie przykładał do polskiego języka, będąc studentem teologii w uniwersytecie eks-jezuitów we Wrocławiu, gdzie z rozkazu królewskiego nauczano tego języka, a nawet z tego powodu uchyliłem się od życzenia rodziców moich wstąpienia do stanu duchownego i przeszedłem na medycynę. Gdybym był mógł przeczuć i przewidzieć zmianę losu mego, [...] byłbym niezawodnie gruntownie się nauczył polskiego języka”[2].

We Lwowie Elsner początkowo działał jako kapelmistrz zespołu Bulli, dla którego skomponował w roku 1795 swe pierwsze singspiele, zresztą wysoko ocenione w miejscowym środowisku – Ibrahim und Abdullah oraz Der verkleidete Sultan, dyrygował też m.in. operami Mozarta – Figaros Hochzeit, Die Zauberflöte, Don Juan. Po zamknięciu teatru Bulli, wiosną 1796 roku, Elsner zamierzał wybrać się w edukacyjną podróż muzyczną po Europie, ale z braku środków finansowych musiał z tego pomysłu zrezygnować. Latem 1796 roku zainaugurował więc we Lwowie serię cotygodniowych, piątkowych koncertów subskrypcyjnych (tzw. akademii muzycznych), adresowanych do miejscowej elity, w których programie umieszczał utwory własne oraz kompozytorów ze środowiska wiedeńskiego – J. Haydna, W. A. Mozarta, Karla Dittersa von Dittersdorf, Adalberta Gyrowetza, Ignaza Pleyela. Jesienią 1796 roku Wojciech Bogusławski przejął lwowską antrepryzę teatralną i zaprosił Elsnera do współpracy, proponując mu komponowanie muzyki do swych dzieł. Na obiekcje muzyka, nie dość jeszcze biegłego w języku polskim, Bogusławski miał odpowiedzieć: „Da się to jakoś zrobić, byleś pan zechciał” i pomagał mu, tłumacząc teksty swych librett[3]. Tak w latach 1796–1797 powstały pierwsze polskie kompozycje sceniczne Elsnera – melodramat Izkahar, król Guaxary oraz opera heroiczno-komiczna Herminia, czyli Amazonki. Bogusławski szczycił się później: „Chlubną zawsze będzie dla mnie pamiątką: że założenie opery polskiej; przyswojenie narodowi J. Pana Elsnera [...] do czasów mojego sceną ojczystą zarządu należeć będą”[4].

Kiedy latem 1799 roku Bogusławski zakończył swą działalność we Lwowie i przeniósł się do Warszawy, to zabrał też ze sobą Elsnera. I właśnie z tym miastem związał Elsner wszystkie swe ambicje zawodowe, pracując na jego rzecz przez resztę życia i ponoć odrzucając kuszące oferty pracy w cesarskich orkiestrach Wiednia i Paryża. W Warszawie Bogusławski zaangażował go w 1799 roku jako dyrektora muzycznego w Teatrze Narodowym. Elsner musiał wtedy odtworzyć zespół operowy i zorganizować chór, udzielając przy tym artystom stosownych nauk. Do jego najzdolniejszych uczennic należały wówczas Karolina Stefani, Zofia Petrasch-Dmuszewska, Konstancja Pięknowska-Dmuszewska i Karolina Drozdowska, którą poślubił w 1802 roku.

Operą warszawską kierował Elsner do roku 1824, kiedy to wskutek interwencji rywalizującego z nim Karola Kurpińskiego, drugiego dyrektora muzycznego opery, z posady tej został zwolniony. Dla Teatru Narodowego komponował Elsner muzykę do dzieł zarówno czysto rozrywkowych (te zresztą w jego dorobku przeważały) – np. komedioopera Siedem razy jeden (1804, libretto Ludwik Adam Dmuszewski), jak i wielce patriotycznych – dramat Rzym oswobodzony, czyli Powrót wojowników (1809, tekst Franciszek Wężyk). Wizyty w Teatrze Narodowym kolejnych władców uświetniał stosownymi dziełami: na cześć cesarza Napoleona skomponował operę seria Andromeda (1807, libretto Ludwik Osiński), dla księcia warszawskiego Fryderyka Augusta napisał muzykę do melodramatu Karol Wielki i Witykind (1807, libretto Tekla Łubieńska), sprzyjającemu politycznym ambicjom Polaków carowi Aleksandrowi I oddał hołd w operze komicznej Król Łokietek, czyli Wiśliczanki (1818, libretto Dmuszewski).

Tak czy inaczej, przez ponad 30 lat (1799–1831) stanowił Elsner rodzaj „muzycznej instytucji” Warszawy, a jedyni muzycy, którzy z czasem i przy poparciu odnośnych instancji politycznych byli w stanie podważyć jego pozycję, to Karol Kurpiński i Carlo Soliva.

Podsumowując zasługi Elsnera dla polskiej kultury muzycznej, należy wyodrębnić kilka obszarów jego działalności.

1. Był Elsner niezwykle płodnym kompozytorem i uprawiał wszystkie bodajże ówczesne gatunki muzyki świeckiej i religijnej, gorliwie odpowiadając na składane mu zamówienia i potrzeby odbiorców. W początkach swej kariery skoncentrował się więc na utworach instrumentalnych – symfonie, koncerty, muzyka kameralna, muzyka redutowa. Dla teatru najpierw lwowskiego, a następnie warszawskiego stworzył ok. 30 dzieł, prezentujących różne odmiany opery, komponował też muzykę do dramatów oraz baletów. Dla Kościoła katolickiego napisał ok. 140 utworów, w tym msze z tekstem łacińskim i polskim, nieszpory, różnorodne motety, graduały i offertoria, opracowania hymnu Te Deum czy wreszcie swe opus vitae, oratorium Passio Domini Nostri Jesu Christi (1838). Tworzył też świeckie pieśni solowe i chóralne, wśród nich co najmniej 25 pieśni wolnomularskich (Elsner był członkiem kilku lóż masońskich, m.in. Świątyni Mądrości/Stałości), komponował miniatury fortepianowe, będące stylizacją polskich tańców ludowych – polonezy, mazurki, krakowiaki, produkował rozliczne kantaty okolicznościowe, w tym kantatę na wyjazd Fryderyka Chopina z kraju. Kompozytorski styl Elsnera odznacza się solidnym warsztatem, choć – jak zwykle w momentach stylistycznie przełomowych – tu przełom klasycyzmu i romantyzmu, jest to styl eklektyczny, czerpiący z wielu źródeł, przede wszystkim jednak z dorobku klasyków wiedeńskich. Szczególnie podkreślić należy wpływy Ludwiga van Beethovena, wcale nie tak oczywiste w świetle ówczesnej jego recepcji, a widoczne w takich utworach Elsnera, jak: Missa solenna C-dur (skomponowana w 1829 roku z okazji koronacji cara Mikołaja I na króla Polski) i Passio Domini Nostri Jesu Christi (1838).

Kompozytor absorbował też jednak i rozwijał polski styl narodowy. Widoczny jest on w jego operach – tu koronnym przykładem służy Król Łokietek czyli Wiśliczanki, oparty w znacznej mierze na melodiach popularnych i ludowych oraz na ich stylizacjach. Szczególną popularność zyskał pochodzący z tej opery mazurek Parobczaki od Połańca, wykorzystany w 1829 roku przez Niccolò Paganiniego jako temat do wariacji włączonych później jako cz. III do jego Sonaty Varsavia na skrzypce i orkiestrę, a w 1857 roku notowany przez Oskara Kolberga już jako własność ludu mazowieckiego. Styl narodowy rozwijał też Elsner w tzw. mszach polskich (do tekstów Kazimierza Brodzińskiego, Alojzego Felińskiego i Franciszka Morawskiego), przeznaczonych do wykonania w kościołach parafialnych i muzycznie celowo uproszczonych.

Tak więc stworzył Elsner, ów śląski Niemiec, pomost pomiędzy wcześniejszą twórczością polską a mistrzowskimi dokonaniami Chopina i Moniuszki. Dziś szczególnie wysoko oceniana jest religijna twórczość Elsnera i to właśnie do niej sięgają coraz to liczniejsi badacze, wydawcy i wykonawcy jego dzieł. Pilnym jednak zadaniem staje się eksploracja dramatycznych dzieł kompozytora, uwzględniająca przy tym ich kulturowy i polityczny kontekst.

2. Jako muzyczny dyrektor Teatru Narodowego przez ćwierć wieku decydował Elsner o wyborze prezentowanego tam repertuaru, dyrygował spektaklami, uczył śpiewaków ich partii, pracował z orkiestrą. Trudno zliczyć dziesiątki dzieł przezeń przygotowanych – oper polskich, włoskich, francuskich i niemieckich, wśród których umieszczał najważniejsze dokonania europejskie i narodowe.

3. Elsner założył i w latach 1803–1805 prowadził pierwszą w dziejach Warszawy sztycharnię nut, w której publikował pierwszy w Polsce miesięcznik nutowy, zatytułowany „Wybór Pięknych Dzieł Muzycznych i Pieśni Polskich”. Wydał 24 numery z utworami kompozytorów krajowych – m.in. Michała Kleofasa Ogińskiego, Macieja Kamieńskiego, Antoniego Weinerta i własnymi. Celem Elsnera było publikowanie muzyki, „jakiej z żadnej zagranicznej sztychami, ani magazynów, mieć [nabywca] nie może”. Proponował więc „najpiękniejsze polonezy, [...] arie, duetta i inne śpiewy z oper polskich, tak oryginalnych, jako z obcych języków przerabianych”[5].

4. Jako publicysta współpracował Elsner w latach 1802–1825 z czasopismami polskimi – „Gazeta Warszawska”, „Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego”, „Pamiętnik Warszawski”, a w latach 1811–1821 jego teksty zamieszczała lipska „Allgemeine Musikalische Zeitung”, najbardziej bodaj renomowane europejskie pismo muzyczne, na którego łamach ukazało się anonimowo 25 tekstów, w tym tak duże artykuły, jak Die Oper der Polen i Geschichte des polnischen National-Theaters in Warschau (oba w 1812) czy In wie weit ist die polnische Sprache zur Musik geeignet? (1821, przedruk z „Der Freimüthige” 1803). Także w tym wypadku motywacją Elsnera była chęć zaprezentowania Europie Zachodniej dorobku polskiej kultury muzycznej, tam całkowicie nieznanej. Język polski zaś uznał Elsner za szczególnie zdatny do muzyki i niewiele ustępujący przodującemu w tym względzie językowi włoskiemu.

5. Elsner opublikował jakże cenne i jedyne w tym rodzaju na gruncie polskim rozprawy naukowe – Rozprawa o metryczności i rytmiczności języka polskiego, szczególniej o wierszach polskich we względzie muzycznym (Warszawa 1818), O muzyce w ogólności („Astrea” 1825, t. V), Rozprawa o melodii i śpiewie (fragmenty w: „Biblioteka Warszawska” 1846). Był też autorem tak potrzebnych u nas podręczników muzycznych – Krótko zebrana nauka generałbasu (1807, rękopis), Początki muzyki, a szczególniej śpiewania (Warszawa 1818–1821), Szkoła śpiewu (Warszawa 1834). Nadto pozostawił po sobie, ogromnie przydatny badaczom epoki i jego twórczości, rodzaj pamiętnika – Sumariusz moich utworów muzycznych (pisany po niemiecku w latach 1840–1849 i wydany w polskim tłumaczeniu Kazimierza Lubomirskiego z 1855 roku, Kraków 1957). Elsner gromadził materiały do historii muzyki polskiej i do słownika muzyków polskich, prace te jednak nie ukazały się drukiem (rękopiśmienna wersja leksykonu z 1809 roku zaginęła). Słusznie więc możemy go uważać za prekursora warszawskiej muzykologii, która oficjalnie powstała na Uniwersytecie Warszawskim dopiero w roku 1948.

6. Elsner był aktywnym członkiem rozmaitych towarzystw i organizacji – od roku 1805 Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i Resursy Muzycznej, od 1814 roku powołanego przezeń do życia Towarzystwa Muzyki Kościelnej i Narodowej. Należał do kilku lóż masońskich, zaliczono go (i jego rodzinę) w poczet konfratrów zakonu oo. paulinów.

7. Last but not least, przez całe swe zawodowe życie był Elsner pedagogiem. Wśród jego uczniów byli nie tylko liczni amatorzy, ale też tak zasłużeni dla muzycznej kultury kraju kompozytorzy, jak Fryderyk Chopin, Ignacy Feliks Dobrzyński, Tomasz Nidecki, Józef Nowakowski, Józef Krogulski, August Freyer, Józef Stefani, Józef Sikorski, Oskar Kolberg. Stał się wręcz Elsner twórcą warszawskiej szkoły kompozytorskiej, której linię można wywieść od niego i doprowadzić do dnia dzisiejszego[6]. Jego bezpośredni uczeń August Freyer był bowiem nauczycielem Stanisława Moniuszki, u którego kształcił się Zygmunt Noskowski, ten zaś udzielał lekcji Karolowi Szymanowskiemu, mistrzowi Piotra Perkowskiego, z kolei nauczyciela m.in. takich kompozytorów, jak Tadeusz Baird, Zbigniew Rudziński czy Piotr Moss. W każdym razie w roku 1841 niemiecki muzyk Hieronim Truhn stwierdził: „Trudno spotkać tutaj [w Warszawie] cieszącego się uznaniem muzyka, który by nie studiował pod kierunkiem pana Elsnera. Kocha on swych uczniów, a ci mówią o nim z zachwytem i całują ramię starego mistrza, zgodnie z polskim obyczajem”[7].

Także Fryderyk Chopin, najwybitniejszy uczeń Elsnera, miał dla swego mistrza szczególny respekt i wdzięczność, cenił jego wiedzę i talent, czego wyrazy dawał przez całe swe życie. Zadedykował mu młodzieńczą Sonatę c-moll na fortepian op. 4 (1827/1828), a do utworów skomponowanych przezeń pod czujnym okiem Elsnera w czasie studiów w uniwersyteckiej Szkole Głównej Muzyki (1826–1829) należą: fortepianowe Rondo à la Mazur op. 5 (1826/1827), przeznaczone na fortepian i orkiestrę Wariacje na temat ‘La ci darem la mano’ Mozarta op. 2 (1827), Rondo à la Krakowiak op. 14 (1828/1829) oraz Fantazja na tematy polskie op. 13 (1828/1829), nadto zaś Trio fortepianowe op. 8 (1828/1829). Kiedy w Wiedniu w 1829 roku tamtejsza prasa dziwiła się umiejętnościom Chopina zdobytym przezeń w prowincjonalnej Warszawie, ten odpowiedział: „z panem Żywnym [Józefem, pierwszym nauczycielem Fryderyka] i Elsnerem największy osioł by się nauczył”[8]. Rok później Chopin wyznał: „Jakkolwiek nic nie jestem, ale [...] gdybym był się od Elsnera nie uczył, który mi umiał do przekonania przemówić, pewno bym mniej jeszcze umiał jak dzisiaj”[9].

O tym, jak Elsner przemawiał do przekonania swego ukochanego ucznia i jaką miał metodę dydaktyczną, dowiadujemy się z jego listu do Fryderyka: „W nauce kompozycji nie należy podawać przepisów, szczególniej uczniom, których zdolności są widoczne; niech sami je wynajdą, by mogli niekiedy sami siebie przewyższyć, niech mają środki znalezienia tego, czego jeszcze nie znaleziono. W mechanizmie sztuki [...] nie tylko trzeba, żeby uczeń zrównał się z mistrzem swoim i przeszedł go, ale żeby jeszcze miał i coś własnego, czym by także mógł świetnieć”[10]. Dydaktyczną metodę Elsnera celnie podsumował Ferenc Liszt, pisząc, iż Elsner przekazał Chopinowi „umiejętność najtrudniejszą, najrzadziej posiadaną: stawiać sobie samemu zawsze wysokie wymagania i zdawać sobie samemu sprawę z korzyści osiągalnych jedynie dzięki cierpliwości i pracy”[11].

Elsner jako profesor najpierw Konserwatorium, a następnie Szkoły Głównej Muzyki należał do społeczności Uniwersytetu Warszawskiego. Jego związki z tą uczelnią trwały zaledwie 10 lat, ale były to lata niezwykle ważne dla naszej kultury muzycznej. Od początku swego pobytu w Warszawie Elsner miał ambicję zorganizowania nieistniejącego tu wcześniej profesjonalnego szkolnictwa muzycznego. Już w roku 1808 opracował projekt szkoły śpiewu przy Teatrze Narodowym. Szkołę taką, czyli Szkołę Dramatyczną, Bogusławski stworzył jednak dopiero w 1811 roku. Stała się ona zaczątkiem publicznego szkolnictwa muzycznego, stale przekształcanego i doskonalonego przez Elsnera. On sam uczył w niej dopiero od roku 1815. W 1817 roku przekształcił ją w czteroletnią Szkołę Muzyki i Sztuki Dramatycznej, złożoną ze Szkoły Elementarnej i Wyższej Szkoły Głównej. Jednak już w 1818 roku w prasie warszawskiej ukazał się tekst, prawdopodobnie jego pióra lub przez niego inspirowany, postulujący utworzenie szkoły muzycznej, wzorowanej na Konserwatorium paryskim[12]. W grudniu 1818 roku Elsner podzielił w każdym razie Szkołę na dwuletnią Szkołę Elementarną Muzyki i dwuletnią Szkołę Dramatyczną, które od października 1820 roku funkcjonowały w byłym klasztorze sióstr bernardynek, usytuowanym przy zbiegu ulic Mariensztat i Krakowskie Przedmieście, a więc tuż obok kościoła św. Anny. Szkoły owe podlegały zarządowi Teatru Narodowego, a na ich czele stał Elsner jako rektor. Pragnieniem jego było jednak „oddzielenie szkoły muzycznej od kulis teatralnych”[13], do czego częściowo udało mu się doprowadzić w kwietniu 1821 roku. Wtedy to dzięki jego staraniom powstała Szkoła Muzyki (Szkoła Muzyczna), częściej wszak zwana Instytutem Muzyki i Deklamacji, czyli Konserwatorium. Formalnie ulokowana była przy Oddziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, a podlegała zarówno Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (edukacja muzyczna), jak też Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji (edukacja w zakresie sztuki dramatycznej). Instytut ów, czyli Konserwatorium, miał strukturę trzypoziomową i składał się: 1. z dawnej Szkoły Elementarnej Muzyki, 2. czteroletniego Konserwatorium z dwoma wydziałami: Muzycznym i Dramatycznym oraz 3. Oddziału Muzyki (in. Szkoły Muzyki, Szkoły Muzycznej) ulokowanego przy Wydziale Nauk i Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego[14]. Rektorem Instytutu Muzyki i Deklamacji, czyli Konserwatorium, był oczywiście Elsner, który jako jedyny z grona pedagogicznego otrzymał 20 kwietnia 1821 roku nominację na tymczasowego profesora muzyki „we względzie estetycznym i kompozycji praktycznej” i przy tym kierownika Oddziału Muzyki, działającego w ramach Uniwersytetu. Kolejny uniwersytecki awans Elsnera nastąpił 12 sierpnia 1824 roku, kiedy to przyznano mu patent na profesora zwyczajnego uczelni, jako wykładowcy kompozycji, czyli „teorii muzyki, jenerał-basu i kompozycji we względzie gramatycznym, retorycznym i estetycznym”[15]. Zatem od jesieni 1824 roku aż do zamknięcia uczelni w listopadzie 1831 roku nazwisko Elsnera pojawiało się w dorocznie publikowanym wykazie wykładów na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim (Index Praelectionum in Universitate Literarum Regia Varsaviensis) i opatrzone było adnotacją: „Josephus Elsner Prof. P. Ord. explicabit Theoriam compositionis musicae altera quoque hebdomadae die Jovis hora 12–1. Compositionem vero musico practicam tradet in Conservatorio musico diebus Lunae, Mercurii et Veneris hora 4–6”. Tak więc Elsner miał w czwartki godzinę zajęć z zakresu teorii kompozycji muzycznej, wykładanej w audytorium Uniwersytetu, natomiast praktycznej kompozycji muzycznej nauczał w poniedziałki, środy i piątki w godz. 14–16, a więc przez sześć godzin tygodniowo, w budynku Konserwatorium (dawny klasztor bernardynek).

Struktura oraz administracyjne i finansowe uwarunkowania Konserwatorium były wielce zawiłe, wręcz mętne. Przyłączenie wchodzącej w jego skład Szkoły Muzyki do Uniwersytetu nastąpiło zresztą wbrew zdecydowanym protestom tegoż. Rada Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych, a następnie Rada Uniwersytetu uznały ów alians za „nieprzyzwoity i szkodliwy”[16], a dziekan Feliks Bentkowski prosił, by uwolnić go od „wszelkich stosunków” z rektorem, nauczycielami i uczniami Szkoły Muzycznej, sprzeciwił się też mianowaniu Elsnera profesorem i wręcz groził swą dymisją. Dramatycznie przy tym Bentkowski zapytywał: „Który z profesorów zechce prelekcje wykładać, gdy mu nad uchem profesorowie i uczniowie szkoły muzycznej nieustannie trąbić będą”[17]. Sądzić przy tym można, że główną, choć nieujawnianą oficjalnie przyczyną tego sprzeciwu było uprzedzenie uniwersyteckiej profesury wobec muzyków jako grupy zawodowej dopiero co wyzwolonej ze statusu służby, choć już ambitnie aspirującej do grona inteligencji. Konsensus uzyskano dzięki podtrzymaniu dotychczasowego podziału zajęć: nauka kompozycji „we względzie gramatycznym, retorycznym i estetycznym” nadal odbywała się w murach Uniwersytetu, zajęcia zaś zagrażające naukowemu skupieniu profesorów uczelni, tj. lekcje kompozycji „we względzie praktycznym”, nauka śpiewu i gry na instrumentach miały miejsce w Konserwatorium. Poważną przy tym niekonsekwencją organizacyjno-formalną było postanowienie, iż realizowany na Uniwersytecie trzyletni kurs kompozycji nie dawał swym absolwentom dyplomu tej uczelni.

Na tym jednak nie zakończyły się perturbacje organizacyjne. W roku 1826 wskutek personalnych i kompetencyjnych tarć między Elsnerem a sprowadzonym do Konserwatorium z Włoch nauczycielem śpiewu Carlem Solivą nastąpiło całkowite wydzielenie ze struktury Konserwatorium (stało się ono teraz de facto szkołą dramatyczną i śpiewu, uwzględniającą przy tym nauczanie gry na instrumentach na poziomie elementarnym i średnim) Szkoły Głównej Muzyki (wcześniej Szkoła Muzyki, Szkoła Muzyczna czy też Oddział Muzyki przy Wydziale Nauk i Sztuk Pięknych Uniwersytetu), której rektorem został znów Elsner, przy tym nadal profesor wykładanej na Uniwersytecie „teorii muzyki, jenerał-basu i kompozycji uważanych we względzie gramatycznym, retorycznym i estetycznym”. Uczelnia dopuściła też jednak w swe mury „lekcje śpiewu wyższego dla ochoczych uczniów Uniwersytetu” (pięć godzin tygodniowo, uczył Wincenty Kratzer). Otwarcie Szkoły Głównej Muzyki nastąpiło 22 września 1826 roku, a jej działalność zakończyła się 19 listopada 1831 roku, a więc po upadku powstania listopadowego i w związku z zamknięciem Uniwersytetu[18]. Studentami tej właśnie szkoły była większość spośród wspomnianych wcześniej prominentnych kompozytorów i działaczy muzycznych.

Później, tj. w latach 1835–1839, Elsner prowadził jeszcze „wyższe kształcenie głosu” w kierowanej przez Karola Kurpińskiego Szkole Śpiewu przy Teatrze Wielkim, a w latach czterdziestych uczył śpiewu w Instytucie Guwernantek.

W lutym 1845 roku po ataku apoplektycznym Elsner doznał częściowego paraliżu. Usunął się wtedy w cień życia prywatnego, przebywając w swym mająteczku Elsnerowie (Elsnerówce) k. Warszawy (za Pragą). Dożył tzw. pięknego wieku i zmarł, licząc sobie 85 lat. Podczas mszy żałobnej artyści Teatru Wielkiego wykonali Requiem Mozarta. Pochowany został na cmentarzu Powązkowskim.

Choć niejeden raz wypominano Elsnerowi jego obce pochodzenie, to do tego stopnia zasymilował się on w Polsce, że – jak pisał cytowany wcześniej Truhn – „żadną miarą nie zamieniłby Warszawy na inne miejsce pobytu. Jest on z duszy i ciała Polakiem i zapewne lepszym od tysięcy innych Polaków z urodzenia”[19]. Stanisław Moniuszko zadedykował Elsnerowi swój I Kwartet smyczkowy d-moll (1839), pisząc: „Komu najsłuszniej, jeżeli nie pierwszemu założycielowi muzyki naszej krajowej, należy się hołd każdego jej zwolennika?”. Także Ferdynand Hoesick uznał, iż „w dziejach naszej muzyki narodowej prawdziwa nowa epoka rozpoczyna się dopiero z przybyciem Elsnera w roku 1799 do Warszawy; [...] on jest ojcem duchowym całego pokolenia muzyków polskich, pokolenia, które muzykę naszą po raz pierwszy wprowadziło do świątyni muzyki powszechnej, europejskiej, i wyjednało tam miejsce dla niej zaszczytne, wcale nie jedno z ostatnich”[20]. Z opiniami tymi w znacznej mierze należy się nam dziś zgodzić.

Wybrana literatura

Bieliński J., Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), t.1, Warszawa 1907; t. III, Warszawa 1912.

Bogusławski W., Dzieje Teatru Narodowego, Warszawa 1820.

Bogusławski W., Dzieła dramatyczne, t. VII, Warszawa 1823.

Chodkowski A., Tradycja i postęp w twórczości warszawskiego środowiska kompozytorskiego, [w:] Kultura muzyczna Warszawy drugiej połowy XIX wieku, red. A. Spóz, Warszawa 1980, s. 183–192.

J. Elsner, Sumariusz moich utworów muzycznych, oprac. A. Nowa-Romanowicz, Kraków 1957.

Gerber E. L., Neues historisch-biografisches Lexikon der Tonkünstler, t. II, Leipzig 1812.

Gołąb M., Studia Fryderyka Chopina w Szkole Głównej Muzyki Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego (1826–1829), [w:] Kultura artystyczna Uniwersytetu Warszawskiego, red. J. Miziołek, Warszawa 2003, s. 143–152.

Helman Z., Carlo Soliva i jego kontakty z Fryderykiem Chopinem, w druku.

Hoesick F., Józef Elsner i pierwsze Konserwatorium w Warszawie. (Z papierów i pamiątek po Elsnerze), „Biblioteka Warszawska” 1900, t. III.

Hoffmann C. J. A., Die Tonkünstler Schlesiens, Breslau 1830.

Józef Elsner (1769–1854). Życie – działalność – epoka, red. R. Pośpiech, Opole 2013.

Korespondencja Fryderyka Chopina, t. I, oprac. B. E. Sydow, Warszawa 1955.

Korespondencja Fryderyka Chopina, t. I: 1816–1831, oprac. Z. Helman, Z. Skowron, H. Wróblewska-Straus, Warszawa 2009.

Liszt F., Fryderyk Chopin, tłum. M. Traczewska, Kraków 1960.

Nowak-Romanowicz A., Józef Elsner, t. I–II, Kraków 1957.

Nowakowski E., cykl artykułów w: „Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne” 1891, nr 399, 407, 412, 413.

Nowik W., Relacje pomiędzy Józefem Elsnerem a Fryderykiem Chopinem w świetle korespondencji, [w:] Muzyka wobec tradycji. Idee – dzieło – recepcja, red. S. Paczkowski, Warszawa 2004, s. 443–453.

Pośpiech R., Msze polskie Józefa Elsnera (1769–1854) ze zbiorów jasnogórskich, [w:] Donum natalicum. Studia Thaddaeo Przybylski octogenario dedicata, red. Z. Fabiańska, A. Jarzębska, A. Sitarz, Kraków 2007, s. 131–147.

Pośpiech R., Twórczość Józefa Elsnera (1769–1854) w badaniach muzykologicznych i nagraniach fonograficznych na przełomie XX i XXI stulecia, [w:] Kultura muzyczna na Śląsku, red. M. Bieda, H. Bias, Katowice 2011, s. 237–251.

Schilling G., Encyclopädie der gesammten musikalischen Wissenschaften, t. II, Stuttgart 1835.

Żórawska-Witkowska A., Historia w operze, czyli postacie władców w operach „Jadwiga królowa polska” Karola Kurpińskiego (1814) oraz „Król Łokietek” Józefa Elsnera (1818), „Muzyka” 2005, 50, nr 3, s. 57–88.

1   W. Bogusławski, Dzieła dramatyczne, t. VII, Warszawa 1823, s. 23.

2   J. Elsner, Sumariusz moich utworów muzycznych, oprac. A. Nowa-Romanowicz, Kraków 1957, s. 93.

3   Ibidem, 101–102.

4   W. Bogusławski, Dzieje Teatru Narodowego, Warszawa 1820, s. 236.

5   „Gazeta Warszawska” 1803, nr 10, s. 151–152.

6   A. Chodkowski, Tradycja i postęp w twórczości warszawskiego środowiska kompozytorskiego, [w:] Kultura muzyczna Warszawy drugiej połowy XIX wieku, red. A. Spóz, Warszawa 1980, s. 187–192.

7   „Neue Zeitschrift für Musik” 1841, nr 19–22, cyt. za: A. Nowak-Romanowicz, Wstęp, [w:] J. Elsner, Sumariusz..., op. cit.

8   [List Chopina do rodziny, 19 VIII 1829], [w:] Korespondencja Fryderyka Chopina, t. I, 1816–1831, oprac. Z. Helman, Z. Skowron, H. Wróblewska-Straus, Warszawa 2009, s. 282.

9   [List do Tytusa Woyciechowskiego, 10 IV 1830], [w:] ibidem, s. 348.

10   [List z 27 XI 1831], [w:] Korespondencja Fryderyka Chopina, t. I, oprac. B. E. Sydow, Warszawa 1955, s. 197.

11   F. Liszt, Fryderyk Chopin, tłum. M. Traczewska, Kraków 1960, s. 141.

12   „Gazeta Korespondenta” 1818, nr 51, s. 1198–1199.

13   J. Elsner, Sumariusz..., op. cit., s. 192.

14   Z. Helman, Carlo Soliva i jego kontakty z Fryderykiem Chopinem (w druku).

15   J. Bieliński, Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), t. I, Warszawa 1907, s. 760; t. III, Warszawa 1912, s. 692.

16   J. Bieliński, op. cit., t. I, s. 762.

17   J. Bieliński, op. cit., t. III, s. 690.

18   E. Nowakowski, cykl artykułów w: „Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne” 1891, nr 399, 407, 412, 413; tutaj: nr 413, s. 440.

19   Cyt. za: A. Nowak-Romanowicz, Wstęp, op. cit, s. 10.

20   F. Hoesick, Józef Elsner i pierwsze Konserwatorium w Warszawie. (Z papierów i pamiątek po Elsnerze), „Biblioteka Warszawska” 1900, t. III, s. 6.

Karol Estreicher

Urodzony 22 XI 1827 w Krakowie. Studia filozoficzne i prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zastępca dyrektora biblioteki Szkoły Głównej (od 1862); doktorat w Szkole Głównej (1867); kierownik Katedry Bibliografii w Szkole Głównej (1865–1868), dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej (1868–1905).

Bibliotekarz, bibliograf. Zasłużył się opracowaniem niemal kompletnej bibliografii druków polskich, a także rozbudową i skatalogowaniem księgozbioru Biblioteki Jagiellońskiej.

Współtwórca Akademii Umiejętności i jej członek czynny (od 1872), przewodniczący Komisji Bibliograficznej AU (1873–1888), członek Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, członek honorowy Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Zmarł 30 IX 1908 w Krakowie.

Bibliografia polska (t. I–XXII), Kraków 1872–1908; Bibliografia polska XIX wieku (t. I–XIV), Kraków 1906–1916.

A. Birkenmajer, Karol Estreicher i jego znaczenie, [w:] Portrety uczonych polskich, wybór A. Biernacki, Kraków 1974, s. 159–165; Estreicher K. [w:] Uczeni polscy XIX i XX stulecia, red. A. Śródka, Warszawa 1997, t. I, s. 451–453; Estreicher K. [w:] PSB, t. VI, Kraków 1948, s. 309–312.

ALEKSANDER BIRKENMAJER

KAROL ESTREICHER[*]

1827–1908

Wbrew może pozorom, nie tak to łatwo w odmierzonym czasie przedstawić życie, działalność i znaczenie Karola Estreichera. Bo choć pokrótce można by powiedzieć, że większa część jego przeszło 80-letniego życia upłynęła mu w tym mało efektownym i często u nas lekceważonym zawodzie, jaki sam sobie wybrał w roku 1862, a dalej, że jego działalność głównie się skupiała w kierowanej przezeń Bibliotece i przy jego osobistym warsztacie bibliograficznym, a wreszcie, że jego znaczenie dla naszej nauki zasadza się przede wszystkim na jego imponującej Bibliografii polskiej – to te trzy stwierdzenia, mimo że prawdziwe, bynajmniej nie wyczerpują jego niezwykłej indywidualności ani też dziedzin, w których się ona ujawniła społeczeństwu. Nie był to bowiem bibliotekarz po uszy zagrzebany w książkach ani też bibliograf uprawiający swoją specjalność dla niej samej; był to człowiek żywy, mocno tkwiący w swojej współczesności, dotrzymujący kroku jej przemianom, a przeto młodzieńczy sercem i umysłem aż po biologiczną starość.

Urodził się w roku 1827 w rodzinie o różnorodnych zdolnościach, zainteresowaniach i przymiotach. Jego dziad, Dominik, ściągnięty do Polski przez Hugona Kołłątaja, pierwszy z tej rodziny związał swe losy z losami Uniwersytetu Jagiellońskiego, choć po trzecim rozbiorze musiał z niego ustąpić; warto może pamiętać, że oprócz sztuki malarskiej, której nauczał w Szkole Głównej Koronnej, zajmował się przekładami włoskich komedii na użytek miejscowego teatru, do czego jeszcze powrócę. O jego synu Alojzym pisze biograf, że z domu rodzinnego wyniósł umiłowanie pracy; nie dziwota tedy, że przekazał je swemu z kolei synowi, właśnie Karolowi, u którego ta niestrudzona pracowitość jest cechą dominującą i godną najwyższego podziwu. Ale wypada również wspomnieć, że tenże Alojzy Estreicher, choć przyrodnik i głównie zasłużony dla uniwersyteckiego ogrodu botanicznego, parał się też bibliografią, przesyłając swym zagranicznym korespondentom wykazy polskiej literatury z zakresu ogrodnictwa, gospodarstwa wiejskiego, górnictwa, mineralogii, zoologii i medycyny. Nawiązując do tego faktu, już przed trzydziestu laty Jan Muszkowski brał pod uwagę możliwość, że Karol Estreicher odziedziczył po swym ojcu również i żyłkę bibliograficzną.

Prawdziwe jednak korzenie Bibliografii polskiej Karola Estreichera sięgały o wiele głębiej. Był on dzieckiem i dziedzicem okresu, w którym poszukiwaniami bibliograficznymi zajmowano się u nas tak powszechnie, jak nigdy przedtem, a rzadko kiedy potem. Mówię to o okresie między trzecim rozbiorem a powstaniem listopadowym i chcę w nim uwypuklić dwa zjawiska dziejowe. Jedno z nich dotyczy ówczesnej historii naszych bibliotek i streszcza się w tym, że wśród nich bardzo ważne miejsce zajęły wielkie księgozbiory prywatne, których powstanie lub też wydatne pomnożenie stanowi jedną z naczelnych cech charakteryzujących owe dziesiątki lat. Wystarczy wymienić takie księgozbiory, jak Joachima Chreptowicza, Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, Tadeusza Czackiego, Adama i Izabeli Czartoryskich, Tytusa Działyńskiego, Edwarda Raczyńskiego, wszystkie gromadzone z prawdziwym znawstwem i (co jeszcze ważniejsze) ze wspólnym i zupełnie określonym celem. Cóż bowiem kierowało tymi tak licznymi i tak światłymi bibliofilami, jeśli nie ich rozumny i dalekowzroczny patriotyzm, który im nakazywał ratować z katastrofy bytu państwowego przede wszystkim duchowe dobra narodu; w pierwszym więc rzędzie uganiano się za rękopisami dotyczącymi naszej przeszłości i za staropolskimi drukami. A w parze z tym zjawiskiem szło zjawisko drugie, od tamtego poniekąd zawisłe, w każdym zaś razie ściśle z nim zespolone, tj. bibliograficzna rejestracja zabytków staropolskiego piśmiennictwa i historyczne badania nad dawnym naszym drukarstwem. Dowodów na to nie brak, że wspomnę tylko obie Historie drukarń Jerzego Samuela Bandtkiego (1815, 1826), a zwłaszcza znakomite Księgi bibliograficzne Joachima Lelewela (1823–1826); lecz oprócz tych, o naukową syntezę zabiegających autorów, ileż osób, a w szczególności właśnie kolekcjonerów, notowało na własny najpierw użytek wszelkie wiadomości o rzadkich polskich drukach!

O powszechności tego zjawiska zaświadcza m.in. to, co u nas nastąpiło po roku 1814, w którym się ukazała Feliksa Bentkowskiego Historia literatury polskiej w spisie dziel drukiem ogłoszonych, bo (jak słusznie powiada Józef Korpała) odtąd zaczyna się długi okres uzupełniania i poprawiania Historii Bentkowskiego, okres gorączkowej, choć niezorganizowanej jeszcze pracy nad stworzeniem pełnej bibliografii polskiej, której kamieniem węgielnym stało się to dzieło.

Nie będę wymieniał nazwisk tych licznych dopełniaczy Bentkowskiego, z których niektórzy, jak Chłędowski, Styczyński, Sobolewski, już w latach 1818–1819 ogłosili swe dodatki do jego Historii; rzecz prowadzę do tego, że po upływie ćwierćwiecza ich epigonem stał się młody Karol Estreicher. I on bowiem, jak stwierdza jego syn Stanisław, „rozpoczął zbieranie materiałów” bibliograficznych w tym początkowo zamiarze, by nimi „uzupełnić Jochera, Bentkowskiego i Wiszniewskiego”, rozporządzając zaś własnymi egzemplarzami ich dzieł wyzyskiwał wolne marginesy na notowanie starodruków przez nich nie wspomnianych. Liczył wówczas dwudziesty rok życia i zbliżał się do końca swych studiów uniwersyteckich.

Niecodzienne były to studia, bo oprócz historii literatury polskiej studiował Estreicher także nauki prawne, w czym można by upatrywać wpływ jego matki, która była córką prezesa sądu lwowskiego. I te to właśnie studia prawnicze zapewniły Karolowi Estreicherowi pierwsze samodzielne dochody, początkowo w rodzinnym mieście, a od r. 1855 we Lwowie. Tutaj nacisk germanizacyjny był silniejszy niż w dopiero co przyłączonym do Austrii Krakowie; większa też była i bardziej zakorzeniona buta niemieckiej biurokracji, patrzącej z góry na polskie społeczeństwo Lwowa. Po swojemu zareagował na nią Estreicher, bo wzbudziła w nim ona ochotę wykazania, jak bujny jest rozwój polskiego piśmiennictwa w epoce porozbiorowej i jak niesłuszne jest pogardliwe jego traktowanie.

Taka była geneza pierwszych bibliograficzno-statystycznych zestawień, ogłoszonych przez niego w dodatku do „Gazety Lwowskiej”; dotyczyły one najświeższego polskiego piśmiennictwa i stały się ziarnem, z którego w kilkanaście lat później miało wyróść siedem pierwszych tomów Bibliografii polskiej. Zresztą większość materiału do tych tomów zebrał Estreicher jeszcze we Lwowie, bo już wówczas zapadła w jego umyśle decyzja, że zamiast uzupełniać swoich poprzedników stworzy samoistne i na duży rozmiar zakrojone dzieło bibliograficzne.

Lecz bodaj jeszcze bardziej dla przyszłości naszej bibliografii doniosłą decyzję powziął on pod koniec r. 1862, opuszczając zabór austriacki na wezwanie warszawskiej Szkoły Głównej. Z tą chwilą prawnik przedzierzgnął się w bibliotekarza i temu zawodowi pozostał na zawsze już wierny. Jako podbibliotekarz Szkoły Głównej pracował pod kierunkiem Józefa Przyborowskiego, historyka staropolskiej literatury i wnikliwego badacza naszych druków XVI wieku; ta okoliczność, być może, tłumaczy nam, dlaczego za temat swej doktorskiej rozprawy obrał Estreicher pierwociny krakowskich drukarń. Na ogół jednak nie po tej lelewelowskiej linii poszły jego ówczesne i późniejsze prace bibliograficzne; wszak z własnych jego ust przytacza jego syn następujące wyznanie: „Najprzód chcę stworzyć całość obrazu, a potem niechaj przyjdą inni, którzy będą robić szczegółowe opisy tej czy innej grupy druków”.

Ów zaś obraz, nad którym zaczął on w Warszawie pracować, to już nie tylko Bibliografia polska XIX wieku, lecz Bibliografia polska bez żadnych zawężeń, od najdawniejszych czasów aż do bieżącej chwili, wyczerpujący rejestr drukowanych poloników w najszerszym tego słowa znaczeniu, mający „nam samym uświadomić ogrom stworzonego w Polsce dzieła kulturalnego, a zarazem zaimponować wielkością obcym wrogom czy przyjaciołom zagranicznym” (Stanisław Estreicher).

Na taką skalę zamierzone dzieło wymagało, rzecz prosta, Herkulesowego zaiste trudu i wysiłku; nie uląkł się go Estreicher. On, pierwszy biograf Adama Mickiewicza, niezłomnie wierzył w filarecką dewizę, że siły trzeba mierzyć na zamiary, a nie zamiar przymierzać do sił. To, co innych mogłoby odstraszać, zwłaszcza po nieudanej próbie Adama Jochera, jego urzekało wizją zbudowania trwalszego od spiżu pomnika na chwałę narodu. Zresztą od młodości nawykł do wytężonej pracy, a w warszawskim epizodzie swego życia dochodził dopiero do czterdziestki.

Warszawskie tedy księgozbiory, z biblioteką Szkoły Głównej na czele, po raz pierwszy dały Estreicherowi pole do naocznego zapoznania się z polonikami ubiegłych stuleci; wówczas także nawiązał on osobiste stosunki z licznym gronem warszawskich uczonych, które potem wyzyskał na dobro swego monumentalnego dzieła, bo czego nie zdążył oglądnąć w Warszawie, w tym go wyręczali tamtejsi bibliotekarze, bądź przez sporządzanie dla niego bibliograficznych spisów i opisów, bądź przez wypożyczanie mu oryginałów do Krakowa. Albowiem w roku 1868 opuścił stolicę Królestwa Kongresowego na rzecz swego rodzinnego miasta, dokąd go powołano na stanowisko dyrektora Biblioteki Jagiellońskiej.

Zarządzał nią przez lat bez mała czterdzieści, bo aż do roku 1905; w wielowiekowych dziejach tej Biblioteki jest to unikatowy przypadek tak długiej dyrektury jednego człowieka. Toteż o tym czterdziestoleciu byłoby mnóstwo do powiedzenia, ale poniecham tej myśli, nie chcąc dublować odczytu doc. Baumgarta. A więc tylko pobieżnie dotknę tego tematu, wybierając z niego tylko to, co mi się wydało najistotniejsze.

Kierownictwo Biblioteki Jagiellońskiej objął Estreicher w 10 lat po śmierci Józefa Muczkowskiego, za którego rozpoczęto gruntowną przebudowę Collegii Maioris, a wraz z nim zespołu sal przeznaczonych na księgozbiór i na jego obsługę; trzeba zaś dodać, że przebudowa wlokła się jak żółw i że nie było możności, by na okres jej trwania zapewnić Bibliotece jakiś zastępczy lokal. Ilekroć zatem przyszła kolej na remont którejś z sal bibliotecznych, przenoszono z niej książki do sal sąsiednich i w nich je składano tak, jak się dało, choćby po prostu w stosy. Przez ostatnie więc lata dyrektury Muczkowskiego, a potem za obu jego efemerycznych następców, księgozbiór Biblioteki Jagiellońskiej był w nieustannym ruchu, bo wciąż ta czy owa jego partia wędrowała z sali do sali. I zaiste nie trzeba być fachowcem na to, by stąd wyciągnąć wniosek, że przy tych wędrówkach nie obeszło się bez znacznego zamieszania w porządku Biblioteki.

Od jego restytucji musiał rozpocząć swą krakowską działalność Estreicher. Zadanie nie było łatwe, bo w roku 1868 i remont gmachu nie był jeszcze całkowicie zakończony, i personel biblioteczny był niezmiernie szczupły, a przy tym wielki procent dotychczasowych sygnatur przestał mieć aktualne znaczenie, jako ściśle związany z dawnym oszafowaniem sal bibliotecznych, po części pochodzącym jeszcze z drugiej połowy XVII stulecia. W nowych więc pomieszczeniach i w nowych repozytoriach należało ustawić księgozbiór zupełnie od nowa, a każdej książce dać nową sygnaturę; było zaś tych książek około 100 tysięcy. Nie będę opisywał, jak sobie z tym skomplikowanym, a zarazem gwałtownie pilnym zagadnieniem poradził nowy dyrektor; dla jednej wszakże sprawy muszę tu zrobić wyjątek, bo jest ona wielce charakterystyczna dla osoby samego Estreichera. Oto stojąc przed perspektywą, że roboty porządkowe rozciągną się na dziesiątki lat, jeśli się je zechce wykonywać własnymi siłami Biblioteki, zaapelował on o pomoc do ludzi dobrej woli i istotnie tę pomoc uzyskał. Miał bowiem Estreicher przyrodzony dar jednania sobie ludzi, gdy szło o interes społeczny; oddziaływał na nich swym nigdy nie gasnącym entuzjazmem, swym pogodnym, a nawet żartobliwym usposobieniem, a także naocznym przykładem swej niespożytej energii i niezmordowanej pracowitości. Stąd rodzili się owi po całej Polsce rozsiani przyjaciele Bibliografii polskiej, skrupulatnie a w ciepłych słowach wymieniani przez jej autora w przedmowach do kolejnych tomów; stąd również owi wolontariusze, którzy mu pomagali przy porządkowaniu Biblioteki Jagiellońskiej. Wybaczmy im ten procent pomyłek czy błędów, jaki im można wytknąć, gdy się do wyników ich pracy przyłoży miarkę dzisiejszych wymagań techniki bibliotekarskiej, a pamiętajmy o tym zasadniczym fakcie, że dzięki tej ich dobrowolnej pracy już po paru latach z powrotem ład zapanował w księgozbiorze Biblioteki, a jej katalogi objęły komplet posiadanych przez nią druków.

Ale był to dopiero start Biblioteki Jagiellońskiej do jej rozkwitu pod rządami nowego dyrektora. Pod tymi bowiem rządami zaczęła ona róść jak na drożdżach, a to głównie przez obfite i wartościowe dary, o które Estreicher umiał zabiegać z równą zręcznością i gorliwością, jak o wspomnianych przed chwilą wolontariuszy. Tą drogą pozyskał on dla Biblioteki szereg prywatnych kolekcji, nie tylko z terenu Galicji, lecz także z zaboru rosyjskiego. Nie będę ich wyliczał, bo w tym mnie zapewne wyręczy odczyt doc. Baumgarta; być może także, że opowie i o tym, jak to Estreicher sam obchodził redakcje krakowskich dzienników, dokładając starań, by wszystkie kolejne ich numery wpłynęły do Bibilioteki, jak również i o tym, że, dążąc do idealnego skompletowania bieżącej polskiej produkcji drukarsko-wydawniczej, nie poprzestał on na przysługującym Bibiliotece egzemplarzu obowiązkowym z terenu tzw. Galicji Zachodniej, lecz inicjował dary wydawców lwowskich, warszawskich i innych.

Wspólnym zaś podłożem i motorem tych wszystkich poczynań i zabiegów był ambitny program, jaki sobie wytyczył Estreicher na stanowisku dyrektora Biblioteki Jagiellońskiej. Nie zaniedbując, w granicach szczupłych środków finansowych, jej potrzeb i zadań jako biblioteki ogólnouniwersyteckiej, poprowadził ją głównie w tym kierunku, ażeby z niej stworzyć coś na kształt polskiej biblioteki narodowej. Nikt nie zaprzeczy, że ta jego idea ściśle się łączyła z jego zamiarem stworzenia wyczerpującego rejestru naszego piśmiennictwa; lecz nikt także nie zaprzeczy faktowi, że szanse choćby przybliżonego urzeczywistnienia owej idei w Krakowie istniały. Po zamknięciu Szkoły Głównej nie miała ich Warszawa, tym mniej miał je Poznań; dzięki Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich mógł je mieć Lwów, ale nie brakło ich również Bibliotece Jagiellońskiej, macierzy naszych bibliotek naukowych, górującej nad nimi bogactwem zbioru rękopisów, a nie ostatniej wśród nich pod względem poloników drukowanych, co może zawdzięczała ona nie tyle hojności ofiarodawców z czasów przedrozbiorowych, ile skrzętności Bandtkiego i Muczkowskiego. Oni to założyli fundament, na którym Estreicher zamierzał rozbudować polski dział Biblioteki; fundament wprawdzie dość skromny, bo na ilość liczący około 25 tysięcy pozycji. Za dyrektury Estreichera wzrósł on w trójnasób, w tym zaś o znaczną ilość polskich starodruków.

Niektórzy profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego mieli to za złe Estreicherowi, zarzucając mu, że w interesie własnego warsztatu bibliograficznego nadmiernie faworyzuje dział polski na niekorzyść nabytków z obcej literatury. W tym zarzucie tkwi tylko drobna część prawdy i można go odeprzeć różnymi argumentami, lecz przede wszystkim tym, że, przeglądając ówczesne wykazy przybytków Biblioteki, stwierdzamy, iż przynajmniej z dziedziny szeroko pojętej humanistyki zakupiono długi szereg podstawowych dzieł zagranicznych, a z równym znawstwem prenumerowano też najważniejsze czasopisma obcojęzyczne. Zresztą o tym samym mogłem się także namacalnie przekonać przy sposobności własnych prac naukowych o niepolskiej tematyce. W każdym zaś razie grubą niesprawiedliwością względem pamięci Karola Estreichera byłoby przypisywanie mu jakichś osobistych celów przy rozbudowie polskiego działu Biblioteki; na dobrą sprawę, jego bibliograficzne dzieło bynajmniej tego nie wymagało, bo wszakże, zwłaszcza od osiemdziesiątych lat stulecia, miał w Krakowie pod ręką inne w polonica zasobne księgozbiory, z Biblioteką Czartoryskich na czele, a czego i tam nie dostawało, o tym go informowali jego pozakrakowscy przyjaciele, choćby owi warszawscy, o których już poprzednio mówiłem. Wiemy już także, w czym naprawdę leżała przyczyna, dla której Estreicher otoczył dział polski szczególną opieką: oto w jego przekonaniu, że Biblioteka Jagiellońska ma zadatki na to, by stać się naszą Biblioteką Narodową i że takiej Biblioteki Narodowej istotnie nam potrzeba. To przekonanie zdołał on wpoić w polskie społeczeństwo wszystkich trzech zaborów, które zrozumiało jego intencje i nie odmówiło im swego czynnego poparcia, którego przykłady podałem już także. Ale nie będzie chyba od rzeczy, jeśli w możliwie poglądowy sposób przedstawię teraz ilościowy wzrost księgozbioru Biblioteki Jagiellońskiej za cały czas rządów Estreichera, który, przechodząc w roku 1905 na emeryturę, mógł poszczycić się tym, że ów księgozbiór powiększył się o 180 000 drukowanych tomów, o 4000 rękopisów, o 6000 rycin, o 1000 map itd. Suche to są cyfry i nieme dla uszu niebibliotekarzy, ale się ożywią, gdy dodam, że niezbyt dalekie są one od tych, na jakie pod koniec XIX stulecia liczono cały księgozbiór Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, a zatem jeden z najszacowniejszych i najżywotniejszych naszych księgozbiorów owej i nie tylko owej epoki. Śmiało więc można powiedzieć, że dzięki Estreicherowi i jego współpracownikom Biblioteka Jagiellońska zdecydowanie wysunęła się na czoło polskich bibliotek.

Nie bez kozery padła oto z mych ust wzmianka o współpracownikach Estreichera, gdyż inaczej byłoby to nie tylko z krzywdą dla nich samych, ale także z uszczerbkiem dla ówczesnych zasług Biblioteki. Bo choć za czasów Estreichera jej personel był nad wyraz nieliczny, to wśród tej garstki bibliotekarzy nie brakło wybitnych jednostek, umiejących harmonijnie łączyć swą zawodową pracę ze swą własną i bezpośrednią służbą dla nauki. Ze śmiercią Muczkowskiego zerwała się tradycja badań naukowych w murach Biblioteki; odnowił ją Estreicher, a także i pod tym względem miał szczęśliwą rękę. On to ze Lwowa ściągnął Władysława Wisłockiego, późniejszego autora Katalogu rękopisów i Katalogu inkunabułów, założyciela i redaktora „Przewodnika Bibliograficznego”, jak również historyka literatury i wydawcę źródeł; podobnym wydawcą źródeł był także Żegota Pauli, niesamowity erudyta we wszystkim, co dotyczyło naszej przedrozbiorowej przeszłości.

W ówczesnym tedy Krakowie znaczenie Biblioteki Jagiellońskiej nie polegało wyłącznie na tym, że na miarę epoki i jej politycznych warunków była to przebogata skarbnica wiedzy, gotowa na usługi każdemu, kto z niej chciał skorzystać, lecz owszem także i na tym, że równocześnie była to żywa i wydajna placówka twórczej pracy naukowej. W ten też aktywny sposób pojmował rolę uniwersyteckich bibliotek Estreicher. Powszechnie wiadomo, jak ogromnym jego osobistym wkładem do nauki stała się jego Bibliografia polska, lecz zanim do niej powrócę, chcę mimochodem dotknąć dwu innych dziedzin, w których się on dobrze zasłużył nauce.

Pierwszą z nich była historia polskiego teatru. Już na początku mojego przemówienia wspomniałem o tym, że dziadek Karola, Dominik Estreicher, przygodnie zajmował się tłumaczeniem włoskich utworów dramatycznych; ta rodzinna tradycja z niebywałą siłą odżyła w jego wnuku, bo od najwcześniejszej młodości aż po starość był on po prostu entuzjastą teatru. W nim i prawie tylko w nim znajdował on wytchnienie po całodziennym trudzie; odkąd na stałe osiadł w Krakowie, mawiano o nim, że jedynie w trzech miejscach można go zastać: w domu, w Bibliotece i w teatrze, do którego wpadał niemal co wieczór, choćby na chwilę. Teatrowi także poświęcił swe drukowane prymicje, bo już w r. 1853 rozpoczął ogłaszać w prasie serię artykułów pod wspólnym podtytułem Ze szkiców bibliograficznych z dramaturgii polskiej; z niej po dwu dziesięcioleciach wyrosły trzytomowe Teatra w Polsce. Dzieło to, choć niedokończone i wydrukowane w latach 1872–1879, do dziś dnia zachowało wartość, czego najlepszym dowodem jest fakt, że w roku 1956 Państwowy Instytut Wydawniczy nie zawahał się uzupełnić je obszernym indeksem.

W zupełnie inny, choć równie owocny sposób służył Estreicher nauce, gdy chodzi o krakowską Akademię Umiejętności. W roku 1873 stał przy jej narodzinach i swym stanowczym głosem niewątpliwie zaważył na jej charakterze i na jej strukturze organizacyjnej; przez szereg lat był dyrektorem jej Wydziału Filologicznego. Ale najwięcej zawdzięczała mu Akademia pod względem materialnym, bo także i na jej dobro obracał swój przyrodzony dar wpływania na ludzi i swoją umiejętność pobudzania ofiarności na cele publiczne.

On to wyjednał dla Akademii fundusz Wereszczyńskiego, stypendia Szklarskiego i zapis dóbr Szczawnica przez ich właściciela Szalaja. Piękny zaś dowód swego obiektywizmu i swej dbałości o Akademię dał wówczas, kiedy właśnie dla tej młodej jeszcze instytucji, a nie dla zarządzanej przez siebie Biblioteki Jagiellońskiej uzyskał od Władysława Walewskiego cenny księgozbiór historyczny po jego bracie Cyprianie.

Największym jednak wkładem Karola Estreichera do nauki jest bez wątpienia jego Bibliografia polska. O jej skromnych początkach, o jej pierwotnym zakresie i o tym, jak ten zakres stopniowo się rozrastał, dość obszernie mówiłem już przedtem; musiałem tak postąpić, bo są to wiadomości wręcz nieodzowne dla każdego, kto chce bezstronnie ocenić to pomnikowe dzieło. Jakoż niejednokrotnie czyniono mu ten czy inny zarzut; krytykowano niejednolitość zawartych w nim opisów bibliograficznych, krytykowano częściową ich niedokładność, krytykowano zawiłość układu w obrębie oddzielonych tomów i serii, krytykowano strukturę całości, odczuto nawet potrzebę drukowanego przewodnika dla korzystających z Bibliografii Estreichera. Z punktu widzenia jej użytkownika są to na ogół zarzuty słuszne, lecz ostrze ich tępieje, gdy na nią spoglądniemy okiem historyka znającego jej genezę i dalsze jej dzieje. Tej tezy nie potrzebuję tutaj ani rozwijać, ani udowadniać, bo pod tymi względami o 30 lat wyprzedził mnie syn autora i jego kontynuator. On to, jak już wspomniałem, ujawnił powody, dla których jego ojciec, stanąwszy przed dylematem, czy ma zabiegać o idealną ścisłość i tym samym zrezygnować z ukończenia całości, czy też ma postąpić na odwrót (bo w jego warunkach były to incompatibilia), z właściwym sobie realizmem, tak charakterystycznym także i dla jego początkowej działalności w Bibliotece Jagiellońskiej, poświęcił ścisłość na rzecz pośpiechu.

Jakoż do ukończenia Bibliografii polskiej dążył w rekordowym, rzec można, tempie, nie tylko wówczas, gdy zbierał do niej materiał, lecz także wtedy, gdy przy wszystkich swoich innych zajęciach znajdował czas na to, by ją z tym samym pośpiechem ogłaszać. Od roku 1870, w którym ukazał się pierwszy jej tom, aż do swej śmierci w roku 1908, potrafił ogłosić 22 tomy; łatwo stąd obliczyć, że na każde pięciolecie przypadają przeciętnie 3 grube tomy.

Cóż mam na koniec powiedzieć o znaczeniu tego dzieła tak powszechnie znanego i tak ściśle zespolonego z osobą swego autora, że je cytujemy paroma pierwszymi literami nazwiska w niezawodnym przekonaniu, iż każdy czytelnik zrozumie, o którego Estreichera chodzi i o który z jego siedmiuset drukiem ogłoszonych utworów? Gdy tak rzeczy stoją i gdy o Bibliografii polskiej tylu już pisało, byłoby oklepanym truizmem stwierdzić po raz nie wiem który, że „jest ona ogromną skarbnicą wiadomości o całokształcie naszego piśmiennictwa, kopalnią wiedzy o Polsce we wszelkich kierunkach”.

Niech więc wolno mi będzie sparafrazować inny cytat, silniej i sprawiedliwiej podkreślający aktywną, a nie pasywną rolę Estreichera i jego dzieła dla postępu naszej nauki. Oto co o nim napisano zaraz po jego śmierci: „Jego Bibliografię polską oceni się należycie dopiero wtedy, kiedy się na nią patrzy jako na dźwignię czynną nieustannie. Estreicher przez swe dzieło był, jest i będzie czynny pośrednio w każdym z nas, przy każdej niemal pracy z zakresu polskich humaniorów. Niejedna rzecz naukowa nie byłaby możliwa bez niego, a że każdemu oszczędził czasu i mozołu, zwiększył tedy wydatność naszej pracy. Pamięć jego nie będzie malała z pokoleniami i w niezliczonych pracy naukowej odmianach wciąż będzie odświeżana zasługa jego”.

*   Tekst opublikowany pierwotnie jako: Karol Estreicher i jego znaczenie 1827–1908. (Referat wygłoszony w czasie uroczystości w 50 rocznicę zgonu Karola Estreichera), [w:] Portrety uczonych polskich, Kraków 1974, s. 159–165.

Augustyn Frączkiewicz

Urodzony 19 VII 1796 w Kurozwękach (Małopolska). Studia matematyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim (1815–1819); wykładowca matematyki w liceum św. Anny w Krakowie (1820–1825); doktorat na Uniwersytecie Jagiellońskim (1828). Pracownik UW od 1828; pracownik Szkoły Głównej (1862–1869).

Matematyk, wybitny pedagog. Zajmował się algebrą i geometrią.

Adiunkt obserwatorium astronomicznego (1835); profesor matematyki i inspektor (od 1842) Kursów Pedagogicznych, dziekan Wydziału Matematyczno-Fizycznego Szkoły Głównej (1862); członek Akademii Umiejętności (1873); członek honorowy Towarzystwa Przyrodniczego im. Mikołaja Kopernika we Lwowie.

Redaktor „Pamiętnika Umiejętności Czystych i Stosowanych”.

Zmarł 31 XII 1883 w Warszawie.

O gnomice analitycznej, Kraków 1819; Dowody różnych podań z trygonometrii płaskiej i geometrii elementarnej, Kraków 1827; Demonstratio formulae dijferetialis a Cl. Cauchy inventiae determinandis summis serierum inservientis cui subiunguntur quator propositiones geometricae, Kraków 1828.

Frączkiewicz A. [w:] PSB,t. VII, Kraków 1949, s. 102–103.

FILIP SULIMIERSKI

AUGUSTYN FRĄCZKIEWICZ[*]

1796–1883

Augustyn Frączkiewicz urodził się dnia 19 lipca 1796 roku w miasteczku Kurozwękach, w byłym województwie krakowskim, z rodziny mieszczańskiej. Otrzymawszy nauki początkowe w domu rodziców, posłany był naprzód do szkoły normalnej w Staszowie dla nauczenia się tamże, między innymi, języka niemieckiego, a następnie w roku 1807 do ówczesnego gimnazjum kieleckiego, które w przeciągu lat siedmiu ukończył. Pragnąc zostać profesorem matematyki, jak to sam powiadał, wstąpił w roku 1815 do Uniwersytetu Jagiellońskiego i tu, sposobiąc się do przyszłego powołania przez lat cztery, uzyskał świadectwo z postępem celującym ze wszystkich przedmiotów matematycznych i fizycznych, na wydziale filozoficznym wykładanych. Już w końcu ostatniego roku pobytu tamże, zastępował profesora matematyki elementarnej w uniwersytecie, szybko więc, bo w 21 roku życia zaczął pracować na polu, które sam był sobie obrał i które do 71 roku swego życia, zatem przez całe pół wieku, uprawiał z niewielkimi przerwami ciągle.

W tymże roku 1819 przeniósł się do Szkoły wojewódzkiej w Kielcach, gdzie z upoważnienia Komisji Rządowej Wyznań religijnych i Oświecenia publicznego wykładał przez rok jeden matematykę jako zastępca nauczyciela. Następnie wraca do Krakowa i tam w stopniu zastępcy profesora wykłada matematykę w trzech wyższych klasach liceum św. Anny przez rok szkolny 1820/1821, a później, otrzymawszy drogą konkursu patent na aktualnego profesora matematyki przy wspomnianej Szkole, pełni te obowiązki przez lat trzy, to jest do roku 1824/1825. Rząd krakowski przychylił się w roku 1825 do żądania Frączkiewicza, uwolnił go na lat dwa od służby i upoważnił do tymczasowej podróży naukowej po znakomitszych ogniskach nauki w Europie, z czego też młody profesor skwapliwie skorzystał i podróż tę własnym kosztem odbył. W październiku już jednak 1826 roku wraca do liceum św. Anny, wykłada swój przedmiot dalej, a w roku 1828 doktoryzuje się.

Na początku roku szkolnego 1828/9 znowu Komisja Rządowa Wyznań religijnych i Oświecenia publicznego, wskutek odbytego konkursu, powołała Frączkiewicza do Uniwersytetu Królewsko-Warszawskiego na profesora stałego algebry i rachunku wyższego, z pensją 6000 złp. Odtąd już Frączkiewicz nie opuszcza Warszawy. Po zwinięciu Uniwersytetu, mianowany został w roku 1834 profesorem w gimnazjum gubernialnym i adiunktem obserwatorium astronomicznego; w roku 1835 dodatkowo członkiem komitetu egzaminacyjnego, a w roku 1836 profesorem matematyki czystej w ówczesnych Kursach Dodatkowych, w którym to zakładzie pozostał i po jego zamianie na Kursa Pedagogiczne. Współcześnie pełnił obowiązki inspektora tych Kursów od roku 1842. W roku 1853 podał się do emerytury i jako emeryt poświęcał się z wielkim zamiłowaniem pracom matematycznym, pilnie śledząc postęp tychże za granicą.

Po dziewięcioletnim wypoczynku, w roku 1862, gdy otwierano Szkołę Główną, Frączkiewicz został zaproszony na profesora matematyki czystej w tym zakładzie i dziekana wydziału fizyczno-matematycznego. Z obowiązków dziekana zwolnił się po upływie lat dwu, profesorem zaś pozostał aż do czasu zamienienia Szkoły Głównej na dzisiejszy Uniwersytet, z chwilą otwarcia którego w roku 1869 wystąpił już ostatecznie ze służby.

W pierwszym roku po otwarciu Szkoły Głównej wykładał na I kursie algebrę wyższą, w drugim na II kursie rachunek różniczkowy i początki całkowego, a następnie na kursach III i IV, aż do zwinięcia Szkoły, części specjalne rachunku całkowego, rachunek różnic i wariacyjny.

Z druku wydał, oprócz rozprawy na stopień doktora filozofii, w języku łacińskim pt.: Demonstratio formulae dijferentialis ab A. Cauchy inventae determinandis, summis serierum, inservientis, cui subjuguntur quatuor propositiones geometricae (Kraków, 1828, in 4-to, stron 11), liczne artykuły, po większej części niewielkich rozmiarów, w „Rocznikach Towarzystwa Naukowego Krakowskiego”, w warszawskim „Pamiętniku Umiejętności Czystych i Stosowanych” oraz w „Bibliotece Warszawskiej”. Dokładną bibliografię tych prac, wraz z ich krytyczną oceną, podamy nieco później, gdyż może jeszcze zdołamy rozpatrzeć pozostałe po zmarłym manuskrypty.

Biograficzne daty, któreśmy treściwie przedstawili, świadczą, że zmarły profesor pracował więcej na niwie bezpośredniego nauczania niż w zakresie piśmienniczym. W tym ostatnim kierunku rozwijał najżywszą i najpoważniejszą działalność wówczas, gdy w Uniwersytecie Warszawskim otrzymał katedrę, a przez nią wszedł w bliskie zetknięcie z wykładem matematyki wyższej. Gdy później sposobność ta minęła i Frączkiewicz musiał się ograniczyć w wykładzie do niższych gałęzi matematyki, zmniejszyła się odtąd jego produkcja piśmiennicza, do której stracił dawniejszą codzienną pobudkę. O jego pracach naukowych drukowanych i tych, co pozostały w rękopisie, a z których może jeszcze niejedna da się zużytkować, krytyka, choćby najsurowsza, wydać musi, jesteśmy tego pewni, sąd pochlebny, przyznając autorowi przede wszystkim, że był sumiennym badaczem przedmiotu i że umiał przedstawić najzawilszą kwestię naukową przystępnie. Tu właśnie uwydatnia się główna cecha nauki tego męża i uwielbianego przez uczni profesora. Był on mistrzem żywego słowa. Nikt lepiej od niego nie umiał wykładać matematyki. Na lekcjach jego uwaga młodzieży nie słabła i nie nużyła się ani na chwilę, żaden ze słuchaczy nie czuł zmęczenia, choć Frączkiewicz jednogodzinną lekcję, do której był obowiązany, przewlekał zawsze do dwu godzin, a często i do półtrzeciej. Nie istniał dla niego dzwonek oznajmiający, że czas obowiązkowej pracy upłynął, nie troszczył się, że już drugi raz zadzwoniono, lecz pochylony przy tablicy, klęcząc na ziemi, gdy miejsca zbrakło, rozwijał długie szeregi wzorów matematycznych, od czasu do czasu zwracając się do nas, zwykle do jednego z nas, z charakterystycznym zwrotem: „bo możeś nie zrozumiał? Powiedz! Widzę po oczach, że nie dobrze pojmujesz!” I powtarza! znowu to, co był wyłożył, powoli, z naciskiem na ważniejsze wyrażenia, gładząc składnię i styl, tak, iż wykłady jego można było bezpośrednio z notatek naszych składać do druku.

Jeżeli też o którym z pedagogów, to o nim powiedzieć można, że żył tylko w szkole i dla szkoły. Poza tym zadaniem swego życia nie znał prawie innych celów, ani ogólnych, ani osobistych. Prawy obywatel kraju, interesował się wszystkim, co obchodziło współziomków, ale w żadnej pracy społecznej poza obrębem szkolnictwa udziału nie przyjmował. Ja chcę tylko uczyć, powiedział sobie, a trzeba przyznać, że obrał sobie tę cząstkę pracy społecznej, która u nas powinna być najważniejszą. Jak uczył, o tym wspomniałem i to powinno wystarczyć, byśmy mu mogli złożyć niepodzielny hołd jako obywatelowi kraju, hołd tym większy, że poza obrębem szkoły nie znał on i osobistych celów. Poprzestając na swym wynagrodzeniu, nie wiedział on, co to ambitne plany karierowiczów lub sztuka wyzyskiwania sytuacji drogą nadużyć w służbie; oszczędny nie przez chorobliwe dziwactwo, ale skutkiem małego zakresu potrzeb, tak małego, że nie było w nim nawet potrzeby korzystania z codziennych dziś prawie warunków wygody, jak np. kolej żelazna, żył tylko myślą o spełnianiu swego obowiązku, a jedyną osobistą jego dumą i rozkoszą serca było przeświadczenie, że go spełniał jak mógł i umiał.

Z chwilą, gdy go spełniać przestał – umarł. Nie teraz dopiero, nie, Frączkiewicz umarł już 14 lat temu, umarł razem ze Szkołą Główną, której był chlubą. Odtąd przynajmniej należał całą duszą tylko do przeszłości, teraźniejszość przestała go obchodzić. Odwiedzającym go od czasu do czasu uczniom opowiadał wspomnienia z lat ubiegłych, bardzo dawnych i kiedy niekiedy tylko znać było, że go przebiegał dreszcz troski. O cóż się troszczył, o czym myślał? Oto o naukowym języku polskim. Zaniedbacie go, mówił, zepsujecie. A to skarb nie mniej ważny od mowy potocznej, o którą zresztą możemy być spokojniejsi o tyle, że jest ona dziedzictwem milionów. Ta troska o język naukowy żywo zajmowała w ostatnich latach jego uwagę i pod jej to wpływem zamierzał, o ile wiemy, cały swój majątek, oszczędnością długiego życia nagromadzony, zapisać krakowskiej Akademii Umiejętności jako fundusz dla ludzi, pracujących u nas na specjalnym polu matematyki. Nie wytworzywszy sobie własnego ogniska domowego i wcześnie oderwany od rodzeństwa, z którym zresztą tylko pamięć łączyć go mogła, przeznaczał dla rodziny cząstkę swojej fortuny, resztę zaś, prawie całość, składał na ołtarzu nauki.

Społeczeństwo nasze może się pochlubić Frączkiewiczem. Był to obywatel, który trafnie pojął i umiejętnie spełnił zadanie życia; był to sumienny uczony, wzorowy profesor i uczciwy człowiek. Zasłużył na wdzięczność uczniów i na zaszczytną wzmiankę w dziejach naszego szkolnictwa.

*   Tekst opublikowany pierwotnie w: „Wszechświat” 1884, t. III, nr 1, 6 I. Ortografii; i interpunkcja uwspółcześnione, składnia i leksyka oryginału.

Kajetan Garbiński

Urodzony 7 VIII 1796 w Warszawie. Studia w Collège de France, na Sorbonie oraz w École Politechnique w Paryżu. Pracownik UW (od 1820), magisterium (1821) i doktorat (1822) tamże; profesor nadzwyczajny (1822); profesor zwyczajny (1824).

Matematyk. Rozwiązał kilka zagadnień geometrycznych. Publikował w kraju i, jako jedyny wówczas matematyk z Polski, za granicą.

Dyrektor Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego (będącej w praktyce szkołą wyższą); minister oświecenia publicznego w okresie powstania listopadowego; członek przybrany (1824) i czynny (1827) Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk oraz francuskiego Société des Sciences Physiques, Chimiques et Agricoles de France (1839).

Zmarł 6 V 1847 w Warszawie.

Rys filozoficzny zasad rachunku losów, czyli rachunku prawdopodobieństwa, „Pamiętnik Warszawski Umiejętności Czystych i Stosowanych” 1823; Nowy sposób rozwiązania dwóch zagadnień geometrycznych, podanych w 15. tomie, numerze 6. pisma Annales de mathématiques pures et apliquées, „Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk” 1827, t. XIX; Niektóre uwagi względem linii prostej, przecinającej cztery inne, dane w przestrzeni w ten sposób, iż każde dwie ze czterech danych nie leżą na jednej płaszczyźnie, „Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk” 1830, t. XXI.

J. Bieliński, Królewski Uniwersytet Warszawski 1816–1831, t. III, Warszawa 1912, s. 161–164; Garbiński K. [w:] PSB, t. VII, Kraków 1949, s. 269–270.

ROMAN DUDA

KAJETAN GARBIŃSKI

1796–1847

Kajetan Garbiński urodził się „7 sierpnia 1795 r. z rodziców katolików, szlachty z Józefa i Urszuli”[1] w Warszawie, w domu jego matki przy ul. Elektoralnej, w którym także dokona żywota. Rodzice byli zubożałą szlachtą, utrzymującą się z dzierżawy niewielkiego kawałka ziemi odziedziczonego przez ojca po dziadku Hyacyncie, a potem ojciec (matka zmarła wcześniej) także „z niewielkiego zasiłku, na jaki możność jego syna zdobyć się może”.

Rodzice doceniali wartość wiedzy i młody Kajetan pierwsze nauki odbierał w domu, a w 14. roku życia został posłany do kolegium księży pijarów, gdzie się uczył lat pięć, po czym w 1815 roku przeszedł do Liceum i tam rok później złożył „egzamin dojrzałości akademickiej”. Był wyróżniającym się uczniem, czego wyrazem było powierzanie mu obowiązków korepetytora, a po końcowym egzaminie Komisja Rządowa (były to już czasy Królestwa Polskiego) powołała go 19 września 1816 roku osobnym reskryptem na kandydata do stanu nauczycielskiego. Przez rok słuchał zatem, na świeżo wówczas otwartym Uniwersytecie Królewskim, „psychologii, antropologii i logiki, wykładanych podówczas przez Lindego; fizyki i chemii przez Skrodzkiego i Kitajewskiego, matematyki, a szczególniej algebry wyższej, rachunku diferencyalnego i integralnego, geometryi analitycznej pod prof. Armińskim i Dąbrowskim; nareszcie konstrukcyi dróg i mostów pod dyrektorem Lange”. Po tym roku zdał egzamin publiczny i kolejnym reskryptem (z 16 sierpnia 1817 roku) „rządowym funduszem wysłany zostałem do Paryża, w celu doskonalenia się w naukach matematycznych, a szczególnie w geometryi opisującej (géométrie descriptive) i jej przystosowaniach; i w mechanice analitycznej”[2].

Młodzieńcze losy Kajetana Garbińskiego są żywą ilustracją wysokiej świadomości jego rodziców, w których wolno widzieć przedstawicieli przechodzącej do miast zubożałej szlachty, dużego znaczenia przypisywanego wówczas zawodowi nauczycielskiemu, wymagań stawianych przed kandydatami na nauczycieli oraz śmiałej polityki Komisji Rządowej, nieszczędzącej publicznego grosza na wysyłanie z Polski wyróżniających się zdolnościami młodzieńców do najlepszych ośrodków naukowych na świecie.

„W czasie przeszło dwuletniego i ciągłego pobytu w wspomnionem mieście [Paryżu] uczęszczałem na kursa dawane w Collège de France, w Faculté des sciences, a szczególnie w szkole politechnicznej paryskiej. Profesorowie, z których rady i nauki najwięcej skorzystałem, byli: z fizyki, pp. Petit, Gay-Lussac i Biot; z chemii Gay-Lussac i Thenard; z geometryi opisującej pp. Girard, Leroi, Hachette i Cauchy; z mechaniki analitycznej i praktycznej pp. Petit i Poisson; z astronomii pp. Dinet i Arago; z literatury pp. Yilmain, Lacretell i Cousin”.

Rozległość studiów budzi podziw, prócz matematyki mamy tu bowiem fizykę, chemię, astronomię i literaturę, a że także mistrzów miał znakomitych (wystarczy wspomnieć Gay-Lussaca, Cauchy’ego i Poissona), wolno sądzić, że młody Kajetan Garbiński wykorzystał swój czas paryski niezwykle pracowicie. Pochłonięty studiami, nie miał jednak czasu na własną pracę twórczą.

Wezwany w czerwcu 1819 roku do powrotu, został upoważniony do nauczania „geometrii opisującej” na Uniwersytecie Królewskim oraz matematyki elementarnej w klasach wyższych Liceum. Jednakże w 1821 roku musiał podjąć, po przedwczesnej śmierci Niewiadomskiego (kolegi równolegle z nim studiującego w Paryżu), wykłady matematyki elementarnej także na Uniwersytecie. Mimo wielkiej wiedzy i powierzania mu nauczania na Uniwersytecie „nie dozwolono mi przecież wprzódy ubiegać się o stopień doktora, aż po złożeniu na magistra egzaminu ze wszystkich części matematyki i fizyki”. Komisja Rządowa miała swoje wymagania i nie obniżała standardów nawet w stosunku do swoich wybrańców. Taki egzamin Kajetan Garbiński zdał oczywiście z powodzeniem (było to 27 października 1821) i został magistrem filozofii. Kolejnym krokiem w karierze było opublikowanie oryginalnej rozprawy[3] i odbycie publicznej dysputy (miała ona miejsce 20 lipca 1822, a „oponentami” byli profesorowie Armiński i Krzyżanowski). W jej wyniku otrzymał stopień doktora filozofii, a parę miesięcy później (26 września 1822) nominację na „profesora tymczasowego geometryi opisującej i matematyki elementarnej”[4]. Jak wolno sądzić z tytułu rozprawy doktorskiej, jej oryginalność polegała na stosownym do tematu doborze treści, jednolitym ujęciu tych treści i spolszczeniu terminologii, źródła bowiem były francuskie. Wedle ówczesnych obyczajów była to dobra rozprawa doktorska.

Profesorem młody Kajetan Garbiński został więc w wieku 26 lat (na razie tymczasowym, ale już 29 października 1824 roku zwyczajnym, czyli stałym) i otwierała się przed nim solidna kariera akademicka. Cieszył się też znakomitą opinią przełożonych, m.in. wyrażoną w liście Rady Ogólnej Uniwersytetu do Komisji Rządowej (z 3 marca 1825) tymi słowy: „przy niepospolitej swej zdatności z największą gorliwością poświęca się [Kajetan Garbiński] powołaniu nauczycielskiemu i z największą korzyścią dla uczniów od lat kilku pracuje w tutejszym Uniwersytecie”, a zatem – zdaniem Rady – zasługuje na podwyżkę, którą rzeczywiście Komisja niebawem mu przyznała[5].

W tymże roku 1825 Kajetan Garbiński został powołany także na dyrektora nowo otwartej Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego, która miała z czasem przemienić się we właściwy Instytut. Gdyby do tego doszło, byłaby to pierwsza politechnika na ziemiach polskich i jedna z pierwszych w świecie, niewątpliwie przyczyniając się wydatnie do szybkiego wzrostu cywilizacyjnego kraju. Kajetan Garbiński położył tu wielkie zasługi, ale na realizację tej idei historia nie pozwoliła.

Lata dwudzieste, a zwłaszcza ich druga połowa, były najbardziej twórczym okresem w życiu Kajetana Garbińskiego. Zaraz po doktoracie opublikował oryginalny wstęp do rachunku prawdopodobieństwa i statystyki, zawierający ciekawe przykłady, w tym tablice urodzin i zgonów[6]. Opublikował też kilka prac w rocznikach Towarzystwa Przyjaciół Nauk, z których trzy powtórzył w czasopismach zagranicznych[7]. Te ostatnie świadczą o tym, że Garbiński aktywnie śledził istniejące czasopisma matematyczne, włączając się rozwiązywaniem stawianych tam zagadnień i oryginalnymi wynikami. Jego prace, które Gergonne zaliczał do „geometrii opisowej”, zostały przecież uznane za interesujące i godne druku w poważnych czasopismach. Wyraźny to dowód talentu i pracowitości autora, który, mimo znacznego obciążenia pracą nauczycielską i organizacyjną i mimo braku twórczego środowiska matematycznego w Warszawie – do tych wyników samodzielnie doszedł.

Wyrazem zaangażowania Kajetana Garbińskiego w Szkołę Przygotowawczą są publikowane przezeń jej programy[8], które „dają jasny i ciekawy obraz zabiegów ówczesnych i wtajemniczają nas zarazem szczegółowo w zakres nauki w Szkole przygotowawczej we wszystkich przedmiotach, tak ogólnych jak i specyalnych”[9]. On sam wykładał w tej Szkole matematykę elementarną, matematykę wyższą i geometrię wykreślną.

Publikował też naturalnie różne noty okolicznościowe[10].

Wyrazem uznania dla osiągnięć Kajetana Garbińskiego było powołanie go w skład Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, najpierw na członka przybranego (7 marca 1824), a parę lat później na członka czynnego (4 lutego 1827)[11].

Ten twórczy i pełen głębokiego zaangażowania w życie publiczne okres przerwało powstanie listopadowe, z którego wybuchem Kajetan Garbiński „wszedł w wir, który wszystkich porwał”[12]. Jak można sądzić ze służbowego listu[13], którego wyjątek głosi: „Garbiński były profesor Warszawskiego Uniwersytetu należący do buntu i będący w dniu wybuchu rewolucyi dowódcą zbuntowanych” – był Kajetan Garbiński od samego początku aktywnym uczestnikiem powstania. Od 31 marca 1831 roku był prezesem Rady Municypalnej miasta stołecznego Warszawy, a 20 sierpnia 1831 roku, na parę tygodni przed kapitulacją Warszawy, został mianowany ministrem oświecenia narodowego. Wobec takiej jego postawy zwycięscy Rosjanie postanowili, by Kajetan Garbiński „do żadnego urzędu przypuszczony nie był”[14]. Mając na utrzymaniu liczną rodzinę, próbował otworzyć prywatny pensjonat dla młodzieży, ale ten mu niemal natychmiast zamknięto. „Nie mając odpowiedniego zajęcia w Warszawie, wyjechał w roku 1833 w Lubelskie na służbę do ordynacyi Zamojskich. Zamieszkał w Niedzieliskach, zawiadując kluczem Szczebrzeszyńskim przez lat 6; w r. 1839 przeniósł się z całą rodziną w Stanisławowskie do Jadowa, będącego własnością Andrzeja hr. Zamoyskiego, z którym w czasie pobytu w Niedzieliskach bliżej się poznał. Na tem ostatniem stanowisku kilka lat przebył i wówczas to dał się poznać społeczeństwu jako niepospolity gospodarz rolny. Drugą zasługą społeczną był czynny udział jego przy założeniu redakcyi »Roczników Gospodarstwa Krajowego«”[15].

Późnymi dowodami uznania dla Kajetana Garbińskiego było powołanie go na członka honorowego La Société des Sciences Physiques, Chimiques etc. de France (7 kwietnia 1839) oraz przyjęcie do Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego (29 stycznia 1847).

Zmarł w wieku 52 lat dnia 6 maja 1847 roku w domu, w którym się urodził; pochowany został na Powązkach. Jak wspomina jego uczeń Wójcicki, był „małego wzrostu, ułomny; w wątłem i schorowanem tem ciele, mieściła się dusza piękna i pełna hartu”[16].

W losach Kajetana Garbińskiego odbija się, jak w zwierciadle, tragiczne położenie Polski pod rozbiorami. Zdolny, wykształcony w najlepszym wówczas ośrodku matematycznym świata, próbujący własnych sił naukowych, zaangażowany w życie publiczne – byłby Kajetan Garbiński niewątpliwie odegrał znaczniejszą rolę w matematyce i życiu publicznym kraju, gdyby tylko warunki na to pozwoliły. Ale warunki nie były normalne i możliwości tkwiące w Kajetanie Garbińskim nie zostały należycie wykorzystane. Mimo to zasługuje na wdzięczną pamięć.

1   Tak pisał w swoim życiorysie Kajetan Garbiński. Życiorys przytacza J. Bieliński, Królewski Uniwersytet Warszawski 1816–1831, t. III, Warszawa 1912, s. 161–164. Bieliński prawdopodobnie się jednak omylił przy przepisywaniu, z arytmetyki lat szkolnych (por. niżej) wynika bowiem, że rokiem urodzenia Kajetana Garbińskiego był 1796 i tak podają inne źródła, w tym PSB.

Wszystkie cytaty poniżej, o ile nie wskazano inaczej, pochodzą z tego życiorysu.

2   Przez „geometrię opisującą” rozumiano wówczas geometrię wykreślną, traktowaną jako część geometrii rzutowej i wysoko cenioną. Mechanika dzieliła się na „analityczną” i „praktyczną”, czyli na teoretyczną i techniczną.

3   K. Garbiński, Wykład syntetyczny własności powierzchni skośnych z przystosowaniem ich do konstrukcyi machin, sklepień kamienistych itd., Warszawa 1822, s. 96.

4   Wedle ówczesnych obyczajów, stopień magistra uprawniał do nauczania w szkołach półwyższych i wyższych, ale prawo do stanowiska profesora uniwersytetu dawał dopiero stopień doktorski.

5   J. Bieliński, op. cit., s. 164.

6   K. Garbiński, Rys filozoficzny zasad rachunku losów, czyli rachunku prawdopodobieństwa, „Pamiętnik Warszawski Umiejętności Czystych i Stosowanych” 1823, s. 85.

7   Méthode graphique pour les tangentes à la spirale conique, „Annales de Mathématiques” Gergonne’a 1826, nr 16, s. 167–172; Recherche de la droite qui en coupe quatre autres données, „Annales...” 1828, nr 18, s. 183–184; Quelques observations sur les quatres droites données dans l’espace... (opublikowana w: „Journal für die reine und angewandte Mathematik”, t. V).

8   Por. Ogólne programata kursów wykładać się mogących w Szkole przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego, 1827/1828.

9   Garbiński Kajetan [w:] Wielka Encyklopedya Powszechna Ilustrowana, t. XXIV, Warszawa 1900, s. 649–650.

10   Znane są m.in. następujące tytuły: Obraz życia i prac uczonych ks. Antoniego Dąbrowskiego, profesora matematyki Uniwersytetu warszawskiego, Warszawa 1826, s. 13; Rys życia i prac uczonych ś.p. Michała Kado, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk”, t. XVIII, s. 145–180; Rozbiór dzieła Podczaszyńskiego „O architekturze”, „Pamiętnik Warszawski Umiejętności Czystych i Stosowanych”, t. I; O podziemnej drodze pod Tamizą, „Pamiętnik Umiejętności Sztuk i Nauk” 1825.

11   O działalności Kajetana Garbińskiego w Towarzystwie por.: A. Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832. Monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych, t. I–IX, Kraków–Warszawa 1900–1911.

12   J. Bieliński, op. cit., s. 165.

13   Służbową korespondencję w sprawie Kajetana Garbińskiego po zwalczeniu powstania przytacza J. Bieliński, op. cit., s. 165.

14   Ibidem.

15   Ibidem, s. 166.

16   Cyt. za: ibidem.

Ludwik Maurycy Hirszfeld

Urodzony 3 IV 1814 w Nadarzynie koło Warszawy. Studia medyczne w Paryżu. Doktorat w École Pratique de Médicine (1848); pracownik UW (od 1859); profesor nadzwyczajny w Paryżu (1850); profesor zwyczajny (1859).

Autor klasycznego podręcznika anatomii układu nerwowego człowieka. Członek Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Zmarł 10 V 1876 w Warszawie.

Neurologie ou description et iconographie du sistème nerveux et des organes des sens de l’homme, Paryż 1853; Anatomia opisowa człowieka, Warszawa 1861–1869.

„Czas” 1876, nr 110; Hirszfeld L. M. [w:] PSB, t. IX, Wrocław–Kraków–Warszawa 1961, s. 533; Wielka Encyklopedia PWN, t. XI, Warszawa 2002, s. 331.

MONIKA NOWAKOWSKA-ZAMACHOWSKA[*]

LUDWIK MAURYCY HIRSZFELD

1814–1876

Ludwik Hirszfeld był profesorem anatomii opisowej w Akademii Medyko-Chirurgicznej Warszawskiej, potem w Szkole Głównej, a następnie na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Był wielkim anatomem, którego osiągnięcia można porównać do osiągnięć wielkich uczonych odrodzenia. Jego życie stanowi najlepszy dowód na to, co może osiągnąć człowiek owładnięty determinacją. Żywot jego służyć może za wzór niezwalczonej energii męża, który wyłącznie pracą i zasługą zdobył sobie zaszczytne w świecie stanowisko. Zaiste legendą fantastyczną trącą perypetie wieloletnie i losy ciężkie, jakie przechodził ów człowiek, nim osiągnął najwyższy, dla Żyda z Kongresówki wówczas na ogół nieosiągalny, szczebel w szkolnictwie, hierarchii naukowej i stanowisku społecznym.

Ludwik Maurycy Hirszfeld urodził się w roku 1814 w Nadarzynie, z ubogich rodziców, dalekich bardzo od cywilizacji europejskiej, którzy mu dali tylko takie wychowanie, jakie odbiera masa ludności izraelickiej konserwatywnej. W 1825 roku rodzina przeniosła się do Warszawy, gdzie ojciec jego był rzezakiem. Młode lata spędził więc w rzeźni na Solcu, niechlujnym przedmieściu Warszawy. Tutaj w trakcie uboju i ćwiartowania koszernego mięsa poznawał budowę anatomiczną zwierząt i badał położenie ich narządów wewnętrznych, studiując z ksiąg naukowych po kryjomu tajniki budowy ciała ludzkiego. Równocześnie uczył się Talmudu jako młody kandydat na przysięgłego rabina lub rzezaka rytualnego. W 17. roku życia nagle poczuł chęć wyzwolenia się z ponurej atmosfery fanatyzmu, ze środowiska przesądów, ze świata zamkniętego pobożnego getta. Pod wpływem popularnych książek hebrajskich o treści przyrodniczej i lekarskiej zaczyna w ukryciu zgłębiać, bez planu i programu, tajniki świeckich nauk i marzyć o sztuce lekarskiej. Swoją miłość do medycyny musi ukrywać przed współbraćmi z gminy, postanawia więc uczyć się gry na skrzypcach, by w ten sposób odwrócić od siebie podejrzenie o fascynację naukami zakazanymi.

Poduczywszy się trochę nauk świeckich, rozejrzawszy się po ich niezmiernym obszarze, zapragnął zapuścić umysł w ten niezgłębiony ocean i w tym celu, bez żadnej pomocy, bez środków, udał się na uniwersytet wrocławski. Naiwny marzyciel i miłośnik muzyki, chłopiec 19-letni, z pełną głową wiadomości chaotycznych, z paką ksiąg medycznych pod jedną, z nieodstępnymi skrzypcami pod drugą pachą, opuszcza potajemnie ukochany przezeń dom rodzicielski, kierując kroki swe w noc letnią w stronę Wrocławia, w mniemaniu, że się podwoje słynnej naówczas Wszechnicy Wrocławskiej otworzą przed nim szeroko na wzór starożytnych Jerozolimy akademii i uczelni. Tam najprzód, w 1833 roku, starał się o studia medyczne, jednak nie przyjęto go z powodu braku odpowiednich kwalifikacji naukowych. Ponieważ nie miał żadnych dochodów, musiał powrócić do Warszawy. Pogłoski o emigrantach polskich cieszących się we Francji wielką sympatią odurzają go, budząc w nim wiarę łatwego osiągnięcia wymarzonego celu. Jak nieugięty musiał być jego charakter, jak wielkie pragnienie wiedzy, a dusza chętna nowych przygód, jeśli już w rok potem, już nawet ożeniony przez zapobiegawczą rodzinę, zdecydował się na podróż do dalekiego Paryża. Podróż owa, a raczej wędrówka, jest owiana woalem przepięknej legendy, mówiącej o tym, jak biedny, ale nieustraszony chłopiec podróżuje pieszo, boso i głodno, nocując w rowach przydrożnych, „podgajając” w ambulatoriach szpitalnych Berlina rany na nogach, zarobkując po drodze grą na skrzypcach, żywiąc się zielonym groszkiem i tym, co mu dobrzy ludzie z litości zapodali. Przemycając się przez różne granice jak włóczęga bezpaszportowy, przybywa nareszcie młody Hirszfeld do Paryża. Przeszło 20-letni ojciec rodziny, którą zostawił na razie samopas na Solcu w domu rodzicielskim, marzyciel niepoprawny, niemogący i tutaj składać żadnego egzaminu w jakimkolwiek języku europejskim, wpada na oryginalny pomysł kontaktu z uniwersytetem: wstępuje jako posługacz do prosektorium w słynnej pracowni anatomicznej profesora Jeana-Baptiste’a Bourgery’ego w École Pratique de Médicine, gdzie kątem zamieszkuje, zajęty całymi dniami oskrobywaniem i bieleniem kości dla studentów anatomii.

Była to pierwsza praca Hirszfelda we wspaniałym Paryżu i początek jego wiekopomnej kariery naukowej. Wkrótce awansował na demonstratora i towarzyszył profesorowi na wykładach, przygotowując odpowiednie preparaty do pokazów. W wolnych chwilach pędził na inne wykłady i lektoraty, chłonąc wiedzę z fizyki, chemii, biologii, łaciny i francuskiego. Był młodzieńcem tak bystrym i takim zręcznym preparatorem, a przy tym tak znakomite preparaty anatomiczne wychodziły spod jego ręki, że otworzyło mu to drogę do wielkiej kariery naukowej. Według legendy, pewnego dnia jeden z asystentów profesora przygotowujący owe preparaty na wykład nie spisał się dobrze, pomylił bowiem temat i przysposobił próbki innych tkanek. Wtedy Hirszfeld przyniósł własne preparaty anatomiczne, wykonane subtelnie i precyzyjnie. Bourgery był tak zaskoczony kunsztem ich wykonania, że wykrzyknął mimowolnie w zachwycie wobec audytorium „a genoux messieurs!” (na kolana panowie!). Widząc w Hirszfeldzie geniusz naukowy, wystarał się dla niego od francuskiego ministra oświaty o zgodę na studia medyczne na Sorbonie. Nikła wcześniej nadzieja na pracę w upragnionym zawodzie lekarza nieoczekiwanie przybrała realne kształty i w 1848 roku po obronieniu rozprawy Des injections capillaires Hirszfeld otrzymał stopień doktora medycyny. Przedstawił w niej nowatorskie techniki preparowania drobniutkich naczyń, przez nastrzykiwanie ich specjalną techniką. Dzięki temu drobny system kapilarny stał się łatwo dostępny badaniom anatomicznym.

W ciągu tych 14 lat w Paryżu uczył się przeważnie, jeżeli nie wyłącznie, anatomii człowieka w pracowni profesora Bourgery’ego. W szkole tego dzielnego mistrza tak znakomite zrobił postępy w dokładnym obrabianiu anatomicznych preparatów, zwłaszcza systemu nerwowego, że Bourgery, jak wspomniano, przyjął go na swego współpracownika (préparateur), a następnie w rok po doktoracie został profesorem nadzwyczajnym anatomii (professeurparticulier) w École Pratique w Paryżu. Tutaj wykazał wielkie zdolności nauczania i na swoich demonstracjach anatomicznych miewał zawsze licznych słuchaczy, szczególniej z grona lekarzy czasowo w celach naukowych bawiących w stolicy Francji, w tym osobliwie z Anglii i Ameryki. W roku 1853 wydał wspólnie z p. Léveillé (rysownikiem) dzieło Néurologie ou description et iconographie du système nerveux et des organes des sens de l’homme, które imię jego zrobiło głośnym i utorowało autorowi drogę do profesury w Warszawie. Był to pierwszy tak doskonały atlas układu nerwowego. Zawierał 92 tablice z rysunkami; wszystkie niezwykle staranne i dokładne przedstawiały oryginalne preparaty z największą dokładnością wykonane przez Hirszfelda. Książka ta została wydana jeszcze trzykrotnie we Francji, w Anglii i Ameryce. Pojawiły się w niej nowoczesne pionierskie ilustracje mózgu i opon mózgowych. Wszystkie rysunki zostały uznane za klasyczne i znalazły się w kopiach w wielu podręcznikach anatomii na całym świecie, a imię autora na zawsze się uwieczniło. Jego ilustracje zainspirowały kilka najbardziej popularnych atlasów anatomii na świecie. W niedługim czasie został laureatem konkursu Moniou, nagrody Akademii Nauk i medalu l’Institut de France i wziął wkrótce potem zaszczytny udział w wiekopomnym wydaniu zbiorowej anatomii 12-tomowej pod redakcją Bourgery’ego.

Hirszfeld zajmował się również w tym czasie praktyką prywatną, która mu znaczne przynosiła dochody. Dokładna znajomość, obok anatomii opisowej i fizjologii, także makroskopowej anatomii patologicznej ułatwiła mu jednoczesne otrzymanie tytułu szefa kliniki u profesora Leona Rostana w Hotel Dieu, gdzie pracował w szczególności nad guzami mózgu. Tutaj wykładał i ogłaszał prace kliniczne, drukowane m.in. w Roczniku Towarzystwa Paryskiego Lekarzy Polskich.

Wydawać się mogło, że międzynarodowa sława, uznanie i pieniądze uczynią tego zacnego człowieka szczęśliwym. Nic bardziej błędnego. Hirszfeld w głębi swej pięknej duszy tęsknił za swoją ojczyzną, Polską, gdzie się urodził i tyle walk przeżył, za starymi rodzicami, którzy mu mrzonki dziecięce z głowy wybijać usiłowali, za tym tłumem krewnych i przyjaciół, co mu kiedyś kamienie pod nogi rzucali. Gdy w październiku 1857 roku został uroczyście otwarty w Warszawie pierwszy kurs Cesarsko-Królewskiej Warszawskiej Akademii Medyko-Chirurgicznej z wykładem polskim, mocno zabiło w Paryżu tęskniące za krajem serce młodego profesora. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności dr Cycuryn, prezydent warszawskiej uczelni, w trakcie poszukiwań nowych sił naukowych dowiedział się o Hirszfeldzie i zaproponował mu pracę w Warszawie, co zostało przez niego przyjęte z największym entuzjazmem. Hirszfelda zarekomendował mu Leon Rostan jako „mózg wśród anatomów ówczesnej epoki”.

Ten okryty wielką światową sławą anatom porzucił posadę profesora w Paryżu, klinikę i praktykę prywatną, a wraz z nimi dobrą pensję i światowe życie w stolicy Francji. Na schyłku roku 1859 został mianowany profesorem w Akademii Medyko-Chirurgicznej i wyjechał do Warszawy, przecież nie stolicy wspaniałej Polski, której to nie było wówczas na mapie świata, ale na rubieże Rosji, by tutaj w zaborze rosyjskim krzewić wśród naszej młodzieży patriotyzm, wprowadzać polskie słownictwo naukowe i rozwijać polską naukę. Okazało się, że nie jest to wcale takie łatwe, jakby się nam mogło wydawać. Problem stanowił język polski, raczej obcy dla Hirszfelda, który mówił biegle po francusku i zapewne po hebrajsku. A po polsku? Wbrew oczekiwaniom dobrze radził sobie i z tym językiem, choć wychowany w tradycyjnej gminie żydowskiej, zapewne niezbyt często go używał. Pierwszy wykład odbył bez przygotowania, tuż po przyjeździe. Hirszfeld bez zażenowania oznajmił słuchaczom: „Pierwszy raz przemawiając do zebranych tu Panów, w niezwykłem zaprawdę znajduję się położeniu. Na tutejszej zrodzony ziemi, ale wśród obcych wychowany żywiołów, przez długi w cudzych krajach pobyt, pomimo woli odwykłem od płynnego wyrażania się w języku, w którym dziś mam wykładać panom anatomię, tę najważniejszą pomocniczą naukę sztuki lekarskiej, tę główną jej podstawę. Położenie to tern trudniejsze jest dla mnie, że jak Panom wiadomo, niedawno do kraju przybywszy, za mało dotąd miałem czasu, by dokładnie obznajomić się z przyjętym w ostatnich czasach słownictwem anatomicznym. Jednak wyznaję otwarcie, nie straciłem otuchy, bo nadzieja, że przez ciągłą wprawę i osobiste z panami stosunki coraz to łatwiej wyrażać się będę w stanie, dodała mi odwagi potrzebnej do przyjęcia zaszczytnego dla mnie wyzwania, abym młodzi polskiej wykładał w ojczystym narzeczu to, czego sam w obcym uczyłem się języku. Powiem więcej, niezawodne mam przekonanie, że stosunki nasze po bliższem zapoznaniu się będą rodzajem wzajemnej nauki i współpracownictwa; ja z Panami podzielę się wiadomościami, jakie po mozołach i pracy nabyłem, panowie przez ciągłą rozmowę będziecie mnie wprawiać w polszczyznę. Słowem, będzie to stowarzyszenie wspólnej pracy, a godłem naszem Viribus unitis! Przedmiotem naszych zajęć ma być człowiek, rozebrany, rozczłonkowany na owe tysięczne części, które, w jedną połączone całość, stanowią świat mały (microcosmosus) w świecie wielkim, szerokim (macrocosmosus). Mamy go badać w jego przyrządach i częściach składających takowe i z martwego ciała poznamy drogi życia; będziemy śledzić w tym jego stanie za narzędziami, jakich życie wymaga”. Student, słuchacz mu współczesny ten wykład wstępny profesora odebrał bardzo przychylnie, uważając, iż „niezwykłe losy i świetna kariera naukowa były przyczyną, że jego lekcję przyjęto nadzwyczaj sympatycznie, jakkolwiek wypowiedzianą łamaną polszczyzną”.

Przedmiot zapowiadał się dla adeptów sztuki lekarskiej pasjonująco, należało tylko zacząć wszystko od podstaw, poduczyć się języka i dopiero co ustalonej polskiej terminologii anatomicznej, przygotować preparaty, stworzyć muzeum anatomiczne, przygotować dobre wykłady dla studentów, a przede wszystkim napisać podręcznik. Jednym słowem zreformować gruntownie nauczanie anatomii. Wierzył, że anatomię należy ściśle skorelować z kliniką, w tym więc duchu nauczał polską młodzież. W ciągu krótkiego czasu wydał Hirszfeld swoją pięciotomową Anatomję opisową człowieka, która miała ogromny wpływ na kolejnych autorów tego typu publikacji na całym świecie. Tak jak zapowiedział, wykładał wyłącznie po polsku do końca istnienia Akademii i przez cały czas istnienia Szkoły Głównej Warszawskiej.

Gdy w roku 1869 zamieniono Szkołę Główną na rosyjski uniwersytet i zobowiązano pisemnie cały skład profesorów w ciągu roku rozpocząć wykłady w języku rosyjskim, Hirszfeld już po kilku tygodniach pierwszy odważył się w tym języku, prawie zupełnie sobie obcym, wygłaszać prelekcje, wprawdzie śmieszną jakąś pstrokatą ruszczyzną, przypominającą mixtum compositum z polskiego i rosyjskiego, francuskiego i żydowskiego. „Atoli zdolności jego i zapał do anatomii szczodrze – według słuchacza ówczesnego – tę wadę wynagradzały. Kochał bowiem swój przedmiot i zapał wlewał w słuchaczów”. Najważniejsze było to, że Hirszfeld nadal nauczał polską młodzież. Bowiem rosyjska już wówczas uczelnia pozbyła się w większości znakomitych sław naukowych polskich, zatrudniając na to miejsce rosyjskich profesorów o podejrzanej reputacji. Dzięki takim znakomitościom jak Hirszfeld młodzież polska, choć zabrano jej język ojczysty, mogła kształcić się dalej na dobrym poziomie i w duchu narodowym. Ułatwiał to łagodny charakter profesora o gołębim sercu, który był znawcą najdrobniejszych szczegółów i tajników anatomii. Słynął jednocześnie jako niezmiernie zajmujący i dowcipny, nieraz porywający profesor i rysownik, jako uosobienie łagodności, jako delikatny i pobłażliwy egzaminator, który w tymże duchu nastrajał zbyt surowych i wielce wymagających prosektorów i adiunktów.

Przepracowany umysłowo i cierpiący stale na dolegliwości sercowe, poprosił Hirszfeld w maju 1875 roku o zwolnienie go od obowiązków profesorskich, które to zwolnienie otrzymał dopiero w rok później. Zakończył swój pracowity żywot 10 V 1876 roku, w miesiąc po pożegnalnym wykładzie. Była to nieoceniona strata dla nauki polskiej i światowej, dla zgnębionej polskiej młodzieży studenckiej. Młódź akademicka, której był prawdziwym przyjacielem, niosła trumnę na barkach przez całe miasto, aż do miejsca wiecznego spoczynku na cmentarzu żydowskim na Powązkach.

*   Tekst opracowała Monika Nowakowska-Zamachowska na podstawie: Z. Bychowski, Ludwik Maurycy Hirschfeld, Profesor anatomii (1814–1876), „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny oraz Nauk Przyrodniczych” 1939, t. X, z. 1, s. 177–181; S. Janikowski, Prof. dr Ludwik Hirschfeld. Wspomnienie pośmiertne, „Przegląd Lekarski” 1876, r. 15, nr 21, s. 237; Prof Dr Hirschfeld. Wspomnienie pośmiertne, „Gazeta Lekarska” 1876, r. 10, t. XX, nr 21, s. 321–322; Pierwsza prelekcya anatomii opisującej prof. Hirschfelda w Ces. Król. Medyko-Chirurgicznej Akademii dnia 15 września 1859 roku, „Tygodnik Lekarski” 1859, r. 13, nr 40, s. 349–352; wykorzystane zostały in extenso obszerne fragmenty tych publikacji.

Władysław Eustachy Holewiński

Urodzony 19 IX 1834 w Białej Podlaskiej. Studia prawnicze na Uniwersytecie Petersburskim (1853–1857). Zastępca profesora zwyczajnego Szkoły Głównej (1862–1869); profesor zwyczajny UW (1869–1896).

Prawnik cywilista. Autor klasycznej pozycji O zobowiązaniach podług Kodeksu Napoleona (Warszawa 1875).

Dyrektor Wydziału Kryminalnego Królestwa Polskiego (od 1872); przewodniczący Departamentu Warszawskiej Izby Sądowej (1876–1896); dwukrotny dziekan Wydziału Prawa (1872/1873; 1877/1878); jeden z założycieli Kasy im. Mianowskiego; współorganizator i członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego; powołany w skład Komisji Kodyfikacyjnej (1919); doktor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zmarł 8 X 1919 w Warszawie.

O stosunkach majątkowych między małżonkami w razie niezawarcia umowy przedślubnej, Petersburg 1861; O źródłach i podziale zobowiązań, Petersburg 1872.

M. Paszkowska, Władysław Holewiński, [w:] Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, red. G. Bałtruszajtys, Warszawa 2008, s. 45–47; Holewiński W. [w:] PSB, t. IX, Warszawa 1960–1961, s. 582–583.

MARZENA PASZKOWSKA

WŁADYSŁAW EUSTACHY HOLEWIŃSKI

1834–1919

Władysław Eustachy Holewiński to jedyny uczony-cywilista, którego osoba wiąże się z trzema kolejnymi historycznymi etapami warszawskiego ośrodka akademickich studiów prawniczych: z Wydziałem Prawa i Administracji Szkoły Głównej, następnie Wydziałem Prawa Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego i wreszcie Wydziałem Prawa Odrodzonego Uniwersytetu Warszawskiego. Postać tego profesora może być uznana za symbol żywotności naszej myśli cywilistycznej, za symbol ciągłości pracy dydaktyczno-naukowej prowadzonej w Warszawie.

Władysław Holewiński urodził się 19 września 1834 roku w Białej Podlaskiej, jako najmłodszy z sześciorga dzieci Jana i Anny z Borkowskich. Ojciec był inspektorem miejscowej szkoły obwodowej, a po latach dyrektorem Instytutu Pedagogicznego w Warszawie. Zapewne Władysław Holewiński pobierał pierwsze nauki w domu, następnie w szkole powszechnej w Białej Podlaskiej, wreszcie ukończył szkołę średnią w Lublinie. Holewiński jako stypendysta Skarbu Królestwa Polskiego odbył w latach 1853–1857 studia prawnicze na Uniwersytecie Petersburskim. Po uzyskaniu stopnia kandydata praw po raz kolejny uzyskał stypendium ze Skarbu Państwa i wyjechał na dwa lata na studia uzupełniające do Francji i Niemiec „celem zbadania jurysprudencji i praktyki sądowej oraz przygotowania się do wykładów prawniczych”. Jak widać, już wtedy upatrywano w młodym Holewińskim przyszłego pracownika nauki. We Francji studiował na Uniwersytecie w Tuluzie, a następnie w słynnej École de droit. Miał więc okazję poznać najnowsze prądy francuskiej nauki i procedury cywilnej, opartej przede wszystkim na praktyce sądowej. Z kolei studia w Niemczech, na Uniwersytecie Bońskim, wzbogaciły jego podstawy wiedzy teoretycznoprawnej. W roku 1860 otrzymał ponowne stypendium ze Skarbu Królestwa celem wyjazdu do Petersburga i przygotowania rozprawy magisterskiej. Władysław Holewiński uzyskał tytuł magistra prawa na podstawie dysertacji nt. O stosunkach majątkowych między małżonkami w razie niezawarcia umowy przedślubnej (Petersburg 1861).

Po obronie pracy magisterskiej i odbytej aplikacji sądowej w Warszawie przed Holewińskim pojawiły się możliwości szybkiego awansu w służbie rządowej wymiaru sprawiedliwości Królestwa. Niemal tuż po powrocie ze studiów zagranicznych otrzymał nominację na stanowisko pełniącego obowiązki podprokuratora przy warszawskim Trybunale Cywilnym, co z uwagi na młody wiek (liczył sobie niespełna 27 lat) uznano powszechnie za precedens. Następnie oddelegowano go tymczasowo do prac w Komitecie Prawodawczym przy Komisji Rządowej Sprawiedliwości, a w 1863 roku objął stanowisko dyrektora kancelarii tej Komisji.

Jednocześnie, obok tych nominacji służbowych, przed W. Holewińskim otworzyła się poważna kariera naukowa. Holewiński należał do pierwszych, a jednocześnie najmłodszych powołanych w skład wykładowców na Wydziale Prawa i Administracji Szkoły Głównej. W programie studiów na Wydziale Prawa i Administracji główne miejsce zajmowało prawo cywilne, pojmowane bardzo szeroko, to znaczy łącznie z prawem handlowym, procedurą, organizacją sądownictwa cywilnego, hipoteką i notariatem. Należy zaznaczyć, że cywilistyka w dobie popowstaniowej miała znaczenie wyjątkowe. Odnosiła się do jedynej dziedziny prawa, która obroniła się przed zalewem ustawodawstwa rosyjskiego i zachowała swoją autonomię wobec caratu nawet po ostatecznym zniesieniu odrębności ustrojowo-prawnej Królestwa, co nastąpiło w 1876 roku wraz z wprowadzeniem rosyjskiej organizacji sądownictwa. Działo się to oczywiście dzięki utrzymaniu w mocy ustawodawstwa cywilnego francuskiego. W gronie profesorów na czoło wysuwają się nazwiska trzech cywilistów: Walentego Dutkiewicza, Jana K. Wołowskiego i Holewińskiego. Z dniem 15 września 1862 roku został p.o. profesora zwyczajnego prawa cywilnego i handlowego i na tym stanowisku pozostawał do zamknięciu uczelni w roku 1869.

Działalność profesorską w Szkole Głównej Holewiński rozpoczął w dniu 26 listopada 1862 roku wykładem wstępnym poświęconym omówieniu znaczenia studiów historycznych w nauce prawa oraz wskazaniu współczesnych kierunków badań naukowych prawniczych. W roku akademickim 1862/1863, i tylko w tym roku, prowadził wykład z prawa cywilnego obejmujący wstęp historyczny i Tytuł wstępny Kodeksu Napoleona – trzy godziny tygodniowo dla I kursu (tj. pierwszego roku studiów). W dalszych latach, począwszy od roku akademickiego 1863/1864, Holewiński wykładał zobowiązania (1863/1864 i 1867/1868), prawo rzeczowe (1864/1865, 1866/1867), prawo familijne (1865/1866, 1868/1869). S. Borowski, autor pracy o Wydziale Prawa i Administracji Szkoły, pisał o wykładach Holewińskiego: „rozpoczynał je wywodem pojęcia prawa cywilnego. Następnie przedstawiona była w krótkim zarysie historia prawodawstwa polskiego, począwszy od statutów kazimierzowskich do Zbioru praw sądowych Andrzeja Zamoyskiego i Kodeksu Stanisława Augusta. Potem również pokrótce zobrazowane były dzieje prawodawstwa niemieckiego w epoce nowożytnej. Następnie dopiero w obszernym kilkudziesięciogodzinnym wykładzie wyłożona była historia prawa francuskiego od czasów najdawniejszych do epoki napoleońskiej. Najbardziej zajmująco przedstawiał się wywód feudalizmu oraz geneza i szczegóły redakcji Kodeksu Napoleona. Niemniej szczegółowo i gruntownie opracowana była recepcja i dalsze zmiany kodeksu w Królestwie Polskim. W zakończeniu rozwinięte były ogólne zasady, zawarte w Tytule wstępnym Kodeksu Cywilnego Królestwa Polskiego z r. 1825”[1]. Od trzeciego kursu Holewiński wykładał: zobowiązania, prawo rzeczowe, rodzinne i spadkowe. Prowadził również zajęcia z nowych na owe czasy przedmiotów: międzynarodowego prawa prywatnego i prawa handlowego. Do dziś zachowały się notatki studenckie słuchacza Henryka Turowskiego z wykładów Holewińskiego z lat 1864–1866. Sam profesor uważał, że nie oddawały one rzetelnej treści wykładów. Po latach tak o skryptach z wykładów Holewińskiego pisał były sędzia Sądu Najwyższego Kazimierz Rakowiecki: „W 1892 r. zapisałem się na Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. W Uniwersytecie panował duch rosyjski, ale wśród profesorów pozostało jeszcze kilka wybitnych sił polskich, jak prof. Władysław Holewiński, znakomity znawca prawa cywilnego [...]. Skrypty z wykładów prof. Holewińskiego wydałem wspólnie z kolegą Kazimierzem Bączkiewiczem... Profesor, zagrożony gruźlicą, na którą leczył się przez całe życie, mówił cicho. Trzeba było, siedząc nawet w pierwszej ławce, pilnie uważać przy notowaniu wykładu”[2].

W 1869 roku władze rosyjskie, nasilając swą politykę rusyfikacyjną, ostatecznie zlikwidowały Szkołę Główną i powołały w jej miejsce Cesarski Uniwersytet Warszawski z rosyjskim językiem wykładowym. Znaczna część profesorów Szkoły Głównej musiała ustąpić, często pod pretekstem niewystarczającej znajomości języka wykładowego. Nie odnosiło się to do Holewińskiego: mianowano go z uwagi na wysoką ocenę działalności naukowej i to, że nie miał trudności językowych (jak wiadomo ukończył studia prawnicze w Petersburgu). Uczony wahał się, czy przyjąć nominację, i ostatecznie zwyciężyło poczucie obywatelskie i chęć przekazania polskim przecież w znacznym stopniu studentom swej wiedzy. Wytrwał na katedrze do 1897 roku. Stosownie do nowych przepisów musiał się jednak doktoryzować na uczelni rosyjskiej. Stopień doktora prawa cywilnego otrzymał w 1872 roku na Uniwersytecie Petersburskim na podstawie pracy pt. O źródłach i podziale zobowiązań (w języku rosyjskim). Syn Holewińskiego, Stefan, późniejszy sędzia Sądu Najwyższego (rozpoczął studia prawnicze na UW w 1885 roku), zanotował w swych opublikowanych Wspomnieniach: „Największą frekwencją cieszyły się wykłady Ojca naszego, którego kurs historii prawa cywilnego był dwuletni i miał za przedmiot głównie obowiązujący w Królestwie Polskim Kodeks Napoleona, a porównawczo i prawo Cesarstwa [...]. Ojca studenci szczególnie szanowali i kochali. Jako niejednokrotny dziekan Wydziału był ich doradcą i opiekunem”[3]. Na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim sprawował w latach 1871–1873 i 1880 urząd sędziego uniwersyteckiego. Dwukrotnie (1872/1873 i 1877/1878) był dziekanem Wydziału Prawa. Jego wykłady stały się głównym ośrodkiem studiów na tymże wydziale.

Holewiński stale łączył pracę naukowo-dydaktyczną z pełnieniem wysokich i odpowiedzialnych funkcji w magistraturze sądowej. Jak była już o tym mowa, w roku 1859 po powrocie ze studiów rozpoczął aplikację sądową przy Trybunale Sądowym w Warszawie. Od roku 1861 podjął pracę w służbie wymiaru sprawiedliwości. Początkowo uzyskał nominację na pełniącego obowiązki podprokuratora przy Komisji Rządowej Sprawiedliwości, a następnie (w 1863) został dyrektorem kancelarii tejże Komisji. Pozostając na tym stanowisku dziewięć lat, w 1872 roku awansował na stanowisko dyrektora Wydziału Kryminalnego Komisji Rządowej Sprawiedliwości. W związku z reformą sądownictwa w 1876 roku Holewiński objął stanowisko przewodniczącego I Departamentu Warszawskiej Izby Sądowej, które zajmował do 23 grudnia 1896 roku.

Poza tymi stanowiskami sprawował różne inne funkcje. W latach 1863–1876 był członkiem Najwyższej Komisji Rządowej Sprawiedliwości, pracował nad przygotowaniem projektu kodeksu postępowania karnego ogłoszonego w roku 1865 w języku polskim i rosyjskim. Wysoką pozycję naukową i sądowniczą Holewińskiego doceniał zaborca rosyjski. W 1882 roku powołano go na członka Komisji Kodyfikacyjnej w Petersburgu, mającej za zadanie opracowanie kodeksu cywilnego i procedury cywilnej dla Cesarstwa. Ostatecznie prace w Komisji podjął, lecz stanowisko członka Senatu Rządzącego i zamieszkanie w Petersburgu odrzucił.

Dorobek publikacyjno-naukowy Holewińskiego składa się z 29 pozycji. Zapewne w związku z długotrwałością pracy dydaktyczno-naukowej uczonego (Holewiński dożył lat 85) niekiedy określany jest jako skromny. Ocena ta jednak wymaga korekty. 10 pozycji w twórczości Holewińskiego stanowią projekty ustawodawcze ogłoszone niemal wyłącznie w języku rosyjskim. Są one zaopatrzone w obszerne uzasadnienia, wyróżniające się gruntownością i wysokim poziomem naukowego opracowania. Również od strony objętościowej stanowią one najpokaźniejszą część dorobku Holewińskiego. Wśród projektów ustawodawczych dominowały te z zakresu cywilistyki, ale Holewiński przygotował też projekt kodeksu postępowania karnego (1865). Z dziedziny prawa cywilnego najważniejszy jest projekt części ogólnej prawa zobowiązań.

Drugą grupę publikacji Holewińskiego stanowią artykuły ogłoszone w „Bibliotece Umiejętności Prawnych” i „Gazecie Sądowej Warszawskiej” oraz innych periodykach. Prace te, dotyczące głównie zagadnień z zakresu prawa zobowiązań i prawa oraz problemów praktyki wymiaru sprawiedliwości, świadczą o wielkiej erudycji uczonego, jego podejściu prawno-porównawczym i dużej niezależności poglądów.

Podstawowe znaczenie należy jednak przyznać trzem pracom Holewińskiego o dużej wartości naukowej. Są nimi: rozprawa magisterska O stosunkach majątkowych między małżonkami..., teoretyczne studium O źródłach i podziałe zobowiązań i dzieło O zobowiązaniach podług Kodeksu Napoleona... (oparte na wykładach w Szkole Głównej) wydane w Warszawie dwukrotnie, w roku 1869 i w 1875. Praca O stosunkach majątkowych między małżonkami... pozyskała Holewińskiemu „chlubną opinię fachowego znawcy przedmiotu” i stopień magistra prawa cywilnego i bez wątpienia przyczyniła się do powierzenia mu wykładów z prawa cywilnego w Szkole Głównej[4]. Rosyjska dysertacja o źródłach i podziale zobowiązań stanowiła podstawę do przyznania Holewińskiemu stopnia doktora prawa cywilnego, co było niezbędnym warunkiem utrzymania się na profesurze na Cesarskim Uniwersytecie. Holewiński przeszedł jednak do historii polskiej nauki prawa cywilnego jako autor dzieła o zobowiązaniach, utrzymanego na wysokim poziomie naukowym, wykładu tytułu III i IV księgi III Kodeksu Napoleona. Jest ono pierwszym w polskiej doktrynie cywilistycznej usystematyzowanym wykładem prawa obligacyjnego, zawierającym nowatorsko ujętą część ogólną, nazwaną tu „teorią zobowiązań”. „Wartość dorobku naukowego Holewińskiego można w pełni ocenić dopiero przy uwzględnieniu jego wkładu do metodologii, a także terminologii prawniczej. Był on zdecydowanym przeciwnikiem dogmatyzmu, zwolennikiem prawno-porównawczego i krytycznego podejścia do rozpatrywanych zagadnień, mistrzem systematyki i umysłem twórczym o rzadko spotykanej precyzji myśli i słowa. Walnie przyczynił się do utrzymania przodującej roli cywilistyki b. Królestwa Kongresowego w stosunku do cywilistyki innych dzielnic Polski, a okoliczność, że koncentrował swą pracę naukową na problematyce obligacji zadecydowała o roli postępowej”[5].

Na szerszą działalność społeczną znalazł czas dopiero pod koniec życia. Wziął czynny udział w działalności Kasy im. Mianowskiego, której był jednym z założycieli. W latach 1884–1888 i 1898 sprawował w niej godność członka Komitetu Zarządzającego, a w 1889 roku był jej wiceprezesem. Następnie był współorganizatorem i członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego – trwałego dzieła stołecznego środowiska naukowego tamtych czasów. Odnajdujemy wreszcie w 1915 roku, sędziwego już, bo liczącego sobie lat przeszło 80, Holewińskiego podczas prac organizacyjnych zmierzających do wskrzeszenia Uniwersytetu Warszawskiego. Uczestniczył w pracach podkomisji prawnej Komisji Uniwersyteckiej, obok m.in. Walentego Miklaszewskiego i Alfonsa Parczewskiego. Efektem prac tej podkomisji był projekt organizacji Wydziału Prawa i Nauk Państwowych UW.

W 1900 roku otrzymał Holewiński doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego, wkrótce potem doktorat honoris causa przyznał mu Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie.

Uroczystość otwarcia odrodzonego Uniwersytetu Warszawskiego nastąpiła 15 listopada 1915 roku i miała charakter manifestacji narodowej. Gościem honorowym był Władysław Holewiński, razem z dwoma innymi, żyjącymi jeszcze profesorami Wydziału Prawa i Administracji Szkoły Głównej: Walentym Miklaszewskim i Teodorem Dydyńskim.

W 1919 roku Władysław Holewiński został zaproszony do prac w Komisji Kodyfikacyjnej RP, jednak podjąć ich już nie zdążył. Zmarł 8 października 1919 roku. Pochowany został w grobie rodzinnym na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

W 1865 roku Holewiński ożenił się z Anielą Wosińską, córką Teodora Wosińskiego, głównego dyrektora Komisji Rządowej Sprawiedliwości. Mieli pięcioro dzieci.

1   S. Borowski, Szkoła Główna Warszawska 1862–1869. Wydział Prawa i Administracji, Warszawa 1937, s. 67.

2   Cyt. za: K. Pol, Poczet prawników polskich XIX–XX w., wyd. 2, Warszawa 2011, s. 292.

3   Stefana Holewińskiego wspomnienia, Kraków 1998, s. 51.

4   A. Kraushar w nekrologu W. Holewińskiego, „Kurier Warszawski” 1919, nr 280, 10 X, s. 1.

5   W. Warkałło, Władysław Holewiński, [w:] Stulecie Wydziału Prawa i Administracji Szkoły Głównej Warszawskiej, „Roczniki Uniwersytetu Warszawskiego” 1964, V, z. 2, s. 82.

Henryk Fryderyk Hoyer

Urodzony 26 IV 1834 w Inowrocławiu. Studia medyczne we Wrocławiu (1853–1856) i w Berlinie (1856–1857); doktorat na Uniwersytecie Berlińskim (1857); profesor adiunkt w Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie (1859); profesor nadzwyczajny (1860), profesor zwyczajny Wydziału Lekarskiego Szkoły Głównej (1862).

Doktor medycyny, histolog, embriolog. Przyczynił się do wyjaśnienia roli szpiku kostnego jako narządu krwiotwórczego; autor pierwszego polskiego podręcznika histologii.

Redaktor naczelny „Tygodnika Lekarskiego” (1867–1868); współwydawca „Gazety Lekarskiej” (od 1881). Członek (od 1860) i prezes (1877–1879) Warszawskiego Towarzystwa Lekarskiego; członek Akademii Umiejętności (od 1895).

Zmarł 3 VII 1907 w Warszawie.

Histologia ciała ludzkiego, Warszawa 1862; O nierwach rogowoj obołoczki, Warszawa 1871.

W. Dobrzycki, Uczczenie 25-letniej pracy na polu naukowem Prof. H.F. Hoyera, „Medycyna” 1884, t. XII, nr 52, s. 857–868; Hoyer H. [w:] PSB, t. X, Warszawa 1962–1964, s. 38–40.

HENRYK DOBRZYCKI

HENRYK FRYDERYK HOYER[*]

1834–1907

Henryk Fryderyk Hoyer, ojciec histologii polskiej, wyodrębnił histologię jako samodzielną dyscyplinę naukową. Pochodził z rodziny niemiecko-polskiej. Jego ojciec Ferdynand, aptekarz z Inowrocławia, był Niemcem. Rodzina jego przybyła w te strony w XVIII wieku z terenu Saksonii. Ów ożeniony był z Polką, Heleną Trzcińską. Z małżeństwa tego 26 kwietnia 1834 roku na świat przyszedł bohater naszego eseju Henryk. Osierocony przez matkę jako niemowlę, wychowywany był przez ojca, który dbał bardzo o wykształcenie syna. Niestety w domu nie mówiło się po polsku, mało więc poznał ten język, którego w przyszłości miał się doskonale nauczyć. Kształcił się w niemieckim gimnazjum w Bydgoszczy, potem udał się na studia medyczne do Wrocławia i Berlina. Tam uzyskał doktorat na podstawie dysertacji: De tunicae mucosae narium structura. Do 1859 pozostawał asystentem Katedry Fizjologii Uniwersytetu we Wrocławiu, by w tymże roku przyjąć Katedrę Fizjologii i Histologii Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie. Po utworzeniu Szkoły Głównej Warszawskiej z tytułem profesora zwyczajnego kierował tu Katedrą Histologii i Embriologii. Po jej zamknięciu i powołaniu Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego przyjął tu profesurę i objął Katedrę Histologii, Embriologii i Anatomii Porównawczej. Objęcie katedry w rosyjskim uniwersytecie wiązało się z koniecznością zdecydowania się na wykładanie w języku rosyjskim i na przedstawienie pracy doktorskiej obronionej na rosyjskiej uczelni. Hoyer napisał więc po rosyjsku i przedstawił w uniwersytecie w Kijowie drugą swą dysertację – O nierwach rogowoj obołoczki (1873).

Hoyer był typowym przedstawicielem tego rozważnego i ostrożnego badacza, który sto faktów stwierdzi, zanim jakiś wniosek wyprowadzi, który usiłował, o ile tylko środki badania na to pozwalały, zgłębić każde zjawisko wszechstronnie pod wszelkimi możliwymi warunkami i który wiedział, że tylko tą drogą można się uchronić od złudzeń i fałszywych wniosków, tak często na liczne prowadzących bezdroża. Z działalności naukowej i nauczycielskiej profesora Hoyera przede wszystkim nasza korzystała społeczność. Za jego gruntowne, sumienne i liczne prace, jakimi wiedzę przyrodniczo-lekarską sowicie wzbogacił, wyrażał mu również uznanie cały szereg zagranicznych badaczy, z którymi prof. Hoyer od początku swej działalności w naukowych zostawał stosunkach. Zasługi Hoyera bardzo są liczne. Przede wszystkim widnieją one na polu odkryć i fundamentalnych badań naukowych, dalej na polu pedagogicznym i wychowawczym, wreszcie, na polu autorskim i redaktorskim oraz na polu współpracy z licznymi wydawnictwami naukowymi.

Aby zrozumieć działalność i pionierskie usiłowania przez profesora Hoyera rozpoczęte, niezbędnym jest przedstawienie choć w najogólniejszych zarysach ówczesnego stanu nauki u nas i naszych naukowych zasobów. Niepodobna by było inaczej ocenić tych trudności, z jakimi Hoyer miał do walczenia, i tej jego energii, z jaką się od pierwszej zaraz chwili zabrał do pracy nauczycielskiej i autorskiej, do organizowania pracowni i położenia pierwszych pod nią fundamentów i wreszcie do pracy nad samym sobą. Na wstępie powiedzmy od razu, iż warunki, wpośród których znalazł się, przybywszy do kraju, były bardzo trudne i rozwojowi nauki w ten sposób, jak ją Hoyer pojmował, wcale niesprzyjające, pomimo tego, że otworzenie Akademii Medycznej w Warszawie skupiło pewną liczbę ludzi naukowo pracować umiejących.

Powołany do Akademii w roku 1859 w charakterze profesora, adiunkta fizjologii i histologii, jako człowiek młody, gdyż zaledwie lat 25 podówczas liczący, za mało miał Hoyer jeszcze życiowego doświadczenia i za mało był obznajomiony z miejscowymi stosunkami, aby swe zamiary i dążenia bez staczania walk z zacofanymi pojęciami i bez ciężkich nieraz przejść do skutku doprowadzić. Pole badań naukowych leżało u nas podówczas odłogiem; środki naukowe były szczupłe lub całkiem niedostateczne, umysły do wdrożenia się w naukę nieprzygotowane. Trzeba było wszystko samemu tworzyć, do pracy nawoływać i własnym przykładem zachęcać, gdyż z byłego Uniwersytetu Warszawskiego zaledwie tradycja pozostała, a dwadzieścia sześć lat, jakie od czasu jego zamknięcia upłynęło, były aż nadto dostatecznymi, aby nasze środki i siły naukowe rozproszyć oraz wszelką organiczną pracę uniemożliwić. Aby nauka rozwijać się mogła, potrzebuje ona gałązki oliwnej, potrzeba spokoju. Nic też dziwnego, że kraj nie mógł dać przytuliska systematycznej pracy i że zamiast uprawiania nauk ścisłych i doświadczalnych zagłębił się w sferę poezji, w której ulgi szukał.

Brak szkoły lekarskiej w kraju stał się powodem, iż w ciągu tego czasu wszelkie nowe siły lekarskie musiały z zewnątrz, to jest z zagranicy napływać. Ze zaś owa importowana wiedza lekarska nie z jednej wychodziła fabryki, bo jeden z medyków z Paryża, drugi z Berlina, a inny z Wiednia itp. do kraju nadciągał, utworzyła się przeto u nas taka gmatwanina pojęć i poglądów, że o jakiejś wspólnej pracy mowy być nie mogło, bo lekarze choć byli rodakami, w rzeczach lekarskich porozumiewać się nie mogli. Konserwatyzm ma to do siebie, że nie tylko nowe zdobycze naukowe wszelkimi siłami od siebie odpycha i z nich się nieraz naśmiewa, lecz że nadto broni z wytrwałością godną lepszej sprawy dawnych doktryn i przesądów. Jak wielką była siła owego konserwatyzmu, dowodzi tego między innymi ten fakt, że już lat kilka Akademia Medyczna istniała, a pomimo tego jeden z profesorów, na którym patologia cellularna Yirchowa robiła wrażenia zimnego prysznica, miał odwagę z katedry niejednokrotnie powtarzać: „Panowie! Nie leczymy komórki, lecz organizm”. Szanowny pan profesor genialnym tym frazesem chciał od razu przekonać słuchaczy o bezcelowości badań histologicznych! Inny znów wzięty medyk, po wycięciu raka, nie bez złośliwego uśmiechu do jednego z nas się odezwał: „Panie kochany, niech no się pan zabawi pod mikroskopem, może pan jakieś tam komórki w tym raku wynajdzie”.

Takie to podówczas panowały poglądy, gdy dla zajęcia nauczycielskiego stanowiska przybył Hoyer. Dowodzić chyba nie potrzeba, iż podobnego położenia rzeczy nie można nazwać zachęcającym. Nie zniechęciło to jednak Hoyera; im większe napotykał przeszkody, z tym większą energią pracował. Wiedział, że starych rutynistów na bojowników postępu nie przerobi, dlatego też od samego początku wziął sobie za zadanie skupić wokoło siebie młode siły, wdrożyć je do naukowego badania i wytworzyć – o ile się da – licznych pracowników, którzy by sobie nawzajem pomagali, wspólnie się kształcili, aby z czasem powstał gmach własnej, niezapożyczanej wiedzy, zdolnej dostroić się do ogólnej europejskiej nauki. Zdaje nam się, że taki był najogólniejszy plan, jaki sobie Hoyer nakreślił, i że z tego punktu widzenia najwłaściwiej jest działalność jego oceniać. Dla urzeczywistnienia tego planu, nigdy Hoyer nie zaniedbał skorzystać ze sposobności przyjęcia czynnego udziału w pracy naukowej, gdziekolwiek sposobność ta się nadarzyła, ani razu nie cofnął się przed najtrudniejszym zadaniem, gdy z tego pewna korzyść dla nauki osiągnąć się dała.

I tak, nie znalazłszy w naszej literaturze odpowiednich dzieł z zakresu przedmiotów, które wykładał, napisał Hoyer oryginalne dzieło o histologii, dwa zaś o fizjologii i jedno o embriologii pod jego kierunkiem zostały przetłumaczone. W roku 1867 Hoyer, pomimo nawału zajęć, podjął się szalonej redaktorskiej i wydawniczej pracy w „Tygodniku Lekarskim”, aby mieć możność przemówienia do grona lekarzy praktyków, aby ich z nowszymi metodami badania zapoznać i do naukowych studiów zachęcić. Nie przepuścił też sposobności wejścia do redakcji „Gazety Lekarskiej”, której od 1888 roku był współpracownikiem i po części kierownikiem. Zwrócił Hoyer uwagę i na to, że Towarzystwo Lekarskie Warszawskie stanowiło ognisko, w którym jednoczyli się lekarze praktycy celem wzajemnego komunikowania sobie spostrzeżeń przeważnie na polu klinicznym, i zrozumiał zaraz, że i w gronie lekarzy praktyków może być użytecznym, zapisawszy się w niedługim czasie do liczby członków Towarzystwa. Wszelkie zjazdy naukowe, bądź w kraju, bądź za granicą, znajdowały zawsze w osobie Hoyera jednego z najdzielniejszych uczestników. Prasa krajowa i zagraniczna zaliczała Hoyera do swych najsumienniejszych pracowników, bądź to w charakterze autora prac oryginalnych, bądź w charakterze sprawozdawcy z ważniejszych prac polskich do publikacji zagranicznych lub odwrotnie.

Z tego, co dotąd powiedziano, wynika, iż działalność Hoyera bardzo była wszechstronną i że chcąc cały jej obszar objąć, potrzeba różne jej kierunki systematycznie rozpatrywać. Objąwszy stanowisko profesora, rozumiał Hoyer, że niezależnie od sumiennie prowadzonych wykładów, potrzeba uczącym się dostarczyć odpowiednich podręczników, których brak podówczas silnie czuć się dawał. Ze zaś histologia stanowiła główną specjalność Hoyera i była, jak dla naszego piśmiennictwa, przedmiotem zupełnie nowym, nic dziwnego, że od napisania histologii rozpoczął. Po trzechletniej pracy ukazała się w roku 1862 jego Histologia ciała ludzkiego. Kto sobie przypomni, że w tamtych czasach histologia była nauką, której zasadnicze podstawy jeszcze nie były ustalone, i że nasze ówczesne słownictwo bardzo wiele przedstawiało do życzenia, ten zrozumie całą trudność położenia, w jakim się znalazł Hoyer wobec takiego zadania, jakim było napisanie systematycznego kursu tej nauki. Dla Hoyera zadanie to przedstawiało jeszcze jedną więcej i bardzo ważną trudność, ze względu na niedostateczne przygotowanie językowe. Chociaż jako zrodzonemu z matki Polki Trzcińskiej nie był obcym język polski, wszelako nie władał on nim na tyle, aby móc poprawnie pisać, zwłaszcza że, jak wiadomo, całe swe wyższe wykształcenie odebrał Hoyer na wszechnicach niemieckich. Wytrwałą i nieustającą pracą przełamał on wszelkie trudności i pisał po polsku tak poprawnie i z takim odczuciem wszelkich subtelności językowych, że każdy artykuł Hoyera mógł służyć za wzór ścisłości w pisaniu. Mozoląc się lat kilka nad wyrobieniem sobie tak trudnego języka, jakim bez zaprzeczenia jest język polski, nie przewidywał Hoyer, że za lat dziesięć z takimiż samymi, jeżeli nie jeszcze większymi trudnościami językowymi walczyć mu przyjdzie; ale cierpliwość jego była większa od tych ciężkich prób, na jakie go los wystawił, gdyż w niedługim czasie zaczął wykładać i pisać Hoyer wcale poprawnie po rosyjsku.

Po histologii przyszła kolej na fizjologię. Nie trzeba przypominać, że prace z zakresu fizjologii, jakie podówczas w języku polskim istniały, albo nie obejmowały całości przedmiotu, albo też nie posiadały, zdaniem Hoyera, odpowiednich warunków pod względem pedagogicznym. Hoyer uważał za niezbędny taki podręcznik, który by przedstawiał całość przedmiotu w zasadniczych rysach, nie wchodząc zbytecznie w szczegóły. Ku temu celowi najodpowiedniejszym się okazał podręcznik Lodimara Hermanna, do przetłumaczenia którego zachęcił Hoyer kolegę Portnera. Otóż Hoyer, mając li tylko na uwadze korzyść słuchaczy, podjął się najniewdzięczniejszej pracy; napisał obszerny wstęp oraz opatrzył przekład tak licznymi przypisami, że z książki zrobiło się coś zupełnie nowego i powstało wyborne dzieło, które stało się wkrótce najbardziej poszukiwanym. Ta sama historia powtórzyła się przy wydaniu fizjologii (Donders, Hoyer i Wundt) przez kolegów Fabiana i Stokmanna w roku 1871 oraz embriologii Yierordta przez Neufelda przetłumaczonej i w roku 1873 wydanej. Nie ulega wątpliwości, że gdyby Hoyer napisał oryginalny podręcznik fizjologii, mniej pracy by w niego włożył, niż w wydanie dzieł powyższych. Ale, powiedzmy otwarcie, Hoyer był za sumienny na to, aby napisanie oryginalnego dzieła o fizjologii przedsięwziąć. Chociaż znający przedmiot gruntownie w całej jego rozciągłości, gdyż wiele wiwisekcji i doświadczeń fizjologicznych sam wykonał, wiele prac czysto fizjologicznych pod jego kierunkiem wykonanych zostało, nie chciał jednakże oryginalnego pisać dzieła. Rozumiał, że do tego celu potrzeba by samemu cały przedmiot przepracować, wyłącznie mu się poświęcić, potrzeba asystentów, olbrzymich środków pomocniczych, słowem, potrzeba tego wszystkiego, na czym mu jeszcze podówczas zbywało. Ci, którzy sądzą, iż Hoyer był tylko czystym teoretykiem, że badania naukowe traktował w oderwaniu od celów praktycznych, w wielkim są błędzie. Nikt tak jak Hoyer dotykalnie nie wykazał tych bezpośrednich korzyści, jakie z badań zwanych teoretycznymi dla medycyny praktycznej wynikają.

Dążność do zsolidaryzowania kierunku teoretycznego z praktycznym i wykazania, że one wzajemnie uzupełniać się powinny, po raz pierwszy w działalności Hoyera zaznaczyła się z chwilą objęcia przez niego redakcji „Tygodnika Lekarskiego”, który w latach 1867 i 1868 sam wyłącznie redagował. Z chwilą objęcia redakcji przez Hoyera, tygodnik zmienił swoją fizjonomię. Liczne sprawozdania lub streszczenia z prac, które rzadko kiedy dawniej się tam znajdowały, zaczęły się nieporównanie częściej pojawiać. Były one przeważnie pióra Hoyera, który – tak jak wszędzie – tak i na stanowisku redaktora nie szczędził pracy, a jak w tym razie niesłychanych wysiłków, aby czytelnicy „Tygodnika” rzetelną korzyść odnieść mogli. Obeznał się on jednocześnie w ciągu tego czasu z konieczności z mnóstwem prac z zakresu medycyny praktycznej i kto wie, czy temu właśnie nie należy zawdzięczać, że w swych licznych poszukiwaniach nigdy medycyny praktycznej nie spuszczał z uwagi. Drogo jednakże Hoyer to zbliżenie się do medycyny praktycznej, a w szczególności do redaktorstwa czysto praktycznego organu okupił; bowiem w ciągu półtoraletniej redakcji, a szczególniej pod jej koniec, nieraz sam prawie własnymi pracami musiał od góry do dołu „Tygodnik” zapełnić, doznawszy dotkliwego zawodu ze strony tych, którzy mu swą pomoc solennie przyrzekli.

Z działalnością Hoyera na stanowisku redaktora pisma dla praktyków przeznaczonego łączy się ściśle jego działalność w Towarzystwie Lekarskim Warszawskim. I tu pracował on, aby rozbudzić zamiłowanie do ścisłych badań oraz faktami przekonać, że z poszukiwań w pracowniach medycyna praktyczna bezpośrednie odnosi korzyści i że jeżeli lekarz swego fachu nie chce traktować jak rzemiosła, musi być badaczem i iść za postępem nauki. Towarzystwo Lekarskie Warszawskie od razu zrozumiało Hoyera, który swymi mozolnymi badaniami natychmiast się dzielił z kolegami, ile razy doszedł do jakiegoś pewniejszego rezultatu, demonstrując wielokrotnie liczne preparaty i wyjaśniając znaczenia nowych zdobyczy dla celów praktycznych. Pięciokrotne obranie Hoyera prezesem, który przedtem w charakterze przewodniczącego sekcji anatomii, fizjologii i nauk przyrodniczych oraz wiceprezesa Towarzystwa pracował, jest jednym z dowodów wysokiego uznania, jakie ze strony Towarzystwa Hoyerowi okazane zostały. Nie odmawiając zasługi innym przewodniczącym Towarzystwa, których dobre chęci dla instytucji i praca dla ogółu należały do faktów stwierdzonych, wyznać musimy, iż nigdy tyle ruchu i życia naukowego w Towarzystwie nie dało się zauważyć, jak za czasów prezesostwa Hoyera. Niemałą też zasługę Hoyera stanowi czynne przyłożenie ręki do zorganizowania pracowni przy Towarzystwie; bo chociaż wszyscy już od dawna odczuwali jej konieczność, to jednak on dopiero chęć na uczynek zamienił. Wszelkie te dążenia i wytrwała praca Hoyera w Towarzystwie odniosły ten skutek, że zyskało ono na powadze, że wytworzyła się pewna łączność naukowa nawet pomiędzy lekarzami członkami a nieczłonkami Towarzystwa, słowem, że stan lekarski, iż tak powiemy, się unaukowił i że nauka zaczęła ludzi interesować.

Jak wspomnieliśmy wyżej, nie zaniedbywał Hoyer nigdy sposobności przyjęcia udziału w pracy naukowej i z tego względu uczestnictwo w zjazdach przyrodniczo-lekarskich zarówno polskich, jak i zagranicznych uważał on sobie za obowiązek, ceniąc wysoki wpływ żywego słowa i możność przedstawienia rezultatów swych badań szerszemu kołu. Nawet od skromnej roli sprawozdawcy się nie cofał, referując polskie prace i pomieszczając z nich wyborne referaty w trzech najpoważniejszych specjalnych publikacjach niemieckich poświęconych anatomii, fizjologii, histologii oraz biologii, których to pism był stałym współpracownikiem. Niezależnie od korzyści, jakie stąd nauka odnosiła za sprawą Hoyera, i my zdobywaliśmy sobie uznanie u cywilizowanego świata, który się dowiadywał nareszcie, że i tu są ludzie umiejący pracować i dorzucić choć drobne ziarnko do skarbnicy ogólnej wiedzy. Hoyerowi zatem należy się i pod tym względem jak najgłębsze uznanie, że naukę naszą na zewnątrz tak zaszczytnie na zjazdach naukowych reprezentował lub z nią świat zagraniczny zaznajomił. Że Hoyer szczerze honor naszej nauki miał na uwadze, dowodzi tego fakt, iż prace swe jeżeli nie wpierw po polsku, to przynajmniej współcześnie po polsku i po niemiecku ogłaszał, a takie jego postępowanie było wynikiem głębokiego przeświadczenia, że względem społeczeństwa, które go do siebie przygarnęło i docenić potrafiło, zaciągnął pewne zobowiązania. Szczodrze się też on nam wypłacał, pracując wszelkimi siłami nad wyrobieniem nauki krajowej. Na naukę w ścisłym znaczeniu zapatrywał się Hoyer z wysokiego stanowiska, uważając ją za źródło siły dającej prawo do bytu. Naród, który bada, który wnika w przyczyny zjawisk, wnika w siebie, wnika w warunki swego istnienia, rachuje się z położeniem – kto bada, ten myśli, ten myśleć musi; kto myśli, ten istnieje. Przyczyniać się więc do utworzenia własnej nauki znaczy wytwarzać warunki własnego istnienia. W taki sposób pojmował Hoyer ostateczne zadanie nauki, która tyko pozornie poza sferą celów praktycznych się znajdując, odgrywa w życiu zarówno jednostek, jak i całych społeczeństw kardynalne znaczenie.

Przedstawiona działalność Hoyera to tylko cząstka dopiero w porównaniu z obszarem jego działalności ściśle naukowej. Tu to jest jego prawdziwe pole, na którym bezustannie był czynnym; w pracowni zaopatrzonej zasobami jego własnych starań był on dopiero jak u siebie w domu, gdyż Hoyer był przede wszystkim badaczem i to badaczem-myślicielem, który bada z planem i umie patrzyć na całość zjawisk oraz ich wzajemny do siebie stosunek. Zbadawszy tysiąckrotnie wszystkie tkanki ludzkiego i zwierzęcego ustroju tak w różnych epokach ich życia, jako i w różnych okresach rozwoju płodowego, badał Hoyer tkanki nie tylko z punktu widzenia czysto morfologicznego, lecz usiłował wykryć związek pomiędzy budową a ich funkcją zachodzący, usiłował za pomocą budowy objaśnić czynnościowe znaczenie pierwocin ustroju podlegających nieskończonym odmianom kształtu. „Szanowni koledzy”, odezwał się na uczcie Hoyer, „badałem komórkę, ale w stosunku do całości”. Tak więc mikroskop w rękach Hoyera służył do badania całego człowieka. W badaniach drobnowidowych tylko ścisłe metody, dokładność narzędzi i wyrobiona technika mogą od błędów uchronić. Najmniejszy przyczynek do udoskonalenia techniki może się stać niesłychanie płodnym w rezultaty i otworzyć nowe, zupełnie nieprzewidywane drogi badania, że w tym względzie jeden tylko fakt sobie tu przypomnimy, a mianowicie: stosowanie barwników mających własność barwienia jednych, a oszczędzania drugich utworów. Drobne to z pozoru odkrycie do jakichże świetnych już doprowadziło wyników i ile rozjaśniło spornych kwestii! Udoskonalić zatem technikę badania znaczy najskuteczniej przyczynić się do rozwoju nauki, a pod tym względem kto wie, czy Hoyer nie zajmuje najzasłużeńszego stanowiska wpośród histologów.

Oryginalne prace Hoyera dotyczyły embriologii, histologii porównawczej, histologii ciała ludzkiego, techniki drobnowidowej i wreszcie – parazytologii. Dla medycyny praktycznej najdonioślejsze znaczenie miały: o bezpośrednim łączeniu się drobnych tętniczek z naczyniami mającymi cechy żył (trzy prace); spostrzeżenia nad rozkładem naczyń krwionośnych w kościach i utkaniem szpiku kostnego (prac cztery), poszukiwania nad zakończeniem nerwów w rogówce (prac pięć) i inne.

Jeżeli niewątpliwie punktem kulminacyjnym zasług Hoyera jest jego działalność jako badacza, również pierwszorzędnego znaczenia dla przyszłości naszej nauki było stworzenie przez niego szkoły naukowej. Palmy pierwszeństwa w tym względzie nikt mu chyba nie odbierze. Hoyer, zadając trafnie obmyślane tematy, poruszał zawsze ważne kwestie, nie odmawiając nigdy swej pomocy, ile razy ktoś był przeniknięty szczerą chęcią do pracy i rzetelną miłością nauki. A jaka to była pomoc ze strony Hoyera ci tylko wiedzieć mogą, którzy jej sami doznawali. Czterdzieści przeszło prac pod jego kierunkiem dokonanych, z których niejedna przez wydział lekarski złotym medalem nagrodzoną została, oto niezatarte ślady jego usiłowań na tym polu. To w jego zakładzie w 1875 roku Władysław Mayzel odkrył mitozę w komórkach zwierzęcych.

W 1894 roku z powodu choroby oczu i ciągle pogarszającego się wzroku Hoyer musiał zrezygnować z pracy w Uniwersytecie. Trudno być histologiem, gdy ślepota uniemożliwia badanie preparatów pod mikroskopem. Zajął się wtedy filozofią medycyny. Napisał bardzo ważną pracę w tej materii: Zasadnicze pojęcia naukowe w świetle krytyki poznania. Postanowił również nareszcie założyć rodzinę i ożenił się z Ludwiką Werner, córką profesora farmacji Akademii Medyko-Chirurgicznej. Miał z nią syna Henryka Ferdynanda, wybitnego uczonego, biologa, badacza układu limfatycznego kręgowców, profesora i rektora UJ. Henryk Ferdynand otrzymał przydomek Hoyer młodszy.

Zainteresowania profesora wykraczały poza medycynę. Brał na przykład udział w Komisji Teorii Ogrodnictwa i Nauk Przyrodniczych. Zmarł w Warszawie 3 lipca 1907 roku w wieku 73 lat. Został pochowany na cmentarzu ewangelicko-augsburskim na Woli.

*   Tekst opublikowany pierwotnie jako: Uczczenie dwudziesto-pięcioletniej pracy na polu naukowem i nauczycielskiem profesora Henryka Fryderyka Hoyera, „Medycyna” 1884, t. XII, nr 52, s. 857–868. Skróty, adaptacja i uzupełnienia – Monika Nowakowska-Zamachowska.

Romuald Hube

Urodzony 7 II 1803 w Warszawie. Studia prawnicze na UW (1818–1821) i na uniwersytecie w Berlinie (1823–1825); pracownik UW (od 1825), doktorat tamże (1829); profesor zwyczajny (od 1829); wykładowca Uniwersytetu Petersburskiego (1841–1845).

Prawnik i historyk prawa. Opracował pierwszy w literaturze polskiej systematyczny wykład prawa karnego; opowiadał się za stworzeniem narodowego kodeksu cywilnego zamiast Kodeksu Napoleona.

Redaktor „Themis Polskiej” (1828–1830). Członek Komisji Kodyfikacyjnej dla Królestwa Polskiego w Petersburgu (1845–1861); współtwórca rosyjskiego kodeksu karnego z 1845.

Zmarł 9 VIII 1890 w Warszawie.

O zasadach prawa karnego, Warszawa 1830; Studia nad kodeksem karnym, Warszawa 1863; O znaczeniu prawa rzymskiego i rzymsko-bizantyjskiego u narodów słowiańskich, Warszawa 1868; Historia prawa karnego ruskiego, cz. 1–2, Warszawa 1870–1872; Prawo polskie w wieku XIII, Warszawa 1874.

S. Laguna, Romuald Hube i jego działalność naukowa, „Ateneum” 1890, 3, s. 594–610; Hube R. [w:] PSB, t. X, Warszawa 1962–1964, s. 70–72.

MARZENA PASZKOWSKA

ROMUALD HUBE

1803–1890

Romuald Hube urodził się 7 lutego 1803 roku w Warszawie. Jego ojciec, Michał, jak również dziadek, Jakub, byli prawnikami. Jakub Hube za czasów przedrozbiorowych sprawował w Bydgoskiem funkcję urzędnika sądowego Rzeczypospolitej. Michał Hube w chwili narodzin syna był urzędnikiem sądowym w służbie pruskiej. Matką Romualda była Marianna z Płońskich. Po ustanowieniu Księstwa Warszawskiego Michał Hube został powołany do biura Stanisława Brezy, sekretarza stanu przy królu saskim Fryderyku Auguście. Jako referendarz stanu pełnił tam obowiązki archiwisty, kasjera oraz prowadził korespondencję niemiecką. Łączyło się to z pobytem w Dreźnie i tam właśnie Romuald Hube zaczął pobierać pierwsze nauki. W początkach 1814 roku Michał Hube wraz z żoną i dziećmi powrócił do Warszawy. Romuald i jego młodszy brat Józef (późniejszy prawnik i ksiądz) zostali oddani do szkół pijarskich, a następnie do liceum S. B. Lindego w Pałacu Saskim. Naukę młody Hube kontynuował w Krakowie, w słynnym Liceum św. Anny, guwernerem zaś obu braci w tym czasie był Józef Muczkowski, uczeń Jerzego S. Bandtkiego, późniejszy bibliograf i dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej. On zaszczepił przyszłym uczonym zamiłowanie do historii, geografii oraz literatury klasycznej.

Krakowską szkołę Hube ukończył z pierwszą nagrodą w 1818 roku i już rok później rozpoczął karierę urzędową jako aplikant Prokuratorii Generalnej w Warszawie. Jednocześnie w wieku 15 lat zaczął studia prawnicze na Wydziale Prawa i Administracji Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego (istniejącego w stolicy od 1816). W Pamiętniku pisał: „Kurs na oddziale prawa trwał trzy lata. Profesorowie albo z pamięci wykładali, albo odczytywali swe zapiski, objaśniając je; byli obowiązani odbywać z nami egzaminy cząstkowe; przygotowywało to nas stopniowo do egzaminów rocznych z całego kursu. [...] W oddziale prawnym słuchaliśmy wykładów prawa natury, instytucji i historii prawa rzymskiego, pandektów, historii prawa dawnego polskiego i wykładu systematycznego tegoż prawa, kodeksu cywilnego, procedury cywilnej z hipoteką i notariatem, prawa karnego, procedur karnych, medycyny prawnej i prawa kanonicznego”[1]. Największy wpływ wywarli na niego profesorowie: historyk prawa Jan Wincenty Bandtkie, cywilista Franciszek Ksawery Szaniawski oraz karnik Aleksander Engelke. Za sprawą osobistych kontaktów z Engelkem, znawcą filozofii Kanta i Fichtego, oraz możliwości korzystania z jego prywatnej biblioteki, zapoznał się Hube już jako student z dziełami współczesnych głośnych filozofów i uczonych niemieckich, zajmujących się problematyką prawa karnego (Kant, Feuerbach i Zachariae). Oprócz uczestniczenia w zajęciach z przedmiotów obowiązkowych prawniczych Hube uczęszczał na wykłady historii powszechnej profesora Feliksa Bentkowskiego, literatury polskiej profesora Kazimierza Brodzińskiego, wreszcie bibliografii Joachima Lelewela. W 1821 roku zyskał Hube stopień magistra na podstawie dysertacji z dziedziny prawa karnego o usiłowaniu. W Pamiętniku pisał: „Byłem pierwszym w całym Uniwersytecie, któremu z egzaminu magisterskiego udzielono ten stopień cum eminentna et singularis laude. Egzamin publiczny zdałem w lipcu 1821 roku. Rozprawa moja z prawa karnego zyskała szczególną pochwałę ze strony profesora Engelkego. Egzaminy nasze magisterskie odbywały się bardzo uroczyście w Sali dolnej gmachu bibliotecznego. [...] Miałem zaszczyt mieć na moim egzaminie Staszica [...]”[2]. Po odbyciu aplikacji sądowej (1821–1823) wyjechał Hube do Berlina, gdzie uczęszczał na wykłady Georga W. Hegla, Carla von Savigny’ego. Takie właśnie grono nauczycieli akademickich w Warszawie: Bandtkie, Szaniawski, Engelke i Maciejowski, i w Berlinie: Hegel i Savigny, wywarło na niego decydujący wpływ w dalszej działalności na polu nauki.

W 1825 roku powrócił do Warszawy i tu rozpoczęła się jego droga naukowa. W Pamiętniku zapisał: „Przychylni mi profesorowie Wydziału Prawa i Rady Uniwersytetu wyjednali mi w Komisji Oświecenia nominację na lektora z pensją 3 000 zł rocznie. Poruczono mi wykład z historii prawa, nie tylko historii prawa rzymskiego, którą dotąd wykładał Maciejowski, ale i historii praw nowszych, a mianowicie niemieckich”[3]. Wykłady młodego magistra legens (z prawem wykładania) cieszyły się powodzeniem wśród studentów. Aby wiedzę z prawa rzymskiego ugruntować, Hube w latach 1826–1827 napisał i ogłosił rozprawy dotyczące fragmentów dzieł Ulpiana i instytucji Gajusa. W wykładach z nowej dziedziny – historii praw nowszych – ograniczał się do dziejów prawa państw Europy Środkowej do końca XVIII stulecia. Nad wspaniale zapowiadającym się młodym wykładowcą zaczęły się gromadzić pierwsze chmury. Jako zwolennik filozofii Hegla nie znalazł uznania w kręgach władz krajowych. Zaledwie po roku katedra, którą zajmował Hube, uznana została przez Komisję Oświecenia za niepotrzebną. Na Uniwersytecie zawrzało. Dziekan Wydziału Prawa Bandtkie i studenci protestowali. I tak solidarna postawa całej społeczności akademickiej uratowała i katedrę, i młodego wykładowcę. W 1828 roku Hube, obok prawa rzymskiego i nowszego, wykładał zastępczo prawo kryminalne (jak wówczas nazywano prawo karne). W tym samym roku przedstawił napisaną po łacinie rozprawę doktorską: Wykład historyczny i dogmatyczny o kradzieży według prawa rzymskiego. Zaznaczyć trzeba, że tytuł doktora obojga praw Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego Hube otrzymał jako drugi doktorant w jego historii (1829) (pierwszy przyznano Wincentemu Kraińskiemu – 1825). Hubemu po nominacji na profesora zlecono prowadzenie wykładów z prawa karnego i kanonicznego, a ponadto i zastępczo z historii prawa.

W tym czasie obok działalności uniwersyteckiej, do której przywiązywał ogromną wagę, Hube miał jeszcze dwie pasje. Pierwszą z nich były podróże, drugą – czasopismo prawnicze „Themis Polska”, czyli pismo poświęcone nauce i praktyce prawa. Wyjazdy m.in. do Niemiec, Austrii, Włoch, Czech traktował jako naukowe. Zaprzyjaźniony z rodziną Chopinów, odbył kilka podróży z Fryderykiem Chopinem. W Pamiętniku pisał: „Kiedy w r. 1828 wyjeżdżałem do Wiednia, powierzony mi został do odprowadzenia do Wiednia młodziutki Szopen, już odznaczający się wielkim talentem, którym potem w świecie muzykalnym tak zabłysnął. Wracając z zagranicy, przywoziłem zawsze ze sobą ważniejsze dzieła z literatury prawnej. W ówczesnym moim zbiorze książek znajdowało się prawie wszystko, co dostarczała literatura niemiecka”[4].

„Themis Polska” – pierwsze naukowe polskie czasopismo prawnicze – zaczęła wychodzić w Warszawie w postaci miesięcznika w 1828 roku. Jej współzałożycielem był Hube. Zajmował się też sprawami redakcyjnymi. Zamieścił w „Themis” 12 swoich prac i był inicjatorem kilku istotnych debat naukowych. Jeden z programowych tekstów uczonego – O stanie nauki prawa w naszych czasach – doczekał się polemiki ze strony Augusta Heylmana (Wywód zasad ogólnych nauki prawa i prawodawstwa i Myśl o nauce prawa i prawodawstwie w kraju naszym). Była to fundamentalna dyskusja na temat zalet i wad szkoły historycznej. Mimo braku oficjalnych powiązań była „Themis Polska” głównym pismem Wydziału Prawa i Administracji, a równocześnie wykładnikiem stanu ówczesnej nauki prawa w Polsce, która rozwijała się w sposób swoisty, wykorzystując bardzo ostrożnie wzory obce, znane dobrze prawnikom polskim.

W czasie powstania listopadowego dostrzegamy bardzo czynną i narodową postawę Hubego. Wiadomość o insurekcji zaskoczyła go w Rzymie, gdzie odbywał podróż naukową, wrócił jednak, mimo trudności, do walczącej Warszawy. Zaciągnął się wraz z bratem do artylerii miejskiej. W rocznicę Konstytucji 3 maja Hube wygłosił na posiedzeniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk odczyt okolicznościowy o charakterze naukowo-patriotycznym. Wskazywał w nim na ciągle nierozwiązane sprawy, jak chociażby nadanie chłopom ziemi. W tym czasie Hube zajmował się projektami reorganizacji Uniwersytetu oraz został mianowany referendarzem w Radzie Stanu. Aktywny był podczas insurekcji ojciec Romualda, Michał. Po upadku powstania, udawszy się na emigrację, już z niej nie powrócił, tak jak i brat Romualda, Józef. Natomiast Romuald Hube emigrował tylko na krótko do Prus i powrócił do Warszawy pod koniec 1831 roku.

Odrębny rozdział w biografii uczonego stanowi jego działalność jako legislatora. Zwolniony po powstaniu listopadowym ze stanowiska profesora, w związku z likwidacją Uniwersytetu Warszawskiego, Hube uzyskał nominację na prokuratora warszawskiego sądu kryminalnego. W 1833 roku został powołany do Komisji Kodyfikacyjnej, która miała dokonać rewizji obowiązującego prawa w Królestwie. Hubemu zlecono opracowanie projektu nowego kodeksu karnego i procedury karnej. Dla jego realizacji wyjechał do Petersburga. Po śmierci Michała Sperańskiego powołano Hubego także do Wydziału II Kancelarii Cesarskiej, przygotowującej projekty kodyfikacyjne dla Imperium Rosyjskiego. Tak więc uczestniczył w przygotowaniach obu kodeksów, wykonując ogromną pracę redakcyjno-techniczną, najpierw jako członek, a następnie przewodniczący Komisji Kodyfikacyjnej. Kodeks Kar Głównych i Poprawczych zatwierdzony został przez cesarza w 1845 roku; Kodeks dla Królestwa Polskiego z 1847 roku, o tej samej nazwie, był skróconą wersją kodyfikacji rosyjskiej z 1845 roku. Autorstwo kodeksu, który stanowił niewątpliwy regres w porównaniu z polskim kodeksem karzącym z 1818 roku, wywołało dużą niechęć do Hubego w kraju. „Z powodu surowości kodeksu robiono Hubemu ze strony polskiej duże zarzuty, zresztą słuszne. Hube był jednak zwolennikiem bezwzględnej represji karnej i surowości kodeksu, niezależnie od nalegań i nacisków rosyjskich czynników urzędowych, była przez niego uważana za słuszną. Poza tym, jako zwolennik wspólnego prawa karnego dla ludów Europy, inaczej niż inni polscy prawnicy patrzył na odrębność Królestwa Polskiego w tej dziedzinie”[5]. W 1840 roku cesarz podjął decyzję o utworzeniu dwuletnich Kursów Prawa przy warszawskim gimnazjum gubernialnym dla przygotowania średnich kadr, a studia wyższe dla polskich studentów nakazał zorganizować nie tylko w Petersburgu, ale i w Moskwie. Powołano w Petersburgu dwie katedry: katedra praw cywilnych z procedurą cywilną, prawem hipotecznym i notarialnym oraz katedra praw karnych i administracyjnych. Profesorem prawa cywilnego został Cyprian Zaborowski, prawa karnego – Romuald Hube. W latach 1841–1845 Hube wykładał po polsku na uniwersytecie w Petersburgu prawo karne i historię prawa polskiego. W 1850 roku został radcą tajnym i senatorem, a w roku 1856 – prezesem Komisji Kodyfikacyjnej Królestwa Polskiego, który to urząd piastował do 1861 roku. Mianowany z dniem 1 listopada 1861 roku dyrektorem głównym Komisji Rządowej Wyznań i Oświecenia Publicznego przeniósł się do Warszawy. Na tej posadzie nie utrzymał się długo z powodu nieporozumień z ówczesnym naczelnikiem rządu cywilnego margrabią Aleksandrem Wielopolskim. Ustąpił już w czerwcu 1862 roku. Pozostał jednak nadal w Radzie Stanu KP. Po likwidacji Rady Stanu w roku 1867 wszedł, co prawda, do komitetu do spraw reformy sądownictwa w Królestwie Polskim, ale w jego pracach już aktywnie nie uczestniczył.

Kiedy w 1861 roku cesarz wyraził zgodę na utworzenie Szkoły Prawa w Warszawie, Hube wysunął w związku z tym odpowiedni projekt. Wspominano w nim o powołaniu w Królestwie kilku specjalnych szkół wyższych, m.in. prawa. R. Hube wkrótce odszedł jednak od idei tworzenia kilku odrębnych szkół wyższych. Ostatecznie udało się doprowadzić do skutku projekt kilkuwydziałowej uczelni pod nazwą Szkoła Główna. Poprzestano ze względów taktycznych i politycznych na tej nazwie, nawiązującej do tradycji staropolskiej z XVIII wieku. Ale była to uczelnia uniwersytecka zarówno pod względem charakteru, jak i poziomu nauczania.

Hube nie znalazł się w gronie wykładowców Szkoły Głównej. Sobociński podnosi, że: „istniały wspaniałe możliwości obsady katedr historycznych, w zakresie zarówno powszechnym, jak porównawczo-słowiańskim i specjalnie polskim [...]. Żyli i pracowali bez przerwy na polu naukowym dawni profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego W. A. Maciejowski i R. Hube – światowej sławy historycy prawa”[6]. Zasadniczą przyczyną niepowołania Hubego w skład grona wykładowców Szkoły Głównej był konflikt z Wielopolskim, który podkreślał szczególnie jego udział w pracach Komisji Kodyfikacyjnej, a zwłaszcza zarzucał mu autorstwo kodeksu karnego.

Hube, po uzyskaniu emerytury (1867) umożliwiającej mu dostatnie, niezależne życie, nabył majątek Stobiecko Szlacheckie pod Radomskiem i w nim zamieszkał. Corocznie odbywał podróże zagraniczne, przede wszystkim w celu prowadzenia badań naukowych. Utrzymywał też bogatą korespondencję z krajowymi i zagranicznymi uczonymi. W 1878 roku powołano go ponownie do Petersburga jako członka Rady Państwa, lecz z powodu złego stanu zdrowia rzadko uczestniczył w zajęciach urzędowych. W roku 1880 sprzedał majątek w Stobiecku i przeniósł się do Warszawy, gdzie zmarł w 1890 roku. Według świadectwa ucznia Hubego, Stosława Laguny, śmierć nastąpiła podczas pracy nad obszernym dziełem o prawie salickim. Hube nie pozostawił potomstwa. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Przez lata zgromadził duży księgozbiór. Część zbiorów swej biblioteki sprzedał uniwersytetowi w Odessie, a znaczny podzespół jeszcze za życia podarował Bibliotece Jagiellońskiej. Resztę zapisał w testamencie Stosławowi Lagunie.

Hube był członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, związał się z Muzeum Starożytności i Komisją Archeologiczną w Wilnie. Utrzymywał kontakty naukowe z wieloma uczonymi.

W działalności naukowej łączył zainteresowania prawnicze i historyczne. W studiach karnych zwracał uwagę na elementy historyczno-filozoficzne. Już jego rozprawa doktorska o kradzieży w prawie rzymskim odznaczała się doskonałą metodą opracowania. Pod wpływem niemieckiej szkoły historycznej przedstawił Hube w pierwszej części tej pracy historyczny, ewolucyjny rozwój pojęcia kradzieży, a następnie dokonał analizy dogmatycznej przepisów o kradzieży z końcowego okresu rozwoju prawa rzymskiego. Ważnym wydarzeniem w życiu naukowym Warszawy w 1827 roku był referat wygłoszony przez Hubego na Uniwersytecie Warszawskim na temat teorii prawa karnego. Został on następnie ogłoszony drukiem (O teoriach prawa kryminalnego, 1828). Hube przedstawił w nim doktryny karne i poglądy filozoficzne humanitarystów i filozofów XVIII i początku XIX wieku. W 1830 roku wydał drukiem Ogólne zasady prawa karnego, będące pierwszym polskim systematycznym wykładem ogólnej części prawa karnego. Dzięki tej pozycji zasługuje na miano ojca nauki prawa karnego w Polsce. Już w tych pierwszych publikacjach wystąpił jako zwolennik koncepcji Jerzego Wilhelma Hegla, stojącego na gruncie teorii odwetu. Hube był też kontynuatorem myśli ucznia Hegla – Edwarda Gansa. Należy podkreślić, że w nauce europejskiej Hube należał do pierwszych autorów, którzy stosunkowo wcześnie zainteresowali się karnistycznymi poglądami Hegla. Hube ogłosił swoje dzieło pt. Ogólne zasady prawa karnego w 1830 roku, a koncepcje Hegla upowszechniły się w Europie dopiero ok. 1840 roku. Uważał on, w ślad za swoim mistrzem, że kara jest odwetem za czyn przestępny, polegającym na zadawaniu dolegliwości fizycznej i psychicznej, przymusem o charakterze odzwierciedlającym, który jest instrumentem przywracającym powagę prawa naruszoną przestępstwem. Ponieważ zadaniem kary jest zatarcie przestępstwa i przywrócenie harmonii istniejącej w społeczeństwie, stąd też kara powinna być dostosowana pod względem rodzajowym do popełnionego przestępstwa, a swym rodzajem odpowiadać jego ciężarowi. Kolejna praca z zakresu prawa karego to rozprawka O dawnych pisarzach prawa karnego w Polsce, gdzie na tle rozwoju prawa i procesu karnego w Europie przedstawił Hube dorobek naukowy w tej dziedzinie pisarzy polskich, a mianowicie Andrzeja Lipskiego, Mikołaja Zalaszowskiego i Jakuba Czechowicza. W 1863 roku ogłosił następną ważną pracę z dziedziny prawa karnego, były to Studia nad Kodeksem karnym 1818 roku. Wydanie tego opracowania związane było z zamiarami przywrócenia mocy obowiązującej tej kodyfikacji w miejsce Kodeksu Kar Głównych i Poprawczych. Hube zaprzestał kontynuacji tego dzieła wskutek rozwiania nadziei na uchylenie KKGP po upadku powstania styczniowego. Studia nad Kodeksem karnym 1818 roku, choć niedokończone, i tak uważane są w literaturze do dziś dnia za jedną z najlepszych polskich monografii z dziedziny prawa karnego. Dużą wartość ma także wydana przez Hubego w latach 1870–1872 Historia prawa karnego ruskiego. Wiele miejsca prawu karnemu poświęcają także prace historyczne Hubego, a mianowicie Prawo polskie w XIII wieku oraz Ustawodawstwo Kazimierza Wielkiego.

1   Por. K. Dunin, Romuald Hube 1803–1890. Studium biograficzno-bibliograficzne, [w:] Romualda Hubego Pisma poprzedzone zarysem biograficzno-krytycznym, t. I, Warszawa 1905, gdzie zawarte są fragmenty pamiętnika Hubego, s. XI–XII.

2   Ibidem, s. XIV–XV.

3   Ibidem, s. XV.

4   Ibidem, s. XXIII.

5   A. Korobowicz, W. Witkowski, Historia ustroju i prawa polskiego (1772–1918), wyd. 4, Warszawa 2009, s. 140.

6   W. Sobociński, Wydział Prawa i Administracji Szkoły Głównej Warszawskiej. Jego znaczenie i dorobek, Warszawa 1964, s. 35.

Nikołaj Iwanowicz Kariejew

Urodzony 6 XII 1850 w Anosowie (gubernia smoleńska). Studia historyczne na Uniwersytecie Moskiewskim (1869–1873); magisterium* tamże (1879); doktorat** na Uniwersytecie Moskiewskim (1884); pracownik UW (1879–1884); profesor nadzwyczajny (1884); pracownik Uniwersytetu Petersburskiego (1885–1899) i Liceum Aleksandrowskiego.

Historyk. Znawca historii społecznej Francji oraz historii politycznej i kulturalnej Rzeczypospolitej, metodolog i filozof historii.

Członek Akademii Umiejętności, członek korespondent Petersburskiej Akademii Nauk (1910); członek korespondent Rosyjskiej Akademii Nauk (1917) i Akademii Nauk ZSRR (1929).

Zmarł 18 II 1931 w Leningradzie.

Oczerk istorii francuskogo krest’janstwa, Moskwa 1881; Padienije Pol’szy w istoriczeskoj litieraturie, Oczerk istorii reformacionnogo dwiżenija i katoliczeskoj rieakcii w Pol’sze, Moskwa 1889; Istoriczeskij oczerk pol’skogo sejma, Moskwa 1888; Osnownyje woprosy fiłosofii istorii, Petersburg 1887; Istoriki francusko) riewolucii, Leningrad 1924.

Polska i Polacy w działalności dydaktycznej i politycznej prof. Nikołaja I. Kariejewa, [w:] J. Bardach, W obiektywie nauki i w lustrze pamięci (o uczonych, pisarzach i politykach w XIX i XX wieku), red. W. Sudnik, Warszawa 2004, s. 30–53.

* rosyjski odpowiednik doktoratu

**rosyjski odpowiednik habilitacji

JULIUSZ BARDACH

NIKOŁAJ IWANOWICZ KARIEJEW

1850–1931

Polska i Polacy w jego działalności dydaktycznej i politycznej[*]

W dziejach współpracy polskiej i rosyjskiej nauki historycznej w dobie poprzedzającej rewolucję roku 1917 wybitne miejsce zajmuje znany historyk Nikołaj Iwanowicz Kariejew. Jego ciężar gatunkowy jako uczonego, rola, jaką odegrał w dziejach historiografii rosyjskiej, zainteresowanie tematyką dziejów Polski i dorobek w tej materii, wreszcie Jego działalność publicystyczna i organizacyjna zmierzająca do zbliżenia obu narodów, zasługują – sądzimy – na bliższe zainteresowanie.

Uczeń i mistrzowie

Kariejew pochodził z rodziny szlacheckiej [...]. Dziad Jego był generałem, ojciec – uczestnik wojny krymskiej, ranny w czasie działań wojennych, przeszedł do rezerwy w stopniu majora, a następnie był horodniczym w małych miastach guberni smoleńskiej. Nikołaj [...] ukończył w 1869 r. ze złotym medalem Y gimnazjum moskiewskie, a w 1873 r. Wydział Filozoficzno-Historyczny Uniwersytetu Moskiewskiego. Uczeń znanego historyka Władimira Guerriera, zaliczał się do moskiewskiej szkoły historycznej. Nawiązywała ona do spuścizny Timofieja Granowskiego, który upatrywał w nauce historii „narzędzie umysłowego, moralnego i obywatelskiego wychowania sił społecznych do walki w imię wyższych zasad”[1]. To powiązanie nauki historii z jej społeczną funkcją wychowania obywatelskiego Kariejew bardzo silnie akcentował w swej twórczości. [...]

Po ukończeniu rozprawy kandydackiej współzawodniczył Kariejew o stanowisko docenta etatowego w Moskwie z drugim uczniem Guerriera, słynnym później mediewistą, znakomitym znawcą historii społecznej Anglii Pawłem Winogradowem. Guerrier forytował Winogradowa, a Kariejewa pragnął skierować do Warszawy, gdzie zapewniano Mu od razu stanowisko profesora nadzwyczajnego w katedrze historii powszechnej. Wynikało to u Guerriera i z pobudek naukowych. Był on uczniem Siergieja Sołowiowa, który opublikował książkę o upadku Rzeczypospolitej i wypowiadał często pogląd, że rosyjscy historycy dziejów powszechnych powinni preferować tematykę „stykową”, wiążącą się z historią Rosji. Sam Guerrier był również autorem monografii o walce o tron polski po śmierci Augusta II Sasa i w tym kierunku starał się skierować swego ucznia. Ten nie bardzo chciał opuszczać Moskwę, ale namowy mistrza i perspektywa katedry przeważyły szalę. [...]

Młody profesor w Warszawie

Przyjeżdżając do Warszawy w sierpniu 1879 roku, Kariejew miał zamiar – jak pisał po latach w swoim pamiętniku – zaprezentować się „wśród bratniego narodu słowiańskiego nie jako urzędowy rusyfikator, lecz jako człowiek, który byłby przedstawicielem humanistycznej, liberalnej, postępowej części społeczeństwa rosyjskiego”[2]. Interesowała go historia Polski, uczył się języka polskiego, który w pełni opanował. Swoje stanowisko w kwestii polskiej w pamiętniku określał tak: „Byłem zawsze wrogiem wszelkiej wyłączności narodowej i waśni, wszelkiego ciasnego patriotyzmu itd.; zawsze marzyłem w duchu idei Mickiewicza o czasach, kiedy ludy zapomniawszy waśni połączą się w jedną wielką rodzinę”[3].

Składając po przybyciu do Warszawy urzędową wizytę kuratorowi Warszawskiego Okręgu Szkolnego Aleksandrowi Apuchtinowi, Kariejew usłyszał od niego: „Mnie, powiem Panu, pańska uczoność obchodzi mało, a rosyjskiego kierunku ja od wszystkich żądać będę”[4]. Kariejew jednak zajął stanowisko niezależne, więc też naraził się wszechpotężnemu kuratorowi i stał się obiektem nagonki, w której czołową rolę odegrał prof. Anton Budiłowicz. O nim pisał Kariejew, że był to „bezwzględny rusyfikator, prawdziwy tajny radca Apuchtina”[5]. [...]

Swoje pierwsze kroki w Warszawie relacjonował Kariejew w liście do M. Korielina, opisując wykład inauguracyjny: „Studentów było wielu i miałem oklaski, co – jak mówią – nie zawsze należy się Moskalowi. Treścią wykładu było pojęcie postępu w badaniu historii, ale poprzedziłem to lirycznym wstępem na temat tego, że moi słuchacze nie powinni patrzeć na mnie, jak na obcego. Rozwijając tę myśl, chciałem zacytować wiersze Mickiewicza, w których charakteryzuje on nauczanie historii swego mistrza w Uniwersytecie Wileńskim – Joachima Lelewela: «A słońce prawdy wschodu nie zna ni zachodu», ale kiedy opowiedziałem o moim zamiarze Bergowi – tłumaczowi Mickiewicza, on powiedział, abym nie powoływał się ani na Mickiewicza, ani zwłaszcza na Lelewela; tutaj byłoby to samo, co u nas powołać się teraz w wykładzie inauguracyjnym na Hercena. Musiałem więc poświęcić wiersz Mickiewicza, niemniej zdecydowanie powiedziałem na wykładzie, że przybyłem tu nie jako najemnik, ale jako człowiek itd. Moje oświadczenie nie przeszło bez wrażenia. Polacy – jak mówią – odnieśli się nieufnie do mojej nominacji. Kandydatem ich jest Wierzbowski; obecnie za granicą. Rozumieją dobrze, że rząd nie powierzy historii nowożytnej Polakowi, niemniej byli niezadowoleni, że pojawił się Moskal. Po wykładzie inauguracyjnym stosunki zmieniły się: o najemnikach i innych moich wyjaśnieniach zaczęli mówić z sympatią, zaczęli odnosić się do mnie z zaufaniem. Podkreślano nawet z uznaniem moją czysto moskiewską wymowę. Zaczęli o mnie nawet pisać w «Kurierze Warszawskim». Słuchaczy u mnie na wykładzie kursowym do 150 osób, na monograficznym 5 – ale słyszałem, że mają przychodzić z innych lat. Ze studentami znajomości nie zawierałem, rozmawiałem tylko z przyszłymi wydawcami skryptów z moich wykładów, i to niewiele, oraz wyłącznie na ten temat”[6].

Ostrożność ta z punktu widzenia bezpośrednich interesów Kariejewa była jak najbardziej wskazana. Osobą młodego profesora interesował się nie tylko kurator, ale i żandarmeria. Między innymi rektor Uniwersytetu Nikołaj Błagowieszczeński uprzedził w czasie dwóch pierwszych spotkań Kariejewa, że „w audytorium należy zachować ostrożność, bo znajdują się w nim donosiciele. Oczywiście – dodał – nie są oni kierowani przez władze uniwersyteckie, ja nawet ich nie znam, ale proszę to mieć na uwadze, by nie narobić sobie kłopotów”[7].

Bez kłopotów się jednak nie obeszło, bo oto po pierwszym roku pobytu w Warszawie władze oświatowe w Petersburgu odmówiły Kariejewowi zgody na wyjazd na Zachód. Zgodnie z zasadą, że należy „chwytać byka za rogi”, udał się on wówczas z interwencją do Apuchtina. Wywiązała się między nimi rozmowa charakteryzująca ówczesną atmosferę. Oto relacja, jak ją Kariejew zapisał: „Apuchtin wypowiedział swój pogląd na Europę Zachodnią i na Polaków. Jego zdaniem, gdyby można było oddzielić się od Zachodu chińskim murem, byłoby to lepsze dla sprawy rosyjskiej, a Polacy zaboru rosyjskiego nie podążaliby w objęcia Austrii. – W tym celu – zauważyłem – trzeba postępować tak, aby oni sami szukali naszych objęć. Fantazja, mój panie – odpowiedział Apuchtin. – Jakbyś wilka nie karmił, jego zawsze będzie ciągnąć do lasu. A czyta Pan po polsku? – otrzymawszy odpowiedź twierdzącą, podał mi jakąś zagraniczną polską gazetę, gdzie przeczytałem korespondencję z Warszawy z bardzo nieścisłym opisem posiedzenia naszej Rady [Uniwersyteckiej] i wzmiankę o tym, że nawet taki profesor jak Kariejew głosował w moskiewskim duchu. – Ale to nieścisła relacja – zauważyłem – ponieważ nie pisał tego, oczywiście, naoczny świadek. Nie w tym sprawa, mój Panie, a czy Pan pojął, co znaczy to «nawet», dlaczego Pana wyodrębniają od innych rosyjskich profesorów? Może dlatego – zauważył Apuchtin – nie chcieli Pana puścić za granicę, bo to samo mogli przeczytać i w Petersburgu”[8]. W rezultacie interwencji u Apuchtina Kariejew zgodę na wyjazd otrzymał. [...]

Mimo tych oraz innych trudności i kłopotów praca dydaktyczna i naukowa Kariejewa rozwijała się pomyślnie. Podsumowując w liście do Piotra Ławrowa swoje zajęcia w ciągu pierwszego roku akademickiego w Warszawie, pisał: „Wykładałem w tym roku w Uniwersytecie historię XVI w. studentom dwóch pierwszych lat wydziałów historyczno-filologicznego i prawnego, a Odrodzenie – specjalistom historykom [...]. W wykładach z historii reformacji i reakcji katolickiej musiałem dotknąć i dosyć szczegółowo – mając słuchaczy Polaków – Polski XVI wieku. Zająłem się językiem, literaturą i coś niecoś napisałem dla naszych pism o tym ciekawym okresie”[9]. Miał tu Kariejew na myśli swoją pierwszą opublikowaną w 1881 r. rozprawę z zakresu historii Polski o walce szlachty z duchowieństwem na sejmach połowy XVI wieku. Napisał ją, opierając się na opublikowanych przez Józefa Szujskiego diariuszach sejmów lat 1548, 1553 i 1570, których nie znał Wincenty Zakrzewski, gdy pisał swoje Powstanie i wzrost reformacji w Polsce 1520–1572 (1870). Rozprawa Kariejewa była poświęcona walce o zniesienie jurysdykcji duchownej w odniesieniu do osób świeckich i jej rezultatowi w postaci odebrania sądom duchownym „ramienia świeckiego” przez sejm w latach 1562–1563. Równolegle pracował Kariejew intensywnie nad innymi swymi dziełami. Były to zarówno pomoce naukowe dla studentów typu podręcznikowego, jak też stanowiące pokłosie dawnych badań studia nad dziejami chłopów francuskich, wreszcie fundamentalna dysertacja na stopień naukowy doktora nauk poświęcona węzłowym zagadnieniom filozofii i historii.

Z czasem – mimo trudności – Kariejew nawiązał pewne kontakty z Polakami, choć znajomych miał, jak sam podkreślał, niewielu. Należał do nich Jego współpracownik w Katedrze Historii Powszechnej Adolf Pawiński, podtrzymywał też znajomość z Sewerynem Smulikowskim – filozofem i socjologiem. Największą rolę wszakże odegrała jego znajomość z Aleksandrem Świętochowskim.

Spokój panujący na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim zmąciła „historia z Ostrowidowym” – jak ją zatytułował w swoich wspomnieniach Kariejew. Miała miejsce na początku 1881 r. Według relacji Kariejewa jakiś student, Polak, chciał, aby w jednym z lokali muzyk odegrał na fortepianie polskie rewolucyjne pieśni, czemu sprzeciwił się student medycyny Ostrowidow i złożył o tym doniesienie do policmajstra [...], co studenci ocenili jako postępek dyskwalifikujący go moralnie i zgromadzili się na wiec, który zażądał usunięcia go z Uniwersytetu jako donosiciela. Na zwołanym następnie nadzwyczajnym posiedzeniu Rady Uniwersytetu większością głosów podjęto uchwałę o udzieleniu Ostrowidowowi consilium abeundi, czyli zalecenie opuszczenia uczelni. Zaostrzyło to antagonizm pomiędzy Kariejewem, który występował na posiedzeniu Rady z wnioskiem o usunięcie delatora, a grupą – jak ich nazwał – „rusyfikatorów”, która przy poparciu Apuchtina broniła Ostrowidowa. Na udzielenie Ostrowidowowi consilium abeundi zgodził się pod naciskiem środowiska akademickiego rektor Błagowieszczeński. Generał-gubernator Petr Albedyński aprobował tę decyzję, a nawet zaprosił Kariejewa na raut do Pałacu Namiestnikowskiego, co było formą wyrażenia mu uznania za postawę w tej sprawie. [...]

Historia z Ostrowidowym, zdaniem Kariejewa, stała się początkiem ruchu studenckiego w Warszawie. „Studenci Polacy – pisał – nie byli wcale podobni do studentów Rosjan. To byli wymuskani eleganci, bardzo grzeczni, odwiedzający tłumnie cukiernie”. Ale po „ostrowidowskiej schodce” studenci zaczęli wysuwać postulaty utworzenia samorządnej organizacji studenckiej, kasy wzajemnej pomocy itp. Zwrócili się po pomoc do Kariejewa, który usiłował im wytłumaczyć, że nie ma szans na uzyskanie zgody władz na te postulaty i że poparcie ich przez Kariejewa spowoduje najwyżej wysłanie go z Warszawy. [...] Inaczej rysuje się obraz kontaktów studentów z Kariejewem w relacji Ludwika Krzywickiego. Według niego studenci spotkali się z Kariejewem wówczas, gdy po wstąpieniu na tron Aleksandra III wśród młodzieży akademickiej powstał projekt zwołania wiecu ogólnoakademickiego, który by wysunął żądanie konstytucji. Przedstawiciele radykalnej młodzieży polskiej nie znaleźli – wspominał Krzywicki – wśród profesorów Polaków „nikogo, do kogo opłaciłoby się zwrócić o radę”, wszyscy bowiem, pamiętający czasy Powstania Styczniowego, „byli podszyci wielkim strachem. W końcu zatrzymaliśmy się na paru młodszych Rosjanach, znanych ze swoich opozycyjnych nastrojów [...]. Byli to: historyk Kariejew, który do końca życia pozostawał opozycjonistą, uważającym, że narodowi polskiemu należy się niezależność polityczna, mineralog Lagorio i Lubowicz, historyk”. Ze wszystkimi delegaci młodzieży odbyli rozmowy. Kariejew „z całą sympatią przyjął delegatów, lecz odradzał stanowczo jakichkolwiek wystąpień politycznych”. Przewidywał po zamachu 1 marca 1881 roku długi okres politycznej reakcji, „która wskrzeszać będzie tradycje Mikołaja I”, i że wiec taki ściągnąłby tylko represje i byłby „marnowaniem sił [...] bez następstw”, a w Warszawie zwłaszcza dałby powód do różnych dalszych ograniczeń. Argumenty Kariejewa przekonały działaczy młodzieżowych, którzy zrezygnowali z projektu[10]. [...]

Wśród polskich przyjaciół

W latach 90. zainteresowania badawcze Kariejewa skierowały się w stronę historii filozofii i socjologii. Tematyka ta zajmowała Go jeszcze w Uniwersytecie Warszawskim [który opuścił w 1884 r., przenosząc się do Petersburga]. I jeśli nie odważył się – jak pamiętamy – na wykładzie inauguracyjnym rozpocząć od wiersza Mickiewicza do Lelewela, to powetował to sobie [podczas wykładu] w Moskwie. Wygłoszony tam referat o subiektywizmie w socjologii rozpoczął od zacytowania po polsku wiersza:

A słońce prawdy wschodu nie zna ni zachodu,

Równie chętnie każdego plemionom narodu,

I dzień lubiące każdej rozszerzać ojczyźnie,

Wszystkie ziemie i ludy poczyta za bliźnie.

Stąd kto się w przenajświętszych licach jej zacieka,

Musi sobie zostawić czystą treść człowieka.

W walce o tę „czystą treść człowieka” Kariejew zadeklarował solidarność z młodzieżą akademicką, protestującą przeciw nadużyciom władzy przez policję; został za to wraz z kilku kolegami (m.in. znanym ekonomistą Michałem Tuhan-Baranowskim) w 1899 roku pozbawiony katedry. Miał ją odzyskać w 1902 roku.

Po usunięciu z Uniwersytetu Petersburskiego Kariejew, czując się nieskrępowany statusem służby państwowej, wyjechał wiosną 1900 roku do Galicji. Korespondent warszawskiego „Głosu” 19 maja tak informował o tym czytelników: „Bawi w naszym mieście b. prof. uniw. Warszawskiego i petersburskiego Kariejew. Uczony rosyjski zapoznaje się z przedstawicielami naszej nauki i niebawem w tym samym celu wyjeżdża na kilka dni do Lwowa. W zimie prof. Kariejew przybędzie do Galicji i Austrii na czas dłuższy dla specjalnych badań historycznych”[11]. [...]

Zgodnie z zapowiedzią, zimą 1900/1901 roku Kariejew znowu zawitał do Krakowa i Lwowa. Wygłosił 18.01.1901 roku odczyt w lwowskim Towarzystwie Historycznym pt. O studiach z zakresu historii zachodniej Europy w Rosji. Odczyt, wygłoszony w języku polskim, został opublikowany w „Kwartalniku Historycznym”, którego redakcja mieściła się wówczas we Lwowie. W referacie tłumaczył szczególne zainteresowanie historią powszechną Rosji, jej położeniem między europejskim Zachodem a azjatyckim Wschodem, objęciem jej granicami innych ludów, wreszcie reformami Piotra I, które zbliżyły Rosję do Zachodu, gdy z kolei reakcja narodowa na kosmopolityzm Oświecenia powołała do życia prąd zwany słowianofilskim. Stąd podział zainteresowań: „zapadników” (Kariejew nazywał ich po polsku „zachodowcami”) dziejami Europy Zachodniej, słowianofilów – slawistyką historyczną sensu largo. [...] Gdy mowa „o badaniach rosyjskich uczonych na polu historii Polski – mówił – to najlepiej sądzić mogą sami Polacy, zaznaczę więc tylko ogólnie, że w czasach ostatnich w Rosji zaczęły się ukazywać prace wywołane przez czysto naukowe zainteresowanie się wewnętrznymi dziejami Polski, wolne [...] od wpływu dawniejszych i nowych konfliktów rosyjsko-polskich”[12]. [...]

W tymże 1901 roku Kariejew sformułował swoje credo w artykule Mój stosunek do Polaków. Bezpośrednią podnietą tego były jego wizyty w tym roku w Krakowie i we Lwowie. Podnosił sam, że w ciągu tych krótkich pobytów nawiązał wiele więcej stosunków z polską inteligencją niż przez pięcioletni pobyt na Uniwersytecie w Warszawie, mimo że w tym czasie połowa profesorów była narodowości polskiej. [...] Rezultatem nawiązania – a potem zacieśnienia – związków z polską nauką historyczną w Galicji był wybór Kariejewa na członka korespondenta Akademii Umiejętności w Krakowie. Wydział Historyczno-Filologiczny zaaprobował kandydaturę Kariejewa na posiedzeniu 10.07.1901 roku, przy czym wniosek podpisali ks. prof. Stefan Pawlicki i prof. Wincenty Zakrzewski. Wybór dokonany na dorocznym posiedzeniu AU 13.05.1902 roku został zatwierdzony przez cesarza Franciszka-Józefa 15.02.1903 roku równocześnie z zatwierdzeniem wyboru Teodora Wierzbowskiego – profesora Uniwersytetu i dyrektora Archiwum Głównego w Warszawie oraz Piotra Curie – profesora Uniwersytetu w Paryżu. Wybór ten Kariejew wysoko sobie cenił, jako wyraz zaufania społeczeństwa polskiego do Jego osoby. [...]

Na rewolucyjnej fali

W dobie rewolucji lat 1905–1906 przebywający w Petersburgu Kariejew prowadził intensywną działalność polityczno-społeczną. Należał do współorganizatorów partii Konstytucyjnych Demokratów („kadetów”) i został z jej ramienia wybrany posłem do I Dumy Państwowej. W partii „kadetów” połączyła Go ścisła współpraca ze znanym adwokatem, posłem do Dumy z ramienia „kadetów”, Aleksandrem Lednickim, wybitnym przedstawicielem Polonii moskiewskiej. Syn jego, Wacław Lednicki, wspominał, że w październiku 1905 r. partia „kadetów” wprowadziła do swego programu punkt o autonomii Polski. W intencji promotorów tego uzupełnienia miało ono stworzyć podstawy do współpracy rosyjskich i polskich sił liberalnych i postępowych. W tej intencji odbył się też 17.11.1905 roku w Petersburgu wielki wiec polsko-rosyjski, na którym „przemawiało także wielu znanych przyjaciół Polski, jak prof. N. I. Kariejew [...], P. B. Struve i inni”[13].

Tydzień później (25 listopada) Kariejew wystąpił jako mówca na uroczystej akademii urządzonej przez polską młodzież akademicką w Petersburgu dla uczczenia pamięci Adama Mickiewicza w 50. rocznicę jego zgonu. W papierach Kariejewa zachował się tekst tego napisanego – co nie było u niego regułą – przemówienia. Jak ongiś – mówił – Mickiewicz i Puszkin dzielili się ideami i marzeniami, tak dziś dwa narody w ważnej dziejowej chwili łączą się i szukają obrony pod wspólnym sztandarem wolności. „Dzisiejsze nasze zebranie to jeden z dowodów tego, że jesteśmy połączeni. Czcząc pamięć swego wielkiego poety, polska postępowa młodzież Petersburga nie zapomniała przyciągnąć nas, obecnych tu Rosjan, a my rozumiemy, że jest to tylko jeden z wielu symptomów naszej solidarności w wielkim ruchu wyzwoleńczym odnawiającym Rosję i Polskę”[14]. Kariejew mówił, że zaproszenie do udziału w uroczystości traktuje jako nagrodę za to, że przez ćwierć wieku stale podkreślał swoją sympatię wobec narodu polskiego. Postulował, by przekreślić porachunki historyczne i dawne waśnie ciążące na psychice zarówno Polaków, jak i Rosjan, a które okazały się zgubne dla wolności obu narodów. Dziś – kontynuował – dojrzewa zrozumienie, że to dewiza „za naszą i Waszą wolność” wyraża prawdziwe interesy obu narodów. [...]

Lata przedwojenne

W latach po rewolucji 1905 r. ukazały się w języku polskim tłumaczenia popularnych w Rosji podręczników Kariejewa historii powszechnej średniowiecznej i nowożytnej, przeznaczone dla powstałych prywatnych szkół polskich. Tłumacz historii nowożytnej, uzasadniając wybór podręcznika Kariejewa, stwierdził, że był podyktowany dwoma względami: „pierwszym była wartość naukowa i pedagogiczna samej książki”, drugim – „znana bezstronność i życzliwość w stosunku do nas jej Autora”. Podręczniki Kariejewa cieszyły się wielkim powodzeniem i miały szereg wydań. Warto zaznaczyć, że ostatnie wydania ukazały się już w Polsce Niepodległej w 1921 r. i służyły młodzieży w dobie międzywojennego 20-lecia. W obu podręcznikach Kariejew sporo miejsca poświęcał tematyce polskiej, wyodrębniając ją w osobne paragrafy.

W 1912 r. ukazał się polski przekład książki Kariejewa Pogląd ogólny na dzieje Europy Zachodniej w wieku XIX. Poprzedził go autor osobnym wstępem adresowanym do czytelnika polskiego. Wspominając o satysfakcji, jaką dawały mu publikacje jego prac w języku polskim, podkreślał, że uczucia te nie mają charakteru osobistego: „Stosunki, które wytworzyły się między Rosjanami i Polakami, czynią, iż za każdym razem, gdy ten lub inny utwór literatury rosyjskiej (w szerszym znaczeniu tego słowa) pojawia się w przekładzie polskim, cieszę się serdecznie, widząc w tym obiecujący symptom na przyszłość, a zarazem czynnik sprzyjający nastąpieniu lepszych czasów dla wzajemnych stosunków obu narodowości. Im więcej i lepiej będziemy się znali wzajemnie, tym prędzej możemy osiągnąć wzajemne zrozumienie. Każda książka polska przetłumaczona na język rosyjski i każda książka rosyjska przetłumaczona na język polski [...] przyśpiesza zbliżenie; oczywiście jeśli jest to książka, której autor ma przed oczami ideał prawdy, słuszności i sprawiedliwości”. [...] „Szczególnie byłbym szczęśliwy, gdyby książka ta znalazła czytelników wśród moich byłych słuchaczy warszawskich i przypomniała im lata ich i mojej młodości, gdy między nimi a mną, ich profesorem, Moskalem, były takie dobre i ludzkie stosunki”[15].

Punkt wyjścia Poglądu na dzieje Europy Zachodniej stanowiło ukazanie wpływu dwóch rewolucji schyłku XVIII wieku – politycznej we Francji i przemysłowej w Anglii – na dalszy rozwój ludzkości. Kariejew akcentował fakt, dziś dla nas m.in. dzięki jego badaniom bezsporny, że rewolucja francuska i „inne ruchy polityczne od końca XVIII wieku przeważnie łączyły się z dziejami kwestii włościańskiej tam, gdzie pozostały jeszcze porządki feudalne i poddaństwo”. Ostatecznego zniesienia tych stosunków społecznych pochodzenia średniowiecznego dokonano w Europie Zachodniej dopiero pod wpływem rewolucji 1848 r. „Było to naturalne zastosowanie w życiu zasad wolności prawnej i równości wobec prawa”[16]. [...]

Podnosząc rolę idei równości i wolności jako podstawową dla XIX w., zwracając uwagę na rozwój idei samostanowienia narodów i procesów integracji narodowej, znajdujących z kolei wyraz w powstawaniu państw narodowych, Kariejew podjął próbę sformułowania zasadniczych cech ewolucji Europy Zachodniej w XIX stuleciu. [...] Szczególną uwagę zwracał Kariejew na zasadniczy przełom w rozwoju nauk społecznych, jaki stanowiło wprowadzenie do nich metody historycznej. Przeciwstawiając historyzm racjonalizmowi ideologicznemu doby Oświecenia, podkreślał, że o ile wiek XVIII cechowało panowanie kierunku ahistorycznego, to wiek XIX – od historycznej szkoły w prawoznawstwie począwszy – wyróżniał się przez historyczne widzenie i traktowanie zjawisk społecznych. [...] W nauce upatrywał Kariejew potężną dźwignię społecznego rozwoju, która określi przyszły kształt ludzkości. „Jakiekolwiek będą w przyszłości kierunki ruchów społecznych, zwycięstwo może należeć tylko do tych, po czyjej stronie będzie nie tylko prawo i siła, ale i prawda naukowa”.

*   Tekst stanowi skróconą wersję rozprawy Polska i Polacy w działalności dydaktycznej i politycznej prof. Nikołaja I. Kariejewa, opublikowanej w: J. Bardach, W obiektywie nauki i w lustrze pamięci (o uczonych, pisarzach i politykach XIX i XX wieku), red. W. Sudnik, Warszawa 2004, s. 30–53.

1   S. N. Wałk, Istoriczeskaja nauka w Lieningradskom Uniwiersitietie za 125 liet, [w:] Trudy jubiliejnoj naucznoj siessii Leningradskogo Uniwiersitieta, siekcija istoriczeskich nauk, Leningrad 1928, s. 36.

2   Biblioteka im. Lenina, zespół 119, nr 44, jedn. 5, k. 187.

3   Ibidem, k. 202.

4   Ibidem, k. 191.

5   Ibidem, k. 189.

6   Centr. Gos. Archiw g. Moskwy, zespół 2202, nr 3, jedn. 3, k. 148–149.

7   Biblioteka im. Lenina, zespół 119, nr 44, jedn. 5, k. 189.

8   Ibidem, k. 191.

9   Centr. Gos. Archiv Oktiabrskoj Riewolucii, zespół 1762, nr 4, jedn. 207, k. 5–7.

10   L. Krzywicki, Wspomnienia (1859–1885), t. I, Warszawa 1947, s. 170.

11   „Głos” 1900, nr 20, s. 313.

12   „Kwartalnik Historyczny” 1901, t. XV, nr 1, s. 16.

13   W. Lednicki, Pamiętniki, t. II, Londyn 1976, s. 522.

14   Biblioteka im. Lenina, zespół 119, nr 14.

15   N. I. Kariejew, Pogląd ogólny na dzieje Europy Zachodniej w wieku XIX, z upoważnienia autora przetłumaczył Józef Szuster, Warszawa 1912, s. 5–6.

16   Ibidem, s. 16 i nast.

Adam Maksymilian Kitajewski

Urodzony 24 XII 1789 w Warszawie. Studia medyczne i chemiczne w Berlinie i Paryżu zrealizowane dzięki przyznanemu mu stypendium Izby Edukacyjnej; profesor umiejętności przyrodniczych w Liceum Warszawskim (1814–1817); pracownik UW (1818–1830); wykładowca chemii w Szkole Artylerii i Inżynierów; staż naukowy w Anglii zrealizowany dzięki stypendium ministra skarbu.

Chemik i farmaceuta. Założyciel pracowni chemicznej na UW, popularyzator chemii, badacz składu chemicznego leczniczych wód mineralnych.

Założyciel i redaktor naczelny czasopisma „Sławianin” (1829–1830). Członek komitetu egzaminacyjnego Rady Lekarskiej i Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Zmarł 4 VII 1837 w Warszawie.

O wodach mineralnych w Królestwie Polskim, „Biblioteka Warszawska” 1841, t. I.

Kitajewski A. [w:] PSB, t. XII, Warszawa 1966–1967, s. 523–525.

HALINA LICHOCKA

ADAM MAKSYMILIAN KITAJEWSKI

1789–1837

Urodził się w Warszawie w 1789 roku. Przyszedł na świat 24 grudnia, toteż z dwojga imion, jakie na chrzcie św. otrzymał, Adam było pierwsze. „Co do profesji, czyli powołania ojca, był on w swym młodym wieku kuchmistrzem, dziś jest dzierżawcą szczupłej posiadłości gruntowej”[1] – pisał 34 lata później, już jako profesor, w swoim życiorysie dołączonym do akt osobowych na Uniwersytecie Warszawskim. Widocznie wyczulony był w kwestii własnego statusu rodowego, skoro uznał za stosowne dodać, iż: „Według wiadomości zasięgniętych od ojca jest on pochodzenia szlacheckiego, przedsięwzięte właśnie teraz śledzenia na miejscu urodzenia ojca wykazać będą w stanie, czy to pochodzenie jest rzetelnie podane”.

Początkowe nauki pobierał w domu, a gdy ukończył lat 10 rodzice zapisali go do Gimnazjum oo. Pijarów w Warszawie. Nauka przychodziła mu łatwo. Uczył się pilnie, wykazując szczególne zamiłowanie do nauk przyrodniczych. Po ukończeniu gimnazjum postanowił zostać aptekarzem. Ponieważ kształcenie w tym zawodzie odbywało się wtedy sposobem rzemieślniczym, rozpoczął jako uczeń edukację praktyczną w jednej z warszawskich aptek. W ciągu czterech lat zgłębiał tajniki tego fachu i w przyszłości byłby zapewne dobrym farmaceutą, gdyby los oraz jego własne ambicje nie pokierowały inaczej.

Dnia 18 września 1809 roku otrzymał propozycję wyjazdu na dwuletnie studia do Berlina. Było to stypendium fundowane przez Izbę Edukacyjną – kontynuatorkę programu oświatowego Komisji Edukacji Narodowej. Przyjmując stypendium, Kitajewski był jednocześnie zobowiązany do późniejszej rekompensaty poniesionych przez Izbę kosztów poprzez pracę na wskazanym stanowisku, w ciągu określonej warunkami stypendium liczby lat. Nie wahał się ani chwili. Natychmiast rozpoczął przygotowania do podróży.

Podobnie jak inni stypendyści otrzymał od Samuela Bogumiła Lindego listy polecające do profesorów, pod kierunkiem których miał studiować. Adresatami otrzymanych przez Kitajewskiego listów byli dwaj znani chemicy niemieccy: Martin Heinrich Klaproth i Sigismund Hermbstaedt. Dostał także instrukcję dotyczącą trasy podróży i szczegółowego ukierunkowania studiów.

Do Berlina wyruszył 2 października 1809 roku. Za radą Klaprotha podjął naukę w Akademii Medyko-Chirurgicznej i, niezależnie od tego, w prywatnym laboratorium Klaprotha, gdzie, oprócz wykonywania ćwiczeń, słuchał też jego wykładów. Jednocześnie uczęszczał na prywatne wykłady Hermbstaedta, Gotthelfa Fischera oraz Karola Karstena. Z prywatnych wykładów nie zrezygnował Kitajewski także rok później, gdy zapisał się na studia chemiczne, uruchomione na Wydziale Filozoficznym w nowo otwartym właśnie Uniwersytecie Berlińskim.

Co pół roku przesyłał Izbie Edukacyjnej dokładne sprawozdania z odbytych zajęć oraz plan zadań na najbliższe miesiące. Dołączał świadectwa o swoich postępach w nauce, wystawiane przez profesorów poszczególnych przedmiotów. W odpowiedzi zazwyczaj otrzymywał pochwałę, ale też uwagi – nieraz mocno korygujące jego projekty[2]. Było tak na przykład ze zwiedzaniem zakładów przemysłowych, hut, kopalń oraz szkół górniczych. Władze oświatowe bardzo gorąco poparły, wręcz zalecały realizację tego pomysłu, lecz stanowczo odmówiły jakichkolwiek finansów na ten cel.

W tej sytuacji Kitajewski urządzał sobie piesze wycieczki. Przeznaczał na to cały wolny czas ferii i wakacji. Zaopatrzony tym razem w listy polecające od Hermbstaedta przewędrował Brandenburgię, Saksonię i Śląsk, obserwując po drodze wszystko, co wiązało się z chemią stosowaną i naukami przyrodniczymi, a więc gabinety mineralogiczne i laboratoria chemiczne w szkołach technicznych, zakłady metalurgiczne, wytwórnie chemiczno-farmaceutyczne itp.

Po dwóch latach pobytu w Berlinie otrzymał polecenie udania się do Paryża w celu dalszej nauki. Przysłano mu z Warszawy także nowe listy polecające. Ich adresatami byli najwybitniejsi francuscy profesorowie chemii tamtych czasów: Louis Nicola Vauquelin, Claude Louis Berthollet, Louis Joseph Gay-Lussac oraz Louis Jacques Thenard. Izba Edukacyjna przysłała mu również instrukcję mówiącą o tym, co ma odwiedzić po drodze i czego uczyć się w Paryżu. Wszelako, jak poprzednio tak i teraz, przyznane fundusze były nader skromne.

Spragniony wiedzy i ciekawy świata młodzieniec nie zmartwił się tym zbytnio, zapakował cały swój majątek do tornistra i podróż z Berlina do Paryża odbył pieszo. Szedł przez Poczdam do Dessau, odwiedzając przy okazji fabrykę tabaki oraz zakłady produkujące sukno. Skierował się następnie wzdłuż brzegów Elby, aby w Wittenbergu zobaczyć stary uniwersytet. Interesowało go zwłaszcza urządzenie katedry chemii, o którym sądził, że jest wzorcowe. Bardzo się rozczarował. W jego ocenie cała ta katedra wraz z laboratorium pozostawiała wiele do życzenia.

Wędrując dalej, dotarł do Miśni, gdzie spodziewał się zobaczyć technikę wyrobu słynnej saskiej porcelany. Ku swemu wielkiemu zdziwieniu do fabryki nie został wpuszczony, ponieważ nikt nie odwołał wydanego 100 lat wcześniej nakazu utrzymywania w ścisłej tajemnicy sposobu wytwarzania tamtejszej farfury. Nakaz ten ciągle więc obowiązywał, chociaż pracowało już wówczas w Europie wiele wytwórni porcelany i tajniki jej produkcji były dobrze znane.

W Dreźnie zachwyciła go biblioteka królewska w Pałacu Japońskim, posiadająca ogromne, doskonale uporządkowane zbiory, w których nie brakowało prawdziwych „białych kruków” oraz dzieł najnowszych we wszystkich niemal językach. Obejrzał również w tym mieście gabinet mineralogiczny i zoologiczny.

Szedł dalej przez Lipsk do Heinchen – małego miasteczka, w którym produkowano drukowaną flanelę. Technika drukowania tkanin należała wówczas do rzadkości. Zwiedził następnie ośrodki naukowe w Halli i Jenie. W Erfurcie złożył wizytę Johannesowi Trommsdorffowi – światowej sławy profesorowi chemii.

Do Paryża Kitajewski dotarł 4 listopada 1811 roku. W samą porę, bo właśnie rozpoczynał się rok akademicki. Podjął naukę w prywatnym laboratorium Vauquelina, zapisał się na wykłady chemii organicznej Thenarda w Collège de France oraz wykłady fizyki Gay-Lussaca w szkole technicznej. Odbywał również zajęcia w ogrodzie botanicznym i zdobywał wiedzę z zakresu chemii stosowanej, słuchając wykładów Vauquelina w jego fabryce produktów chemicznych.

Systematycznie, co pół roku, przysyłał Izbie Edukacyjnej świadectwa o zaliczaniu kolejnych przedmiotów. W okresie wakacji, podobnie jak wcześniej w Niemczech, robił dalekie piesze wycieczki. Interesowało go szczególnie południe Francji, gdzie zwiedzał zakłady włókiennicze, poznając przy tym sposoby bielenia płótna i farbowania tkanin, fabryki indygo, fabryki wyrobów ceramicznych, huty żelaza i metali kolorowych, gorzelnie oraz wytwórnie rozmaitych chemikaliów. Odwiedził również sławną w tym czasie Szkołę Górniczą w Moustier.

W listopadzie 1813 roku Kitajewski otrzymał polecenie powrotu do kraju. Jak zwykle, do polecenia dołączona była instrukcja wyznaczająca trasę podróży. Zgodnie z tą instrukcją powinien kierować się na Bawarię, Tyrol, Salzburg, Wiedeń i Kraków, zwracając wszędzie baczną uwagę na zakłady naukowe, pracownie chemiczne, fabryki, a także plantacje i przetwórnie buraków cukrowych.

Z powrotem Kitajewski nie spieszył się. W Warszawie stanął dopiero 25 marca 1814 roku. Trudno przypuścić, aby i tym razem podróż odbywał pieszo, ponieważ stała temu na przeszkodzie pora zimowa. Być może opóźnił wyjazd z Paryża; jednakże bardziej prawdopodobne wydaje się, iż skrupulatnie wypełniał zalecenia, zwiedzając interesujące go obiekty, napotykane po drodze.

Zaraz po powrocie rozpoczął pracę nauczyciela w Liceum Warszawskim, gdzie już po roku został mianowany profesorem. Uczył chemii, fizyki, mineralogii oraz początków zoologii zwierząt bezkręgowych. Energicznie zajął się uporządkowaniem zbiorów mineralogicznych i entomologicznych. Urządził gabinet pomocy naukowych i przyborów służących do doświadczeń i pokazów z fizyki. W Pałacu Saskim natomiast zorganizował nowoczesną pracownię chemiczną, wzorowaną na paryskim laboratorium Vauquelina. W tej pracowni przez dwa lata bezpłatnie prowadził publiczne wykłady, otwarte dla wszystkich zainteresowanych.

Ceniono jego wiedzę. Szybko zdobywał autorytet w naukowym środowisku stolicy. Już w styczniu 1815 roku został członkiem przybranym Królewskiego Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a niespełna sześć lat później – członkiem czynnym tego gremium.

Gdy otwarty w 1816 roku Uniwersytet Warszawski kompletował i powiększał własną kadrę naukowo-dydaktyczną, często sięgał do bliskiego mu pod wieloma względami Liceum, zatrudniając u siebie najlepszych nauczycieli. Linde, dyrektor Liceum i jednocześnie członek Rządowej Komisji Oświecenia Publicznego, pragnąc przeciwdziałać temu „drenażowi” pracowników o najwyższych kwalifikacjach, wprowadził zalecenie, aby nominowani profesorowie – dopóki pracują w Liceum – na Uniwersytecie mogli być tylko zastępcami profesorów.

Kitajewski, były stypendysta, nie miał wyboru. W czasie swego obowiązkowego kontraktu pracy w Liceum otrzymał polecenie objęcia także stanowiska zastępcy profesora na Uniwersytecie. Nowe obowiązki przyjął chętnie, ale rangę zastępcy profesora odbierał jako krzywdzącą go degradację. Dlatego też zaprotestował, pisząc w tej sprawie list do Komisji. Protesty pisali również inni, będący w podobnej sytuacji, ale nie w tak ostrym tonie. Kitajewski pisał: „bolesno mi jest, że nie mogę upatrzyć istotnych przyczyn tak uderzającej różnicy; skoro przecie tak się podobało Wysokiej Komisji użyć mnie na ten sposób przy dwóch instytutach razem, dowolnie i bezwarunkowo, stało się to zapewne nie bez słusznych i ważnych acz nie udzielonych mi powodów; powolny wyrokom Prześwietnej Komisji i daleki od robienia trudności sprawujących zwłokę, gotów jestem zadośćuczynić Jej wysokiej woli [...]. Nie mogę atoli przemilczeć użalenia mego na redakcję reskryptu Wysokiej Komisji [...]. Będąc aktualnym profesorem, mam być teraz zastępcą, nie wiedząc czyim, na jak długo i bez konkursu”[3].

Po roku sytuacja się zmieniła. Kitajewski otrzymał katedrę chemii ogólnej na Uniwersytecie Warszawskim oraz nominację na profesora. Po raz drugi zabrał się do urządzania pracowni chemicznej. Tym razem miała on służyć Uniwersytetowi i Liceum jednocześnie. Została zlokalizowana w Pałacu Kazimierzowskim. Prowadził w niej również wykłady z technologii dla uczniów szkoły niedzielnej. Czynił to przez dwa lata, bezpłatnie, z własnej woli i chęci. Także bezpłatnie przez dwa semestry zimowe wykładał w Szkole Artylerii i Inżynierów chemię stosowaną, a przez następne dwa lata uczył bezpłatnie studentów Uniwersytetu chemii stosowanej do rolnictwa. Dydaktykę uprawiał z pełnym zaangażowaniem. Traktował jak posłannictwo. Na bieżąco czytał najnowszą literaturę naukową dotyczącą chemii, technologii chemicznej oraz wybranych kierunków przemysłu.

Marzył, aby pojechać na studia do Anglii, która wówczas miała przemysł chemiczny najlepiej rozwinięty na świecie. W styczniu 1819 roku podjął o to usilne starania, ale spotkał się z odmową. Komisja Oświecenia, do której się najpierw zwrócił, nie miała nic przeciwko jego zamiarom, lecz odmawiała wszelkich funduszy. Kasa Uniwersytetu natomiast ustawicznie świeciła pustkami.

W 1824 roku Kitajewski ponownie złożył prośbę o finanse na podróż naukową do Anglii. Przeznaczył na ten cel wszystkie swoje oszczędności, ale fundusze jego były zbyt szczupłe. Prosił więc o stosunkowo niewielkie wsparcie. Skutek był taki sam jak poprzednio: Komisja pochwaliła zamiar, lecz odmówiła pomocy.

Kitajewski nie dawał za wygraną. Szukał innych sposobności, co wkrótce przyniosło mu upragniony rezultat. Dowiedziawszy się, że minister skarbu – Ksawery Franciszek Drucki-Lubecki – zamierza wysłać do Anglii (poprzez Niemcy i Francję) kilku uczniów szkoły górniczej i poszukuje dla nich opiekuna, natychmiast zgłosił swoją ofertę. Komisja skarbu rozpoczęła więc pertraktacje z Komisją Oświecenia. Trwało to kilka miesięcy. W dodatku zapomniano o potrzebie oficjalnego powiadomienia o tym Rady Uniwersytetu. Powstały stąd dodatkowe utrudnienia natury biurokratycznej. Rzecz znalazła szczęśliwy dla Kitajewskiego finał w sierpniu 1825 roku. Minister skarbu za pośrednictwem Komisji Oświecenia Publicznego zawiadomił Radę Uniwersytetu, że prof. Adam Maksymilian Kitajewski wyjeżdża w sprawach państwowych za granicę i jednocześnie prosił o udzielenie mu sześciomiesięcznego urlopu.

Pobyt Kitajewskiego poza granicami kraju przedłużył się. Trwał dwa lata. Dla Kitajewskiego był bardzo owocny. Dał mu sposobność bezpośredniego zapoznania się z badaniami Henry’ego Davy’ego i Michaela Faradaya, z wyposażeniem ich laboratoriów oraz najnowszymi technologiami przemysłu chemicznego. Zainspirował go również do stworzenia polskiego czasopisma popularnonaukowego, poświęconego zagadnieniom chemii i jej różnorakim zastosowaniom.

W 1829 roku ukazał się pierwszy numer periodyku zatytułowanego: „Sławianin. Tygodnik dla Rzemiosł, Rolnictwa, Handlu, Domowego Gospodarstwa i dla Potrzeb Praktycznego Życia w Ogólności (Warsaw Mechanic’s Magazine)”. Redaktorem, autorem większości doniesień, wydawcą i nakładcą tego czasopisma był sam Kitajewski. Formą i tematyką „Sławianin” nawiązywał do podobnego pisma, wychodzącego w Londynie.

Tytułowy Sławianin, a nie np. Słowianin, wziął się stąd, że Kitajewski wywodził nazwę narodów słowiańskich od „sławy”. Zaczerpnął to z opinii wyrażanych przez Lindego, który dopuszczał taką interpretację[4].

„Sławianin” zakończył swój żywot wraz z innymi polskimi czasopismami w 1831 roku. Kitajewski, podobnie jak większość studentów i wielu profesorów, brał czynny udział w powstaniu listopadowym. Był brygadierem w Gwardii Narodowej[5]. Klęska powstania znacznie ułatwiła zaborcy wzmożenie akcji rusyfikacyjnej. W zaborze rosyjskim zamknięto wtedy wszystkie szkoły wyższe i większość średnich, na czele z Uniwersytetem i Liceum w Warszawie.

W 1834 roku otrzymał Kitajewski propozycję pracy w charakterze nauczyciela w otwartym przez władze rosyjskie w Warszawie Gimnazjum Wojewódzkim. Propozycja ta oburzyła go i zabolała. Odebrał ją jako rodzaj degradacji. Ale przyjął – z konieczności. Chętnie natomiast wykładał na Kursach Dodatkowych, przeznaczonych głównie dla młodzieży zdobywającej w zakładach rzemieślniczych wykształcenie zawodowe. Był także członkiem Komisji Egzaminacyjnej w Radzie Lekarskiej; egzaminował kandydatów na prowizorów i aptekarzy.

W dorobku naukowym Adama Maksymiliana Kitajewskiego można wyróżnić dwa główne nurty badawcze. Pierwszy z nich dotyczył chemicznego składu leczniczych wód mineralnych, co było motywowane rozwojem lecznictwa uzdrowiskowego w Europie i na tym tle – potrzebą oceny warunków tworzenia uzdrowisk na ziemiach polskich. Drugi nurt także miał charakter utylitarny. Związany był z poszukiwaniem krajowych surowców, przydatnych dla przemysłu chemicznego, w tym przede wszystkim dla zakładów wyrabiających barwniki, środki do wybielania i prania tkanin, jak również dla cukrowni oraz rozmaitych przetwórni płodów rolnych[6].

Jaką opinię miał Kitajewski wśród swoich przełożonych i kolegów? Rektor, Wojciech Anzelm Szweykowski, oceniał go w roku 1823 następująco: „I zdatność, i pracowitość, i korzyść uczniów są niewątpliwe. Prelekcje odbywa regularnie. Nie odmawia i innych poleceń, lecz na ich uskutecznienie czasem długo oczekiwać potrzeba... Nie ma nic do zarzucenia”[7]. Mniej przychylnie charakteryzował go Bogumił Linde w 1832 roku, przy okazji likwidacji Uniwersytetu: „Z nim trudna sprawa, bo przesadzi we wszystkim. Chce wszystko wiedzieć i o wszystkim lepiej sądzić od wszystkich”[8].

Kazimierz Władysław Wójcicki natomiast, w swojej książce Warszawa i jej społeczność w początkach naszego stulecia, uwiecznił anegdotę o egzaminie z chemii stosowanej: „Kitajewski wielce był szanowany i kochany przez uczniów, gdyż im pomagał i nie nastawał na żadnego. Obiegały o nim różne dykteryjki, jedną z nich głośniejszą przywiodę. Zobowiązany do poprawienia stopnia mniej pilnemu uczniowi, wezwał go Kitajewski do swego mieszkania. Odpoczywał właśnie po obiedzie z cybuchem w ustach, gdy wszedł student. Grzeczny gospodarz poprosił gościa siedzieć, poczęstował go fajką, wkrótce kawę podano. Nie tracąc czasu i w dobrym humorze, przystąpił Kitajewski do osobliwego egzaminu, którego przybyły ani się domyślał”. Najpierw rozmowa toczyła się o tytoniu. Następnie „spojrzał znów wymownie Kitajewski na studenta, napił się kawy, mlasnął ustami smakosza i rzekł:

– Hm! Ta kawa ma dziś smak niezły i zapach wyborny; to także nie nasze. Jak to się zwie kawa pierwszej dobroci?

– Mokko!

– To pewnie musi być mokka, ale co mianowicie pan myślisz, nadaje jej smak przewyborny i woń tak aromatyczną?

– Zapewne olejek aromatyczny, który się nie ulotnił podczas prażenia, a przy tym i cukier.

– Masz pan słuszność, że w kawie i cukier coś znaczy. Ale apropo cukru; piszą że jakiś Anglik wynalazł świeżo sposób otrzymywania cukru z siana. Bogu dzięki! Cukier raz stanieje, a wynalazca zbogaci się i unieśmiertelni. Jak się panu zdaje, ile też na przykład z fury siana, można by otrzymać funtów cukru? [...]

– A jaka to fura? Pojedyncza czy parokonna?

– Niech będzie pojedyncza!

– Jeżeli pojedyncza to wyda siedem funtów cukru.

– Przez jakiż to rachunek doszedłeś pan tego tak szybko?

– Nic łatwiejszego. Dajmy na to, że fura pojedyncza siana kosztuje 21 złotych; że zaś funt cukru jest po trzy złote (taka cena jego była w owe czasy), zatem sprzedawszy siano za 21 zł, dostaniemy siedem funtów najlepszego cukru.

Ubawiła zacnego profesora ta odpowiedź studenta i oznajmił mu, że już po egzaminie i że stopień spodziewany otrzyma”[9].

Kitajewski przez całe życie był samotny. Nie ożenił się, nie założył rodziny. Zmarł w wieku 48 lat, dnia 4 lipca 1837 roku, w swoim mieszkaniu sąsiadującym z laboratorium chemicznym w Pałacu Kazimierzowskim. Pogrzebem zajęły się matka i siostra Amelia z Kitajewskich Rakowiecka. Został pochowany w katakumbach na warszawskich Powązkach. Na płycie nagrobnej do dziś widnieje nieco już zatarta inskrypcja: „Adamowi Maxymilianowi Kitajewskiemu Profesorowi b. Warsz. Uniwersytetu. Zasługami pozyskawszy sławę w życiu doczesnem, przeniósł się do wieczności. Ur. d. 24 Grud. 1789, zm. 4 Lipca 1837 r. po stracie najlepszego Syna niepocieszona Matka Elżbieta i siostra Amelia”.

1   J. Bieliński, Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), t. II, Warszawa 1911, s. 236. Życiorys datowany: 20 sierpnia 1823 roku.

2   Najobszerniejsze w dotychczasowej historiografii informacje o przebiegu studiów Adama Maksymiliana Kitajewskiego w Berlinie, a następnie w Paryżu oraz o jego korespondencji z władzami oświatowymi w kraju zawarte są w opracowaniu J. Bielińskiego, op. cit., s. 216–220.

3   To obszerne i pełne goryczy pismo przytoczył w całości Bieliński, gdyż uznał, że charakteryzuje ono temperament Kitajewskiego, a także czasy i wzajemne stosunki pomiędzy warszawską profesurą i władzami oświatowymi. J. Bieliński, op. cit., s. 214–221.

4   S. B. Linde, Słownik języka polskiego, Wydanie drugie, poprawne i pomnożone, t. V, Lwów 1859, s. 310 i 324 [reprint: Warszawa 1995].

5   T. Ostrowska, Przedstawiciele nauk medycznych i ich działalność naukowa w Towarzystwie Warszawskim Przyjaciół Nauk (1800–1832), Warszawa 1982, s. 108; T. Kikta, Nekropol farmaceutyczny. Cmentarz Powązkowski w Warszawie, Warszawa 1985, s. 34.

6   Bibliografia prac Kitajewskiego została zamieszczona w artykule: A. Dłuska, Adam Maksymilian Kitajewski (1789–1837), „Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki” 1994, R. 3, z. 2, s. 163–211.

7   J. Bieliński, op. cit., s. 239.

8   Ibidem.

9   K. W. Wójcicki, Warszawa i jej społeczność w początkach naszego stulecia, Warszawa 1875, s. 238.

Julian Kosiński

Urodzony 28 XI 1833 we wsi Iwoniszki w powiecie rossieńskim (Żmudź). Studia lekarskie w Petersburgu (do 1858); stopień doktora medycyny z nadania Rady Lekarskiej Królestwa Polskiego (1859); pracownik Akademii Medyko-Chirurgicznej (1862); profesor nadzwyczajny Szkoły Głównej (1869); profesor zwyczajny (1878).

Lekarz urolog, chirurg. Wybitny operator uznany za pioniera postępowania antyseptycznego w Polsce, propagator zasad higieny. Kierownik oddziału chirurgicznego w Szpitalu Ujazdowskim (1868); kierownik Katedry Chirurgii w Szkole Głównej (1869); kierownik Kliniki Chirurgicznej w Szpitalu Dzieciątka Jezus i Kliniki Chirurgicznej Szpitala św. Ducha (1878). Prezes Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego, inicjator (niezrealizowanego) projektu budowy sanatorium dziecięcego w Brzegach. Otrzymał tytuł Honorary Fellow of the Royal College of Surgeons of England (1900); czynny członek Warszawskiego Towarzystwa Lekarskiego (1863).

Zmarł 24 III 1914 w Warszawie.

„Gazeta Lekarska” 1899, 15, s. 373–385; Kosiński J. [w:] PSB, t. XIV, Warszawa 1968–1969, s. 216–218.

RYSZARD W. GRYGLEWSKI

JULIAN KOSIŃSKI

1833–1914

„Kto to jest prof. Kosiński u nas, nie trzeba o to pytać: zna go kraj cały; od granicy do granicy rozbrzmiewa imię jego, powtarzane przez zastępy uczniów i przez tych, którym życie uratował lub zdrowie wrócił. Sława jego, jako dzielnego chirurga, rozeszła się szeroko nie tylko po dzielnicach naszych, imię jego stoi w szeregu pierwszorzędnych chirurgów europejskich, a bezsprzecznie jest on jednym z pierwszych w Słowiańszczyźnie” – tak to w roku 1899 na łamach „Gazety Lekarskiej” pisano o jednym z największych chirurgów tamtych czasów[1].

Julian Kosiński przyszedł na świat dnia 28 listopada 1833 roku w Iwoniszkach, w ówczesnym powiecie rossieńskim w guberni kowieńskiej na Żmudzi. Jeden z najwybitniejszych chirurgów polskich wieku XIX, określany mianem pioniera urologii, pochodził z rodziny ziemiańskiej, wówczas już nieco zubożałej. Jego ojcem był Franciszek Kosiński, dzierżawca dóbr, matką – Barbara de domo Nożalska. Początkowe nauki, w zgodzie z ówcześnie panującym zwyczajem, pobierał w domu pod okiem matki i guwernerów. Później posłano go do gimnazjum w Kiejdanach, po ukończeniu którego i po zdaniu matury w roku 1853 postanowił, za zgodą ojca, rozpocząć studia medyczne. W tym celu wstąpił do Akademii Wojskowo-Lekarskiej w Petersburgu, szkoły wielce zasłużonej i sławnej w ówczesnej Europie. Uzyskawszy stypendium rządowe, mógł uczyć się w godnych warunkach, a szczególnie poświęcić się fascynującej go już wtedy chirurgii. Bez przeszkód w roku 1858 uzyskał stopień lekarza wraz z dodatkowym wyróżnieniem za wyniki w nauce, czyli przyznawanym najzdolniejszym prestiżowym srebrnym medalem.

Ponieważ Kosiński odbywał studia i uzyskał stopień doktora na uczelni wojskowej, było to równoznaczne z obowiązkiem pełnienia służby w szeregach armii carskiej. Zyskawszy doskonałe referencje, mógł wybrać sobie jednostkę. Wskazał wówczas na batalion narewski, który bazował w Warszawie. Takim to zrządzeniem losu znalazł się w stolicy Królestwa Polskiego. Już niebawem oddelegowano go do wojskowego Szpitala Ujazdowskiego, gdzie zamianowano go młodszym asystentem, co traktowano na równi z przyznaniem tzw. młodszej ordynatury. Latem 1859 roku, po dopełnieniu wszelkich formalności, Kosiński zdał egzamin przed Radą Lekarską Królestwa Polskiego, która przyznała mu tytuł doktora medycyny. Zezwolono mu też na podjęcie dodatkowej pracy w Katedrze Anatomii Opisowej Akademii Medyko-Chirurgicznej, którą kierował wówczas światowej sławy uczony prof. Ludwik Maurycy Hirszfeld (Hirschfeld). Kosiński pragnął bowiem pogłębić swoją wiedzę z zakresu budowy człowieka, tak aby móc z lepszym skutkiem prowadzić swoje operacje chirurgiczne. Była to jedna z typowych dla charakteru Kosińskiego cech, czyli nieustanna dążność do perfekcji i towarzyszące temu przekonanie, że w swoim fachu musi się jeszcze wiele nauczyć.

W trzy lata później Hirschfeld na tyle wysoko ocenił kwalifikacje, jak i zdolności Kosińskiego, że ten otrzymał stanowisko prosektora Katedry Anatomii. Również komendant szpitala Ujazdowskiego postanowił wykorzystać wiedzę i umiejętności swojego asystenta, powierzając mu w roku 1865 prowadzenie wykładów dla lekarzy wojskowych z zakresu anatomii topograficznej i chirurgii operacyjnej. W rok później Kosiński, dzięki uzyskanemu stypendium, mógł odbyć trzyletnią podróż naukową za granicę. Odwiedził wówczas szereg klinik chirurgicznych i zakładów anatomii w Berlinie, Paryżu, Londynie, Edynburgu, Heidelbergu, Pradze i Wiedniu. W czasie wizyty w Berlinie wizytował także zakład anatomii patologicznej, którym kierował jeden z największych lekarzy tamtej doby, Rudolf Virchow. Również pobyt w brytyjskich klinikach chirurgicznych wywarł na Kosińskiego duży wpływ, zwłaszcza gdy chodzi o zasady organizacji i metodyki zabiegowej.

Sumienność w pracy, duża zręczność w polu operacyjnym, wreszcie dorobek naukowy czyniły z Kosińskiego naturalnego kandydata na stanowisko profesora chirurgii w Szkole Głównej. Profesurę nadzwyczajną wraz z katedrą chirurgii operacyjnej otrzymał w styczniu 1869 roku. Latem tego samego roku, kiedy w miejsce rozwiązanej warszawskiej Szkoły Głównej powołano do życia Cesarski Uniwersytet Warszawski, Kosiński otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego Kliniki Chirurgii Szpitalnej w Szpitalu Dzieciątka Jezus. Zbiegło się to z jego rezygnacją ze stanowiska ordynatora w Szpitalu Ujazdowskim, z którym przez tyle lat był związany. W 1877 roku otrzymał profesurę zwyczajną, a w rok później, po śmierci prof. Polikarpa Girsztowta, objął Klinikę Chirurgiczną Wydziałową w Szpitalu Św. Ducha, którą kierował nieprzerwanie aż do roku 1899.

Przejęcie obowiązków kierownika kliniki odbywało się w cieniu wielkiej tragedii i wydarzeń, które choć dokładnie i wielokrotnie badane, pozostają w wielu miejscach niejasne i tajemnicze. Oto bowiem profesor Polikarp Girsztowt zmarł na skutek śmiertelnego zranienia, stając się ofiarą jednego z najgłośniejszych natenczas zabójstw. Zdarzenia, jeśli dobrze ich przebieg odtwarzamy, miały tak oto się układać. Girsztowt, noszący opinię człowieka porywczego, bywało nieprzebierającego w słowach, wpadał łatwo w zatargi, które nierzadko przybierały bardzo ostre formy. Zazwyczaj udawało się sprawy załagodzić, a sam Girsztowt sumitował się i nie raz dawał wyraz ubolewaniu, że uległ emocjom. Nie tym razem jednak. Do tragedii doszło w październiku 1877 roku, kiedy krewki chirurg swoim zwyczajem wszedł w konflikt z zecerem drukarni „Gazety Lekarskiej”. Girsztowt naciskał, aby zecerzy wykonali dodatkową, nieprzewidzianą wcześniejszą umową pracę, na co spotkał się ze stanowczym sprzeciwem. Profesora, wedle późniejszych relacji, ogarnął szał, zwolnił natychmiast głównego zecera, niejakiego Seroczyńskiego (lub Sroczyńskiego?), z pracy, a na odchodnym zarzucił mu niekompetencję i wrodzone lenistwo. W trzy dni później Seroczyński przyszedł do mieszkania Girsztowta, który już dawno zdążył ochłonąć i z pewnością spodziewał się, że trzeba będzie teraz jakoś cały incydent załagodzić i że zecer przyszedł doń z zamiarem odzyskania utraconej posady. Tymczasem ten z zaskoczenia zaatakował, raniąc profesora nożem w pachwinę tak fatalnie, że uszkodził tętnicę udową. Girsztowt nie stracił przytomności, mocno ucisnął krwawiącą ranę i posłał służącego po mieszkającego blisko profesora Juliana Kosińskiego.

W krótkim czasie przy słabnącym profesorze zgromadzili się jeszcze i inni doktorzy, gdyż wieść o nieszczęściu przeszła przez Warszawę lotem błyskawicy. Wobec dużego krwawienia zdecydowano się natychmiast operować. Głównym operującym był Kosiński. Zabieg przeprowadzono w domu i zakończył się on pełnym powodzeniem. Wydawało się, że Girsztowt wyzdrowieje. Niestety, co było zmorą tamtych czasów, wdało się zakażenie i martwica stopy, co szybko przerodziło się w sepsę. Nie było ratunku. Po paru dniach, opatrzony sakramentami świętymi, Girsztowt zmarł. Schedę po nim, w sposób nagły i nieoczekiwany, przejął Julian Kosiński, który od niedawna był mianowany naczelnym lekarzem nowo otwartego szpitala Rosyjskiego Czerwonego Krzyża.

Szpital, mieszczący się w Pałacu Brühlowskim, przyjmował rannych żołnierzy, którzy walczyli na wojnie z Turcją. Był to zatem dla Kosińskiego czas wyjątkowo ciężkiej pracy, w której musiał łączyć rozległą praktykę chirurgiczną z dydaktyką. Uniwersyteckiej chirurgii miał Kosiński poświęcić ponad 20 lat, zyskując sobie w owym czasie sławę i uznanie. Słusznie uchodził za jednego z najnowocześniejszych chirurgów polskich XIX wieku, a jego nazwisko znajduje się we wszystkich istotnych opracowaniach historii chirurgii w Polsce. Jego talent został dostrzeżony i nagrodzony nie tylko na naszym gruncie, ale również i za granicą. W roku 1900 słynne The Royal College of Surgeons nadało Kosińskiemu swoje członkostwo honorowe.

Kosiński wywodził się z rosyjskiej, a konkretnie petersburskiej szkoły, w której przy nauczaniu kładziono nacisk na chirurgię topograficzną, czyli opartą na dużej liczbie ćwiczeń na zwłokach. Dzięki temu zyskał niebywałą wprost sprawność i – co podkreślało wielu – najwyższe mistrzostwo w optymalnym wykorzystaniu warunków pola operacyjnego. Nie stracił przy tym gotowości do poszukiwania nowych rozwiązań, nie popadł w tępą rutynę. To właśnie Kosiński jako drugi, po piotrkowskim lekarzu Marianie Wygrzywalskim, zwrócił uwagę na znaczenie tzw. opatrunku listerowskiego w trakcie zabiegów operacyjnych. W krótkiej informacji z posiedzenia Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, a publikowanej na łamach „Pamiętnika” tegoż Towarzystwa w roku 1868, Kosiński informował kolegów lekarzy o swoich osiągnięciach. Notatka zatytułowana Skuteczność opatrunku ran i wrzodów kwasem karbolowym zawiera opis zastosowania kwasu karbolowego, sublimatu oraz jodoformu jako środków antyseptycznych. Oto jej treść: „Kol. Kosiński pragnie zwrócić uwagę kollegów na skuteczność opatrunku ran i wrzodów kwasem karbolowym, który okazał się być jednym z najpotężniejszych środków dezinfekcyjnych. Od 5ciu tygodni jak kol. K. po powrocie z podróży naukowej zagranicą objął oddział chirurgiczny w szpitalu Ujazdowskim, miał w nim dziennie w przecięciu 240 chorych. Z tych połowa to jest około 120 leżeli na rany odkryte i wrzody. Z nich wielu ulegało ważniejszym operacjom, a mianowicie kol. K wykonał 2 wypiłowania końców stawowych kości, jedno w stawie stopowym, drugie w stawie ręki; 2 uretrotomie zewnętrzne, jednę uretrotomią wewnętrzną, jedno podwiązanie tętnicy dogłównej wspólnej (art. carotis communis). Z powodu tętniaka (aneurisma), dwa otwarcia ropni napływowych z przyczyny próchnienia żebra u jednego, u drugiego z prawdopodobnego cierpienia kręgów. Odcięcie niewielkiego włókniaka (fibroma) na goleni. Rana cięta goleni z odcięciem kawałka kości piszczelowej, dwie rany czaszki z obnażeniem kości. Pomimo tych tak ciężkich i licznych obrażeń kol. Kosiński nie obserwował ani jednego wypadku powikłania rany różą, gangreną szpitalną, lub pyemią, a przecież wiadomo jest wszystkim chirurgom, że pora roku obecna najwięcej sprzyja do ich wystąpienia. Rezultat tak świetny przypisuje kol. Kosiński opatrunkom kwasem karbolowym, a widział jego użycie rozpowszechnione w szpitalach angielskich, francuzkich i niemieckich z równem powodzeniem”. Kosiński podał również dokładnie skład mieszanek karbolowych oraz wskazał drogi ich stosowania. Oddajmy ponownie głos sprawozdawcy przebiegu posiedzenia. „Kwas karbolowy używa kol. K. w trzech postaciach a) jako linimentum do ran świeżych nieropiejących, złożone z 1 części kwasu na 12 części olei lini cocti. b) jako ciasto (pasta) (acidi carbolici pars. 1 Aquae destil. Part 5 Creatae albae q. s. ut fiat pasta mollis). Do ran po operacyach, gdy chcemy ich zagojenie otrzymać per primam intetionem i c) jako roztwór z jednej części kwasu na 48 wody”[2]. Z tego, co wiemy, wystąpienie Kosińskiego wywołało ożywioną dyskusję nie tylko w środowisku lekarskim warszawskim. Początkowa nieufność i sceptycyzm, z jakim wcześniej spotkał się Wygrzywalski, zaczęła z wolna ustępować. Niczym kamień wrzucony w wodę i kręgi wzbudzający, tak się upowszechniała na ziemiach polskich wiedza o zasadach listerowskich, znajdując dla siebie z czasem stałe miejsce w chirurgii.

Sam Kosiński działał ostrożnie i z rozwagą, sprawdzając, czy i w jakim zakresie na tych środkach można polegać, jakie stężenia dobierać, a przede wszystkim praktycznie je wypróbowując i skrupulatnie za każdym razem odnotowując wyniki takiego postępowania. Mając w rękach zarówno znieczulenie ogólne, jak i dopracowując latami zastosowanie metod antyseptycznych, mógł pokusić się o wykonanie ryzykownych zabiegów chirurgicznych. Jako pierwszy w Europie Wschodniej w roku 1884 wykonał zabieg całkowitego usunięcia nerki (nefrektomii). Warto przy tym zaznaczyć, że Kosiński, studiując ze zwykłą sobie skrupulatnością dotychczasowe nefrektomie, od Simona począwszy, poprzez Czernego i Langenbucha, zaproponował inny rodzaj cięcia celem dostania się do chorego narządu. Tak o tym pisał na łamach warszawskiej „Medycyny”: „Zdaniem mojem obydwa te wspomniane i dotąd prawie wyłącznie praktykowane sposoby wycięcia nerki [tj. Czernego i Langenbucha], z wielką korzyścią mogą być zastąpione, jeżeli nie we wszystkich, to przynajmniej w znacznej części przypadków tej operacyi, przez cięcie skośne idące od końca 11-go żebra, a raczej od przestrzeni znajdującej się pomiędzy 12 i 11-tem żebrem w dół i ku przodowi, ściśle w kierunku włókien mięśnia skośnego zewnętrznego brzucha”[3]. Pierwszy na ziemiach polskich przeprowadził zabieg usunięcia śledziony, czyli splenektomii (1896), o czym dał odczyt zatytułowany Wycięcie śledziony, wygłoszony na posiedzeniu Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego. Z osobą Kosińskiego należy też wiązać zabieg otwarcia przełyku w górnej jego części w celu wydobycia tkwiącego tam ciała obcego, co zostało przedstawione w doniesieniu Cięcie przełyku (Oesophagotomia) z roku 1897. Była to pierwsza taka operacja na ziemiach polskich. Również jako jeden z pierwszych wykonał operację plastyki przetoki podniebienno-nosowej. W roku 1898 pierwszy na ziemiach polskich usunął guz mózgu umiejscowiony w okolicy bruzdy Rolanda. Spopularyzował w Polsce zabieg uretrotomii metodą Maisonneuve’a. Miał także bardzo dobre rezultaty w operacjach plastycznych, ale jego „koronnym” zabiegiem stały się laparotomie, których do roku 1894 wykonał ponad 400.

Najwyższą ocenę jego kunsztowi wystawił Franciszek Kijewski, który pisał: „Kosiński, jako wychowany na wzorach mistrzów w wykonawstwie, sam jest mistrzem pod tym względem. Operuje wspaniale, nożem włada jak wirtuoz smyczkiem, jak rzeźbiarz dłutem lub snycerz rylcem, każdy ruch jego jest celowy, operacya, wykonana przez niego, jest to pewien popis, który nieraz wprawiał w zdumienie audytorium”[4]. Z kolei Władysław Szteyner z okazji 35-lecia jego profesury tak to ujmował: „Najwybitniejszą atoli właściwością Kosińskiego, prawdziwym talentem było istotne mistrzostwo w wykonywaniu najtrudniejszych operacyi, ta olbrzymia technika posunięta do największego stopnia. Pod tym względem nie ustępował, można powiedzieć, ani jednemu z największych, jakich mieliśmy sposobność widzieć w Europie, a równych sobie miał bardzo niewielu”[5]. I nic w tych pochwałach nie było przesadą, gdyż i dzisiejsi znawcy tematu nie przestają wysoko oceniać Kosińskiego. Tak o nim napisał znakomity historyk chirurgii, Władysław Lejman: „Kosiński był jednym z najwybitniejszych techników i najodważniejszych operatorów w historii chirurgii polskiej. Poza Mikuliczem i Rydygierem, nikt z ówczesnych polskich chirurgów nie dorównywał mu w biegłości operacyjnej. Operował bardzo szybko, co w warunkach prymitywnego jeszcze wówczas znieczulenia, pozwalało zmniejszyć dawkę podawanych wziewnie środków i było korzystne z uwagi na pooperacyjne powikłania płucne”[6]. Warto też podkreślić, że Kosiński, co wcale nie było w owych czasach normą, przed wykonaniem zabiegu zbierał bardzo dokładny wywiad, nakazywał szczegółowe badanie internistyczne, żądał zdania sprawy ze wszystkich dotąd przebytych schorzeń. Nieustannie nauczał, że rozwiązania najprostsze są najczęściej najbardziej skuteczne. Żądał, by operacje wykonywać szybko, w możliwie najmniejszym polu operacyjnym.

Wykłady jego cechowała precyzja i zwięzłość, bywało – czasami nadmierna drobiazgowość, lecz zawsze logiczna spójność i unikanie zbędnych ozdobników czy dygresji. Rano profesor zawsze odbierał sprawozdania studentów, którzy byli obowiązani informować go o nowo przybyłych pacjentach. Następnie uczył właściwego badania diagnostycznego na wybranych chorych. Po obchodzie, zazwyczaj krótkim, Kosiński osobiście przeprowadzał operacje. Po południu starsi asystenci nauczali desmurgii, a zatem prawidłowego opatrywania ran, do czego Kosiński przykładał zawsze dużą wagę. Nic zatem dziwnego, że słuchaczy miał całkiem liczne grono i wielu właśnie pod wpływem sławy, jaka opromieniała Kosińskiego, decydowało się związać swój los z chirurgią. Jednak tu musiał spotkać ich poważny zawód. Znana była bowiem niechęć Kosińskiego do dawania szansy samodzielnego wykonania zabiegu swoim asystentom, którym pozostawało baczne przyglądanie się temu, jak operuje profesor. Nie miał bowiem przekonania – ani nic nie wskazuje, by chciał je sobie wyrobić – co do faktycznych możliwości swoich uczniów. Wśród nich byli uzdolnieni operatorzy, m.in. Ryszard Bukowski, Antoni Gabszewicz, Witold Horodyński, Leon Kryński czy Władysław Matlakowski. I mimo że potrafili oni dać dowody swoich umiejętności i wiedzy, ba, zabłysnąć niewątpliwym talentem, ich mistrz całkiem otwarcie wątpił, by ktokolwiek z jego asystentów był godzien objąć po nim schedę w klinice uniwersyteckiej. Dlatego też, mimo że miał ku temu wszelkie predyspozycje, nie stworzył wokół siebie istotnej szkoły chirurgicznej. Jego uczniowie często zdobywali znaczącą wiedzę teoretyczną, natomiast rzadko kiedy mieli możliwość praktycznego zastosowania nabytych umiejętności. Można się tego doczytać między wierszami w pełnej szacunku dla swojego mistrza wypowiedzi: „Jaką wartość miały kilkoletnie studya na klinice Kosińskiego, my, asystenci, dobrze to wiemy; praca pod okiem starszych kolegów i profesora, ustawiczne kontrolowanie, twarde wymagania kierownika, wszystko to urabiało młodzież; tu trzeba było wytrzymywać próbę ogniową, ale kto ją przeszedł i po kilku latach opuścił klinikę, wychodził dostatecznie przygotowany nie tylko do samodzielnych studyów, ale i do nauczania innych”[7]. Nie żałował natomiast ani czasu, ani pieniędzy na doposażenie swojej kliniki. Często za własne pieniądze zakupywał instrumenty i sprzęt. Z własnych też funduszy rozbudował pomieszczenia do przeprowadzenia zabiegów w warunkach aseptycznych i septycznych, tworząc tak naprawdę pierwszy nowoczesny blok operacyjny.

I tak jak nagle, po niespodziewanej śmierci Polikarpa Girsztowta, Kosiński stanął na czele chirurgii warszawskiej, tak równie gwałtownie się z nią rozstawał w roku 1899. Wówczas to, jak oficjalnie informowano – z powodów osobistych, złożył rezygnację ze wszystkich pełnionych funkcji, w tym funkcji kierownika kliniki. Kosińskiemu został bowiem wytoczony proces o nieumyślne spowodowanie śmierci pacjentki na skutek pozostawienia w jamie brzusznej narzędzi chirurgicznych po operacji usunięcia torbieli jajnika. Kosiński operował wówczas w prywatnej klinice doktora Ignacego Solmana, który mu podczas zabiegu asystował. Tym, który podawał narkozę chloroformową, był Ludwik Zembrzuski, późniejszy profesor historii medycyny Uniwersytetu Warszawskiego. Zabieg przeszedł pomyślnie, niemniej jednak chora cały czas żaliła się na bóle w jamie brzusznej. Kosiński, podejrzewając, że mógł się wytworzyć ropień, dokonał reoperacji, ale nic niepokojącego nie stwierdził. Stan zdrowia pacjentki był chwiejny, raz czuła się dobrze, innym razem odczuwała bolesne dolegliwości. Zebrało się całe konsylium. Zastanawiano się nad kolejnym zabiegiem, choć jednomyślności co do tego nie było. Najważniejsze jednak, iż sama pacjentka, która najwyraźniej traciła zaufanie do chirurgów, nie wyrażała zgody na reoperację. Sprawa przybierała coraz bardziej niekorzystny obrót. Jak ustalił Jan Władysław Chojna, zarówno Solman, jak i Kosiński zaczęli podejrzewać, że w ciele pacjentki mogły pozostać dwie pensety chirurgiczne. Dlaczego wcześniej nie brano tego pod uwagę, nie zostało dokładnie wyjaśnione. W każdym razie chora zdecydowała się ostatecznie na zabieg, ale tym razem głównym operującym był prof. Wasiljew, Kosiński tylko mu asystował. Wasiljew odnalazł kleszczyki Peana, wydobył je, powstrzymał krwawienie i zaszył ranę. Niestety kobieta miała już rozległe zapalenie otrzewnej i skonała jeszcze na stole operacyjnym. Rodzina zmarłej zaskarżyła chirurgów, a sprawa stała się głośna. Sąd po parodniowej rozprawie, przesłuchaniu świadków i wysłuchawszy opinii, uniewinnił zespół operujących lekarzy. Kosiński już jednak do nauczania akademickiego nie powrócił, uważając, że jego dobre imię zostało w nieodwracalny sposób zbrukane. Surowy wobec innych stosował do siebie tę samą miarę, nie dopuszczając możliwości, by tej klasy chirurg co on popełnił tak tragiczny w skutkach błąd. I mimo że wielu prosiło go, by swą decyzję zmienił, a Franciszek Kijewski wystąpił z tekstem, w którym pokazywał, jak często wbrew woli chirurgów dochodziło do podobnych wypadków, i dowodził, iż warszawscy lekarze moralności ludzkiej i etyce swego zawodu w niczym nie uchybili, Kosiński pozostał niewzruszony. Złożona przezeń dymisja wywołała, kto wie czy nie większą od samej sprawy sądowej, dyskusję. Zdawano sobie bowiem sprawę, że odejście tej klasy chirurga z Uniwersytetu jest poważną wyrwą w akademickim kształceniu lekarzy. Jak bardzo był ceniony i poważany, najlepiej świadczy fakt dedykowania całego 21. numeru „Medycyny” właśnie jego osobie. Tej publikacji towarzyszył również okolicznościowy medal, na którym widniał napis: „Mistrzowi chirurgii polskiej”. Większość środowiska lekarskiego Warszawy stała za nim murem. Kosiński usunął się jednak w cień.

Działał i pracował jeszcze przez 15 lat, jednak już nigdy tak intensywnie jak przedtem. Oddawał się głównie pracy społecznej. W roku 1903 ukazała się ostatnia jego praca nosząca intrygujący i dzisiaj tytuł – Czy nie znajdziemy nigdy środka na wyleczenie raka?, w której argumentował, że tylko wczesne rozpoznanie i radykalna operacja mogą skutecznie zwalczać chorobę nowotworową. Po tej dacie prac naukowych już nie publikował.

Kosiński brał również udział w licznych przedsięwzięciach organizacyjnych w warszawskim środowisku lekarskim. Od roku 1863 był czynnym członkiem Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, a w latach 70. kolejno jego wiceprezesem i prezesem. W roku 1896 został wybrany wiceprezesem Towarzystwa Doraźnej Pomocy Lekarskiej, czyli dobrze funkcjonującego Pogotowia Ratunkowego. Pełnił też funkcję prezesa założonego przez dr. Józefa Polaka Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego. To właśnie za sprawą jego starań doszło do powstania Instytutu Higieny Dziecięcej Lenvala i ogrodów im. Raua. Był też Kosiński współzałożycielem Warszawskiego Towarzystwa Naukowego. Został zapamiętany jako współtwórca Towarzystwa Akcyjnego „Kolonia Zdrowotna dla Dzieci Słabowitych” w Brzegach pod Otwockiem. Pragnął, by powstało tam odrębne sanatorium pediatryczne. Niestety z tych planów nic wówczas nie wyszło. Był wieloletnim konsultantem w prywatnej klinice chirurgicznej doktora Solmana. Przez wiele lat współpracował z redakcją jednego z ważniejszych pism lekarskich, jakie ukazywało się wówczas na ziemiach polskich, czyli „Medycyny”, którą nie raz wspierał finansowo. W ostatnich latach życia zaangażował się, w tym również finansowo, w opiekę nad jedną ze szkół średnich – Szkołą Mazowiecką. Nigdy jednoznacznie nie wypowiadał się na tematy polityczne, ale też nie czynił tajemnicy ze swych sympatii dla Narodowej Demokracji.

Profesor Julian Kosiński zmarł w Warszawie dnia 24 marca 1914 roku i został pochowany na cmentarzu Powązkowskim. Ludwik Zembrzuski, oddając cześć zmarłemu mistrzowi, pisał: „Hojną dłonią natura uposażyła Kosińskiego, obdarzając go niepoślednimi zaletami umysłu i serca, które potrafił tak rozwinąć i zużytkować, że na schyłku długiego a pracowitego żywota miał byłby prawo powiedzieć o sobie owo proste a wymowne: non omnis moriar! Cześć jego pamięci!”[8].

Wybrana literatura

Gryglewski R. W., Julian Kosiński, [w:] Złota księga medycyny warszawskiej, red. M. Krawczyk, Warszawa 2009, s. 199–203.

Kijewski F., Prof. Julian Kosiński, „Gazeta Lekarska” 1899, t. XXXIV (15), s. 373–385.

Kosiński Julian, [w:] A. Śródka, Uczeni polscy XIX–XX stulecia, wyd. 2, Warszawa 1995, s. 275–277.

Lejman W., Chirurgia, [w:] Zarys historii nauczania medycyny w Polsce do roku 1939, red. A. Śródka, Kraków 2012, s. 201–203.

Sokół S., Kosiński J. [w:] PSB, t. XIV, Kraków 1968, s. 216–218.

Szteyner W., Prof. Julian Kosiński, „Medycyna” 1899, t. XXVII (21), s. 461–465.

Zarys dziejów chirurgii polskiej, red. W. Noszczyk, Warszawa 2011, s. 187–188 i 198–199.

Zembrzuski L., Ś. p. Juljan Kosiński (ur. 1833–zm. 1914), „Nowiny Lekarskie” 1914, t. XXVI (5), s. 236–238.

1   F. Kijewski, Prof. Julian Kosiński, „Gazeta Lekarska” 1899, t. XXXIV (15), s. 373.

2   Sprawozdanie z 22 posiedzenia Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego dnia 17 listopada 1868 roku, „Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego” 1868, t. LX (5), s. 268–269.

3   J. Kosiński, Wycięcie nerki (Nephrectomia), „Medycyna” 1884, t. XII (39), s. 650.

4   F. Kijewski, op. cit., s. 377.

5   W. Szteyner, Prof. Julian Kosiński, „Medycyna” 1899, t. XXVII (21), s. 464.

6   W. Lejman, Chirurgia, [w:] Zarys historii nauczania medycyny w Polsce do roku 1939, red. A. Śródka, Kraków 2012, s. 202.

7   F. Kijewski, op. cit., s. 378.

8   L. Zembrzuski, Ś. p. Juljan Kosiński (ur. 1833–zm. 1914), „Nowiny Lekarskie’’ 1914, t. XXVI (5), s. 238.

Jan Kowalczyk

Urodzony 16 X 1833 w Rzeszotarach (koło Wieliczki). Studia w dziedzinie fizyki i astronomii na Uniwersytecie Jagiellońskim zakończone doktoratem (1861); adiunkt Obserwatorium Krakowskiego (1862–1865); habilitacja na Uniwersytecie Jagiellońskim (1862); od 1865 pracownik Obserwatorium Warszawskiego; powtórna habilitacja w Szkole Głównej (1867); uzyskał rosyjski stopień magistra na UW.

Astronom, meteorolog. Ogłosił katalog gwiazd, zajmował się obserwacją małych planet.

Członek korespondent Akademii Umiejętności (1902); członek założyciel Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Zmarł 8 XII 1911 w Warszawie.

Sposób oznaczania bezwzględnych przeszkód ruchu małych planet, Warszawa 1867; Mikołaj Kopernik i jego układ świata, Warszawa 1872; O sposobach wyznaczania biegu ciał niebieskich, Kraków 1889; O sposobach obliczania przeszkód biegu ciał niebieskich, Warszawa 1901.

Korzeniewska I., Zasłużeni astronomowie Szkoły Głównej, „Postępy Astronomii” 1963, nr 4, s. 302–307; Kowalczyk J. [w:] PSB, t. XIV, Warszawa 1968–1969, s. 515–516.

JAROSŁAW WŁODARCZYK

JAN KOWALCZYK

1833–1911

W „Tygodniku Ilustrowanym” z 23 września 1905 roku odnotowano: „Aresztowano znanego uczonego i astronoma p. Kowalczyka, jego córkę i małoletniego syna. W gmachu obserwatoryum, jak donosi Ag. Pet., znaleziono 20 rewolwerów”[1]. Liczącego 72 lata pracownika Obserwatorium Warszawskiego więziono na Pawiaku przez dwa miesiące; po zwolnieniu wkrótce został przeniesiony na emeryturę. Zatrzymaną razem z nim córką była Jadwiga Kowalczykówna, właścicielka i przełożona słynnej warszawskiej szkoły żeńskiej na Wiejskiej.

Jan Kowalczyk urodził się 16 października 1833 roku w rodzinie chłopskiej w galicyjskiej wsi Rzeszotary. Uczęszczał najpierw do szkoły w Wieliczce, a od roku 1848 do Gimnazjum św. Anny w Krakowie. Studia na Uniwersytecie Jagiellońskim podjął w 1856 roku. W styczniu 1861 roku uzyskał doktorat z filozofii na podstawie pracy poświęconej badaniom odchylenia igły magnetycznej. W roku 1862 rozprawa O prawidłach oznaczania środka ciężkości posłużyła mu do habilitacji i otrzymania prywatnej docentury z mechaniki stosowanej, co umożliwiło prowadzenie wykładów z mechaniki analitycznej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jednocześnie w latach 1862–1865 Kowalczyk był adiunktem krakowskiego obserwatorium, kierowanego przez Franciszka Karlińskiego. Do obowiązków Kowalczyka należały obserwacje astrometryczne, meteorologiczne i fenologiczne; przeprowadzał również obliczenia związane z wyznaczaniem orbit ciał niebieskich. W lutym 1865 roku nie skorzystał on jednak z drugiej już możliwości prolongaty zatrudnienia w obserwatorium i w marcu tego roku przeniósł się do Warszawy, obejmując w tutejszym obserwatorium stanowisko starszego adiunkta – pozostawało ono wakatem, odkąd w 1863 roku Adam Prażmowski wyjechał za granicę.

Dyrektor obserwatorium, Jan Baranowski, powierzył nowo zatrudnionemu pracownikowi zadanie prowadzenia systematycznych obserwacji astronomicznych. Wspominając kilkadziesiąt lat później swoje przybycie do Warszawy, Kowalczyk pisał: „W tym celu wypadało nasamprzód wszystkie główne narzędzia, nieczynne przez kilka lat, doprowadzić do stanu używalności naukowej, posprawdzać ich ustawienie, powyznaczać ilości do redukcyi obserwacyj potrzebne; słowem wypadało uruchomić narzędzia przed rozpoczęciem uporządkowanej pracy. Oprócz tego wymagały także zbiory biblioteczne uporządkowania, porównania z inwentarzem i uzupełnienia ich katalogu; uczyniono to w r. 1865, w którym systematyczne obserwacye rozpoczęto i już w dalszym ciągu prowadzono”[2]. Wkrótce Kowalczyk poświęcił się badaniom planetoid i komet. Wyniki obserwacji, jak również rezultaty obliczeń elementów orbit publikował w szacownych periodykach „Astronomische Nachrichten”, „Berliner Astronomisches Jahrbuch” i „Vierteljahrschrift der Astronomischen Gesellschaft”. Ślad fascynacji Kowalczyka tą tematyką odnajdujemy w dość nieoczekiwanym miejscu, bo w jego popularnej książce Mikołaj Kopernik i jego układ świata, dołączonej w 1872 roku do „Przyrody i Przemysłu”. Trzecią część tego niewiele ponadstustronicowego tekstu autor poświęcił omówieniu dziejów astronomii; w szkicu, który zajmuje 40 stron, ostatnie siedem opowiada o współczesnych badaniach komet i meteorów.

W Warszawie Kowalczyk po raz drugi się habilitował, tym razem przedkładając pracę Sposób oznaczania bezwzgłędnych przeszkód ruchu małych płanet, i w grudniu 1867 roku otrzymał stanowisko docenta astronomii Szkoły Głównej. Na tej podstawie w latach 1867–1869 powierzono mu wykład z astronomii praktycznej i geodezyjnej. Po zamknięciu Szkoły Głównej Kowalczyk pozostał w obserwatorium. Po przyłączeniu w 1873 roku obserwatorium do carskiego uniwersytetu otrzymał stanowisko pełniącego obowiązki starszego astronoma obserwatora i znaczącą podwyżkę, postawiono mu jednak warunek uzyskania stopnia magistra w ciągu dwóch lat. Uczynił to w 1875 roku dzięki rozprawie poświęconej wyznaczaniu elementów orbit planet i komet na podstawie dużej liczby obserwacji, opublikowanej rok wcześniej w języku rosyjskim w postaci 30-stronicowej broszury. Został zatwierdzony w charakterze starszego astronoma obserwatora i funkcję tę sprawował do końca swej zawodowej działalności.

Wiedzę na temat metod obliczeniowych mechaniki nieba Kowalczyk spożytkował ostatecznie do napisania dwóch monografii – pierwszych na ten temat w języku polskim. Najpierw powstała książka O sposobach wyznaczenia biegu ciał niebieskich (Kraków 1889). Była odpowiedzią na ogłoszony w grudniu 1878 roku przez krakowską Akademię Umiejętności konkurs, w którym tak sprecyzowano profil pracy: „Wyczerpująco wyłożyć sposoby wyznaczania biegu ciał niebieskich, sposoby te podać nie tylko teoretycznie, ale i praktycznie, to jest z przykładami liczebnymi. Z rozprawy tej może być wyłączona rzecz o obliczaniu przeszkód biegu (perturbacyj), natomiast kładzie się jako warunek konieczny, ażeby rzecz o drogach gwiazd podwójnych i spadających nie była pominiętą lub pobieżnie traktowaną”[3]. Kowalczyk bardzo dokładnie wypełnił warunki konkursu i ostatecznie jego praca otrzymała w 1883 roku Nagrodę im. Mikołaja Kopernika, ustanowioną przez gminę miasta Krakowa. Dopełnieniem tej monografii była druga, poświęcona rachunkowi perturbacyjnemu: O sposobach obliczania przeszkód biegu ciał niebieskich; jej wydanie w Warszawie w 1901 roku sfinansowała Kasa im. Józefa Mianowskiego.

Po zamknięciu Szkoły Głównej kierowanie obserwatorium powierzono Iwanowi Wostokowowi. Poddał on je gruntownej przebudowie, zakończonej w 1871 roku. Kilka lat później, bo w czerwcu 1876 roku, Kowalczyk podjął się trudu wyznaczenia współrzędnych 6041 gwiazd w pasie deklinacji od –1°50’ do –7°10’, prowadząc obserwacje kołem południkowym Reichenbacha i Ertela, zakupionym jeszcze przez Franciszka Armińskiego. Przedsięwzięcie to wpisywało się w program zespołowego w skali obserwatoriów katalogowania pozycji gwiazd, zaproponowany w 1867 roku przez niemieckiego astronoma Friedricha Wilhelma A. Argelandera, a koordynowany przez Astronomische Gesellschaft. Ostatecznie wyniki 20-letniej pracy Kowalczyka i ponad 22 tys. spostrzeżeń nie weszły do grupy katalogów Astronomische Gesellschaft, natomiast końcowa wersja katalogu warszawskiego (na epokę 1880.0) została nakładem obserwatorium wydana w języku niemieckim w 1904 roku.

Katalog warszawski był wyróżniającym się przedsięwzięciem badawczym w astronomii uprawianej w tamtych czasach na ziemiach polskich. W innych działaniach Kowalczyk nawiązywał do tradycji ugruntowanej w obserwatorium za kierownictwa Baranowskiego. Przedstawiając życie i dzieło Mikołaja Kopernika we wspomnianej już książce, napisanej z okazji 400-lecia urodzin astronoma, Kowalczyk posłużył się materiałami ze słynnego łacińsko-polskiego wydania z 1854 roku pism fromborskiego kanonika, przygotowanego pod kierunkiem poprzedniego dyrektora obserwatorium. W dwóch pierwszych tomach „Pamiętnika Fizyjograficznego” opublikował podsumowanie obserwacji meteorologicznych wykonywanych w obserwatorium od 1825 roku. Pisywał o astronomii i meteorologii w licznych artykułach umieszczanych w prasie oraz wydawnictwach encyklopedycznych i wraz ze Stanisławem Kramsztykiem i Janem Jędrzejewiczem należał do czołowych popularyzatorów wiedzy o wszechświecie w swojej epoce. Kiedy Jędrzejewicz nieoczekiwanie zmarł, pozostawiając swoje obserwatorium w Płońsku, należące do najlepiej wyposażonych na ziemiach polskich, staraniem uczonych warszawskich w 1898 roku zostało ono przeniesione do Warszawy i ulokowane na terenie Szkoły Technicznej Wawelberga i Rotwanda. Kowalczyk podjął się opieki naukowej nad tą placówką, nazwaną imieniem Jędrzejewicza, opracowując program badawczy i nadzorując pracę obserwatora, Romana Mereckiego. Poczuwał się też do obowiązku opracowania historii Obserwatorium Warszawskiego. Pierwszą pracę na ten temat opublikował po rosyjsku w 1894 roku, a jej wersja polska ukazała się w pierwszym tomie „Wiadomości Matematycznych” z roku 1897. Wersja znacznie rozbudowana, obejmująca okres 1820–1900, powstała najpierw po rosyjsku w 1906 roku, rok później zaś tekst polski przedrukowały „Wiadomości Matematyczne”.

Kowalczyk był ważną i docenianą postacią życia naukowego. W swoim szkicu, poświęconym astronomii w Polsce w wieku XIX i na początku XX, Marcin Ernst nie zawahał się nazwać go „największą chlubą obserwatorjum warszawskiego, a zarazem też zapewne największą chlubą astronomji polskiej wogóle”[4]. W uznaniu zasług Kowalczyka w 1902 roku Akademia Umiejętności wybrała go na członka korespondenta. Natomiast w 1907 roku, już na emeryturze, znalazł się w gronie członków założycieli Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Kowalczyk poślubił Władysławę, córkę pracownika Ogrodu Botanicznego i profesora w Szkole Głównej, Jerzego Aleksandrowicza, który podobnie jak zięć miał chłopskie pochodzenie. Kowalczykowie doczekali się trzech synów – Jana, Juliusza i Władysława – oraz trzech córek: Julii, Jadwigi i Marii. Ostatnia z nich dała początek astronomicznej minidynastii, wyszła bowiem za mąż za Wiktora Ehrenfeuchta, pracownika obserwatorium i Uniwersytetu, a później profesora geodezji w warszawskim Instytutcie Politechnicznym. Z ich związku urodził się syn Wiktor Ehrenfeucht, jeden z pionierów astrofizyki w Polsce, współpracujący przed II wojną światową z ośrodkiem wileńskim.

Jan Kowalczyk zmarł w Warszawie 8 grudnia 1911 roku. W 1963 roku, podczas obchodów stulecia powstania Szkoły Głównej, w gmachu Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego odsłonięta została tablica, upamiętniająca życie i działalność uczonego, „orędownika i odnowiciela w okresie utraty bytu niepodległego kraju wielkich tradycji astronomii w Polsce”.

1   Kronika, „Tygodnik Ilustrowany” 1905, nr 38, s. 705.

2   J. Kowalczyk, Krótki rys dziejów Obserwatoryum Warszawskiego od r. 1820–1900, „Wiadomości Matematyczne” 1907, t. XI, s. 93.

3   J. Kowalczyk, O sposobach wyznaczenia biegu ciał niebieskich, Kraków 1889, s. II.

4   M. Ernst, Astronomja w Polsce. (Zarys historyczny), „Kosmos” 1928, Tom Jubileuszowy, s. 170.

Aleksander Jewgieniewicz Lagorio

Urodzony 15 (27) VIII 1852, pochodził z Niemców bałtyckich. Studia na uniwersytecie w Dorpacie; stopień kandydata* (1875), doktora** krystalografii (1880). Wykładowca mineralogii i krystalografii na UW (od 1882); dyrektor warszawskiego Instytutu Politechnicznego (od 1898). Odwołany do Petersburga (1907).

Mineralog; prace badawcze dotyczące głównie skał i kopalin wschodniej części Rosji i ziem polskich.

Członek korespondent Rosyjskiej Akademii Nauk w Petersburgu (od 1896).

Zmarł w 1941 (w źródłach są też podawane inne daty).

Mikroskopische Analyse ostbaltischer Gebirgsarten, Dorpat 1876; Experimentale Untersuchungen über die Bildung der Minerale im Magma, Warszawa 1898.

Rektorzy Politechniki: 1826–1976, red. E. Domański i in., Warszawa 1976.

* rosyjski odpowiednik europejskiego doktoratu

** rosyjski odpowiednik habilitacji

ZBIGNIEW J. WÓJCIK

ALEKSANDER JEWGIENIEWICZ LAGORIO

1852–1941

Tak się złożyło, że pierwszym wielkiego formatu mineralogiem i petrografem w XIX-wiecznej historii Uniwersytetu Warszawskiego był zatrudniony w tej uczelni w latach 1882–1898 wychowanek uniwersytetu w Dorpacie, Aleksander Lagorio. Z przekazów współczesnych wynika, że w czasie pobytu w Warszawie jego językiem domowym był niemiecki, rodzina zaś miała się osiedlić na początku XIX wieku na Krymie, gdzie też się urodził i chodził do szkół. Nie wiemy, co zdecydowało o wyborze przez niego niemieckojęzycznej uczelni w Imperium Rosyjskim. Pod kierunkiem wybitnego mineraloga Johanna Lemberga, przy doborowym gronie profesorów geologii, szybko uzyskał stopnie.

Katedrę mineralogii i petrografii otrzymał w Warszawie, mając niespełna 30 lat. Mimo że w czasie studiów i pracy miał kolegów Polaków (m.in. Władysława Dybowskiego i Józefa Siemiradzkiego) – nie ujawniał sympatii etnicznych. Nie miał szans na profesurę w macierzystej uczelni ani w innych zakładach wyższych w głębi Rosji, bo wszystkie katedry były zajęte. Oczywiście marzył o pracy w Petersburgu. Ostatecznie za poręką wybitnych geologów – Aleksandra Inostrancewa i Konstantego Grenwigka – skierowany został do Warszawy, skąd odwołano go dopiero po wydarzeniach 1905 roku. W Dorpacie zajmował się badaniem skał krystalicznych w głębi Rosji. W czasie pobytu w Warszawie kontynuował rozpoznanie tych skał na Krymie, chętnie zabierając w teren swych uczniów Polaków. Niewątpliwie posługiwał się językiem polskim, bo np. ogłaszał w rosyjskich periodykach recenzje artykułów z „Pamiętnika Fizjograficznego”.

Skomplikowane dzieje głównej uczelni warszawskiej w XIX wieku zdecydowały, że do 1882 roku praktycznie nie mieliśmy na katedrze wybitnego mineraloga i petrografa. Na Uniwersytecie Aleksandryjskim w 1822 roku Marek Antoni Pawłowicz obronił doktorat z tego zakresu pod tytułem O własnościach i początku bazaltów, prezentując poglądy na ich wulkaniczne pochodzenie. Wskutek choroby nie mógł jednak rozwinąć skrzydeł; zmarł przed likwidacją uczelni. W 1857 roku wykłady z tego zakresu podjął Ludwik Zejszner na Akademii Medyko-Chirurgicznej. Wybitny badacz Karpat (w latach 1829–1833 i 1848–1857 profesor uniwersytetu w Krakowie) po roku opuścił uczelnię, przenosząc się do urzędów zajmujących się rozpoznaniem kopalin w Królestwie Polskim.

W Szkole Głównej (1862–1869) przedmioty te wykładał Karol Jurkiewicz, którego z czasem wsparł geolog Jan Trejdosiewicz. Obaj, po uzyskaniu stopni na uczelniach w głębi Rosji, pozostali na katedrach na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim: Jurkiewicz do 1880, a Trejdosiewicz do 1890 roku. Mieli skromny, choć znaczący dorobek naukowy dotyczący Lubelszczyzny (Jurkiewicz) i polskiego średniogórza (Trejdosiewicz). Katedry miały charakter usługowy dla wydziału medycznego i przyrodniczego, dlatego też nie zdołali oni utworzyć własnych szkół. Te powstały dopiero po przyjeździe do Warszawy zrazu Lagoria (na miejsce Jurkiewicza), a później Władimira Amalickiego (na miejsce Trejdosiewicza). Charakterystyczne, że pierwszy z nich skupiał koło siebie głównie Polaków, a drugi także Rosjan.

Nie było jednak mowy o dyskryminacji etnicznej. I Lagorio, i Amalicki za najważniejsze u studentów uważali talent i pracowitość. Tych wspierali, zabiegając o dotacje na wyjazdy terenowe oraz medale za znaczące osiągnięcia naukowe. Uważali za normę, że Polacy drukują swe rozprawy po rosyjsku w periodykach urzędowych i po polsku, np. w „Pamiętniku Fizjograficznym”.

Liczący się dorobek naukowy Lagoria (kandydatura w Dorpacie, doktorat w Petersburgu, później członek korespondent Akademii Nauk w Rosji) związany był z pracą na pierwszym z tych uniwersytetów, choć znane są jego publikacje z prasy rosyjskiej z lat pobytu w Warszawie. Z okresu pracy na Uniwersytecie Warszawskim w bibliografiach specjalistycznych odnotowano kilka artykułów, a w tym: Otczet o kamandirowkie za granicu („Izwiestija Warszawskogo Uniwiersitieta” 1885), O tzw. soczinienii Moroziewicza: Mikroskopiczesko-pietrograficzeskoje issliedowanije massiwnych porod Wołyni i Tatr (ibidem, 1889), O minieralogiczeskoj klassifikacii poczw gubierni Carstwa Polskogo („Tr. Statist. komit.” 1890). Z pewnością kwerendy pozwolą poznać lepiej jego inne publikacje. Zwracamy uwagę, iż w pierwszej z przedstawionych opisał także znakomitą kolekcję uczelni warszawskiej, w tym zbiory Jerzego Bogumiła Puscha. Druga z nich jest pochwałą pionierskiej rozprawy jego ucznia (Józefa Morozewicza), wykonywanej także na materiale zebranym w Galicji. Trzecia wreszcie eksponuje nazwę „Carstwo Polskoje”, dość niechętnie wtedy widzianą w warszawskiej prasie rosyjskojęzycznej, gdzie preferowano „Priwislanskij Kraj”. Dodajmy, że w pracach Towarzystwa Przyrodniczego w Warszawie w 1897 roku Lagorio ogłosił znaczącą rozprawę O priczynach raznoobrazii izwieżennych porody gdzie zamieszczone są dane o dokonaniach jego uczniów.

Główną zasługą Lagoria w czasie pracy na Uniwersytecie Warszawskim było utworzenie własnej szkoły naukowej, z której wyszli tej klasy uczeni, co Georgij Wulf (Rosjanin), Józef Morozewicz i Zygmunt Weyberg (Polacy). Wszyscy oni z czasem zajęli katedry (krystalografia, mineralogia, petrografia), choć tylko Morozewicz zdołał utworzyć, na wzór mistrza, znakomitą szkołę na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Właśnie Morozewicz w czasie studiów miał się przekonać, iż Lagorio nie stosował taryfy ulgowej. Mimo że nie zaliczył studiującemu wówczas botanikę egzaminu z krystalografii, zdołał go zachęcić do potraktowania priorytetowo tego przedmiotu. Dzięki temu uczelnia warszawska w przyszłości mogła się pochwalić wybitnym absolwentem, z inicjatywy Lagoria odznaczonym za pracę z eksperymentalnej mineralogii złotym medalem.

Niewątpliwie najwybitniejszym uczniem Lagoria na Uniwersytecie Warszawskim był wspomniany wyżej Wulf, jeden z najbardziej twórczych krystalografów tego okresu. Po uzyskaniu kandydatury w Warszawie został skierowany do pracy na Uniwersytecie Kazańskim. Z chwilą przejścia Lagoria do warszawskiego Instytutu Politechnicznego (politechniki) w 1898 roku, wrócił na Uniwersytet Warszawski. Wtedy już Morozewicz pracował „na zesłaniu” – jak mawiał – w Petersburgu. Najbliższym współpracownikiem Wulfa z Polaków był Zygmunt Weyberg, również wychowanek Lagoria, który po Morozewiczu przejął opiekę nad zbiorami katedry.

Liczba etatów w katedrze mineralogicznej była ograniczona. Asystenturę dostawali jednak najzdolniejsi, gdy były miejsca. Jeden z uczniów Lagoria, Karol Koziorowski, nie miał szczęścia. Przygotował on rozprawę kandydacką z mineralogii eksperymentalnej – oczywiście wyróżnioną; musiał jednak pójść do pracy w przemyśle. Ponieważ rozprawa wykazała nowe perspektywy badawcze, przeto mistrz polecił jej kontynuację Morozewiczowi. Ten miał możliwość korzystania z pieca w hucie szkła na Pradze – nic więc dziwnego, że wyniki na temat tworzenia się minerałów i skał w zastygającym stopie mineralnym były rewelacyjne. Niemieckojęzyczna wersja tej rozprawy z 1898 roku Experimentale Untersuchungen über die Bildung der Minerale im Magma – otwierała przed nim katedry na uczelniach Zachodu.

Z konieczności warto przywołać szczególne związki Lagoria ze społeczeństwem polskim. Już w pierwszych miesiącach pracy w Warszawie skontaktował się on z dr. Tytusem Chałubińskim, wybitnym kolekcjonerem minerałów. Odwiedził go i szczegółowo zapoznał się z okazami, podkreślając, że wiele z nich widział po raz pierwszy. Nie omylimy się, przyjmując, iż to Lagorio w porozumieniu z Chałubińskim zdecydował o obszarze badawczym Morozewicza w pierwszym okresie jego studiów petrograficznych. Miały one pierwotnie dotyczyć skał na Wołyniu. Rozszerzono teren badań o Tatry.

A oto inny przykład specjalnych relacji mistrza z Polakami. Jak wiadomo, Ignacy Domeyko na emigracji w Chile przez wiele lat kierował uniwersytetem w Santiago. Kontaktował się on z Jurkiewiczem i Trejdosiewiczem, przesyłając publikacje do uczelni warszawskiej. Gdy, odwiedzając Warszawę w 1884 roku, złożył wizytę Trejdosiewiczowi i Lagoriowi, ofiarował Uniwersytetowi Warszawskiemu doborową kolekcję minerałów Ameryki. Nie wydaje się, by w czasie spotkania rozmawiali oni po rosyjsku, choć Domeyko znał i ten język.

Niezależnie od relacji etnicznych istniał silny związek emocjonalny między absolwentami uniwersytetu w Dorpacie. Na tamtejszej uczelni studiowało wielu Polaków, mieli oni szansę na etaty w średnim szkolnictwie, ale w głębi Rosji. Ci, którzy posiadali własne środki na przeżycie, prowadzili badania geologiczne, mineralogiczne i petrograficzne, na ogół w porozumieniu z Kasą im. Mianowskiego. W takich przypadkach Lagorio okazał się nieocenionym doradcą. Zawsze miał też wolne miejsce w swoim laboratorium dla „dorpatczyków”. Korzystali z tego zwłaszcza Józef Siemiradzki (później profesor Uniwersytetu we Lwowie) i Stanisław Józef Thugutt. Ten ostatni zresztą zorganizował sobie prywatne laboratorium chemiczne, z czasem jako Pracownię Mineralogiczną Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Nie mamy dotychczas pełnego rozpoznania działalności Towarzystwa Przyrodników przy Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Ze wspomnień osób kontaktujących się z uczniami Lagoria wynika, że w zebraniach naukowych tej organizacji zawsze uczestniczyli Polacy.

Z zachowanych papierów dotyczących lat pracy Lagoria w Warszawie widać, że był on aktywny na uczelni jako dziekan lub prodziekan oraz członek licznych komisji doraźnych (np. odnośnie do stopni, stypendiów, nagród). Ceniony był przez wszystkich nie tylko za wiedzę, lecz także za kulturę osobistą.

Decyzja o mianowaniu Lagoria dyrektorem Instytutu Politechnicznego im. Mikołaja II zapadła na wysokim szczeblu, gdzie musiano się wtedy liczyć z głosem społeczeństwa polskiego, ofiarodawcy środków na jego uruchomienie. Wzięto pod uwagę nie tylko osobę sprawną administracyjnie, ale także Rosjanina – bo za takiego go uważano – tolerowanego przez Polaków. Powstała w 1898 roku politechnika miała więc pierwszego rektora, który nie budził kontrowersji w Petersburgu i w Warszawie. Ten zresztą położył nacisk na uruchomienie nauczania petrografii i mineralogii (czy w ogóle nauk geologicznych), zwłaszcza na powstałym w 1903 roku wydziale górniczym.

W czasie pracy Lagoria na politechnice nadal funkcjonowało jedno środowisko geologiczne w Warszawie, choć rektor był wtedy mniej aktywny jako uczony i pedagog. Strajki szkolne 1905 roku spowodowały zawieszenie pracy politechniki. W 1907 roku Lagorio został odwołany do Petersburga, gdzie skierowano go do pracy w ministerstwie przemysłu i handlu. Ubocznie kontynuował prace naukowe. Po wybuchu I wojny światowej jego losy są mało znane. Wiadomo tylko, że jako „biały” znalazł się poza Rosją sowiecką. Miał osiąść w Lublanie, gdzie był związany z tamtejszym uniwersytetem. W Słowenii prawdopodobnie pozostał do śmierci w 1941 roku[1].

Aleksander Lagorio w Warszawie z pewnością nie miał osiągnięć na miarę lat swej asystentury na uniwersytecie w Dorpacie. Na Uniwersytecie Warszawskim położył znaczny nacisk na kształcenie młodzieży wyróżniającej się talentem i pracowitością. Jego uczniowie i współpracownicy mieli się okazać – już po odzyskaniu przez Polskę niepodległości – godnymi kontynuatorami dzieła mistrza. Byli wśród nich także geologowie wypromowani przez Amalickiego, a zwłaszcza Jan Piotr Lewiński.

Wbrew pokutującym stereotypom o prowincjonalnym charakterze Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, poziom nauczania przedmiotów geologicznych stał na bardzo wysokim poziomie. Była to zasługa przede wszystkim Aleksandra Lagoria.

1   O ile wiadomo, Władimir Tichomirow z Moskwy nie zdążył ogłosić zamierzonej monografii Lagoria, choć informacjami o nim dzielił się z autorem niniejszego artykułu. Stąd dane o pobycie mineraloga na emigracji w Jugosławii. Więcej danych o nim m.in. w artykułach: A. P. Reznikow, Gieołogia w Warszawskom Uniwiersytietie (1869–1915), „Oczerki po istorii geołogiczeskich znanij” 1955, nr 4, s. 187–212; S. J. Thugutt, Nauki geologiczne w Uniwersytecie Warszawskim w latach 1869–1915, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1956, R. 1, s. 563–569; Z. Wójcik, Nauki geologiczne w Uniwersytecie Warszawskim (1831– 1915), [w:] Księga pamiątkowa absolwentów Wydziału geologii Uniwersytetu Warszawskiego (1952–1997), Warszawa 1997, s. 18–30.

Aleksander Antoni Le Brun

Urodzony 12 V 1803 w Warszawie. Studia medyczne na UW (1820–1824) oraz w klinikach Francji, Anglii, Niderlandów i Niemiec; doktorat w Paryżu (1827); pracownik Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie od 1860, profesor zwyczajny (1860).

Chirurg, reorganizator Szpitala Dzieciątka Jezus; jeden z pionierów zastosowania chloroformu i eteru jako środków znieczulających podczas operacji chirurgicznej (1847). Jako pierwszy w Warszawie wprowadził w szpitalu obowiązkowe obchody lekarskie oraz karty obserwacji chorych.

Współzałożyciel i redaktor „Pamiętnika Towarzystwa Lekarskiego” (1837–1839), „Tygodnika Lekarskiego” (1847–1849) i „Gazety Lekarskiej” (1866–1868).

Prezes Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, członek korespondent Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego; dyrektor Instytutu Szczepienia Ospy; uhonorowany m.in. Orderem św. Anny (1845), rangą radcy dworu (1851), radcy kolegialnego (1857) i radcy stanu (1868).

Zmarł 3 VI 1868 w Warszawie.

Wykłady z chirurgii, „Biblioteka Umiejętności Lekarskich” 1868; Chirurgia operacyjna, Warszawa 1869–1874.

„Gazeta Lekarska” 1868, t. IV, nr 49, s. 777–780; „Archiwum Historii Medycyny” 1966, t. XXIX, nr 4, s. 447; Le Brun A. A. [w:] PSB, t. XVI, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1971, s. 590–591; Le Brun Aleksander Antoni [w:] Wielka Encyklopedia PWN, t. XV, Warszawa 2003, s. 395.

JANUSZ F. NOWAKOWSKI

ALEKSANDER ANTONI LE BRUN[*]

1803–1868

Aleksander Antoni Le Brun, dziekan Wydziału Lekarskiego Szkoły Głównej Warszawskiej, profesor tamtejszej Kliniki Chirurgicznej, był wieloletnim naczelnym lekarzem Szpitala Dzieciątka Jezus, członkiem czynnym Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego od 1828 roku i współzałożycielem „Pamiętnika Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego”. Był zacnym pod każdym względem Mężem, który za życia cieszył się powszechnym uznaniem, a którego niespodziewany zgon ranił boleśnie serca wszystkich kolegów i kirem żałoby pokrył gród cały. Sześćdziesiąt pięć lat życia, z których czterdzieści cztery na różnych usługach społecznych pożytecznie spędzone, nie dadzą się objąć pobieżnym artykułem, ale wymagają sumiennego i rozważnego ocenienia. Do tego zaś celu inaczej dojść nie można, jak tylko rozdziałem prac zmarłego śp. Le Bruna na tyle kierunków, ile ich składało się na wypełnienie tego pracowitego i pożytecznego krajowi żywota.

Pierwszą, najdawniejszą i najdłuższą widownią działalności Le Bruna był największy w kraju Szpital Dzieciątka Jezus, w którym lat 40 aż do zgonu przepędził, który swoim staraniem do stanu, w jakim się dziś znajduje, przyprowadził i którego blisko półwiekowa historia zespoliła się nierozdzielnie z historią życia Le Bruna.

Drugim polem działania Le Bruna było nasze Towarzystwo Lekarskie, pod którego chorągiew jeszcze w 1828 roku się zaciągnął; gdzie pierwszy przyczynił się do ujawniania prac Towarzystwa przez spisywanie rocznych sprawozdań i ich ogłaszanie w nowo założonym organie Towarzystwa, który przez całe życie najszczodrzej swymi wysokiej wartości pracami naukowo-literackimi zasilał, wytrwale bronił i losem którego aż do zgonu skwapliwie się zajmował.

Ostatni dziesiątek lat życia Le Bruna dostarczył mu najpiękniejszego pola, które w nowej szkole zdołał jak najchlubniej uprawiać, przez posiew między lekarską młodzieżą zdobytych swoją pracą, nauką i doświadczeniem wiadomości, patrząc z zadowoleniem na bujny plon, jaki przez niego rzucone ziarno już za życia wydało. Te trzy działy stanowią trzy główne okresy w życiu Le Bruna i są podstawą jego cennych prac, którymi sam zbudował sobie niewzruszony pomnik, jaki imię jego przekaże odległej potomności.

Aleksander Antoni Le Brun urodził się w Warszawie 12 maja 1803 roku z Tomasza Le Bruna – obywatela miasta Warszawy, i Adelaidy Demimuid. Tomasz Le Brun, będący siostrzeńcem Dufourda, sławnego za czasów króla Stanisława Augusta właściciela drukarni i wydawcy dzieł, w rok po urodzeniu się naszego Aleksandra umarł, pozostawiając wdowę z trzema nieletnimi synami: to jest Tomaszem, który był tajnym radcą, sekretarzem stanu w Radzie Administracji Królestwa, Aleksandrem i Piotrem. Łaskawa Opatrzność oddaliła ciężkie chwile sieroctwa od tych niemowląt, zsyłając im najlepszego ojca i opiekuna w osobie Antoniego Lesznowskiego, redaktora „Gazety Warszawskiej”, który w niedługim czasie młodą wdowę zaślubił. Lesznowski (ojciec także Antoniego Lesznowskiego, redaktora „Gazety Warszawskiej”, zmarłego w roku 1859), będąc sam człowiekiem wysoko wykształconym i dobrego serca, zajął się dziećmi swej żony jak własnymi, dając im jak najstaranniejsze wychowanie. I nasz Aleksander pierwsze lata dziecinne przepędził w domu rodzicielskim, pod okiem najczulszej matki i najlepszego przybranego ojca. Tak przygotowany w początkowych naukach w domu, oddany został do konwiktu księży pijarów na Żoliborzu. Stąd przeszedł na słuchacza nauk lekarskich do byłego Uniwersytetu Warszawskiego, który w dniu 18 października 1824 roku, mając lat 21, ukończył ze stopniem magistra medycyny i chirurgii. Pragnąc się dalej kształcić w obranym zawodzie, znalazł gotową pomoc w kochającym go ojczymie, który go niebawem wysłał do Paryża. Tu przez czas trzechletniego pobytu uczył się medycyny, przeważnie poświęcając się chirurgii, pod takimi znakomitościami, jak Larrey, Dubois, Dupuytren, Boyer, Richrand, Roux i Lisfranc, a po złożeniu egzaminu i obronieniu rozprawy pod tytułem Essai médicale sur la plique polonaise (Paryż 1827) otrzymał stopień doktora medycyny i chirurgii, potwierdzony potem przez Radę Lekarską Królestwa 27 sierpnia 1838 roku. Po otrzymaniu najwyższego stopnia naukowego wyjechał z Paryża i udał się do Londynu, gdzie słuchał wykładu Bella, Traversa, Lavrence’a i Coopera, następnie pojechał do Wiednia i Berlina, skąd w roku 1828 wrócił do Warszawy.

Rok 1828 stanowi początek działalności Le Bruna na rodzimej ziemi. Już w tym roku spotykamy go w liczbie członków czynnych Towarzystwa Lekarskiego i w tymże roku w „Pamiętniku Lekarskim Warszawskim” znajdujemy jego artykuły. Sposobiąc się głównie na lekarza praktykującego, pragnął niebawem dla nabytych wiadomości szersze znaleźć pole, jakoż zaraz w sierpniu następnego roku mianowany został lekarzem ordynującym w Szpitalu Dzieciątka Jezus bez pensji.

Otrzymawszy to miejsce, poczuł się na właściwym gruncie, który dopiero można było z pożytkiem dla ludzkości i kraju uprawiać po usunięciu napotykanych przeszkód, co zrazu nie tylko nie było łatwym, ale nawet niemożliwym. Ze tak jest istotnie, przekona nas rzut oka na ówczesny stan Szpitala Dzieciątka Jezus. Wiadomo, że ksiądz Baudouin pierwszy w Warszawie założył dom przytułku dla dzieci biednych i podrzutków, które umieścił w kupionej ze składek kamienicy przy Krakowskim Przedmieściu w roku 1732, że następnie August III Król Polski dekretem z dnia 21 maja 1761 roku ustanowił w Warszawie dom podrzutków i główny cywilny Szpital Dzieciątkiem Jezus zwany. W Szpitalu Dzieciątka Jezus mieścili się więc chorzy różnego rodzaju, prócz wenerycznych, inwalidzi, kobiety rodzące, podrzutki, mamki, a nad tym wszystkim czuwały siostry miłosierdzia i ksiądz misjonarz. Słowem, tak jak i innymi szpitalami warszawskimi, Szpitalem Dzieciątka Jezus rządziła administracja duchowna. Nie tu jest miejsce na pisanie historii tego szpitala, dość przytoczyć, że z postępem czasu ludność tego zakładu się powiększała, a za nią i wydatki, że różne wypadki dziejowe, dotykając kraju, oddziaływały szkodliwie na szpital. W dniu 1 czerwca 1813 roku ksiądz Grzankowski, rektor Szpitala Dzieciątka Jezus, do Najwyższej Rady tymczasowo zarządzającej Księstwem Warszawskim pisze: „Szpital Dzieciątka Jezus 885 dusz liczący, a niemowląt na wsi 767 mający, obciążony długami, w najmizerniejszym znajduje się stanie. Niewypłacanie wiejskim mamkom zniechęca lud wiejski do brania na wykarmienie nadzwyczaj przybywających podrzutków. Stąd jedna mamka w szpitalu po pięcioro lub czworo utrzymywać musi, tak więc przy niedostateczności pokarmu, wczesnej śmierci te niewinne ofiary stają się łupem. Niedostatek bielizny, odzieży, zgoła kończący się zapas pierwszych potrzeb do życia bolesny strapionej administracji wystawia widok”.

Lekarzem Szpitala Dzieciątka Jezus był wtedy p. Rychter, fizyk powiatu warszawskiego, który z powodu częstych wyjazdów w szpitalu mógł bywać raz lub dwa razy na tydzień, a przy tym człowiek podeszłego wieku. Siostry więc miłosierdzia same opiekowały się chorymi w liczbie paręset i dziećmi. Puszczały krew, otwierały ropnie i na tym kończyła się pomoc lekarska.

W 1815 roku usiłowano wprowadzić reformy mające poprawić stan szpitala. Na nic to się nie zdało. W dziewięć lat potem Le Brun po powrocie z czteroletniej naukowej podróży został ordynującym lekarzem Szpitala Dzieciątka Jezus. Pierwszy on zaczął odbywać codziennie wizyty w szpitalu, spisywać objawy chorobowe, pierwszy zaczął sporządzać swe spostrzeżenia w rodzaju pamiętników chirurgicznych, przeważnie z zamiłowaniem oddając się chirurgii i wykonując bardzo śmiałe operacje. O ile siły jednego człowieka dozwalały, starał się on usuwać miejscowe zło, ale działanie to nie mogło być wystarczającym na tak wielki zakład jak Szpital Dzieciątka Jezus. Służbę swą w szpitalu pełnił bezpłatnie. Administracja szpitala nie tylko nie doceniała bezinteresownych usług Le Bruna, ale nawet niezbyt pochlebnie mu się odwdzięczała. Bo kiedy w 1834 roku Le Brun upraszał Radę Główną Opiekuńczą Instytutów Dobroczynnych, aby za służbę szpitalną wyznaczyła mu jaką taką pensję, która by posłużyła przynajmniej do zwrotu kosztów wykładanych na narzędzia chirurgiczne, ówczesny administrator ks. Grzankowski wystawił mu taką opinię: „Z funduszów szpitalnych nie może być nic uszczuplonem dla przeznaczenia pensyi doktorowi, chyba ze szkodą ubogich chorych i dzieci sierot. Że gdyby p. Le Brun chciał porzucić zawód służenia bezpłatnie chorym, administracji będzie staraniem obmyśleć dla chorych doktora w miejsce pana Le Bruna z dobrem szpitala. Dotąd Opatrzność Boga pomimo klęsk wielkich nie dopuściła, ażeby chorym zbywało na biegłych doktorach; spodziewać się należy, że i nadal taż Opatrzność zaradzi potrzebie ubogich chorych”. Wywód ten niesłuszny i przykry dla Le Bruna, zupełnie był zbyteczny, gdyż w podaniu Le Bruna nie ma żadnej wzmianki, iż chce porzucić szpital, jest tylko skromna prośba o jaką taką pensję. Skończyło się, że wynagrodzenia Le Brun żadnego w tym szpitalu nie otrzymał, dopiero w dwa lata, to jest w listopadzie 1836 roku, dostał pierwszą pensję jako naczelny lekarz nowo otworzonego Domu Zdrowia na Ordynackiem. Mimo tych nowych obowiązków nie przestał Le Brun pełnić poprzedniej służby w Szpitalu Dzieciątka Jezus. A warunki były nader trudne. W szpitalu nie było oddzielnej sali operacyjnej, tak że operacje wykonywano na salach ogólnych, wobec kilkudziesięciu tam pozostających chorych, na których jęki i krzyki operowanych (pamiętajmy, że chloroformu wtedy nie było) okropny wpływ wywierały. Dla usunięcia też tak ważnej niedogodności szwagier Le Bruna, Celiński, syn profesora byłego uniwersytetu aleksandryjskiego, którego córkę Le Brun pojął za żonę, testamentem sporządzonym, przeznaczył 6000 złp. dla Szpitala Dzieciątka Jezus na „wybudowanie sali do operacyj chirurgicznych”.

Le Brun, jako wykonawca testamentu swego szwagra, starał się co prędzej zamiar szlachetnego ofiarodawcy urzeczywistnić, lecz niestety znalazł opór ze strony administracji szpitala. Udał się więc do Rady Głównej Opiekuńczej, lecz i ta żądaniu jego zadość nie uczyniła, nakazując wydzielić część sali na pokój do operacji. W tej sytuacji przy względzie na trwający nieład i znaczną śmiertelność panującą w szpitalu, nie pozostawało nic innego, jak pomyśleć o zmianie odwiecznego zarządu szpitala. Nie było to wtedy trudnym dla Le Bruna, bo stosunki pokrewieństwa z wysokimi dygnitarzami do tego mu pomagały. Brat rodzony Le Bruna – Tomasz Le Brun, był sekretarzem Stanu w Radzie Administracyjnej Królestwa, drugi krewny – Baszczyński, był prezydentem miasta Warszawy. Wskutek to zapewne ich usiłowań wyszedł w październiku 1838 roku Najwyższy Ukaz, który zwierzchnią władzę nad domem podrzutków i Szpitalem Dzieciątka Jezus oddawał świeckim władzom państwowym. Księżom misjonarzom polecono trudnić się tylko pełnieniem obowiązków religijnych, a siostrom miłosierdzia usługą przy tychże chorych, bez udziału w zarządzie zakładu. Powołano Komitet do urządzenia Szpitala Dzieciątka Jezus, do którego powołano Le Bruna jako nadzorcę pod względem lekarskim i dietetycznym. Korzyści, jakie odniósł Szpital Dzieciątka Jezus z tych rozporządzeń, były ogromne. Oczyścił się szpital z chorych syfilitycznych, wykorzeniono zarody świerzby, cały porządek w przyjmowaniu podrzutków, wydawaniu ich na wsie, doboru mamek szpitalnych odbywał się pod nadzorem lekarza inspektora. We wszystkich oddziałach chorych zapanował należyty porządek i ochędostwo, wszystkie sale były przewietrzane w miarę potrzeby i chorzy opatrzeni w to wszystko, czego ich choroba wymagać może.

Chorzy w Szpitalu Dzieciątka Jezus dzielą się na 4 główne oddziały: chorych gorączkowych, chorych chirurgicznych, chorych chronicznych i kobiet obłąkanych.

Przy oddziale chirurgicznym urządzoną została sala operacyjna wraz z trzema salami mniejszymi dla chorych operowanych. Wielkie są zasługi Le Bruna na tym polu położone w pierwszych latach jego zawodu. Z potwornie zaniedbanego zakładu dobroczynnego stworzył szpital z prawdziwego zdarzenia. O dalszych jego zasługach objaśniają nas jego prace Towarzystwu Lekarskiemu komunikowane.

W Towarzystwie Lekarskim zasługi Le Bruna zajmują jedną z pierwszych kart historii Towarzystwa. Le Brun, wpisany w poczet członków czynnych, był rzeczywiście przez cały czas jednym z czynniejszych. Pierwszy on w roku 1833 począł jako ówczesny sekretarz spisywać sprawozdania roczne z czynności Towarzystwa i te ogłaszać w „Pamiętniku Towarzystwa”, którego był współzałożycielem. Le Brun, pamiętając o tym, że nie dla samego tytułu wszedł do Towarzystwa Lekarskiego, wszystkimi swoimi pracami i spostrzeżeniami, czy to w prywatnej praktyce, czy też w szpitalu zdobytymi, dzielił się chętnie z towarzyszami i prawie wszystkie swoje wypracowania dla „Pamiętnika” przeznaczał, troszcząc się o jego byt nawet przed śmiercią. Dla przykładu w tomie „Pamiętnika” z roku 1839 umieścił Wyjątki z pamiętnika chirurgicznego Szpitala Dzieciątka Jezus z roku 1837, skąd dowiadujemy się o wykonanych przez niego 33 ważniejszych operacjach, między tymi trudnej operacji wyjęcia kamienia pęcherzowego i podwiązaniu tętnicy ramieniowej w celu uleczenia chorej z tętniaka, powstałego wskutek przebicia żyły na wskroś i ranienia tętnicy przez felczera krew puszczającego. Podwiązanie tętnicy ramieniowej prowadziło do zamierzonego celu, krwotok grożący śmiercią chorej zniewolił Le Bruna do odjęcia tego samego jeszcze dnia ramienia, czym chorą ocalił, która w trzy tygodnie zdrowa szpital opuściła. W tomie trzecim naszego „Pamiętnika” z roku 1840 ogłosił Opis kilku rzadkich wypadków i odbytych działań chirurgicznych, w którym jest mowa o guzie w gardzieli u dziecka, o przecięciu ścięgnistej błony w pochwie macicznej, utrudniającej pożycie małżeńskie przez 14 lat, o wyleczeniu tętniaka tętnicy ramieniowej przez nacisk i o dwóch operacjach kamienia pęcherzowego. Jedna z nich, wielce pouczająca, godna jest szczególnej uwagi. Pacjentem był 60-letni znakomity urzędnik państwowy. Le Brun, upewniwszy się o istnieniu w pęcherzu kamienia, przystąpił do operacji i tę, za pomocą cięcia bocznego litotomem brata Kosmy, wykonał i kamień wielkości bobu wydobył. Wyśledziwszy następnie pęcherz palcem i zgłębnikiem, przekonał się, że już w nim nic więcej się nie znajduje, i chorego w łóżku umieścił. Następnego dnia z powodu nieoddawania moczu przez chorego drogą sztuczną, ani naturalną, i znacznego rozszerzania pęcherza, zniewolony był mocz wypuścić kateterem. Toż samo powtórzył dnia 3. i 4. „Lecz nie małe było – pisze – moje pomieszanie, gdy tym razem kateter do pęcherza zaprowadzony trącił o kamień. Pomimo to starałem się pokryć moją niespokojność, nikomu nie objawiłem stanu chorego i postanowiłem dnia następującego, to jest w 5. dobie po operacji, przy zwyczajnym opatrywaniu chorego wydobyć ów zasmucający kamień”. Co też rzeczywiście dokonał, po pierwotnym rozdzieleniu brzegów rany palcem, wydobywszy kleszczami nie tylko jeden kamień, ale dwa, a każdy wielkości jaja gołębiego. Chory nie zorientował się, co zaszło. Rozklejenie rany 5. dnia po operacji nie miało żadnego szkodliwego wpływu na ogólny stan chorego, który co dzień czując się lepiej, 30. dnia już był zdrów. Wszystkie trzy kamienie ważyły półtorej uncji.

Niepotrzebnie dodawać, ile powyższy wypadek nauczający jest dla operatora. „Przykre zaiste – mówi Le Brun – położenie dla operatora, a przykrzejsze jeszcze dla chorego”. Dla uniknięcia takich sytuacji radzi Le Brun przyjąć za przepis chirurgiczny: „iżby oprócz najstaranniejszego wyśledzenia pęcherza przez ranę zaraz po operacji, powtarzać to jeszcze dni następnych przez cewkę moczową, a to celem niezwłocznego wydobycia jeszcze roztwartą raną pozostałych kamieni, lub ich szczątków, gdyby takowe znaleźć się miały”. W roku 1841 doniósł Towarzystwu o wydobyciu przez siebie z prostnicy kieliszka od wina, który sobie wsadził człowiek dorosły w kiszkę dnem do góry. Kieliszek ten 9 dni zostawał w kiszce, zrządzając biegunkę i zatrzymanie moczu. Chory w sześć dni był zdrów.

W sprawozdaniu z oddziału chirurgicznego Szpitala Dzieciątka Jezus pisze: „Ważniejsze operacje chirurgiczne odbywały się zawsze w mojej obecności i przy pomocy innych lekarzy. Tym sposobem należycie ustalały się wskazania do różnych działań chirurgicznych, a wypadki osiągnięte były z prawdziwą korzyścią dla nauki”.

W ogóle w roku 1841 udzielono pomoc instrumentalną 169 razy. Między tymi godne uwagi są: wypiłowanie prawej połowy szczęki dolnej, wydobycie kamienia pęcherzowego dwa razy i nauczający wypadek przebicia brzucha. Le Brun opisywał nie tylko szczęśliwe, ale i niepomyślne wypadki, przekładając przyznanie się do błędu dla ochronienia od niego kogo innego. „Kto się publicznie odzywa i wypadki swego doświadczenia głosi, niech wszystko wyzna rzetelnie. Prawda stanowi główną wartość nauki praktycznej, ona ją wznosi i ustala”. Począwszy od roku 1841 aż do 1850, Le Brun bez przerwy ogłaszał w „Pamiętniku Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego” naukowe sprawozdania z czynności Szpitala Dzieciątka Jezus. Tam też czytamy, jak Le Brun szedł równo z nauką i jak stosował nowe środki na Zachodzie odkrywane, że przy operacjach chirurgicznych w szpitalu użył eteru siarczanego dnia 20 lutego 1847 roku, u włościanki Marianny Godzińskiej, której wyłuszczył pierś rakową. W ogóle w roku 1847 większych operacji przy użyciu eteru wykonano 27 razy.

Jako pierwszy w Polsce zastosował do znieczulenia ogólnego chloroform 11 grudnia 1847 roku w trakcie operacji nacięcia czyraka mnogiego. Inne operacje przy jego pomocy przeprowadzone również najpomyślniej się powiodły, między nimi dokonana w 1849 roku pierwsza na świecie operacja odjęcia obu goleni, którą wykonał wraz z kol. Jabłonkowskim. Częste użycie przekonało Le Bruna o wyższości chloroformu nad eterem siarczanym. Już w roku 1840 Le Brun dobrze dał się poznać ze swej nauki i zdolności, które władza, oceniając, powierzyła mu wyższe miejsca lekarskie w kraju. Jakoż w maju roku 1840 mianowany został naczelnym lekarzem Szpitala Dzieciątka Jezus, w kilka dni potem powołany został na członka honorowego Rady Lekarskiej, a w kilka miesięcy potem Najwyższym Rozkazem przyznano mu za troskliwą służbę nagrodę pieniężną, jako pensję naczelnego lekarza Domu Zdrowia na Ordynackiem, gdzie pełnił służbę od listopada 1836 do maja 1841 roku. W tym roku Towarzystwo Naukowe Krakowskie mianowało go swoim członkiem.

W tym czasie, kiedy siły naukowe wzmocniły się w Warszawie, kiedy miasto nasze poczęło liczyć więcej lekarzy, niebawem uczuto potrzebę wydawania nowego pisma. Tak w 1847 roku powstał „Tygodnik Lekarski”, którego Le Brun był współredaktorem.

Przychodzimy teraz do trzeciego okresu życiu Le Bruna, do równie pięknego zadania, jak niesienie pomocy przy łożu cierpiącego lub tworzenie prac literackich, to jest do nauczania młodzieży lekarskiej! Rok 1860 otworzył przed Le Brunem to zaszczytne pole, które zmarły z takim namaszczeniem i zamiłowaniem aż do ostatnich chwil życia uprawiał. Reskrypt ministra oświecenia narodowego z dnia 5 lutego 1860 roku powołał Le Bruna na profesora zwyczajnego w Medyko-Chirurgicznej Warszawskiej Akademii, do wykładu chirurgii operacyjnej z desmurgią i kliniki chirurgicznej. W dniu 6 października i860 roku Le Brun rozpoczął wykład wspaniałą prelekcją, przez młodzież i publiczność gorącymi przyjętą oklaskami. W tej pięknej lekcji przebiegł pokrótce historię chirurgii od najdawniejszych aż do naszych czasów, a następne słowa zachęty do młodzieży dobrze nam utkwiły w pamięci: „Nie sądźcie Panowie, że możecie być lekarzami bez znajomości chirurgii. Niech was myśl ta na chwilę nie łudzi; medycyna i chirurgia są jedną nauką, a kto jej kapłanem być pragnie, w całej rozciągłości posiadać ją winien. Żaden zatem z Panów powiedzieć sobie nie może, że się operacjami chirurgicznymi trudnić nie będzie”. I dalej: „Nie daleki jest czas, a mieć będziemy wszędzie naszych lekarzy, naszych opiekunów zdrowia, na ojczystej ziemi zrodzonych i wyuczonych przez swoich rodaków. Cudzoziemcy wdzierać się tu nie będą i ciągnąć z nas korzyści ziomkom naszym przynależnej. Nasza nauka i doświadczenie wzrastać będą i zjednają nam zaufanie powszechne; krajowcy przestaną szukać za granicą pomocy, bo równie dobrą, równie skuteczną znajdą pomiędzy swymi. Takie to jest przeznaczenie wasze, Panowie; kraj wymaga i oczekuje od was obrony we wszystkich złych przygodach zdrowiu i życiu ziomków waszych zagrażających; pragnie, byście z kolei, następcom waszym przekazując plon waszej nauki i doświadczenia, przyczyniali się do wzrostu rzeczy lekarskich w kraju i do zdobycia dla niej [chirurgii – M. N.-Z.] samoistnego stanowiska, a wówczas z dumą narodową powiemy sobie: mamy polską medycynę, mamy polską chirurgię”.

Klinikę chirurgiczną Le Brun prowadził lat osiem, przez pierwsze trzy lata w Szpitalu Dzieciątka Jezus jako profesor medycznej akademii, a po wcieleniu jej do Szkoły Głównej, jako profesor tejże szkoły w Szpitalu św. Ducha, dokąd w roku 1863 klinika przeniesioną została. Wykład Le Bruna przy łóżku chorego odznaczał się ścisłością w badaniu, jasnością i sądem prędkim a trafnym, gruntującym się na jego wieloletnim doświadczeniu. Stosunek Le Bruna do chorych i młodzieży był wzorowy; umiał godzić powagę z miłością. W chorym zawsze widział swego bliźniego i umiał litować się nad jego cierpieniem, co wcale nie przeszkadzało mu w zachowaniu zimnej krwi tam, gdzie tego była potrzeba. Cierpliwy, wyrozumiały, pobłażliwy, kochający młodzież, w razie potrzeby potrafił ją strofować, wzajem będąc od niej gorąco kochany. Prawdziwy wzór lekarza profesora. Dwa razy piastował godność dziekana; w roku 1862 wybrany został pierwszym dziekanem wydziału lekarskiego w Szkole Głównej, a drugi raz w roku 1864. Od roku 1840 aż do 1867 był nadto członkiem honorowym Rady Lekarskiej, gdzie brał udział w pracach sądowo-lekarskich z chirurgią związek mających.

W roku 1862 był członkiem komitetu do reorganizacji służby zdrowia w Królestwie Polskim. W Towarzystwie Lekarskim w roku 1863 wybrany został na pierwszego przewodniczącego oddziału chirurgicznego, a w roku 1866 piastował znowu godność prezesa. W Towarzystwie Dobroczynności kierował do roku 1866 wydziałem lekarskim. Tyle i tak różnorodnych czynności jeszcze mu zostawiły dość czasu do krzątania się około rodzinnej literatury lekarskiej, którą prawdziwie umiłował. W roku 1866 przyjął czynny udział z większością profesorów wydziału lekarskiego w założeniu „Gazety Lekarskiej”. W 1867 roku gorliwie się zajął wydaniem „Biblioteki Umiejętności Lekarskich”, rozpoczynając opracowanie chirurgii operacyjnej, którą jego uczniowie dalej poprowadzili.

Otoczony powszechnym szacunkiem i miłością, zwrócił swymi pracami uwagę Rządu, który udzielił mu rangę radcy stanu i nadał szlachectwo dziedziczne. Le Brun, obok zacnych przymiotów duszy, charakteru prawego, odznaczał się wspaniałą postawą, która nakazywała go szanować, pięknym obliczem, humorem i dowcipem, które jednały mu serca tych, co się do niego zbliżyli. Pod koniec życia, z przyczyny nieszczęść rodzinnych, chwilowo opuszczała go jemu właściwa energia. Nieszczęścia te boleśnie raniły Profesora już od 1853 roku, kiedy to zmarł mu syn Józef. W trzy lata później stracił pierwszą żonę, Paulinę z domu Celińską. Tragedie rodzinne nadal nie opuszczały profesora. W rok po roku umierały kolejne dzieci, córka Cecylia i syn Konrad, a po dwuletniej przerwie, w 1860 roku, córka Maria. Po 5 latach profesor postanowił ożenić się ponownie z Ludwiką Rajmond. Ostatnią nadzieję na spokojne życie rodzinne zburzyła śmierć nowo poślubionej małżonki w 1866 roku. Le Brun pozostał sam z małym synem z drugiego małżeństwa. W roku 1867 odbyta podróż na wystawę paryską ocuciła nieco ciężko strapione serce Le Bruna. Wziął się z dawną energią do pracy, lecz nie na długo, ledwie na niecały rok. Niespodziewana i prawie nagła śmierć przecięła to zacne życie, dnia 3 czerwca 1868 roku, które tyle dla ludzkości i kraju dobrego zrobiło. Jak ciepłe serce biło pod tą wyniosłą na pozór dumną postawą, przekona Was najlepiej myśl o śmierci, objawiona w testamencie Le Bruna, pod dniem 28 września 1866 roku sporządzonym w słowach: „Towarzystwu Lekarskiemu Warszawskiemu zapisuje rsr. 500, do rozporządzenia niemi podług uznanej potrzeby. Moją bibliotekę lekarską przeznaczam dla Szpitala Dzieciątka Jezus, niech będzie ustawiona w sali dyżurnych, dla użytku lekarzy szpitalnych, radbym jednak, by kilka rzadkich i ważniejszych dzieł, w bibliotece mojej znajdujących się, stało się własnością biblioteki Towarzystwa Lekarskiego, bo tam właściwsze mieć będą przeznaczenie. O wybór tych dzieł upraszam kolegę dra Mulhausena, który mię zapewne przeżyje. Zbiór operowanych przeze mnie kamieni pęcherzowych, w osobnem pudełku zebranych, ofiaruję gabinetowi patologicznemu. Moje narzędzia chirurgiczne przeznaczam dla studentów szkoły głównej, którzy w roku śmierci mojej ukończą nauki lekarskie i stopień naukowy otrzymają. Upraszam kolegę dra Korzeniowskiego o zajęcie się rozdziałem tych narzędzi”.

Zgon nagły takiego człowieka obudził we wszystkich warstwach naszego społeczeństwa zdumienie i żal głęboki. Odbiciem tego żalu był świetny pogrzeb Le Bruna, na który, mimo niepewnej pogody, zbiegły się tysiące bogatych i biednych, jego rówieśnicy i uniwersytecka młodzież. Jego cenne szczątki na własnych barkach profesorowie z rektorem szkoły, młodzież i lekarze ponieśli aż do samego grobu. Przy zamknięciu na zawsze zimnej mogiły urocza, głęboka zapanowała cisza, wśród której mogłeś dostrzec tylko łzę roszącą oblicza dawnych i młodszych towarzyszy tego zacnego Męża oraz pożegnalny łoskot ostatniej garści ziemi. Le Brun został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

*   Tekst opublikowany pierwotnie jako: Aleksander Antoni Le Brun. Wspomnienie pośmiertne, „Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego” 1868, 31, nr 6, s. 281–334. Skróty i adaptacja – Monika Nowakowska-Zamachowska. Ortografia i interpunkcja uwspółcześnione, składnia i leksyka oryginału.

Joachim Lelewel

Urodzony 22 III 1786 w Warszawie. Studia filologiczne na Uniwersytecie Wileńskim. Profesor UW (1818–1821); doktorat na Uniwersytecie Jagiellońskim (1820); profesor historii na Uniwersytecie Wileńskim (1822–1824); na emigracji w Belgii zaproponowano mu stanowisko profesorskie na Wolnym Uniwersytecie w Brukseli, którego jednak nie objął.

Wybitny historyk mediewista. Przyczynił się do stworzenia naukowych podstaw komparatystyki historycznej, numizmatyki i kartografii oraz do uwzględniania w warsztacie historycznym źródeł związanych z kulturą materialną niższych warstw społecznych.

Redaktor naczelny „Tygodnika Wileńskiego” (1815–1817). Członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk; członek Rządu Narodowego (1831) i licznych organizacji emigracyjnych.

Zmarł 29 V 1861 w Paryżu.

Historyka, Wilno 1815; Dzieje starożytne, Wilno–Warszawa 1818; Dzieje starożytne Indii, Warszawa 1820; Uwagi nad dziejami Polski i ludu jej, Poznań 1836; Numismatique du moyen age, Paryż 1835; Études numismatiques et archéologiques, Bruksela 1841; Polska dzieje i rzeczy jej (t. I–XX), Poznań 1855–1864.

H. Więckowska, Joachim Lelewel. Uczony – polityk – człowiek, Warszawa 1980; M. Wierzbicka, Joachim Lelewel (1796–1861), [w:] Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, red. A. Gieysztor, J. Maternicki, H. Samsonowicz, Warszawa 1986, s. 37–51; Lelewel J. [w:] PSB, t. XVII, Warszawa 1972, s. 21–25.

ANDRZEJ WIERZBICKI

JOACHIM LELEWEL

1786–1861

Przyszedł na świat 22 marca 1786 roku w Warszawie jako syn Karola i Ewy z Szeluttów. Jego dziad, który był nadwornym lekarzem Augusta III, podpisywał się jeszcze nazwiskiem Loelhoeffel de Loewensprung, jednak ojciec czuł się już Polakiem. W Rzeczypospolitej, a także później, w latach Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, pełnił on szereg funkcji urzędniczych, będąc m.in. kasjerem generalnym Komisji Edukacji Narodowej, a po roku 1815 radcą stanu w Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

Od dziecka Joachim lubił myśleć „po swojemu”, a to narażało go na niemałe przykrości ze strony przywykłych do tradycjonalnych metod wychowania rodziców. Umyśliwszy sobie, że jeśli zgodnie z logiką po czwartku następuje piątek, to kolejny dzień tygodnia powinien nazywać się „szóstek”, usunął sobotę z własnego słownika i z uporem obstawał przy swoim mimo nakładanych na niego kar. Uparty i kapryśny, chodził własnymi drogami także i później. Dlatego, gdy jako młody adept historii dopytywał się o zasady i metody nauki historycznej, skwapliwie posłuchał „niepokornej” rady swego profesora (Tomasza Hussarzewskiego), żeby nie sięgać w tej sprawie do innych autorów (literatury przedmiotu), tylko samemu coś wyszukać i „obmyślić”. Zapewne było w tym coś z grzesznej ignorancji, ale nie tylko. Lelewel miał świadomość, że szacunek dla naukowych autorytetów może pozbawić jego myśl znamion oryginalności. Po latach tak o tym pisał: „Usłuchałem rady: nie zajrzawszy do nich, aby moich namysłów i pojęć w swoje nie wprowadziły drogi, puściłem myśl moją w rozmaite kierunki. Wylęgła się z tego Historyka”[1]. Owa Historyka stała się pierwszym i na długie lata jedynym polskim podręcznikiem metodologii historii. Metoda „ignorancyjna” nie była jednak preferowaną metodą Lelewela. W istocie historyk pochłaniał wręcz źródła i opracowania, i to w dwunastu językach. Ale porzucając tę dygresję, wypadnie przenieść się w czasy nieco wcześniejsze.

Kształcony początkowo w domu, a następnie w konwikcie pijarskim w Warszawie, został w 1804 roku przewieziony przez ojca do Wilna, by podjąć studia na nowo utworzonym uniwersytecie. Jakkolwiek uczęszczał na zajęcia z wielu przedmiotów, to jednak tym, który koncentrował najwięcej jego uwagi, była historia. Niestety w strukturze ówczesnej nauki uniwersyteckiej zajmowała ona miejsce niezbyt eksponowane. Przez rok dane mu było słuchać wykładów sędziwego już Tomasza Hussarzewskiego, ale po przejściu tego ostatniego na emeryturę, historia – według słów Lelewela – po prostu „znikła”.

Znacznie większy wpływ na kształtowanie się umiejętności naukowych przyszłego historyka wywarł natomiast profesor filologii klasycznej Gotfryd Ernest Groddeck – znakomity znawca dziejów starożytnych, a zarazem uczony posiadający dobrą znajomość nowoczesnej krytyki tekstów źródłowych. Ale i kontakt z Groddeckiem nie mógł w całości zaspokoić aspiracji naukowych Lelewela – w efekcie był on w znacznej mierze zdany na własną intuicję i pracowitość. Gorliwie uczył się języków obcych, podejmował też pierwsze samodzielne próby badawcze. W 1808 roku złożył egzaminy końcowe.

Lata 1808–1815 to okres, w którym borykał się ze sporymi trudnościami, usiłując znaleźć satysfakcjonujące go zajęcie zawodowe. Niezbyt owocna pod tym względem była współpraca z Tadeuszem Czackim, który, zwróciwszy uwagę na zdolnego historyka, ściągnął go do Krzemieńca, lecz tam powierzył mu jedynie pozaprogramowy wykład geografii starożytnej. Trudno też powiedzieć, by Lelewela mogła zadowolić urzędnicza posada, jaką zmuszony był przyjąć w 1811 roku, po powrocie do Warszawy. Pod względem naukowym nie były to jednak lata stracone. Historyk sporo pisał i publikował, a że nie kroczył utartymi torami, jego prace zwróciły uwagę wybitnych przedstawicieli naszej nauki. W 1815 roku skorzystał z propozycji rektora Jędrzeja Śniadeckiego i udał się do Wilna, gdzie powierzono mu funkcję zastępcy profesora historii powszechnej. Przeciągające się oczekiwanie na „pełną” profesurę sprawiło jednak, że zainteresowała go inna propozycja.

W 1817 roku w Warszawie, głównie ze zbiorów Liceum Warszawskiego i byłej Biblioteki Sądu Apelacyjnego, utworzono Bibliotekę Uniwersytecką. W rok później placówka ta została przekształcona w Bibliotekę Publiczną przy UW, a jej dyrektorem został Samuel Bogumił Linde – rektor Liceum Warszawskiego i profesor literatury i języków słowiańskich na Uniwersytecie. Stanisław Potocki – ówczesny minister oświaty – w imieniu Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zwrócił się wówczas do Lelewela z propozycją objęcia stanowiska „zastępcy profesora Bibliografii w Królewsko-Warszawskim Uniwersytecie oraz Bibliotekarza Publicznej Biblioteki z pensją roczną złotych polskich sześć tysięcy”[2]. Lelewel nie odmówił, powrócił do Warszawy i przez pewien czas (1819–1821) łączył pracę w bibliotece z obowiązkami uniwersyteckiego wykładowcy. Z obu tych zajęć był niezbyt zadowolony. O czynnościach bibliotekarskich mówił, że mu „czas marnują” i utyskiwał: „Głupstwom zrobił żem się w bibliotekarstwo wplątał”. Swoją działalność akademicką, która obok wielce ograniczonych, na jego własną prośbę, wykładów z bibliografii (18 godzin i to dopiero w trzecim roku pracy) obejmowała też wykłady z historii polskiej na wydziale prawa, tak po latach wspominał: „Słuchaczów też nie miałem. Wnet spadła liczba do trzech, czwarty był bardzo pilny, nie liczący się do uczniów. Dopiero pod sam koniec, gdy przyszło historycznie mówić o teoriach konstytucji, liczba do kilkunastu podrosła”. Czytając owe słowa, można odnieść wrażenie, że lata profesury Lelewela w Warszawie należy zaliczyć do niezbyt udanych. Okazuje się jednak, że wręcz przeciwnie — wtedy to bowiem, chcąc nie chcąc, historyk zaczął się zajmować bibliologią, owocem czego stało się dzieło, które weszło do kanonu literatury specjalistycznej i zapewniło jego autorowi rangę klasyka. Bibliograficznych ksiąg dwoje (1823–1826), bo tak zostało ono zatytułowane, trudno byłoby uznać za efekt spontanicznych zainteresowań autora. Powstało ono, czego Lelewel nie ukrywał, z chęci złożenia dowodów, że pełnił swą bibliotekarską funkcję solidnie i przedmiot, który mu powierzono, „starał się poznawać”. A poznawać musiał go od podstaw, wcześniej bowiem „bibliografią” (dziś powiedzielibyśmy – bibliologią), jako wyodrębnioną dziedziną, zupełnie się nie zajmował. Profesjonalizm, rzetelność badawcza i talent sprawiły, że mimo niejednorodnej konstrukcji i łączenia wielu konwencji (monografii, biografii, katalogu, bibliografii, słownika, wydawnictwa źródłowego, komentarza krytycznego, recenzji itd.) było to, według kompetentnej badaczki, „dzieło jedyne w swoim rodzaju, na wskroś oryginalne i ciągle na nowo inspirujące” (A. Żbikowska-Migoń).

Jeżeli w Warszawie na wykłady z historii przychodziło do Lelewela najwyżej kilkunastu słuchaczy, to wcześniej w Wilnie gromadziły one nawet po kilkuset uczestników. Trudno się zatem dziwić, że kiedy w 1822 roku, po wygraniu konkursu na stanowisko profesora historii powszechnej, zjechał ponownie do Wilna, został powitany przez młodzież z entuzjazmem. Na wykład inauguracyjny przybyły takie tłumy, że trzeba było przełożyć go na dzień następny i przenieść do największego uniwersyteckiego audytorium. Wyraźny w owych latach wzrost nastrojów patriotycznych wśród wileńskiej młodzieży sprawił, że oczekiwała ona od nowo powołanego profesora czegoś więcej niż „suchej” opowieści o dziejach powszechnych. I Lelewel spełnił te oczekiwania. W swych wykładach – nawet wówczas, gdy mówił o starożytnych Grekach czy Rzymianach – gloryfikował ideały wolnościowo-republikańskie, wpajając w studentów przekonanie, że są to wartości nieprzedawnione. Wzbudzał szacunek i podziw. Adam Mickiewicz, który znalazł się wówczas w gronie słuchaczy jego wykładów, poświęcił mu jeden ze swych wierszy (Do Joachima Lelewela), w którym odnajdujemy taką oto ewokację:

LELEWELU! Rzetelną każdy chlubę wyzna,

Ze ciebie takim polska wydała ojczyzna,

Na świętym dziejopisa jaśniejąc urzędzie,

Wskazujesz nam, co było, co jest i co będzie.

Rzecz prosta, upowszechnianie idei republikańsko-demokratycznych musiało zaniepokoić władze autokratycznie rządzonego imperium, które dość szybko przystąpiły do rozprawy z organizacjami Mareckimi. Rząd dusz, jaki Lelewel sprawował nad studentami, spowodował, że, mimo iż nie miał on bezpośrednich kontaktów z tajnymi organizacjami młodzieży, w sierpniu 1824 roku został usunięty z uniwersytetu z „zezwoleniem” na powrót do Królestwa Polskiego. Od tego czasu, aż do wybuchu powstania listopadowego, pozostawał bez żadnego oficjalnego zatrudnienia. Utrzymując się głównie z niewielkich dochodów, jakie przynosiła mu rodzinna kamieniczka przy ul. Długiej w Warszawie, zajął się teraz badaniami numizmatycznymi i archeologicznymi, działał w Towarzystwie Przyjaciół Nauk, pisywał do warszawskich czasopism, przygotowywał do druku wydawnictwa źródłowe.

Aktywność naukowa szła w parze z coraz wyraźniejszym angażowaniem się historyka w życie polityczne, i to zarówno w jego tajnym, jak i jawnym, tolerowanym przez władze, nurcie. Pod zarzutem przynależności do Towarzystwa Patriotycznego został postawiony w 1828 roku przed Komisją Śledczą, jednak wobec braku dowodów nie pociągnięto go do odpowiedzialności. W rok później zdecydował się kandydować do sejmu i został wybrany posłem z powiatu żelechowskiego. Na forum sejmowym występował między innymi przeciwko cenzurze prewencyjnej, co niewątpliwie przyczyniło się do wzrostu jego popularności, zwłaszcza wśród opozycyjnie i spiskowo usposobionej młodzieży. To właśnie do Lelewela, na kilka dni przed Nocą Listopadową, zgłosili się młodzi podchorążowie – wtajemniczając go w plany przygotowanego powstania. Jednak w wydarzeniach, które potem nastąpiły, historyk nie potrafił wykazać się niezbędną dla działacza i przywódcy politycznego determinacją. Być może dlatego, że przyszło mu odegrać dwie trudne do pogodzenia role – członka rządu i przywódcy Towarzystwa Patriotycznego, a więc organizacji w stosunku do rządu opozycyjnej. I tu, i tam usiłował zachować postawę umiarkowaną, co sprawiło, że działał bez większego rozmachu i zdecydowania.

Po upadku powstania listopadowego Lelewel udał się do Paryża, gdzie wkrótce stanął na czele Komitetu Narodowego Polskiego. Liczył na wywołanie powstania zbrojnego w Polsce, zsynchronizowanego z ruchami rewolucyjnymi na Zachodzie, i dlatego nawiązał rozległe kontakty z międzynarodowymi organizacjami konspiracyjnymi. Ale rachuby te zawiodły, bezpośrednim zaś efektem jego ożywionej działalności polityczno-propagandowej był wydany przez władze nakaz opuszczenia Francji. Kolejnym etapem emigracyjnej tułaczki Lelewela, i to etapem, który trwał już niemal do samej śmierci historyka, stała się Belgia. Udał się tam na piechotę, ubrany w niebieską robotniczą bluzę, którą z upodobaniem nosił także i później. Poprzedzony famą patriarchy polskiej rewolucji, a zarazem wybitnego uczonego, spotkał się z serdecznym przyjęciem ze strony belgijskich liberałów i demokratów. Z działalności politycznej bynajmniej nie zrezygnował, wręcz przeciwnie – po krótkim okresie adaptacji do nowych warunków podjął ją z wyjątkową aktywnością. Wszedł w skład tajnego związku Dzieci Ludu Polskiego, który wraz z Młodą Polską słał do kraju emisariuszy w celu przygotowania nowego powstania, dążył też do zjednoczenia demokratycznych stronnictw emigracyjnych, co jednak udało mu się tylko częściowo. Zjednoczenie Emigracji Polskiej, którego został przywódcą, nie zdołało wszak objąć Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, a po upływie kilku lat w ogóle przestało istnieć. Nastąpiło to w wyniku rozłamu spowodowanego poparciem udzielonym przez Lelewela i jego stronników powstaniu krakowskiemu 1846 roku. Grupa Lelewela znalazła się wówczas w szeregach TDP, natomiast jej przeciwnicy przystąpili do stronnictwa Czartoryskiego.

Druga połowa lat czterdziestych XIX wieku to okres, w którym działalność polityczna Lelewela ponownie przybrała formę współpracy z międzynarodowymi ruchami rewolucyjno-demokratycznymi. Historyk spodziewał się wielkiej europejskiej rewolucji ludów i z nią głównie łączył nadzieje na odbudowę państwa polskiego. W 1847 r°ku wszedł w skład zarządu międzynarodowej Asocjacji Demokratycznej..., w której funkcję jednego z wiceprzewodniczących piastował Karol Marks. Nie był jednak ani komunistą, ani socjalistą. Licząc na powszechną rewolucję demokratyczną, wzywał zarazem do bratania się szlachty z ludem, a zatem teoria walki klas była mu obca. Natomiast w jego marzeniach o Polsce „gminowładnej”, w której ziemia, stanowiąca własność poszczególnych gmin, oddawana byłaby ich członkom w dożywotnią uprawę, odnaleźć można pewne elementy socjalizmu utopijnego. W dobie Wiosny Ludów Lelewel prowadził ożywioną działalność propagandową na rzecz sprawy polskiej, próbując między innymi oddziaływać na Parlament Frankfurcki, ale z chwilą, gdy fala ruchów rewolucyjnych przesiliła się, zrezygnował z czynniejszego życia politycznego. Skoncentrował się teraz na pracy naukowej i przygotowywaniu do druku kolejnych tomów swych dzieł. Zył w Brukseli więcej niż skromnie, w nieopalanej izbie, w której – dopiero na krótko przed śmiercią uczonego – przyjaciołom udało się, zresztą wbrew jego woli, postawić piec. Na początku lat sześćdziesiątych pogarszający się stan zdrowia historyka sprawił, że bliscy znajomi przewieźli go na leczenie do Paryża. Umieszczony w jednej z najlepszych tamtejszych klinik, zmarł w trzy dni później, to jest 29 maja 1861 roku. W 1929 roku trumna ze szczątkami Joachima Lelewela przewieziona została do Polski, by spocząć na wileńskim cmentarzu Na Rossie.

* * *

Nie było w Polsce ani przed, ani po Lelewelu historyka o tak rozległej skali zainteresowań i dokonań badawczych. Bez względu na to, czy przyjęlibyśmy kryterium „przestrzenne”, „problemowe” czy „chronologiczne”, ocena dorobku tego uczonego wypaść musi naprawdę imponująco. Jego wykłady z historii powszechnej obejmowały okres od starożytności aż do czasów nowożytnych, przy czym epoka antyczna doczekała się dwóch, opartych na własnych badaniach źródłowych, dzieł: Dzieje starożytne (1818) i Dzieje Indii (1820). Jego prace poświęcone dziejom ojczystym sięgały odległych prapoczątków państwa i społeczeństwa polskiego, by „kończyć się” na czasach mu współczesnych. A przecież to nie wszystko. Lelewel był pierwszym polskim dziejopisem, który podjął w sposób pogłębiony problematykę metodologii i metodyki badań historycznych (cykl rozpraw pisanych w latach 1815–1826, wydany pośmiertnie w 1861 roku pod wspólnym tytułem Historyka), był autorem cennych prac z zakresu geografii historycznej (m.in. pięciotomowa, opublikowana w latach 1849–1857, Géographie du moyen âge), był także europejskiej sławy numizmatykiem, któremu książki z tej dziedziny (głównie trzyczęściowe, zaopatrzone w atlas z własnymi rysunkami autora, dzieło Numismatiques du moyen âge, 1835 oraz Études numismatiques et archéologiques..., 1841) przyniosły najwyższe uznanie Towarzystwa Numizmatycznego w Brukseli. Wyrazem tego uznania było obdarzenie historyka polskiego dożywotnią godnością honorowego prezesa tego Towarzystwa oraz dwukrotne wybicie uświetniających jego zasługi medali. By jednak skończyć z nużącym zapewne Czytelnika wyliczaniem położonych przez Lelewela zasług, przypomnieć wypadnie, że dał on początek rozwojowi profesjonalnego bibliotekoznawstwa w Polsce, a także nauk pomocniczych historii oraz krytycznie uprawianej historii historiografii.

Z punktu widzenia rozwoju polskiej myśli historycznej, ale nie tylko, bo i politycznej także, szczególnie doniosłe znaczenie miała Lelewelowska koncepcja dziejów narodowych. Znamionowała ona nową, romantyczną fazę rozwoju polskiej historiografii. Spróbujmy zatem odpowiedzieć na pytanie, na czym polegały różnice między romantyczną koncepcją dziejów Polski a tą, którą uznajemy za typową dla historiografii oświecenia. Przypomnijmy, że historycy, którzy kształtowali swe poglądy pod wpływem idei wieku „światła i rozumu”, przyjmowali zazwyczaj założenie o wspólnych dla wszystkich narodów stadiach i etapach rozwojowych. Proces historyczny toczył się jak gdyby wzdłuż jednej linii (monolinearyzm), a różnice cywilizacyjne między poszczególnymi ludami i narodami zależały od tego, w którym punkcie na owej linii znajdował się w danym momencie każdy z nich. I oto romantycy przeciwstawili się takiej teorii. Odrzucając „dogmat jednej linii”, uznali, że narody lub większe całości etniczne i kulturowe (np. Słowianie czy też ludy Europy Zachodniej) mogą rozwijać się w odmiennych, właściwych tylko sobie kierunkach. Co więcej, kierunki te są dla nich niejako „obowiązujące” – chcąc uniknąć anomalii rozwojowej, trzeba iść własną, zindywidualizowaną drogą (multilinearyzm). Różnie nazywano owe narodowo zróżnicowane kierunki procesu historycznego, najczęściej jednak określano je mianem „idei przewodnich”, „zasad narodowych” lub „ducha narodu”. Według Lelewela taką „przewodnią ideą” dziejów Polski była idea „gminowładztwa”. Tłumacząc to sformułowanie na język współczesny, moglibyśmy powiedzieć, że była to idea republikańsko-demokratycznej formy rządów, jedynej, która – zdaniem tego historyka – pozwalała na wcielenie w życie haseł wolności, równości i braterstwa. Lelewel sądził, że w swej najczystszej postaci wystąpiła ona u zarania naszych dziejów narodowych, kiedy to ziemia miała stanowić własność poszczególnych gmin, a ich członkowie w powszechnych wyborach wybierali swego „naczelnika”. I to był klucz do Lelewelowskiej historii Polski, wszystko bowiem, co w późniejszym toku dziejów było złe (m.in. utrata przez chłopów ich „obywatelstwa”, próby zaprowadzenia feudalnych stosunków prawnych czy też absoluty stycznej monarchii), polegało na oddalaniu się od republikańsko-demokratycznych ideałów, natomiast wszystko, co dobre, było z kolei przybliżaniem się do nich. Wychodząc z takich przesłanek, historyk idealizował na przykład okres szlacheckiej demokracji („gminowładztwa szlacheckiego” – 1374–1586), w którym widział wiele symptomów powrotu do dawnych gminowładczych ideałów. A choć ubolewał nad tym, że poza zasięgiem szlacheckiej wolności i równości pozostawała znaczna część narodu, to tylko w niewielkim stopniu obniżał wysoką ocenę, jaką wystawiał ówczesnej Polsce.

Niestety, Rzeczpospolita nie potrafiła ustrzec się od niebezpieczeństw, które płynęły z zewnątrz, zwłaszcza z Zachodu. W następnym bowiem okresie („gminowładztwo szlacheckie w zawichrzeniu” 1586–1795) polskie idee przewodnie, polski „duch narodowy”, zostały zaatakowane przez zachodnie przeszczepy, jakimi były nietolerancja religijna oraz hierarchia społeczna, znajdująca wyraz w wykształceniu się w obrębie stanu szlacheckiego warstwy arystokratycznej. Proces słabnięcia sił witalnych Rzeczypospolitej nie doprowadził jednak, według Lelewela, do jej upadku. Historyk stał bowiem na stanowisku, że polski „duch narodowy”, jakkolwiek osłabiony cudzoziemskimi wpływami, odżył w dobie reform Stanisławowskich i Konstytucji 3 maja i gdyby nie akcja „trzech rozbójników”, Polacy sami przywróciliby prawidłowy – „gminowładczy” kierunek rozwoju.

Powrócę zatem do postawionego wcześniej pytania o różnice między oświeceniową a romantyczną (Lelewelowską) koncepcją dziejów Polski. Po pierwsze – uniwersalnej normie prawidłowego rozwoju, utożsamianej najczęściej w oświeceniu z normą zachodnią (interpretacja okcydentalistyczna), przeciwstawił Lelewel normę rodzimą, słowiańsko-polską. Kryterium oceny polskiego procesu dziejowego stawało się w ten sposób kryterium „wewnętrznym”, a nie „zewnętrznym”. Po drugie – interpretacji monarchicznej przeciwstawił interpretację republikańską, która znalazła między innymi wyraz w tezie, że już od początków dziejów Polski przejawiała się w nich nowoczesna zasada „króla dla narodu”, nie zaś, jak było to na Zachodzie (nie mówiąc już o „tyrańskim” Wschodzie), zasada „narodu dla króla”. W Polsce król był, zgodnie z naszym „duchem narodowym”, wybieralnym „naczelnikiem” – czy wręcz „prezydentem”, nie zaś wolnym od odpowiedzialności przed narodem, dziedzicznym jedynowładcą. Po trzecie – tak zwanej pesymistycznej ocenie polskich dziejów narodowych, znajdującej swój wyraz w tezie o samozawinionym upadku, przeciwstawił Lelewel ocenę „optymistyczną”, nasyconą pierwiastkami idealizacji narodowej przeszłości i kładącą akcent na „zewnętrzne” czynniki upadku Rzeczypospolitej, przede wszystkim na zaborcze działania państw ościennych.

* * *

Oczywiście dziś trudno byłoby nam się zgodzić z wieloma tezami Lelewela. Zarówno teoria odwiecznego polskiego gminowładztwa, jak i skłonność do gloryfikacji ojczystej przeszłości spotkały się z silną krytyką jeszcze w XIX-wiecznej historiografii polskiej. Lecz nie na trwałości poszczególnych tez, składających się na całość Lelewelowskiej koncepcji dziejów narodowych, polega jej znaczenie. Będąc ripostą na jednostronność koncepcji monarchicznych, także i koncepcja Lelewela nie ustrzegła się jednostronności. Republikanizm i demokratyzm tego historyka spowodowały jednak, że nie tylko w deklaracjach, które jak wiadomo nie były obce także szkole oświeceniowej, łączonej z osobą biskupa Naruszewicza, ale i w praktyce dziejopisarskiej powstała pierwsza polska synteza, kładąca akcent na dzieje społeczeństwa, nie zaś jego władców. Jej znaczenie polega również na tym, że stała się etykietą polskiego romantyzmu, a znalazłszy początkowo liczne grono zwolenników, i to nie tylko pośród historyków zaliczanych do tzw. szkoły lelewelowskiej, odżywała w różnych postaciach także i wówczas, gdy mogło się wydawać, że należy już tylko do przeszłości.

Joachim Lelewel to człowiek ze wszech miar wybitny. Jako ideolog i jeden z czołowych przywódców Wielkiej Emigracji, jako historyk imponujący rozległością i rangą swego dorobku naukowego, jako patriota, cieszący się ogromnym autorytetem moralnym – stał się postacią niemal legendarną. Pisano o nim wiele, i to nie tylko na kartach dzieł naukowych, ale i utworów literackich (by wspomnieć choćby pięcioaktowy dramat S. Wyspiańskiego Lelewel, 1899), a chociaż jego poglądy polityczne i koncepcje historyczne znajdowały tyluż gorących zwolenników co przeciwników, zarówno jednych, jak i drugich jednoczył zazwyczaj niekwestionowany szacunek dla osoby uczonego.

1   J. Lelewel, Przygody w poszukiwaniach rzeczy naukowych polskich, [w:] tegoż, Dzieła, t. I, Warszawa 1957, s. 42 [pierwodruk: Poznań 1858].

2   Cyt. za: H. Więckowska, Joachim Lelewel. Uczony — polityk — człowiek, Warszawa 1980, s. 77.

Samuel Bogumił Linde

Urodzony 11 IV (24 IV) 1771 w Toruniu. Studia teologiczne w Lipsku (1789–1792); prof. UW (od 1818); dyrektor gen. Biblioteki Publicznej przy UW (od 1818).

Twórca monumentalnego Słownika języka polskiego; redaktor XXII-tomowej bibliografii pt. Bibliotheca Polona, obejmującej polonika od XV do początku XIX w.

Członek wielu towarzystw naukowych, w tym Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Królewskiego Towarzystwa Naukowego w Pradze (1808); Królewskiego Towarzystwa Naukowego w Getyndze (1809); członek rady nadzorczej Szkoły Prawa (1808).

Zmarł 8 VIII 1847 w Warszawie.

Słownik języka polskiego, Warszawa 1807–1814; O języku dawnych Prusaków, Warszawa 1822; Prawidła etymologii przystosowane do języka polskiego, Warszawa 1806.

S. B. Linde, Autobiografia z 1823 roku, red. M. Ptaszyk, Toruń 2000; K. Sauerland, Deutsch-polnische Symbiosen? Samuel Gottlieb Linde..., Frankfurt a. Mein 2001; Linde S. [w:] PSB, t. XVII, Warszawa 1972, s. 358–363.

STANISŁAW DUBISZ

SAMUEL BOGUMIŁ LINDE

1771–1847

Leksykograf i akademik, jakobin i lojalista

August Bielowski – biograf Samuela Bogumiła Lindego – tak określa jego etniczne pochodzenie: „Samuel Bogumił Linde był potomkiem rodziny szwedzkiej, która niegdyś z Dalekarlii przeniosła się do Polski i tu się osiedliła. Urodził się w Toruniu dnia 24 kwietnia roku 1771 z rodziców wyznania ewangelisko-auszpurskiego. Ojciec jego, ubogi artysta, wcześnie go odumarł, zostawiwszy żonę i kilkoro dzieci w ostatniej prawie nędzy. Z dzieci tych wychowali się tylko dwaj synowie, z których starszym był Jan, później pastor św. Ducha w Gdańsku; młodszym zaś nasz Samuel”[1].

Samuel Bogumił Linde pochodził więc z Prus Królewskich, prowincji państwa polskiego, która od 1772 roku – w wyniku I rozbioru Polski – znalazła się w obrębie państwa pruskiego, chociaż Gdańsk i Toruń jeszcze przez lat 20 pozostały na terytorium Polski. Choć w przytoczonej biografii Lindego znajdujemy wzmiankę o szwedzkim pochodzeniu jego rodziny, to jednak w rzeczywistości tylko jego ojciec Johann Jacobson Lind(e), był narodowości szwedzkiej, a matka Barbara Anna Langenhann (Langenhalm) była narodowości niemieckiej[2]. Przez jemu współczesnych był zapewne narodowościowo utożsamiany z mieszczaństwem pochodzenia niemieckiego, które dominowało w miastach Prus Królewskich. Sprzyjała temu również przynależność do wyznania ewangelicko-augsburskiego. Pamiętać jednak przy tym należy o formule, która dobrze oddaje realia narodowościowe w Rzeczypospolitej wielu narodów: Gente Ruthenus, Germanus, Bohemus... – natione Polonus.

Jak już zaznaczono, społecznie Samuel Bogumił Linde należał do warstwy mieszczaństwa, gdyż jego ojciec był mistrzem ślusarskim (pełnił także urząd rajcy miejskiego)[3]. Jego biografia dowodzi niewątpliwego awansu społecznego. Dzięki uzdolnieniom, wykształceniu i benedyktyńskiej wręcz pracowitości wszedł S. B. Linde do kształtującej się wówczas warstwy inteligencji (a za rozliczne dokonania został nobilitowany) i z perspektywy historycznej możemy go zaliczyć do polskiej elity intelektualnej przełomu XVIII i XIX wieku. Sprzyjał temu klimat kulturalny rodzinnego Torunia.

„Toruń, przez cały XVIII wiek pogrążony w gospodarczej stagnacji, zachowywał jednak wśród swych elit środowisko «uczonych» (Gelehrte; litterati), wśród których prym wiedli profesorowie gimnazjum akademickiego. Pochodzili oni z reguły z rodzin kupieckich, studiowali na niemieckich uniwersytetach, po powrocie do Torunia robili karierę we władzach miejskich. W drugiej połowie XVIII wieku ponad połowa toruńskich rajców miała wyższe wykształcenie – rzecz niemożliwa do wyobrażenia w Rzeczypospolitej gdziekolwiek poza Pomorzem. [...] Takie zbiorowisko uczonych w granicach Rzeczypospolitej nie mogło nie wpływać na polskie elity, nie tylko jako przekaźnik idei, lecz także jako miasto rodzinne ludzi, bez których trudno sobie wyobrazić polskie oświecenie. (Samuel Bogumił Linde był z nich najważniejszy, ale nie jedyny)”[4].

Pierwszy okres w życiu S. B. Lindego należy zatem nazwać okresem toruńskim. Obejmuje on lata 1771–1789. Są to lata dzieciństwa i nauki w tamtejszej Szkole Nowomiejskiej oraz protestanckim Gimnazjum Akademickim. Ze środowiska lokalnego wyniósł Linde znajomość dwóch języków – niemieckiego, który był jego językiem etnicznym i językiem pierwszym, oraz języka polskiego, który – jak sam pisze – poznał z „używania potocznego”, a zatem był językiem drugim, stosowanym w codziennej pozaetnicznej komunikacji w wariancie regionalnym, nabywanym także w trakcie nauki w gimnazjum[5]. Dodać tu trzeba, że gimnazjalni nauczyciele języka polskiego – Jan Jezewiusz i mag. Hennig – w swych świadectwach jednomyślnie potwierdzili jego bardzo dobrą znajomość polszczyzny[6]. Zatem już w tym okresie zaznacza się bilingwizm i swoisty bikulturalizm Lindego. Ta dwoistość rodowodu kulturowego znajduje także odzwierciedlenie w używanych przez niego imionach. Samuel (< hebr. Szemuel ‘imię Boga’ < szemū ‘imię’, el ‘Bóg’) łączy się z tradycją Biblii, będącej podstawą luteranizmu (wyznania ewangelicko-augsburskiego); Bogumił ‘miły Bogu’ to dawne optatywne imię słowiańskie i polskie, które w tym wypadku należy traktować jako świadomie używany przez Lindego odpowiednik niemieckiego imienia Gottlieb, gdyż według zapisu w metryce chrztu przyszły polski leksykograf otrzymał imiona Samuel Gottlieb Teofil[7].

W 1789 roku 18-letni S. B. Linde przybył do Lipska jako stypendysta miast polskich Prus Królewskich: Gdańska i Torunia, by podjąć studia na tamtejszym uniwersytecie. W ten sposób rozpoczął się drugi okres w jego życiu, który możemy nazwać okresem lipsko-wiedeńskim. Był to zarazem okres osiągania przez S. B. Lindego życiowej dojrzałości, zaczątków kariery i ważkich wyborów.

Ośrodek uniwersytecki w Lipsku miał tradycje sięgające XV w. – został założony w 1409 roku. Był ważnym ośrodkiem myśli z zakresu teologii i filozofii, tu prowadził swe dyskusje teologiczne Marcin Luter (1519), tu w XVIII wieku rozwijał się luterański filozoficzno-teologiczny nurt naturalizmu i racjonalizmu. Z racji związków politycznych Saksonii z Polską (August II i August III z dynastii saskiej Wettynów byli królami Polski w latach 1697–1733 oraz 1733–1763) w Lipsku zaznaczyły się wówczas wyraźne tendencje polonocentryczne i polonofilskie. Na Uniwersytecie lektorat języka polskiego funkcjonował już w pierwszym 20-leciu XVIII wieku, a najbardziej znanym wykładowcą języka polskiego był w latach 1726–1769 Michał Abraham Troć (Trotz). Jego poprzednikiem w tej funkcji był Paul Raguza, a następcą – Stanisław Nałęcz-Moszczeński. Troć był również wydawcą serii Bibliotheca Polono-Poetica oraz leksykografem, autorem dzieła Nowy dykcjonarz, to jest mownik polsko francusko-niemiecki, którego kolejne tomy (łącznie cztery) ukazywały się w latach 1744–1747, 1764, 1772. W Lipsku od 1768 roku działało również Towarzystwo Naukowe Jabłonowskich – Societas Jablonoviana, założone przez księcia Józefa Aleksandra Jabłonowskiego i zatwierdzone edyktem elektora saskiego Fryderyka Augusta 9 listopada 1774 roku, które w swych celach statutowych miało badania nad dziejami Polski i Słowiańszczyzny północnej.

Nie wiadomo, czy te uwarunkowania miały wpływ na decyzję darczyńców stypendium Lindego, chyba jednak nie pozostawały bez znaczenia, gdyż do innych ośrodków akademickich było mu z Torunia znacznie bliżej. Jest faktem, że „Samuelus Theophilius Linde, alias Lindius Thoruniensis wpisał się do metryki uniwersytetu Lipskiego 7 maja 1789 roku. Miał się poświęcić teologii, ale w rzeczywistości więcej pociągała go filologia. Uzyskał tytuł «magistri diplomatici» 23 lutego 1792 roku. Myśląc o karierze akademickiej, odbył publiczną dysputę (26 maja 1792) nad dysertacją Do solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis (O spotykanych u Platona i w Nowym Testamencie pociechach w obliczu śmierci). Właściwie była to jego habilitacja, zdobył tym prawo akademickie dawania publicznej lekcji (venia legendi). Linde posługiwał się tytułem doktora filozofii, którym nie był; na Uniwersytecie Lipskim ten tytuł używany był dopiero od roku 1794”[8].

11 listopada 1790 roku zmarł Stanisław Nałęcz-Moszczeński, który prowadził lektorat języka polskiego na Uniwersytecie Lipskim. 18 grudnia 1790 roku S. B. Linde (jeszcze jako student II roku teologii) zwrócił się do elektora saskiego w Dreźnie z prośbą o powierzenie mu tego stanowiska i uzyskał je po wygraniu konkurencji z Maciejem Józefem Dukaczewskim. Został zatwierdzony jako Lector publicas Linguae Poloniae 2 grudnia 1791 roku, a od letniego semestru 1792 roku w rejestrze wykładów Uniwersytetu Lipskiego figurowało nazwisko Lindego w rubryce Nauka języków nowszych: „Linde, M. S. G. Lect. publ. – XI. Unterlicht in neuern Sprachen”[9]. Glottodydaktykiem był S. B. Linde do zimowego semestru 1794 roku.

Po upadku Konstytucji 3 Maja, przegraniu przez armię polską wojny w jej obronie, Targowicy i II rozbiorze Polski w 1792 roku na emigracji politycznej w Lipsku znaleźli się luminarze reformatorskiego stronnictwa konstytucyjnego: Hugo Kołłątaj, Ignacy Potocki, Stanisław Kostka Potocki, Julian Niemcewicz, Tadeusz Kościuszko, Józef Weyssenhoff, Franciszek Dmochowski. Przygotowywali oni nową akcję zbrojną, która ostatecznie przybrała formę insurekcji kościuszkowskiej 1794 roku. Linde zyskał ich zaufanie i przyjaźń, on sam odpłacał im szacunkiem i pracą translatoryczną, tłumacząc z ich polecenia ponad 1500 stron polskiej literatury politycznej na język niemiecki. Wtedy także konkretną postać przybrał projekt opracowania przez niego słownika języka polskiego. Złożyły się na to i jego własne przemyślenia, i żywa w Lipsku leksykograficzna spuścizna Troca, i dyskusje z emigrantami, którzy w słowniku języka polskiego widzieli realizację jednego z postulatów oświeceniowych, zgłaszanych jeszcze jako pacta conventa elektowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, oraz udokumentowanie bogactwa – zagrożonych rozbiorami – języka polskiego i polskiej kultury[10].

Na okres pobytu w Lipsku (1789–1794) przypada jeden z najważniejszych życiowych wyborów S. B. Lindego, jeśli chodzi o jego orientację kulturową i narodowościową. W swych wspomnieniach pisze: „żyłem w Lipsku jak w Polszcze, z Polakami dla Polski. [...] Chwila ta, której pamięć często sobie z rozkoszą ponawiam, stała się dla mnie po ukończonych akademickich kursach niemieckich, drugim niejako kursem polskim, a obcowanie z tak znakomitymi rodakami, tyle się do mojej osoby i kształcenia mojego interesującymi, najwyższą szkołą. [...] Aliści wkrótce nastąpił bolesny do serca mojego odjazd tych znakomitych osób, z którymi żyć dla Polski nawykłem, i z którymi wszelki los dzielić dawniej już postanowiłem. Skoro zatem błysnęła nadzieja, że usiłowania ich dla kraju pomyślnym skutkiem uwieńczone być mogą, pośpieszyłem niezwłocznie, aby znowu żyć z tymi, do których mnie skłonność serca ciągnęła”[11].

Nie ulega wątpliwości, że Linde wybrał wówczas „polską drogę” swego życia. W 1794 roku, po wybuchu insurekcji kościuszkowskiej, wyprowadził się z Lipska do Warszawy, chociaż rezygnację z funkcji lektora złożył dopiero w 1795 roku Było widocznie w polskich przemianach tego czasu coś fascynującego, skoro Nikolais Chopin stał się Mikołajem Szopenem, a Linde przystąpił do insurekcji. Był jednym z sympatyków Klubu Jakobinów Warszawskich, świadkiem (a może uczestnikiem?) rewolt społecznych i samosądów na targowiczanach. Wziął udział w obronie Warszawy przed wojskami rosyjskimi, a przy tym wszystkim spędzał długie godziny w Bibliotece Załuskich, ekscerpując materiał do słownika języka polskiego, który w myśl jego koncepcji miał być słownikiem narodowym (Nationallexicon).

Warszawski epizod nie trwał długo. Po klęsce insurekcji kościuszkowskiej i rzezi Pragi Linde musiał uciekać przed spodziewanymi represjami ze strony zaborcy rosyjskiego. W 1795 roku, dzięki protekcji Ignacego Potockiego, został bibliotekarzem Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, mieszkającego w Wiedniu. Dziewięcioletni pobyt w Wiedniu umożliwił mu stałą pracę nad materiałem do Słownika języka polskiego, zaowocował kompletowaniem i katalogowaniem zbiorów bibliotecznych J. M. Ossolińskiego oraz opracowaniem bibliografii druków polskich i poloników, której 22 rękopiśmienne tomy pt. Bibliotheca Polona zachowały się w zbiorach Ossolineum. O swej ówczesnej pracy tak pisał: „Dwoma albowiem umyśliłem przysłużyć się narodowi słownikami – naprzód słownikiem języka, później dykcjonarzem jego literatury”[12].

Prace leksykograficzne S. B. Lindego stopniowo zyskiwały rozgłos, pomagały mu pozyskiwać mecenasów i konsultantów, do których grona – oprócz J. M. Ossolińskiego – należeli m.in. książę Adam Kazimierz Czartoryski, Tadeusz Czacki, ks. Hieronim Juszyński, a także umożliwiały jego awans w środowiskach intelektualnych. Zawiązane w 1800 roku w Warszawie Towarzystwo Przyjaciół Nauk od razu powołało go do swego grona. Nowe kontakty i nowe środowiska, w których S. B. Linde przebywał w Wiedniu, zapoczątkowały także jego panslawistyczne zainteresowania. Początek nowego stulecia witał więc S. B. Linde jako „wschodząca gwiazda” polskiej leksykografii i filologii.

W 1803 roku Linde powtórnie przybył do Warszawy, gdzie został już do końca życia, tym razem na zaproszenie władz pruskich, Warszawa wchodziła bowiem wówczas w skład zaboru pruskiego. Rozpoczął się zatem trzeci, warszawski, okres w jego życiu, okres największych sukcesów i zarazem największych porażek. W 1804 roku S. B. Linde został mianowany na stanowisko rektora nowej szkoły średniej, zwanej Liceum Warszawskim, powstałej na podwalinach dawnego eksjezuickiego gimnazjum Komisji Edukacji Narodowej, i pełnił tę funkcję do 1830 roku. „Władze pruskie poszukiwały człowieka, który zachowując lojalność wobec państwa, potrafiłby zarazem zaskarbić sobie zaufanie Polaków i taktownie kierować ciałem pedagogicznym składającym się z przedstawicieli obu narodowości. [...] [Linde – S. D.] Nie zawiódł oczekiwań, ale władze pruskie nie mogły się spodziewać, że ich wybraniec okaże się jedną z najbardziej zasłużonych postaci polskiej kultury swoich czasów”[13]. Linde wszedł także w skład dziewięcioosobowego Eforatu, rady programowej Liceum, w którym zasiadali także m.in. Stanisław Kostka Potocki i Stanisław Staszic, znani mu osobiście albo jeszcze z czasów lipskich, albo z prac w Towarzystwie Naukowym Warszawskim. Wszedł zatem Linde do ścisłej elity intelektualnej Warszawy i dalsze wydarzenia tę jego pozycję ugruntowywały. W latach 1816–1830 Liceum Warszawskie mieściło się w Pałacu Kazimierzowskim, co związało S. B. Lindego terytorialnie z powstającym wówczas Uniwersytetem Warszawskim.

W latach 1807–1814/1815 ukazało się dzieło życia S. B. Lindego – sześciotomowy Słownik języka polskiego, obejmujący ok. 60 tys. haseł, oparty w całości na materiałach źródłowych, pochodzących z okresu od XVI do XIX wieku. We Wstępie do swego dzieła Linde m.in. pisał: „Podaję więc już i obecnemu i przyszłemu narodowi w ręce zbiór ojczystego języka, owoc kilkonastoletniej pracy mojej, któremu najlepsze lata mojego życia poświęciłem. [...] Mnie zaś na zawsze zostanie to chlubne uczucie, żem tą moją poprzedniczą pracą był do tego powodem i winszować sobie nie przestanę, jeżeli dzieło moje będzie pomocne orzeźwionemu duchowi narodowemu, do nadania świetności temu najdroższemu dla niego klejnotowi t.j. językowi ojczystemu”[14]. Kolejne tomy Słownika... przysparzały jego autorowi sławy i zaszczytów – został m.in. powołany w skład członków Akademii Getyndzkiej, Berlińskiej, Królewieckiej oraz Królewsko-Czeskiego Towarzystwa Nauk.

Za tym poszły nominacje urzędnicze i polityczne. W 1808 roku zostaje powołany w skład Rady Dozorczej Szkoły Prawa jako członek Izby Edukacyjnej i rektor Liceum Warszawskiego, a w 1809 roku – również z ramienia Izby Edukacyjnej – współnadzoruje utworzenie Szkoły Wydziału Lekarskiego. Stał się jednym z bliskich współpracowników Stanisława Kostki Potockiego (obok takich postaci jak Onufry Kopczyński, Stanisław Staszic, Julian Ursyn Niemcewicz, Wojciech Anzelm Szweykowski), który w latach 1805–1820 kierował Komisją Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, zapewniając realizację na obszarze Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Polskiego pod berłem cara Aleksandra I, idei Komisji Edukacji Narodowej. Doświadczenia w pracach rad Szkoły Prawa oraz Szkoły Wydziału Lekarskiego skłoniły S. B. Lindego do sformułowania w 1812 roku projektu utworzenia Wydziału Filozoficznego z uwzględnieniem kadry profesorskiej Liceum Warszawskiego, co umożliwiłoby – wobec istnienia już Szkoły Prawa oraz Szkoły Wydziału Lekarskiego – utworzenie w Warszawie Uniwersytetu. Do projektu tego powrócił Stanisław Kostka Potocki w 1816 roku – już w nowych warunkach politycznych pokongresowego Królestwa Polskiego – a jednym z przedstawicieli Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w tzw. Radzie Ogólnej Uniwersytetu Królewskiego, która się miała zająć „urządzeniem” nowej uczelni, był nie kto inny jak Samuel Bogumił Linde (oprócz niego w skład Rady wchodzili: Stanisław Staszic – przewodniczący, Adam Prażmowski, Józef Sierakowski, Wawrzyniec Surowiecki, Hiacynt Dziarkowski, Jan Wincenty Bandtkie, Wojciech Anzelm Szweykowski, Jan Dąbrowski, Marcello Baciarelli). Podkreślić zatem należy, że Linde był jednym z pierwszych (jeśli nie pierwszym) z projektodawców powołania Uniwersytetu Warszawskiego i że w pierwszym okresie funkcjonowania uczelni jego wkład w jej życie był stały i znaczący.

Dekret ustanowienia Uniwersytetu Warszawskiego wydał cesarz Rosji i król Królestwa Polskiego Aleksander I w listopadzie 1816 roku W ciągu następnego roku uzyskiwały kształt administracyjny kolejno Wydziały Prawa i Nauk Administracyjnych, Medycyny, Teologiczny, Filozofii, Nauk i Sztuk Pięknych. Zainteresowania Lindego sytuowały go w kręgu profesorów Wydziału Filozofii. Tu też zaproponowano mu Katedrę Filozofii, ale jej nie przyjął, objął natomiast Katedrę Slawistyki (in. „katedra dialektów słowiańskich” lub „katedra gramatyki porównawczej”), ale niezbyt dobrze wywiązywał się ze swych obowiązków i musiał z tej funkcji zrezygnować pod presją środowiska. Został natomiast (27 maja 1817) dyrektorem Biblioteki Uniwersyteckiej, ku czemu miał i właściwą wiedzę fachową, i zamiłowanie.

Rok następny przyniósł S. B. Lindemu bolesną porażkę w wyborach na pierwszego rektora Uniwersytetu Warszawskiego (23 marca 1818). Kandydował popierany przez ministra Stanisława Kostkę Potockiego oraz Juliana Ursyna Niemcewicza, przychylny był jego kandydaturze Aleksander I, liczył na poparcie tych głosujących, którzy byli zarazem profesorami Liceum Warszawskiego i spodziewał się wygranej. Stało się jednak inaczej. „Pierwszym rektorem został w dość skomplikowanej sytuacji współtwórca Uniwersytetu i dziekan Wydziału Teologicznego, ksiądz Wojciech Anzelm Szweykowski [nota bene pijar i wykładowca literatury polskiej w Liceum Warszawskim – przyp. S. D.]. Na 21 wotujących uzyskał 15 głosów, po jednym padło na dziekana Wydziału Prawa profesora Jana Wincentego Bandtkiego i dziekana Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych profesora Feliksa Bentkowskiego, cztery zaś otrzymał [...] Samuel Bogumił Linde”[15]. Taki (w części niespodziewany) wynik głosowania był spowodowany obawami, że Linde kumuluje nadmierną liczbę funkcji oraz że przejawia nadmierny lojalizm wobec władz. Ten ostatni zarzut wysunięto wobec niego po raz pierwszy, ale nie po raz ostatni. Niejako dla zadośćuczynienia ambicjom Lindego został on następnego dnia po wyborach rektora Uniwersytetu (24 marca 1818) powołany sankcją królewską na dyrektora Biblioteki, która przestała być własnością Uniwersytetu, została bezpośrednio podporządkowana Komisji Rządowej i przekształcona w narodową. Ze względów politycznych nie zyskała jednak nazwy Biblioteka Narodowa, lecz Biblioteka Publiczna. Linde kierował tą biblioteką sprawnie i z oddaniem, a sekundował mu (a często i „prymował”) Joachim Lelewel. Dzięki ich staraniom księgozbiór Biblioteki liczył w 1831 roku 134 tys. tomów.

Z okazji ustanowienia Uniwersytetu Warszawskiego jego Rada zadecydowała (30 lipca 1818) o wybiciu medalu pamiątkowego. Srebrnym takim medalem został m.in. uhonorowany Samuel Bogumił Linde wraz ze Stanisławem Staszicem, prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk, i rektorem Uniwersytetu, Wojciechem Anzelmem Szweykowskim. Na medalu wybito napis Caesare Felix.

Trzecie dziesięciolecie XIX wieku to faza powolnego odchodzenia S. B. Lindego na margines życia publicznego. Jest, co prawda, deputatem z Warszawy na Sejm w 1818 roku i ponownie w 1820. Pełni funkcję prezesa Warszawskiego Konsystorza Ewangelicko-Augsburskiego, podejmuje inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Nauk i tam odgrywa jeszcze przez kilka lat pierwszoplanową rolę. Swego rodzaju symboliczną nagrodą za jego dokonania akademickie i urzędnicze było przyjęcie go do stanu szlacheckiego w 1826 roku i nadanie mu herbu Słownik. Wymuszona dymisja ministra Stanisława Kostki Potockiego w 1820 roku spowodowała zmianę w polityce oświatowej, wobec której Linde nie potrafił się określić. „Reakcyjny kurs w polityce oświatowej po 1820 roku spowodował odejście Lindego we władzach edukacyjnych na boczny tor. W Liceum miał nieprzyjemności ze strony Kuratorium Jeneralnego utworzonego dla nadzorowania prawomyślności uczniów i nauczycieli. Linde krytykował poczynania nowego ministra Stanisława Grabowskiego i głównego promotora reakcyjnego kursu Józefa Kalasantego Szaniawskiego. Jako zwolennik kształcenia humanistyczno-filologicznego niechętnie odnosił się do tworzenia w Warszawie Instytutu Politechnicznego. Obca mu była jednak całkowicie patriotyczna czy liberalna postawa opozycyjna”[16]. Tej postawy natomiast domagała się od niego opinia publiczna. Jego konserwatyzm i lojalizm wobec władz spotykał się z negatywnymi ocenami, które manifestowano okrzykami „Linde na windę [tzn. szubienicę – przyp. S. D.]”. Byłemu jakobinowi, który uczestniczył (?) w wieszaniu targowiczan na ulicznych latarniach w 1794 roku, zaczynał grozić podobny los jako lojaliście. W 1824 roku spotkał go publiczny afront na forum Towarzystwa Przyjaciół Nauk ze strony generała Wincentego Krasińskiego, który oburzył się serwilistycznymi poczynaniami Lindego (nota hene lojalizm Krasińskiego był powszechnie znany).

Po upadku powstania listopadowego S. B. Linde całkowicie odsunął się od polskiego środowiska intelektualnego Warszawy, zresztą ono także całkowicie odsunęło się od niego. Jako człowiek już ponadsześćdziesięcioletni wszedł wówczas w skład Rady Wychowania Publicznego (1833–1835) i pełnił urząd zastępcy dyrektora generalnego Wychowania Publicznego. Na jego ówczesną działalność kładą cień denuncjatorskie opinie, które formułował o profesorach Uniwersytetu Warszawskiego i członkach Towarzystwa Przyjaciół Nauk w odniesieniu do ich zachowań w czasie powstania listopadowego. W pełnej izolacji pracował nad słownikiem języków słowiańskich, którego nie ukończył (rękopis obejmuje ok. 600 arkuszy tekstu i ok. 200 tys. przykładów) oraz nad słownikiem porównawczym rosyjsko-polskim. Przyjął prorosyjską postawę lojalistyczną, wysuwając na plan pierwszy ideę rosyjskiego panslawizmu. Utrzymywał kontakty jedynie z najbliższą rodziną, rosyjskimi słowianofilami i carskimi urzędnikami. Zmarł w odosobnieniu 8 sierpnia 1847 roku w Warszawie, został pochowany na cmentarzu ewangelicko-augsburskim. Miarą niechęci, którą polskie społeczeństwo Warszawy darzyło wówczas autora pierwszego nowoczesnego słownika języka polskiego, było zbojkotowanie jego pogrzebu.

Schyłkowy okres życia Samuela Bogumiła Lindego ukazuje nam tragizm tej postaci. Człowiek epoki oświecenia – epoki rozumu – niewolny od romantycznych zrywów, z wyboru Polak, doświadczył trzech upadków państwa, które przyjął za swoją ojczyznę: Polski szlacheckiej i zarazem jakobińskiej w 1794 roku, Polski okresu Księstwa Warszawskiego w 1813 roku, Polski okresu Królestwa Kongresowego w 1831 roku. Bez wątpienia te przeżycia i doświadczenia spowodowały u niego kryzys wartości i ucieczkę w świat utopii panslawizmu oraz bezpiecznego (jak by się wydawać mogło) lojalizmu wobec władzy. Był to los wielu przedstawicieli polskiej elity intelektualnej tak w kraju, jak i na emigracji, którzy prezentowali oświeceniową formację kulturową, a którym przyszło żyć w czasach „nieoświeconych”.

Wybrana literatura

Bielowski A., Żywot Samuela Bogumiła Lindego, [w:] S. B. Linde, Słownik języka polskiego, t. I, wyd. 2, Lwów 1854, s. 15–39.

Błażejewicz O., Samuel Bogumił Linde – bibliotekarz i bibliograf, Wrocław 1975.

Błażejewicz O., Warszawski okres działalności Lindego, „Prace Filologiczne” 1981, XXX, s. 35–47.

Bobkowska W., Pruska polityka szkolna na ziemiach polskich w latach 1793–1806, Warszawa 1948.

Doroszewski W., Z dziejów leksykografii polskiej, Warszawa 1954.

Dubisz S., Język – Historia – Kultura (wykłady, studia, szkice), t. II, Warszawa 2007.

Dubisz S., Motywacje leksykograficzne M. Samuela Bogumiła Lindego, [w:] W. Kupiszewski (red.), Studia językoznawcze, Kielce–Warszawa 1998, s. 47–53.

Dubisz S., Samuel Bogumił Linde (1771–1847), lexicographe et pédagogue: homme de deux cultures, deux époques et deux visions du monde, [w:] G. Conio (red.), Figures du double dans les littératures européennes, Lausanne 2001, s. 128–133.

Gorzycki W., Oświata publiczna w Księstwie Warszawskim, organizacja władz i funduszów, Lwów 1921.

Hermann A., Linde w Niemczech, „Prace Filologiczne” 1981, XXX, s. 23–29.

Hermann A., Nowak Z., Studia lipskie Samuela Bogumiła Lindego i jego starania o lektorat języka polskiego na Uniwersytecie Lipskim (1789–1792), „Zapiski Historyczne” 1969, XXXIV, z. 4, s. 625–639.

Jabłońska W., Józef Maksymilian Ossoliński. Szkic biograficzny, Wrocław 1967.

Janowski M., Narodziny inteligencji 1750–1831, Warszawa 2008.

Jugler J. H., Leipzig und seine Universität im 18. Jahrhundert, Lepzig 1909.

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1807–1915, S. Kieniewicz (red.), Warszawa 1981.

Koźmian K., Pamiętniki, t. I–III, Wrocław 1972.

Kukulski Z., Stanisław Staszic 1755–1826, Lublin 1928.

Leśnodorski B., Polscy jakobini, Warszawa 1969.

Lewaszkiewicz T., Panslawistyczne osobliwości leksykalne M. S. B. Lindego i jego projekt stworzenia wspólnego języka słowiańskiego, Wrocław 1980.

Linde S. B., Słownik języka polskiego, t. I–VI, wyd. 2, Lwów 1854.

Linde S. B., Wstęp, [w:] idem, Słownik języka polskiego, t. I, wyd. 1, Warszawa 1807, s. I–XIV.

Manteuffel T., Centralne władze oświatowe na terenie b. Królestwa Kongresowego 1807–1915. Skład osobowy centralnych władz oświatowych, Warszawa 1929.

Manteufflowa M., J. K. Szaniawski, ideologia i działalność, Warszawa 1936.

Matuszczyk B., „Słownik języka polskiego” S. B. Lindego. Warsztat leksykografa, Lublin 2006.

Michalski J., Działalność Lindego na tle ówczesnego życia kulturalnego, „Prace Filologiczne” 1981, XXX, s. 15–22.

Miziołek J., Uniwersytet Warszawski. Dzieje i tradycja, Warszawa 2005.

Przyłubski F., Opowieść o Lindem i jego „Słowniku”, Warszawa 1955.

Skorupka S., Rola Samuela Bogumiła Lindego w leksykologii i leksykografii polskiej, „Prace Filologiczne” 1981, XXX, s. 49–57.

Słowiński L., Leksykograf i pedagog, [w:] Dla tej, co nie zginęła. Z dziejów edukacji narodowej na ziemiach polskich w latach 1795–1831, Poznań 1985, s. 220–258.

Taborski R., Wiedeński okres działalności Lindego, „Prace Filologiczne” 1981, XXX, s. 31–34.

Urbańczyk S., Samuel Bogumił Linde, [w:] idem, Prace z dziejów języka polskiego, Wrocław 1979, s. 307–319.

1   A. Bielowski, Żywot Samuela Bogumiła Lindego, [w:] S. B. Linde, Słownik języka polskiego, t. I, wyd. 2, Lwów 1854, s. 15.

2   L. Słowiński, Leksykograf i pedagog, [w:] Dla tej, co nie zginęła. Z dziejów edukacji narodowej na ziemiach polskich w latach 1795–1831, Poznań 1985, s. 220.

3   J. Michalski, Działalność Lindego na tle ówczesnego życia kulturalnego, „Prace Filologiczne” 1981, XXX, s. 15.

4   M. Janowski, Narodziny inteligencji iygo–i8gi, Warszawa 2008, s. 50.

5   A. Bielowski, op. cit., s. 16.

6   A. Hermann, Linde w Niemczech, „Prace Filologiczne” 1981, XXX, s. 28.

7   L. Słowiński, op. cit., s. 220.

8   A. Hermann, op. cit., s. 26.

9   Ibidem, s. 28.

10   Zob. O. Błażejewicz, Warszawski okres działalności Lindego, „Prace Filologiczne” 1981, XXX, s. 36; S. Dubisz, Język – Historia – Kultura (wykłady, studia, szkice), t. II, Warszawa 2007, s. 137–139.

11   A. Bielowski, op. cit., s. 17–18.

12   R. Taborskí, Wiedeński okres działalności Lindego, „Prace Filologiczne” 1981, XXX, s. 33.

13   M. Janowski, op. cit., s. 127.

14   S. B. Linde, Wstęp, [w:] tegoż, Słownik języka polskiego, t. I, wyd. 1, Warszawa 1807, s. XIV.

15   Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1807–1915, red. S. Kieniewicz, Warszawa 1981, s. 73.

16   J. Michalski, op. cit., s. 21.

Wacław Aleksander Maciejowski

Urodzony w 1792, prawdopodobnie w Kalwarii Zebrzydowskiej. Studia na Uniwersytecie Krakowskim, Uniwersytecie Wrocławskim i w zakresie prawa na Uniwersytecie Berlińskim; doktorat w Getyndze (1818); pracownik UW (od 1819); profesor zwyczajny od 1826; wykładowca Rzymsko-Katolickiej Akademii Duchownej w Warszawie (1836).

Prawnik i etnograf historyczny. Zajmował się prawodawstwem Słowian, był zwolennikiem tezy o przyjęciu obrządku słowiańskiego z Moraw przed obrządkiem łacińskim. Członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1831); członek korespondent Krakowskiego Towarzystwa Naukowego; członek Akademii Umiejętności w Krakowie (1873); duńskiej Société Royale des Antiquaires du Nord (1843) i Wydziału Filozofii Uniwersytetu w Pradze, Wileńskiej Komisji Archeologicznej (1857), Društva Srbske Slovesnosti (1858).

Zmarł 10 II 1883 w Warszawie.

Principia iuris romani, Warszawa 1820; Historia prawodawstw słowiańskich, t. I–IV, Warszawa–Lipsk 1832–1835; Pamiętniki o dziejach, piśmiennictwie i prawodawstwie Słowian, Petersburg–Lipsk 1839; Polska aż do pierwszej połowy XVII wieku pod względem obyczajów i zwyczajów [...] opisana, t. I–IV, Petersburg–Warszawa 1842; Historia włościan i stosunków ich połitycznych, społecznych i ekonomicznych, które istniały w Polsce od czasów najdawniejszych, aż do drugiej połowy XIX wieku, Warszawa 1874.

J. Bardach, Wacław Aleksander Maciejowski i jego współcześni, Wrocław–Warszawa 1971; A. Rosner, Wacław Aleksander Maciejowski, [w:] Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, red. G. Bałtruszajtys, Warszawa 2008, s. 39–42.

JULIUSZ BARDACH

WACŁAW ALEKSANDER MACIEJOWSKI[*]

1792–1883

Wacław Aleksander Maciejowski znany jest przede wszystkim jako historyk praw słowiańskich i kultury Słowian. Syn Kazimierza Józefa i Katarzyny [...] urodził się w Kalwarii Zebrzydowskiej lub jej bezpośredniej okolicy [...]. Sam Maciejowski ukrywał miejsce swego urodzenia, jak można sądzić po to, aby utrudnić wykrycie, że był z pochodzenia mieszczaninem, a nie szlachcicem, za jakiego się podawał.

W Kalwarii [...] uczęszczał do szkoły miejskiej do 1805 r., potem pobierał nauki w gimnazjum księży pijarów w Piotrkowie Trybunalskim, gdzie jego starszy brat Józef był nauczycielem. Po ukończeniu gimnazjum zapisał się w 1812 r. na Uniwersytet Krakowski. Tu studiował pod kierunkiem wybitnego historyka kultury, znakomitego bibliografa, twórcy pierwszego w Krakowie seminarium historycznego, Jerzego Samuela Bandtkiego, który opiekował się Maciejowskim i pomagał mu. Po dwuletnich studiach w Krakowie, przy materialnej pomocy Bandtkiego, Maciejowski wyjechał na dalsze studia do Wrocławia. Słuchał tu [...] wykładów profesorów prawa, historii i filologii klasycznej. Bliska zażyłość połączyła go z profesorem prawa rzymskiego i historii prawa – Karolem Augustem Dominikiem Unterholznerem, uczniem znakomitego Fryderyka Karola Savigny’ego. „Unterholzner lubił mnie bardzo – wspominał potem Maciejowski – i pozwolił bywać u siebie. Czytywałem przed nim pandekta, które mi wyjaśniał, radząc trzymać się źródeł w chodzeniu koło nauk”. Unterholzner był mistrzem W. A. Maciejowskiego ukazującym Mu związki prawa z przemianami gospodarczymi i wydarzeniami politycznymi, a idee prawa rozpatrującym w ich historycznym rozwoju. Studiując języki klasyczne, prawo i historię, był Maciejowski jednocześnie od jesieni 1814 r. do marca 1817 r. lektorem języka polskiego, [...] dodatkowo zarabiał jako korektor.

Po uzyskaniu we wrześniu 1816 r. od władz oświatowych autonomicznego Królestwa Polskiego dwuletniego stypendium, pod warunkiem podjęcia później pracy w szkolnictwie, w marcu 1817 r. przeniósł się Maciejowski do Berlina, gdzie [...] kontynuował studia nad historią prawa i prawem rzymskim pod kierunkiem samego F. K Savigny’ego. Po roku przeniósł się do Getyngi. Słuchał tam wykładów historii prawa niemieckiego Karola Fryderyka Eichhorna i prawa rzymskiego – swego promotora Gustawa Hugo. Były to [...] gwiazdy pierwszej wielkości na naukowym firmamencie owych czasów.

[...] W 1818 r. obronił Maciejowski dysertację doktorską De vita et constitutionibus C. Q. Messii Traiani Decii (opublikowaną w Getyndze w 1818 r.) i uzyskał dyplom doktora obojga praw. [...] Pobyt na Uniwersytecie w Berlinie dał Maciejowskiemu wiele korzyści [...]. Szczególny zachwyt budziły w Nim wykłady Savigny’ego, który darzył młodego adepta historii prawa swymi względami i roztaczał przed Nim nawet perspektywę uzyskania – z czasem – katedry w Berlinie. [...] J. S. Bandtkie pisał: „Kochany Panie Maciejowski. Pomyślności Twoje berlińskie cieszą mnie bardzo. Żebyś miał pieniądze, a mógłbyś wytrzymać jako docentus privatus w Berlinie, byłbyś pewno szczęśliwszym od polskiego profesora”. Brak pieniędzy zmuszał jednak Maciejowskiego do szukania od razu pracy zarobkowej. A tę ofiarowano mu w Królestwie Polskim.

Po powrocie do Warszawy Maciejowski objął w październiku 1818 r. stanowisko zastępcy profesora Liceum Warszawskiego w zakresie filologii klasycznej, gdzie uczył jako profesor do 1831 r. Rychło po przyjeździe przystąpił do wolnomularstwa [...]. Więcej w tym było konformizmu niż przekonań, jako że ministrem był podówczas gorliwy mason Stanisław Kostka Potocki. W październiku 1819 r. podjął Maciejowski równolegle wykład instytucji prawa rzymskiego na Uniwersytecie Warszawskim jako tzw. profesor przybrany. W 1820 r. wydał podręcznik Principia iuris romani. Jego drugie wydanie ukazało się w 1825 r. [...]. W lutym 1826 r. został Maciejowski mianowany profesorem stałym, a w marcu 1830 r. profesorem zwyczajnym. Rektor Uniwersytetu Warszawskiego ks. Wojciech Szweykowski tak oceniał Go w urzędowej, ale dwuznacznej charakterystyce: „Usposobienie należyte, pracowitość wzorowa, złączona z regularnością [...]. Zupełnie powolny dla zwierzchności, uprzedza jej życzenia”. Czy była to tylko pochwała zwierzchniej władzy, czy również zwrócenie uwagi na konformizm młodego profesora?

Zajęcie się przez Maciejowskiego prawem rzymskim, do czego był przez swoje studia świetnie przygotowany, wynikało przede wszystkim z pragnienia zajęcia stanowiska profesora na Uniwersytecie Warszawskim. W wykładanym przez siebie przedmiocie interesowała Go bardziej historia niż dogmatyka tego prawa. [...] Zaznaczyły się w tym zainteresowania badawcze Maciejowskiego, który był przede wszystkim historykiem, badającym prawo jako element kultury i ustroju. W tym też kierunku rozwijała się Jego twórczość, gdy już od prawa rzymskiego – po likwidacji w 1831 r. Uniwersytetu Warszawskiego – odszedł bezpowrotnie.

W dobie Powstania Listopadowego Maciejowski wstąpił do akademickiej gwardii narodowej, należał nawet do jej komitetu. W kwietniu 1831 r. został też wybrany członkiem Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk.

Na czasy powstania przypadło przygotowanie do publikacji fundamentalnego dzieła, które ugruntowało pozycję naukową W. A. Maciejowskiego. Była nim Historia prawodawstw słowiańskich wydana w czterech tomach w latach 1832–1835, a przetłumaczona rychło na język niemiecki. [...]

Jak doszło do tego, że romanista zajął się niespodziewanie historią porównawczą prawodawstw słowiańskich, więc syntezą wymagającą, zdawałoby się, wielu lat prac przygotowawczych, oraz jaką wartość przedstawia ona dziś? [...]

Sam Maciejowski [...] sprecyzował ściślej genezę dzieła, wskazując, że powstało ono wówczas, gdy został powołany w 1820 r. do komisji mającej zająć się rewizją prawa cywilnego i zastąpić obowiązujący w Królestwie Kodeks Napoleona przez prawo oparte na zasadach rodzimych. Krytycyzm wobec tego kodeksu był w tym czasie u Maciejowskiego wynikiem wpływu także niemieckiej szkoły historycznej w prawodawstwie. [...] „Z rozmów z Savignym i jego wykładów – pisał Maciejowski – odniosłem tę korzyść, żem poznał ważność odszukiwania historycznych pomników prawa tudzież wykrywania z nich utajonej prawdy i żem się przekonał o potrzebie zwracania baczności przy śledzeniu zasad prawa i rozwoju ich na wzajemny stosunek prawodawstw sąsiednich zwłaszcza ludów”.

[...] Od zainteresowań naukowych do ich realizacji była jednak daleka droga. Zaabsorbowany wykładami prawa rzymskiego i opracowaniem podręcznika tego przedmiotu, zainteresowania historią prawa polskiego przesunął Maciejowski na odległy dość margines. Początkowo zresztą reprezentował romanistyczną koncepcję rozwoju dawnego prawa polskiego. Dopiero zapoznanie się – jak odnotował – z Germanią Tacyta ukazało mu instytucje rodzime ludów Europy Środkowej, powstałe niezależnie od wpływów rzymskich. Zbiegło się to z przyjazdem [...] do Warszawy Joachima Lelewela. Nie będąc prawnikiem, a może właśnie dzięki temu, Lelewel dawniej widział już i doceniał rolę pierwiastków narodowych w prawie, sprowadzając rolę prawa rzymskiego w dawnej Polsce do skromnych wymiarów, a w szczególności występując – najsłuszniej – przeciw opinii, która przypisywała mu rolę prawa posiłkowego. Lelewel odegrał niewątpliwie rolę inspiratorską w ukształtowaniu się poglądów Maciejowskiego na historię praw słowiańskich. [...]

W 1829 r. porzucił Maciejowski daleko zaawansowane prace nad Commentarii iuris romani et slavici, gdzie – jak pisał – miał zamiar skreślić „obraz prawodawstw słowiańskich najdawniejszych, a mianowicie Polaków, Rosjan, Czechów, Serbów, Dalmatów etc., a to w porównaniu z prawem rzymskim”, i przeszedł do porównawczego przedstawienia wyłącznie praw słowiańskich. Obok wpływu Lelewela oddziałała na to ogólna atmosfera epoki, charakteryzującej się wzrostem zainteresowania historią narodową z jednej strony, a starożytnościami słowiańskimi – z drugiej. [...] Jednocześnie pod wpływem [...] uczonych polskich i czeskich, ulegał rozszerzeniu zakres zainteresowań naukowych Maciejowskiego. Początkowo zamierzał ograniczyć się do historii dawnego prawa cywilnego narodów słowiańskich, ujętej od strony praktycystycznej, a podyktowanej przez Jego udział w komisji legislacyjnej Królestwa. Od tego opracowania Maciejowski zmierzać zaczął ku szerokiej naukowej syntezie. W przygotowaniu jej nie był zdany na własne siły. Aktywnie pomagali Mu w tym uczony prawnik, profesor Uniwersytetu Warszawskiego Jan Wincenty Bandtkie, młodszy brat Jerzego Samuela – jego mentora i opiekuna z lat studenckich oraz Lelewel. Współdziałali też z Maciejowskim uczeni czescy Wacław Hanka i Paweł Šafařik. Pomocy ich zawdzięczał Maciejowski zarówno wypracowanie koncepcji i założeń dzieła, jak i materiał, z którego je zbudował. [...] Materiały źródłowe do swojej syntezy czerpał też Maciejowski z tek J. W. Bandtkiego, który przygotowywał do wydania zbiór dawnych praw polskich. [...] Największą pomoc okazał mu jednak Andrzej Kucharski – również profesor Liceum Warszawskiego. [...] Maciejowski, przystępując do pisania Historii prawodawstw, jeszcze nie znał dawnych języków słowiańskich. Kucharski był więc dla niego współpracownikiem niezbędnym. Jego udział w dziele Maciejowskiego został uwieńczony wydaniem tomu źródeł: Najdawniejsze pomniki prawodawstwa słowiańskiego (Warszawa 1838). Były one pomyślane jako dodatek źródłowy do Historii prawodawstw. [...] Tak więc pierwsza edycja Historii prawodawstw nie była poprzedzona gruntownymi studiami. Jej baza źródłowa była ograniczona. Kwerenda archiwalna i rozbudowa warsztatu nastąpiły dopiero po opublikowaniu pierwszego wydania i znalazły odbicie w następnych pracach Maciejowskiego, w szczególności w drugim wydaniu dzieła, które, rozszerzone do sześciu tomów, ukazywało się w Warszawie począwszy od 1856 roku. [...]

Po upadku powstania polskiego we wrześniu 1831 roku uczony nasz pozostał w Warszawie, gdy polskie życie intelektualne skupiło się przede wszystkim na emigracji. Stwarzało to – biorąc pod uwagę lojalistyczną odtąd wobec caratu postawę Maciejowskiego – sytuację, w której nie zabrakło spięć i konfliktów. Mimo to utrzymywał on nadal naukową współpracę i dialog również z Lelewelem, mimo politycznej roli, jaką ten odgrywał na emigracji. Ułatwiały ten dialog, nieraz niepozbawiony wzajemnych złośliwości, zbliżone w wielu aspektach założenia naukowe obu uczonych. Różnice natomiast w ich poglądach dadzą się odczytać z toczonych, później zresztą, polemik. Kiedy od 1832 r. zaczęły się ukazywać tomy Historii prawodawstw, Lelewel na emigracji śledził ukazywanie się dzieła i korzystał w swoich pracach z materiałów w nim zawartych.

Na polskie środowiska emigracyjne w latach trzydziestych poglądy zawarte w Historii prawodawstw wywarły znaczny wpływ. Poglądy reprezentowane przez jej autora odpowiadały kołom demokratycznym, które widziały przyszłość w wolnym związku ludów słowiańskich, opartym na prawach racjonalnych, postępowych i jednocześnie płynących ze źródeł narodowych i sobie pokrewnych. Elementy historyczne do tej konstrukcji znajdowano w Historii prawodawstw słowiańskich. Demokratycznej części emigracji odpowiadał pogląd Maciejowskiego, że ustrój społeczny zarówno Polaków, jak i innych ludów słowiańskich opierał się na zasadzie pierwotnej równości i wolności. [...] Dopiero wpływy obce, których implantacja dokonywała się poprzez religię chrześcijańską, miały wprowadzić podział ludności na stany. „Odtąd – pisał Maciejowski – posiadłości ziemskie, powołanie rycerskie, sprawowany urząd dawały prawo do największego w kraju znaczenia”. Chrześcijaństwo więc i złączony z nim zachodni feudalizm, występujący przede wszystkim w jego niemieckich – najbliższych geograficznie Słowiańszczyźnie – formach, niszcząc dawną równość, miały wprowadzić na Słowiańszczyznę niewolę i poddaństwo chłopów. [...] Hipotezy Maciejowskiego, wynikające z apriorycznych założeń, były przyjmowane współcześnie jako naukowo uzasadnione. Posłużyły one jako teoretyczna podbudowa dla programu Towarzystwa Demokratycznego Polskiego sformułowanego w 1836 r. we Francji. Przyczyniły się one też do rozgłosu międzynarodowego Historii prawodawstw.

Ale gwiazda Maciejowskiego na emigracji miała rychło stracić swój blask. U podstaw tego leżało nasilające się słowianofilstwo Maciejowskiego, prowadzące go w kierunku panslawizmu, choć nigdy nie zdeklarował się jako panslawista. Jego odbiciem była protekcja, jakiej udzielali Maciejowskiemu zarówno namiestnik Królestwa – książę Paskiewicz, jak i prawosławny biskup warszawski – Antoniusz. Autor nasz łudził ich zresztą, że dostarczy propagandzie panslawistycznej więcej argumentów historycznych, niż mógł – a zapewne i chciał – jej użyczyć.

Po zamknięciu Uniwersytetu Warszawskiego i po pewnym okresie wyczekiwania został Maciejowski powołany w połowie 1833 roku do sądownictwa cywilnego. W praktyce pozostając na etacie sędziego, korzystał z urlopu, mającego służyć pracy naukowej subwencjonowanej dyskretnie od 1834 roku przez władze rosyjskie. W tym czasie wykańczał i publikował następne tomy Historii prawodawstw. O pośpiechu, z jakim pracował, świadczy uzupełnianie tekstu nowymi źródłami jeszcze w korekcie. [...] Z perspektywy historycznej skłonni jesteśmy oceniać pierwsze wydanie, mimo niedostatecznego przygotowania Autora oraz pośpiechu w publikacji, wyżej niż drugie, opublikowane w ćwierć wieku później na bazie już rozbudowanego warsztatu. W przeciwieństwie bowiem do drugiego, pierwsze wydanie Historii prawodawstw słowiańskich nie reprezentowało tendencji panslawistycznej, a, stawiając prawa wszystkich ludów słowiańskich na równi, pierwsze miejsce wyznaczało znanemu najlepiej autorowi prawu polskiemu [...]. Zauważyć warto, że już współcześnie ta idealizacja Słowian napotykała w nauce polskiej na krytykę. [...]

Historia prawodawstw słowiańskich stała się osią następnych dzieł Maciejowskiego. Oto w 1839 roku ukazało się dwutomowe dzieło zatytułowane Pamiętniki o dziejach, piśmiennictwie i prawodawstwie Słowian [...]. Pomyślane – jak to uwidoczniono w podtytule – jako Dodatek do Historii prawodawstw, oparte było na założeniu zasadniczej odmienności pierwiastków słowiańskich i germańskich w bycie społecznym i prawie. „Pierwowzór i samodzielność słowiańskiego prawodawstwa jest – pisał autor – w ziemstwach i prawach rodowych”. Przeciwstawiał to feudalności germańskiej. Rolnictwo – wywodził – miało wcześniej rozwinąć się u Słowian, a ustrój militarny i jako jego skutek feudalizm – u Germanów. Stąd odmienność kultur i systemów prawnych obydwu narodów, choć w ciągu dziejów mieszały się one ze sobą i wzajemnie na siebie oddziaływały. „Odwiecznie sąsiadując z Słowianami Germanowie udzielali im niemało pomysłów swoich prawnych i nawzajem niemało takowych przyjmowali od nich, jak to się zwykle pomiędzy sąsiedzkimi dzieje ludami – pisał Maciejowski. – Stany panujące i ich prawa mające swój zaród w słowiańskiej narodowości rozwijały się na sposób germański, ale ich zupełne rozwinięcie się w duchu narodowości – własnej nastąpiło [...]. Nawzajem, germańskie gminy i ich prawa rozwijały się w duchu słowiańskiej narodowości, ale w rozwiniętych pierwiastek germański przeważył. W tych dwóch stosunkach [...] szczególniej widzieć można już, jak wielce słowiańskie i germańskie prawodawstwo na siebie wpływają nawzajem”.

Teza o wzajemnym oddziaływaniu obu systemów prawa łagodziła znacznie doktrynalnie słowiański punkt wyjścia Maciejowskiego. Łączyły się one z nowoczesną – a prekursorską wówczas – koncepcją przedstawienia historii prawa jako części historii kultury. To rozszerzenie zakresu badań tak uzasadniał Maciejowski: „Kościół i szkoła, oświata i obyczaje ludu – pisał – w ścisłym zostają związku z historią prawodawstw, bo wykazują stopień cywilizacji narodu”. I dalej formułował myśl, która i dziś nie straciła na aktualności: „W piśmiennictwie historycznym dzieje polityczne ludów świetną dotąd grały rolę; ale się czas zbliża, gdy historia cywilizacji zajmie głównie uwagę piszących [...]. Wyżej ona jak dotąd stała, wzniesie historyczną sztukę, stawiając badacza w potrzebie zapatrywania się na zdarzenia z innego jak dotąd stanowiska”.

W Pamiętnikach dał Maciejowski zarys swojej historiograficznej doktryny słowiańskiej. Jej punktem wyjścia było pojęcie języka słowiańskiego jako jedności, obejmującej wielość osobnych słowiańskich narzeczy. Ze słowiańskiej wspólnoty językowej wypływało pojęcie jednego narodu słowiańskiego, podzielonego na historycznie ukształtowane szczepy, którymi są poszczególne ludy słowiańskie. Ludy te pragnął Maciejowski ożywić duchem jedności i braterstwa słowiańskiego. [...]

Daleki był jednak Maciejowski od postulowania rozpłynięcia się i narodów słowiańskich w rosyjskim morzu, jak mu imputowali nieraz przeciwnicy. Dla współczesnych jego postawa nabierała określonych treści w zestawieniu z rozwijaną przez niego tezą, że przyjęte z Moraw pierwotne chrześcijaństwo w Polsce było obrządku słowiańskiego i z czasem dopiero zostało wyparte przez obrządek łaciński, co łączył z osobą i działalnością św. Wojciecha oraz Ottońską polityką Bolesława Chrobrego. Warto dodać, że tłumaczenie tej części Pamiętników pt. Pierwotne dzieje chrześcijańskiego kościoła u Słowian na języki francuski i rosyjski zostało dokonane w 1840 r. z zalecenia rządu rosyjskiego i przezeń subwencjonowane. Ponieważ wydanie Pamiętników zbiegło się z likwidacją unii kościelnej na ziemiach wschodnich zaboru rosyjskiego, uznano to za torowanie drogi prawosławiu, a Adam Mickiewicz w wykładzie z 12.4.1842 roku w Collège de France określił nawet Maciejowskiego mianem odstępcy. Ostro potępiał go też Edward Dembowski. [...]

Maciejowski pisał bardzo dużo, imponując rozległością zainteresowań. Kolejne jego dzieło: Polska aż do pierwszej potowy XVII wieku pod względem obyczajów i zwyczajów [...] opisana stało się podstawą dla etnografii historycznej. A Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do 1830 r. to historia literatury staropolskiej doprowadzona zresztą, wbrew tytułowi, tylko do połowy XVII w. Dał w niej Maciejowski próbę oparcia dziejów literatury polskiej na heglowskiej triadzie. Podzielił mianowicie dzieje literatury na trzy wielkie epoki, które nazwał zwrotami odpowiadającymi tezie, antytezie i syntezie. W dziejach literatury polskiej widział – w duchu romantycznym – przejaw ścierania się rodzimości z cudzoziemszczyzną. Podkreślał i wydobywał elementy swojskie (folklor, zabytki literatury mieszczańskiej). Chociaż oparte na sztucznej konstrukcji syntetyzującej, dzieło to miało dużą wartość informacyjno-materiałową, a obejmowało, oprócz literatury pięknej, także naukową i religijną, historię języka polskiego i oświaty.

Liczne rozprawy, artykuły i recenzje drukował Maciejowski w różnych czasopismach. Z obfitością produkcji nie zawsze szła w parze dbałość o wykończenie. Również niedostateczny był krytycyzm wobec źródeł. Cechowały Maciejowskiego też ekstensywne interpretacje etymologiczne oraz uleganie z góry przyjętym tezom. W szczególności od 1844 r. rozwijał uparcie teorię swewską, według której Swewowie mieli być Słowianami (Suevi – Slavi), którzy osiedli nad Dunajem aż po Ren i stworzyli potężną rzeszę swewską w połączeniu z przybyłymi ze Skandynawii Germanami. Część tych ostatnich przejęła od Słowian nazwę Suevi (Szwabowie). Stąd wywodził Maciejowski wydatny – jego zdaniem – udział pierwiastków słowiańskich w ustroju Europy Zachodniej. Zaliczał do nich ustrój rodowy i organizację gminną w kształtowaniu ustroju średniowiecznej Europy. Teoria swewską spotkała się z ostrą krytyką, która zarzucała jej Autorowi fantastykę i brak podstaw naukowych. Już Joachim Lelewel w liście do Maciejowskiego z sierpnia 1860 r. pisał: „Przerabianie [Swewów] w Słowiany śmieszne mi się wydaje. Czy godzi się takie fantazje tworzyć?”. I choć potem koncepcję tę przyjął i rozwinął Wojciech Kętrzyński, który do Słowian zaliczał także Longobardów, Markomanów, Kwadów itd., choć pogłosy jej spotyka się jeszcze u Tymienieckiego (1951), stanowi ona dziś naukowe curiosum, przykład dowolnej interpretacji filologicznej, postawionej w służbę nienaukowym, apriorycznym założeniom.

W 1849 r. przeszedł Maciejowski na emeryturę, którą otrzymał w pełnym wymiarze dotychczasowych poborów. Zabezpieczony materialnie (otrzymał jeszcze od władz rosyjskich w długoterminową dzierżawę majątek Maże koło Łęczycy), zajmował się wyłącznie pracą naukową. W początku drugiej połowy XIX w. uznawano Maciejowskiego za najwybitniejszego historyka pracującego w Warszawie. [...]

Był jednak jednocześnie Maciejowski postacią kontrowersyjną, do czego w niemałym stopniu przyczyniła się jego konformistyczna postawa wobec caratu po 1831 r. Na emigracji ostrą kampanię przeciw niemu prowadził m.in. ksiądz Piotr Semenenko ze Zgromadzenia XX. Zmartwychwstańców, który też spowodował umieszczenie Pamiętników i drugiego wydania Historii prawodawstw słowiańskich w Index Librorum Prohibitorum (dekret z 1858 roku). Potępione tezy – według relacji klerykalnego „Przeglądu Poznańskiego” – dotyczyły tego, że „słowiański obrządek poprzedził łaciński w Słowiańszczyźnie”, że „cerkiew grecka lepsza była dla Słowian niż kościół zachodni”, że autor miał zaprzeczać Bożemu posłannictwu papieży, zrównując ich z patriarchami greckimi, oraz dowodził, że bywali ustanawiani przez cesarzy, wreszcie, że „jest stronnikiem małżeństw cywilnych, a w następstwie zwolennikiem rozwodów”. Maciejowski zwrócił się do papieża Piu sa IX, prosząc o cofnięcie dekretu i wyjaśniając bezzasadność postawionych mu zarzutów. [...] W swym przekonaniu Maciejowski nie uchybił w niczym katolickiej ortodoksyjności. Jednak jego pismo z Kurii Rzymskiej powędrowało do rąk oskarżyciela, który złożył je ad acta. [...]. Znamienne, że mimo przemożnych wpływów Kościoła katolickiego w społeczeństwie polskim, umieszczenie dzieł Maciejowskiego w Indeksie nie zaważyło na jego pozycji w kraju. Nawet środowiska konserwatywne jakby tego nie dostrzegły.

W 1860 r. został Maciejowski wybrany na członka honorowego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu. W 1873 r. powołano go do pierwszego składu świeżo utworzonej Akademii Umiejętności w Krakowie. Tu jednak założył veto rząd austriacki, któremu nie odpowiadały słowianofilskie koncepcje Maciejowskiego.

Aktywność naukowa Maciejowskiego znajdowała wyraz w rozległej korespondencji, jaką w tych latach prowadził z uczonymi slawistami zarówno w krajach słowiańskich, jak i w germańskich. [...] Wiele zagranicznych towarzystw naukowych w Chorwacji, Czechach, Danii, Rosji, Serbii powołało Maciejowskiego do swego grona. [...]. Serbo-chorwackie tłumaczenie Historii prawodawstw opublikowane w Budapeszcie w 1856 r. spotkało się na Półwyspie Bałkańskim z dużym – znacznie większym niż w Polsce – zainteresowaniem [...] i odegrało istotną rolę w kształtowaniu świadomości politycznej Słowian Południowych.

W latach późniejszych słowianofilskie koncepcje Maciejowskiego osłabły. Zależało mu też coraz bardziej na polskiej opinii publicznej, stąd powściągliwe stanowisko wobec Kongresu Ogólnosłowiańskiego w Moskwie (1867), stąd korespondencja z takimi emigrantami, jak Jan Nepomucen Janowski i dr Feliks Michałowski. W listach Maciejowskiego do nich brzmiały nuty patriotyczne. W liście do Janowskiego w 1874 r., z galicyjskiej co prawda Krynicy, więc bez obawy o rosyjską cenzurę, wspominając rok 1831, pisał z patosem: „Boże mój, czy tyle ofiar poniesionych dla Ojczyzny mają przejść bezowocnie? Nie, nigdy! Polska powstanie z upadku! Oddawałem się badaniu nad prawem rzymskim w celu nauczenia się sposobu, jak badać historycznie ojczyste prawo. Badając takowe doszedłem do przekonania, że nasza szlachta niczego się nie nauczyła od przeszłości, o niczym nie zapomniała”. [...] Tak więc zależało Maciejowskiemu na dobrym imieniu wśród rodaków, oburzał się też na tych, którzy, jak Lucjan Tomasz Rycharski, pisali – co sam referował – „żem zagorzały słowianofil, że w Słowiańszczyźnie wszystko dobrym, wszystko swojskim widzę; że Lelewel gorliwym był patriotą Polakiem, a ja panslawistycznej szkoły czeskiej uczonym; że gdy jego zagrzewała miłość Ojczyzny, mnie jedynie prowadzi nauka, nie mająca żadnego związku z obecnym życiem narodu”. Poglądy te oceniał słowami Krasickiego:

Stąd też jeden za drugim owczym bieżąc pędem,

Skoro zełgał najpierwszy, wszyscy łgali rzędem. [...]

Obok tych, względami ideologicznymi kierowanych, opinii, obok drobiazgowych zarzutów, w których celował Walenty Dutkiewicz, pojawiły się głosy krytyki obiektywnej. Pochodziły one głównie z zaboru austriackiego, gdzie kompleks antyrosyjski nie działał tak silnie, jak w Królestwie. Naukową i wyważoną ocenę dziełu Maciejowskiego dał w szczególności Michał Bobrzyński w rozprawie O dawnym prawie polskim, jego nauce i umiejętnym badaniu (1874). [...]

Dzieło Maciejowskiego charakteryzują wartości, które zapewniły mu trwałe miejsce w historii nauki. Można – sądzę – do nich zaliczyć:

1. Wprowadzenie do nauki europejskiej historii praw słowiańskich, a przez to wyprowadzenie polskiej nauki historyczno-prawnej z opłotków na szeroki świat, gdzie nie szczegóły, ale zjawiska ogólne odgrywają podstawową rolę.

2. Zastosowanie do badań ich podejścia porównawczego. Po raz pierwszy zostało ono uwzględnione w tak szerokim zakresie, nie ograniczonym do jednej dziedziny prawa, ale obejmującym całość ustroju i systemu prawnego wszystkich krajów słowiańskich.

3. Uzasadnienie na podstawie konkretnego – choć nie zawsze ścisłego – materiału historycznego ideologii Herdera, która głosiła renesans długo uciskanej przez obcych, pracowitej, łagodnej, pokojowej Słowiańszczyzny w świecie, w którym nastąpił rozwój idei humanitarnych, kształtujących nowe formy życia ludzkości. Było więc to dzieło reprezentatywne dla historiografii romantycznej.

4. Zastosowanie wskazań szkoły historycznej w prawoznawstwie. Szkoła ta – jak podkreślał sam Maciejowski – nie tylko badała więzi przyczynowo-skutkowe, ale starała się również przewidzieć owych skutków konsekwencje. Poprzez poznanie przeszłości miała ona umożliwić prawodawcy kształtowanie prawa opartego na rodzimych podstawach. Konsekwentny historyzm połączony z celami praktycznymi podkreślał świadomą postawę autora, wiążącego przeszłość, teraźniejszość i przyszłość w jeden ciąg procesu dziejowego.

M. Bobrzyński zwracał też uwagę, że Maciejowski pierwszy przeprowadził periodyzację historii prawa polskiego [...] oraz dokonał podziału ojczystego prawa nie na prawo publiczne i prawo prywatne, nieadekwatne do stosunków dawnej Polski, ale na prawo polityczne i prawo sądowe.

Od drugiej połowy lat sześćdziesiątych XIX w. w zainteresowaniach naukowych Maciejowskiego nastąpił pewien zwrot, być może również podyktowany względami na opinię publiczną. Od Słowiańszczyzny wrócił do Polski, ograniczając do jej dziejów zakres swoich studiów i publikacji. A tu oddawał pierwszeństwo problematyce aktualnej i na czoło wysuwał czasy późniejsze, w szczególności dobę Oświecenia i jego konsekwencje dla XIX stulecia. W tym kontekście sytuują się jego zainteresowania dla Zbioru praw sądowych Andrzeja Zamoyskiego. Podejmując badania – częściowo tylko opublikowane – nad Zbiorem praw, wychodził Maciejowski z założenia, że historia prawa winna stanowić wprowadzenie do prawa pozytywnego. Stąd wysoką ocenę Zbioru praw połączył ze zmianą dotychczasowej postawy wobec Kodeksu Napoleona. Uznając jego zalety dla rozwoju kraju w dziedzinie gospodarczej i społecznej, widział w pomyślnej recepcji Kodeksu skutek poprzedniego przeorania gruntu przez projekt Zamoyskiego. [...] Ta zmiana postawy wobec czołowego systemu prawa burżuazyjnego łączyła się ze skierowaniem się Maciejowskiego w stronę problematyki społeczno-gospodarczej. Zaznaczył się w tym wyraźny wpływ pozytywizmu. Ideologia „pracy organicznej” znajdowała wyraz i w tym, że, zajmując się sprawą włościańską czy kwestią żydowską, zwracał szczególną uwagę na dokonane reformy (jak uwłaszczenie) lub ich projekty. I tu więc historia prawa miała służyć współczesności. Znalazło to wyraz – niestety, bez zmiany naukowego warsztatu już anachronicznego w tej dobie – w opublikowanej wówczas Historii włościan [...] w Polsce od czasów najdawniejszych aż do drugiej połowy XIX wieku (1874), nagrodzonej jeszcze w rękopisie przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu, dalej w rozprawie Żydzi w Polsce, na Rusi i Litwie (1878; przekład rosyjski w 1881). [...] Pośmiertnie już wydano przygotowywaną przez Maciejowskiego w ostatnich latach życia Historię miast i mieszczan w krajach dawnego państwa polskiego od czasów najdawniejszych aż do połowy XIX w. (1890).

Zmarł Maciejowski w 1883 roku i pochowany został na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Fundamenty jego obfitej twórczości naukowej zostały założone w Historii prawodawstw słowiańskich. Była to wczesna – ale jak dotąd jedyna – synteza ustroju i prawa narodów słowiańskich, napisana w myśl założeń szkoły historycznej w prawoznawstwie i w duchu panującego wówczas w historiografii romantyzmu. Jest też pierwszą w skali nauki europejskiej – więc wówczas światowej – próbą zastosowania podejścia porównawczego do poznania całości ustroju i prawa obszernego i zróżnicowanego regionu Europy. W tym zakresie jest pozycją klasyczną, a dla poznania dziejów rozwoju myśli i nauki historycznej nader pouczającą. Stąd też rozgłos międzynarodowy, jakiego nie miała żadna inna historyczna synteza pióra polskiego autora.

Warto podkreślić, że, podejmując badania porównawcze praw słowiańskich, każde z nich ujmował Maciejowski jako pewną całość, związaną z innymi pokrewieństwem łączącym wszystkie ludy słowiańskie, i te całości zestawiał ze sobą. [...]

Oceniając ogólnie jego osobowość, można stwierdzić, że W. A. Maciejowski był człowiekiem niezmordowanej pracowitości, a pracował do późnej starości, w życiu wszystko sobie samemu zawdzięczającym. Wyszedł z biedy, dbał więc o dobra materialne i zabiegał o nie. Troszczył się pilnie o swoją karierę, ale też szczerze pasjonowała go nauka: bez tej pasji nie dokonałby tyle. Wyrażała się też ona w zaciętych, często drobiazgowych sporach naukowych i polemikach.

Konformistyczna, po 1831 r. lojalistyczna wobec caratu postawa Maciejowskiego, niewolna czasem nawet od serwilizmu, dyktowała mu posunięcia, które nie zawsze dawały się uzasadnić z narodowego punktu widzenia. Stąd żywe kontrowersje, jakie budziła jego osoba, które przetrwały aż po dzień dzisiejszy. W imię prawdy należy jednak stwierdzić, że słowianofilstwo Maciejowskiego nie doprowadziło go do panslawizmu w jego panrosyjskiej postaci. Nie stał się nigdy [...] odstępcą, żył i działał przez cale życie w środowisku polskim. Opinia polska – w Królestwie zwłaszcza – krytyczna wobec jego słowianofilskich poglądów uznawała go przecież i lokowała na wyższym lub niższym stopniu panteonu nauki polskiej. [...]

Polihistor, obejmujący swym zasięgiem ogromne zakresy badań, pisał Maciejowski dużo, na pewno za dużo. Stąd wiele rzeczy wyszło z jego warsztatu niedopracowanych. Wiele też w nich powtórzeń, pochopnych uogólnień, nieuzasadnionych hipotez, niesprawdzonych danych. [...] Ostre, krytyczne oceny, których nie poskąpili Maciejowskiemu współcześni, zwłaszcza młodsi od niego, dają się wytłumaczyć nie tylko zrozumiałą drażliwością we wszystkim, co dotykało sprawy narodowej, ale i znanym zjawiskiem, że najostrzejsze są zwykle spięcia między dwiema następującymi bezpośrednio po sobie generacjami, które są dostatecznie zbliżone w czasie, aby wejść ze sobą w bezpośrednią styczność, a dostatecznie zróżnicowane co do metod i idei, by nie móc znaleźć płaszczyzny porozumienia. Dodatkowo zaostrza zwykle te sprzeczności naturalne dążenie do „zmiany warty”, istniejące nie tylko w polityce. Dopiero z dalszej perspektywy dają się lepiej, obiektywniej ocenić i sprawy, i ludzie. [...]

Trudno o jednoznaczną ocenę Maciejowskiego. Nie był, rzecz pewna, człowiekiem większego formatu. Zaciążył nad nim fatalnie czas, w którym przyszło mu żyć, choć nie można abstrahować i od jego cech charakteru. Jak stwierdził w swoim studium Z zagadnień psychologii społecznej Stanisław Ossowski: „w warunkach ucisku typy oportunistyczne mają daleko większe szanse przetrwania niż typy bohaterskie”. Absolutyzm carski preferował ludzi o giętkich kręgosłupach, stwarzał im warunki nie tylko przetrwania, ale i dobrobytu połączonego z dostępem do przywilejów. Maciejowski potrafił to wykorzystać. Jednocześnie jego twórczość naukowa, acz w znacznym stopniu przestarzała, stanowi trwałą pozycję w dziejach historiografii polskiej, więcej – słowiańskiej i europejskiej.

Wybrana literatura

Bardach J., Wacław Aleksander Maciejowski i jego współcześni, Wrocław–Warszawa 1971.

Bardach J., Maciejowski W. A. [w:] PSB, t. XIX, Kraków 1974, s. 71–74 (tu pełna bibliografia).

Bardach J., Wacław Aleksander Maciejowski und die slavische Rechtsgeschichte, [w:] W. A. Maciejowski, Slavische Rechtsgeschichte, Vaduz/Liechtenstein 1978, s. 1–17.

*   Tekst stanowi skróconą wersję rozprawy opublikowanej w: J. Bardach, W obiektywie nauki i w lustrze pamięci (o uczonych, pisarzach i politykach XIX i XX wieku), red. W. Sudnik, Warszawa 2004, s. 225–244. Pierwodruk w: Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, Warszawa 1986, s. 53–73 (tu także skrócona bibliografia).

Erazm Majewski

Urodzony 2 VI 1858 w Lublinie. Studia przyrodnicze na UW; profesor zwyczajny UW (od 1919).

Przyrodnik i socjolog. Wskazywał analogie między badaniami przyrodniczymi, archeologicznymi i społecznymi. Jego zbiory archeologiczne stały się podstawą Muzeum Archeologicznego w Warszawie.

Redaktor czasopism „Wisła” i „Światowid” (obu od 1899).

Członek honorowy Międzynarodowego Instytutu Socjologicznego w Paryżu; członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1908); współpracownik Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie.

Zmarł 14 XI 1922 w Warszawie.

Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich, Warszawa 1885; Koniec świata. Przegląd wypadków, jakie mogą spowodować zagładę ziemi, Warszawa 1887; Nauka o cywilizacji. Prolegomena i podstawy do filozofii dziejów i socjologii, Warszawa 1908; Kapitał, Warszawa 1914; Bankructwo pieniądza papierowego i cywilizacji opartej na wierze w dobroć natury ludzkiej, Warszawa 1920.

Erazm Majewski, „Wiadomości Archeologiczne” 1983, 2, s. 163–190; „Z Otchłani Wieków” 1958, 6, s. 407–408; Majewski E. [w:] PSB, t. XIX, Warszawa 1974, s. 176–178.

WŁODZIMIERZ ANTONIEWICZ

ERAZM MAJEWSKI[*]

1858–1922

Pragnąc oddać cześć św. pamięci prof. E. Majewskiego w organie Państwowego Grona Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych, której to instytucji zmarły był pierwszym prezesem, naszkicujemy jeden tylko fragment z jego tak czynnego życia, wyrażającego stosunek ś.p. E. Majewskiego do archeologii przedhistorycznej, jego na tym polu zasługi i dokonania. Obraz ten wystąpi najplastyczniej i będzie najwierniejszym rzeczywistości odbiciem, skoro nań rzucimy i światła, i cienie, jeśli obok harmonii poszczególnych rysów znajdą się też kontrasty, właściwe żywotnej naturze ludzkiej. Jako tło nieodzowne podamy kilka wyrwanych dat z życiorysu. Ś.p. Erazm Majewski urodził się w Lublinie w roku 1858. Po ukończeniu w Lublinie szkoły początkowej i średniej, udał się na Uniwersytet Warszawski. Poświęcił się następnie przemysłowi chemicznemu w Warszawie, zdobywając w ciągu żmudnego i niestrudzonego żywota dosyć znaczny majątek. Stan dobrobytu pozwolił mu oddać się umiłowanym pracom naukowym, których skala jest nader rozległa, mianowicie w dziedzinie botaniki i w ogóle nauk przyrodniczych, etnografii i etnologii, socjologii, ekonomii oraz archeologii przeddziejowej. Zakres – jak na jedno życie ludzkie – wprost olbrzymi i możliwy do, choćby ogólnego, objęcia jedynie dla umysłu tak uniwersalnego, jaki cechuje ś.p. prof. E. Majewskiego. Uregulowany i wystarczający stan majątkowy umożliwił mu też częste, zwłaszcza w młodszych latach, wędrówki i podróże wzdłuż i wszerz Europy, które rozszerzyły niepomiernie horyzonty umysłowe i upodobania naukowe ś.p. E. Majewskiego, dając mu zarazem możność nawiązania szerokich stosunków z zagranicznym światem intelektualnym, tak ważnych w intensywnej działalności każdego pracownika naukowego. Dostateczne zasoby materialne dały ś.p. E. Majewskiemu także możność stworzenia cennych zbiorów archeologicznych, które u schyłku życia oddał na własność społeczeństwa polskiego. Rzadką zaiste w Polsce postać gorącego rzecznika i pomnożyciela nauki tworzy ś.p. E. Majewski, który, podnosząc w pocie czoła przemysł krajowy i zyskując dzięki niemu dość dużą fortunę, wyzyskał ją umiejętnie dla dobra nauki polskiej i dla zadowolenia własnej, górnolotnej ambicji. Całe życie, od wczesnej młodości aż do nagłego zgonu w 64. roku życia, wypełniła ś.p. E. Majewskiemu ciężka, niezmordowana i młodzieńcza wprost działalność, i właśnie ów wciąż ruchliwy i czynny umysł, jako odpowiednik gorącego temperamentu, jest może najwybitniejszą cechą osobowości ś.p. E. Majewskiego, obok wyrobionego poczucia własnej wartości, obok silnej woli i konsekwencji, z jaką zmierzał twardo i bez wahania do wyznaczonego sobie celu. Wszystkie zaś te znamiona składają się bezspornie na typ nieprzeciętny i wydatnie odróżniający się od osławionego, może niesłusznie i nazbyt pochopnie, typu Polaka współczesnego.

* * *

Archeologią przedhistoryczną zainteresował się E. Majewski w latach dziewięćdziesiątych ub. stulecia, z właściwą sobie werwą i gorliwym zapałem. Do studium tego przedmiotu przeszedł z dziedziny z jednej strony geologii, z drugiej zaś etnologii, odczuwając dotkliwy brak znajomości rozwoju człowieka przedhistorycznego, pojawiającego się całkiem wyraźnie w epoce dyluwialnej, i który w konsekwencji przekazał po tylu tysiącach lat w dziedzictwie tradycji jaskrawe przejawy kultur dawno minionych starożytnym formom życia materialnego i duchowego ludu współczesnego. Przejście zatem do nowego zakresu badań dokonało się u E. Majewskiego w sposób konsekwentny i zdecydowany. Dołączył się do tego silny bodziec w kierunku kolekcjonowania zabytków przeddziejowych, jakim było poznanie zasobnych zbiorów wykopalisk za granicą, często zawdzięczających swe powstanie bogatym i świadomym znaczenia prehistorii mecenasom. Takim twórcą przyszłego Muzeum Narodowego Archeologicznego w Polsce zapragnął być E. Majewski, co ujawnił w szeregu artykułów, które miały propagować tę potrzebną u nas i zaniedbaną ideę [...]. Poza tym mnogość rozlicznych wyrobów krzemiennych masowo występujących na wydmach piaszczystych pow. stopnickiego, także w majątku wuja E. Majewskiego, p. F. Zembrowskiego, przyczyniły się do natychmiastowego zajęcia się poszukiwaniami archeologicznymi w pow. stopnickim, zarówno samodzielnie, jako też z pomocą chętnych amatorów i nawet płatnych eksploratorów. Jako owoc pierwszych badań prehistorycznych E. Majewskiego pojawiła się w roku 1895 monografia stanowisk wydmowych we wsi Ossówka w pow. stopnickim, dorównująca pod względem zewnętrznym wzorowym publikacjom G. Ossowskiego [...].

Chwila pojawienia się E. Majewskiego w rzędzie archeologów polskich była jedną z najcięższych chwili dla prehistorii polskiej, zwłaszcza na obszarze b. Kongresówki. Okres ożywionych i znakomitych, jak na owe czasy, badań terenowych i opisów materiałów naukowych, dokonanych przez hr. J. Zawiszę, A. Pawińskiego i J. Przyborowskiego (1870–1885), przebrzmiewały już z wolna w Warszawie. Tak wspaniale zaś rozwijająca się ta gałąź nauki w Krakowie za czasów A. H. Kirkora, J. N. Sadowskiego, dr. I. Kopernickiego i nade wszystko G. Ossowskiego, z chwilą przymusowego wyjazdu tego ostatniego badacza z Małopolski, podupadła znacznie i dopiero w kilka lat później została podniesiona na należyty jej poziom przez dr. Wł. Demetrykiewicza. W Wielkopolsce działali jeszcze może najwydatniej wówczas Wł. Jażdżewski, dr K. Koehler i dr B. Erzepki, w Wilnie zaś pracowali na tej niwie niemal samotrzeć W. Szukiewicz, T. Dowgird i M. E. Brensztejn. Temu ubóstwu personalnemu odpowiadał też niedostatek poruszonych problematów naukowych, skutkiem czego przeważna część zagadnień prawie z wszystkich epok przeddziejowych z terytorium Polski leżała odłogiem. Pola tedy do pracy było dużo, wszystkiego nie mógł ogarnąć jeden umysł, należało zacząć pracę od ciężkiego trudu gromadzenia i publikowania surowych materiałów, trzeba było zająć się tylko badaniem specjalnie pewnej najbardziej zagrożonej i najmniej znanej na ograniczonym terenie kategorii zabytków; wszystko to zrozumiał E. Majewski, przystępując do nowej pracy, i poświęcił się poszukiwaniom zabytków z epoki kamiennej, występujących na wydmach stopnickich, pragnąc nawiązać do świetnej tradycji swoich w Polsce poprzedników, zwłaszcza do wyników badań J. Przyborowskiego. Do tego skłaniały go też wzmożone za granicą, zwłaszcza w Francji, studia nad epoką kamienną i możność czerpania wzorów dla analogicznych i pogłębionych prac z zakresu pradziejów Polski. Orientował się też E. Majewski w konieczności wydawania opracowań monograficznych grup kulturalnych danych epok czy też całostek terytorialnych, czy wreszcie poszczególnych znalezisk i wykopalisk i właściwie, poza jedną ogólniejszą pracą archeologiczną [...] i kilku archeologiczno-historycznymi [...], wszystkie jego rozprawy i artykuły z zakresu prehistorii wykazują ściśle monograficzny charakter w powyższym ujęciu. Inna rzecz, iż nie wszystkie prace E. Majewskiego stały na poziomie nauki europejskiej, nie wszystkie są wolne od poważnych braków metodologicznych i rzeczowych.

Już w pierwszej swej monografii zabytków z Ossówki zdradza Majewski niedocenianie topograficznego rozłożenia poszczególnych skupin zabytków na wydmach opisanych. Wspomina o kilku wydmach w okolicy Ossówki, ale nie podaje, z którego stanowiska pochodzą schematycznie zestawione typy wyrobów krzemiennych i innych wykazujących – jak sam zauważył – przynależność do kilku innych okresów przeddziejowych, mianowicie do końcowych okresów paleolitu, do wczesnego i późniejszego neolitu oraz do epoki brązu. Być może, iż, po dokładnym zaznaczeniu miejsc pochodzenia poszczególnych typów, dałoby się zauważyć, obok mieszanych, także stanowiska czyste, zawierające zabytki z pojedynczych okresów epoki kamiennej, w każdym razie z wyłączeniem szelskiego, aszelskiego i mustierskiego, o których nieopatrznie autor też wspomina. Takie obserwacje ułatwiłyby niewątpliwie odnoszenie danych wyrobów krzemiennych do odpowiednich przemysłów paleolitycznych, epipaleolitycznych i wczesno- oraz późnoneolitycznych, usunęłyby – być może – trudność, z którą Majewski wciąż się borykał bez uzyskania trwalszych rezultatów. Chroma też opis typów narzędzi krzemiennych, niezbyt umiejętnie wydzielanych oraz ich właściwości morfologicznych, z których sobie współcześnie za granicą coraz lepiej zdawano sprawę. Inną jeszcze właściwością publikacji archeologicznych E. Majewskiego, którą już można zauważyć w pracy o Ossówce, jest dziwna rozlewność i częste operowanie ogólnikami, niedającymi konkretnego sądu o danym problemacie poruszonym, tudzież podkreślanie efektownych – zdaniem autora – momentów, obliczonych specjalnie na wrażenie, jakie ujęty przez Majewskiego materiał polski zrobi na badaczach obcych. Wypływem tego było zaś pominięcie drobnych obserwacji nie tak niespodzianych i brak opracowania szczegółów istotnych wszystkich zabytków, występujących na stanowiskach wydmowych, co oczywiście odbić się niekorzystnie musiało na rezultatach prac Majewskiego, zwłaszcza większych i ważniejszych. E. Majewski był samoukiem w dziedzinie prehistorii. Dając się ponosić wrodzonemu temperamentowi, nie posiadł, drogą żmudnych i drobiazgowych studiów, metodyki pracy terenowej ani teoretycznej, nie zgłębił wartości analizy form i typologii, nie dotarł do ujęcia i zrozumienia potrzeby i sposobów wyzyskania metody porównawczej, tak niezmiernie ważnej w archeologii. Majewski właściwie nieumiejętnie opisywał zabytki, nie usiłując najczęściej uchwycić najbardziej charakterystycznych cech danego okazu, a chętnie wzorując się na opisach w literaturze zagranicznej, nierzadko operował zapożyczonymi pojęciami na oznaczenie zgoła innych form i pojęć w ogóle. Wspomnę też o niedbałości w cytowaniu literatury w pracach Majewskiego. Otóż albo przytacza tylko nazwisko autora, albo tylko materiał obcy bez podania źródła, albo też nierzadko zestawia literaturę zaczerpniętą z jakiejś zagranicznej pracy, której nb. nie wyszczególnia [...]. Są to wady, które popełniają, niestety, liczni pracownicy bezustannie w celu popisania się łatwą erudycją, która oczywiście może znaleźć uznanie jedynie u laików i czy prędzej, czy później zostanie odpowiednio ocenioną. Wpływ literatury zagranicznej, ale w znacznie mniejszym stopniu nowych metod badawczych i wyników badań systematycznych, na prace E. Majewskiego jest nader widoczny [...]. Umiejętnie trawestuje rezultaty zagranicznych dociekań naukowych i podciąga pod nie, nie zawsze szczęśliwie, materiały z ziem Polski. Powiedziałbym, że niewiele sam się uczy z studiów obcych, pod względem metodologicznym i rzeczowym nieraz doskonałych. Być może stoi to w ścisłym związku z uważaniem przez E. Majewskiego archeologii przedhistorycznej za naukę „bodaj jedną z najłatwiejszych. Przy lada podręczniku jednym i drugim sama prawie przychodzi, a reszta zależy już tylko od dobrej woli i osobistych zalet pracownika” [...]. Tak błędne z gruntu przekonanie wyznawał E. Majewski aż do końca życia i ono było pewnie powodem, iż właściwie nigdy Majewski nie ogarnął przez wytrwałe studia żadnej części prehistorii systematycznie i dokładnie, w sposób odpowiadający pojęciu fachowości, na której opierać się mogą jedynie twórcze usiłowania. To również, zapewne, było powodem, iż E. Majewski nie udoskonalił wcale swej metody badań terenowych, polegającej niemal wyłącznie na wyjęciu z ziemi (przez siebie samego albo przez współpracowników) wykopalisk, które by mogły powiększyć rosnące wciąż kolekcje zabytków przeddziejowych. Z tego powodu naturalnie typ zbieracza stale przeważa w postaci E. Majewskiego nad typem badacza, zapatrzonego w problematy, rozszerzające i rozświetlające horyzonty naukowe, i pod tym kątem widzenia traktującego wykopaliska i zabytki, a nie dla ich przedmiotowej wartości i osobliwości. I co jest faktem ciekawym i dziwnym, to to, że E. Majewski – wnosząc z drobnych wzmianek, rozrzuconych bezładnie w różnych artykułach – zdawał sobie sprawę z jedynie właściwych sposobów badania np. stanowisk wydmowych, ze znaczenia i możliwości uchwycenia na wydmach piaszczystych stratygrafii, z potrzeby śledzenia zamkniętych, mniej lub więcej, gniazd zabytków, w odróżnieniu od siebie, z konieczności ścisłych obserwacji terenowych, a mimo to wszystko w praktyce zaniedbał tych desideratów, zupełnie je lekceważył, ze szkodą dla gromadzonych z dużym trudem i kosztem materiałów naukowych i dla własnych prac, które na nich oparł. Jest to zagadka – przynajmniej dla mnie – która jest chyba wypływem nieścisłości i pewnego rodzaju nieporządku myślenia w połączeniu z osobliwym temperamentem oraz gorączkową chęcią dojścia za wszelką cenę do oryginalnych wyników w zagadnieniach, oby jak najrychlej i najefektowniej, pod względem ilościowym, a mniej jakościowym, opracowywanych i wydawanych, zgodnie ze zwodniczą w nauce zasadą bis dat, qui cito dat.

Te właściwości, które spotykamy po raz pierwszy w monografii Ossówki, natrafiamy też w monografii powiatu stopnickiego [...]. Jest to dzieło podjęte na wielką skalę i, niestety, niedokończone. Nie dorównywa ono np. monografii Prus Królewskich G. Ossowskiego, zwłaszcza pod względem metody i szlachetnego sposobu opracowania – jeśli w ogóle da się oba te dzieła zestawiać z sobą. Monografia pow. stopnickiego jest mimo swe braki cennym nabytkiem dla literatury archeologicznej polskiej, ponieważ autor przed dwudziestu laty zwrócił w niej znów uwagę archeologów polskich na niedoceniane od czasów J. Przyborowskiego, a tak cenne i ważne zabytki zwłaszcza krzemienne z epoki kamiennej, starszej i młodszej, tak bogato występujące w Polsce na stanowiskach otwartych. Monografię tę podzielił E. Majewski na dwie części, wzajemnie się dopełniające. Część I objęła wykaz materiału podstawowego, tj. wszystkich zabytków, w porządku zbadanych miejscowości. W cz. II podał obszerniej, nie zawsze krótkie i treściwe, opisy owych zabytków w okazach najbardziej dla powiatu stopnickiego typowych, z usystematyzowaniem materiału podług rodzaju przedmiotów i epok. Obie części poprzedził krótki opis geograficzny i geologiczny okolicy, pogląd na rozmieszczenie miejscowości, w których znaleziono okazy archeologiczne. Miał je zaś zakończyć ogólny pogląd na charakter archeologiczny Stopnickiego [...]. Opracowanie monografii poprzedziły drobne opisy poszukiwań terenowych, prowadzonych w Stopnickiem przez E. Majewskiego i jego pomocników [...]. Przyniosły one sporą ilość ciekawych i ważnych wiadomości o zabytkach, odnoszących się do kilku okresów przeddziejowych z mało znanego zakątka Polski. Ale i te notatki i spostrzeżenia nie wynoszą się ponad poziom współczesnych opisów wykopalisk, dokonanych przez amatorów, a drukowanych razem z publikacjami Majewskiego w stworzonym przezeń roczniku „Światowit”. Wiadomości, podane przez Majewskiego, nie dorównują w żadnym razie pracom ówczesnych dr. Wł. Demetrykiewicza ani nawet W. Szukiewicza, które cechuje subtelna sumienność, prostota, niesilenie się na ryzykowne i nieodpowiedzialne uogólnienia, na które nie dozwalał jeszcze współczesny im stan wiedzy. Monografia pow. stopnickiego cierpi od początku do końca na tym, że jest oparta na niemetodycznie i nieumiejętnie zebranym materiale. Przykrą doprawdy rzeczą jest stwierdzenie faktu, iż E. Majewski nie przeprowadził ani jednego systematycznego wykopaliska jakiejś całości zabytkowej, czy to osady, czy cmentarzyska. Ograniczał się jedynie do zaczęcia robót albo zaopiekowania się nimi przez krótki czas, nie pozwalając nawet na splanowanie czy poczynienie obserwacji w terenie. Sam mówi o tym w § 13 monografii pow. stopnickiego: „zgromadzenie niezwykle obfitego materiału naukowego, w krótkim stosunkowo g-letnim okresie czasu, nie było zadaniem zbyt łatwem dla jednego eksploratora. Nigdybym tego nie dokazał i nie osiągnął plonu tej miary i wartości, pracując sam jeden nad poszukiwaniami. Tajemnicę powodzenia stanowi okoliczność, że wraz ze mną pracowała rzesza małoletnich pomocników z ludu, a przedewszystkiem, że miałem dzielnego i wytrwałego współpracownika na miejscu w osobie p. Fr. Zembrowskiego”. W Ossówce i Beszowie „średnio przez kilkanaście dni rocznie pracowało przez lat siedem po kilkunastu chłopców i dziewczynek. Cóż w tej sumie znaczyć może praca własna? Nie siliłem się nawet spożytkować jej w tym mało produkcyjnym kierunku, mając dość do czynienia w zakresie, w którym nie mogłem się wyręczyć pomocą obcą”. Niestety, owoce tyloletniej pracy zbiorowej, uciążliwej i kosztownej, okazują się w większości wypadków bez głębszej wartości naukowej, z powodu przemieszania zawartości poszczególnych gniazd i zespołów zabytków na rozlicznych stanowiskach, niewyróżnianych dokładniej i objętych wspólną nazwą miejscowości. W § 15 tejże monografii Stopnickiego czytamy ze zdumieniem: „opisywanie znalezisk oddzielnymi «gniazdami» byłoby drogą długą i powolną, a w pewnej mierze nawet zbytkowną... Dotychczas obierałem do opisów miejscowości i przedmioty, przedstawiające największe między sobą różnice”. I dlatego praca o Stopnickiem nie zaczyna należytych, kompletnych i sumiennych monografii stanowisk przedhistorycznych na wydmach polskich, które to opisy są najważniejszą potrzebą do chwili obecnej, jako jedynie słuszna podstawa do nierzadko zbyt pochopnych i nieumotywowanych hipotez o kulturach i okresach epoki kamiennej w Polsce.

Niemożność rozróżniania wyrobów krzemiennych z poszczególnych stanowisk utrudniła E. Majewskiemu podział tych wyrobów na grupy chronologiczne, których możliwość przypuszczał wyraźnie zarówno w ramach paleolitu, jako też neolitu [...]. Nie zgruntował zaś na tyle morfologii wyrobów krzemiennych, aby, na tym kryterium się wsparłszy, wprowadzić ład chronologiczny. Przytaczanie zaś analogii co do form i rodzajów zabytków stopnickich z okazami staropaleolitycznymi obcymi wykazuje najlepiej powierzchowność wiedzy autora w tym zakresie. Jedyną wartość posiada rozczłonkowanie zabytków stopnickich na szereg typów i opis, zresztą ogólnikowy, cech poszczególnych typów, dokonany na dokładnej, niemal dosłownej zasadzie odnośnej, a rzadko cytowanej, literatury archeologicznej francuskiej. Poza tym nadmienić trzeba smutne przemieszanie wśród cennych i ciekawych ilustracji materiału stopnickiego wizerunków zabytków obcych i niestopnickich, wynikłe – przypuszczam – raczej z nieporządku redakcyjnego, aniżeli przez świadome i celowe podstawienie[1]. W każdym bądź razie pojawienie się monografii pow. stopnickiego nie pozostało bez dużego pożytku w ubogiej literaturze archeologicznej polskiej, a dzięki jej popularnemu tonowi, wiadomości tam zawarte dotarły do szerszych warstw miłośników prehistorii, zwracając ich uwagę na drobne i pomijane, a tak cenne i ważne wyroby krzemienne i zachęcając do ich zachowywania dla dobra nauki.

Bardzo efektowną, ale również pozbawioną znaczniejszej wartości naukowej pracą jest rozprawa kompilacyjna pt. Linja falista pozioma jako motyw zdobniczy w ceramice przedhistorycznej [...]. Wykazuje w niej Majewski pracowite zebranie rozproszonego materiału i na tym polega jej cenność, ale owo studium niedomaga również na brak metodycznego postawienia problematu zasadniczego, skutkiem czego wyniki są trudne do przyjęcia i zbyt jednostronne. Konkluzją bowiem tej pracy jest uogólnienie, że „tak więc ornament grodziskowy słowiański nie jest zapożyczony, musimy go uważać za bezpośrednią puściznę po przodkach słowian – po tej bezimiennej ludności przedhistorycznej, której część na tern samem miejscu t. j. w Europie środkowej, stała się z biegiem wieków ludem prasłowiańskim. Jaki jest stosunek ornamentu słowiańskiego doby grodziskowej do neolitycznego sznurkowego i rytego z obszaru Europy środkowo-północnej, to mogą wyświetlić dopiero dalsze badania. Biorąc jednak pod uwagę wszystko, co wyżej powiedziano, możebny tu jest stosunek bardziej bezpośredniego pokrewieństwa, niż to dotychczas przejmowało”. Niepodobna dziś dyskutować z takim stanowiskiem, jednak nie sposób nie wyrazić wątpliwości co do celowości i co do charakteru ściśle naukowego, a więc, opartego na wyrobionej metodzie, studium pomienionego.

Do ciekawszych i poprawniejszych rozpraw E. Majewskiego zaliczyłbym szkic o „nowoodkrytym ornamencie sznurkowym falistym w ceramice neolit, połudn. okolic Królestwa Pol.” [...], oraz bezsprzecznie najlepsze prace: „o kurhanach ze szkieletami barwionemi świata nadczarnomorskiego” [...] oraz „o charakterze starszych kurhanów grupy jackowickiej” [...]. W pierwszej robótce są wprawdzie ryzykowne próby ustalenia chronologii naczyń z ornamentyką sznurową, ale skoro się weźmie stan zagadnienia starszeństwa ceramik neolitycznych w Niemczech w roku 1904 pod uwagę, trudno robić z tej kwestii zarzut Majewskiemu. W następnych dwu przytoczonych rozprawach, które łączą się w jedno większe studium, poddaje Majewski słusznej krytyce charakterystykę i podział kurhanów ze szkieletami barwionymi południowej Rosji, zaproponowany przez A. Spicyna (nie przytoczywszy zresztą należycie odnośnych prac tego archeologa rosyjskiego) i proponuje własne uwagi w tym względzie, stwarzając, jako jeden z pierwszych, na podstawie analizy form grobowych zabytków i porównań, należyte ramy chronologiczne dla tej grupy. Wskazał też umiejętnie na stosunki i związki, które z końcem neolitu i z początkiem epoki brązu – do jakiego to okresu słusznie zalicza kurhany jackowickie – istniały i łączyły wschodnie Węgry, kraje bałkańskie, nadczarnomorskie, Kaukaz i krąg trojański oraz egejski, wysnuwając tylko zbyt pośpiesznie, na podstawie rozmieszczenia zausznic spiralnych, wniosek, „że wszędzie, gdzie (one) zostały znalezione, są one śladem jednego szczepu, dowodem jego jedności etnicznej”.

Wrodzony E. Majewskiemu temperament, z jakim odnosił się też do spraw i zagadnień naukowych, czasem tak ponosił go w słowie żywym i pisanym, iż niekiedy poglądy krytyczne i umotywowanie tonęły wprost w subiektywnych wrażeniach i zarzutach, których siła argumentów nie stała w prostym stosunku do zrównoważonego oporu poddawanej dyskusji sprawy. Takim niemal wybuchowym zjawiskiem jest np. krytyka Majewskiego hipotezy G. Kossinny o germańskim pochodzeniu indoeuropejczyków [...]. W wielu punktach, a głównie w prostowanych szczegółach, ma Majewski zupełną rację – atoli, obok ziarn prawy, przewala się znaczny balast sądów, których nieścisłość jest konsekwencją nieprzepracowania należytego omawianych problematów i co więcej nieporozumień, które wynikły z niedokładnej znajomości odnośnych zjawisk archeologicznych, na podstawie których zbudował Kossinna, w założeniu słuszną, w szczegółach zaś i niektórych uogólnieniach poplątaną i niedociągniętą do istotnego stanu rzeczy, wzmiankowaną hipotezę i metodę tzw. etnologiczną.

Ten prawie żywiołowy stosunek Majewskiego do nowych teorii, ale w znaczeniu znów niezastosowania potrzebnego krytycyzmu, daje się np. stwierdzić w zajętym stanowisku w kwestii istnienia i wyglądu człowieka trzeciorzędowego [...], którego pojawienie się w miocenie, na podstawie znalezisk w Ameryce i wywodów prof. Ameghino, uznał Majewski skwapliwie za wiarygodne, bez uwagi na uzasadniony sceptycyzm, panujący w sferach pierwszorzędnych antropologów europejskich.

Jeszcze o jednej pracy, która jest wynikiem zamiłowania E. Majewskiego do oryginalnych i nowych odkryć, bez zastosowania dokładnego i wszechstronnego do nich aparatu krytycznego – wspomnę już mimochodem, mianowicie o monografii toporków kamiennych z okolic górnego Bugu i Styru [...]. Toporki te, zrobione ze zlepieńca sarmackiego, uważa Majewski za neolityczne, choć są one zupełnie obce temuż okresowi epoki kamiennej zarówno z powodu zgoła odmiennej techniki ich wyrobu, jak niemniej też dziwnego kształtu. Jakkolwiek nie ma bezsprzecznych podstaw do uważania tych osobliwych wyrobów za falsyfikaty współczesne, to jednak na podstawie ich różnorakich, ale specyficznych form, nietrudno je uważać za naśladownictwa toporów żelaznych, wykonane prawdopodobnie w średniowieczu.

Osobny dział zainteresowań E. Majewskiego stanowiło śledzenie początków i pochodzenia Słowian oraz ich pierwotnych siedzib [...]. Majewski był zwolennikiem autochtonizmu Słowian i dzielnie ciętym piórem tezy tej bronił na podstawie wiadomości przeważnie historycznych i językowych, w mniejszym stopniu wciągając do swoich spostrzeżeń w tej dziedzinie materiały archeologiczne. Artykuły te i rozprawki Majewskiego posiadały dużą wartość dydaktyczną i uświadamiały szeroki ogół o zagadnieniach w tym zakresie i o rezultatach dociekań uczonych słowiańskich. Oczywiście są one umiejętną i zręczną kompilacją, nie przynoszącą do stanu badań nowych i oryginalnych sprawdzianów.

W ten sposób przebiegliśmy w krótkim przeglądzie działalność literacką E. Majewskiego w dziedzinie archeologii przedhistorycznej. Była ona nader ożywiona, poruszała rozliczne i zawsze aktualne tematy z właściwą Majewskiemu lekkością i entuzjazmem. I można dojść do przekonania, iż E. Majewski posiadał wybitny talent popularyzatorski, w najszlachetniejszym tego pojęcia znaczeniu. Jego swobodny i barwny język, łatwość tłumaczenia kwestii trudnych i zawiłych, dalej chęć nauczania i pragnienie zyskania zrozumienia i uznania, poza tym zdolności narracyjne, przy rozległych horyzontach myślowych, i wszechstronność zamiłowań naukowych i wiedzy – to wszystko znamiona niecodziennego umysłu i przejawy niepospolitego talentu popularyzatora. Tym się też tłumaczy owa duża ilość przystępnych i porywających odezw do społeczeństwa w sprawach naukowych, muzealnych i dotyczących ochrony zabytków. To spowodowało również ustawiczne dążenie do zainteresowania szerokich warstw tym wszystkim, co sam umiłował i co go w danej chwili szczególnie zajmowało [...].

Dużą i rzetelną zasługą E. Majewskiego było założenie i wydawanie przez z górą lat dwanaście rocznika „Światowita”, poświęconego archeologii słowiańskiej (t. I w roku 1899, ostatni XI w roku 1913). Po długiej przerwie, po zamilknięciu w roku 1884 „Wiadomości Archeologicznych”, powołał Majewski własnym sumptem do życia i działania nowe czasopismo archeologiczne, które od razu skupiło wokół siebie wszystkich miłośników prehistorii i pracowników na tej niwie, którzy oddawali opisy wykopalisk chętnie do rozporządzenia redakcji „Światowita”. Wydatnie zwiększał materiały redakcyjne sam wydawca, który rzeczywiście z wielką umiejętnością i zamiłowaniem postawił „Światowita” na poziomie prawdziwie europejskim. Zarówno dział rozpraw, jak korespondencji i drobnych wiadomości tudzież przegląd literatury i zestawienia bibliograficzne cechuje sumienny i pieczołowity dobór i dążenie do wzbudzenia szczerego zainteresowania u szerszych kręgów czytelników. A sztuka to i praca niemała, oceni ją należycie każdy, kto się bliżej zetknął z trudnościami prowadzenia redakcji czasopism naukowych w Polsce. Pełną wyrazu dbałość wykazuje też dział ilustracyjny i strona typograficzna, która jest istotnie wzorowa. Rzecz prosta, iż w szeregu tomów daje się zauważyć nierównomierność pod względem wydawniczym i zawartości faktycznej, i to głównie w tomach, których Majewski wskutek choroby sam wydać nie był w stanie i powierzył to innym. Zebranie tylu współpracowników, częściowe ich urobienie i wykształcenie przez redaktora i zyskanie dla prehistorii szeregu ciekawych i ważnych materiałów oraz drobnych przyczynków naukowych, tudzież wytworzenie w ciężkich chwilach rozwoju nauki naszej w Warszawie tak nieodzownej do skutecznego i ofiarnego działania atmosfery naukowej – to niespożyta zasługa E. Majewskiego, to pomnik jego dokonania, aere perennius...

W większym jeszcze stopniu promieniującym dookoła ogniskiem prehistorii w Warszawie mogło być, i częściowo w rzeczy samej było, Muzeum Archeologiczne, stworzone w roku 1892 i ofiarnie rozwijane przez E. Majewskiego. Potrzeba takiej instytucji – ze względów natury li tylko politycznej – zrazu prywatnej, która stać się wszakże miała w sprzyjających warunkach własnością publiczną, była wielka i nawet paląca. Najlepszym tego dowodem jest fakt, iż zbiory, założone przez Majewskiego, rosły szybko dzięki chętnej ofiarności osób posiadających wykopaliska w prywatnym posiadaniu. W roku 1908 zbiory te zostały oddane do użytku publicznego przez wystawienie w gmachu „Zachęty Sztuk Pięknych”. W roku 1916 zostało Muzeum Majewskiego przeniesione do lokalu Muzeum Narodowego Miejskiego, przy ul. Podwale 15, gdzie urządzili je wzorowo J. Kostrzewski i L. Kozłowski. Tam pozostawało ono, nieotwarte dla publiczności, aż do roku 1921, kiedy to właściciel, po zerwaniu z błahych powodów pertraktacji z Ministerium WRiOP o oddanie Muzeum na własność Państwa Polskiego[2], zdecydował się zbiory swe ofiarować Towarzystwu Naukowemu Warszawskiemu. Jest to hojny dar, bo to liczba ofiarowanych TNW wraz z urządzeniem muzealnych eksponatów wynosiła ponad 32 000 okazów. Z polecenia Zarządu TNW przeniesiono zbiory E. Majewskiego do sali pocerkiewnej w Pałacu Staszica, nieprzygotowanej, niestety, na pomieszczenie Muzeum, które z powodu niezaopatrzenia lokalu zostało narażone na powolne niszczenie się. Również, z powodu trudności finansowych, nie dotrzymało TNW zobowiązań wobec ofiarodawcy i nie uprzystępniło ani za życia E. Majewskiego, ani dotychczas cennych tych i tak potrzebnych zbiorów publiczności i specjalistom.

Muzeum E. Majewskiego stało się, z natury swej istoty, środowiskiem pracy badawczej w zakresie archeologii przeddziejowej w Warszawie. W nim oddawali się studiom naukowym w tej dziedzinie i za fundusze Majewskiego czynili poszukiwania terenowe z pożytkiem dla Muzeum i dla siebie samych młodzi archeologowie, jak L. Kozłowski, S. Krukowski i L. Sawicki, którzy, rozwijając swoją wiedzę i zamiłowanie w kierunku badań epoki kamiennej, wyprzedzili potem mistrza tak pod względem udoskonalonej metody badawczej, jak i pod względem rzeczowym. Ale nie może ulegać kwestii, że wyszli oni z kręgu zainteresowań naukowych i spod kierowniczej zrazu dłoni E. Majewskiego w początkach swych studiów fachowych i ten fakt pozostanie na zawsze jego trwałą zasługą. Były też trudne do ominięcia tarcia między młodymi współpracownikami a E. Majewskim, który niekiedy miał chęć opracowania ciekawszych i osobliwszych plonów żmudnych ich wykopalisk, tak, jak to np. stało się z opublikowaniem przez E. Majewskiego bez skrupułów najciekawszego zabytku, zdobytego przez ś.p. M. Himnera w Popudni na Ukrainie, mianowicie miniatury neolitycznej zagrody na palach (100–102). W tym przede wszystkim wyrażał się trudny do zrozumienia swego rodzaju egoizm i drażliwa ambicja E. Majewskiego, które nie sprzyjały zgoła utworzeniu na dłuższą metę trwałej organizacji powiększającego się równomiernie i samorzutnie grona archeologów w Warszawie.

W ostatnich piętnastu latach nie zajmował się już E. Majewski żywiej archeologią przedhistoryczną. Pociągnęły jego impet i upodobania studia socjologiczne i ekonomiczne. Stracił wreszcie, wciąż luźniejszy w miarę rozrastania się prehistorii, kontakt z tą umiejętnością. Rzucił się z porywem w odmęt koncepcji filozoficznych, wyzyskując dla nich również swój zasób przestarzałych już nieco wiadomości o życiu ludzi w prawieku [...]. Nadeszły lata wojny światowej, która wpłynęła też na pewną zmianę oblicza duchowego i przedmiotu baczniejszych obserwacji i spostrzeżeń E. Majewskiego. Świetlanym wreszcie wynikiem krwawych zmagań państw i ludów w Europie stało się zmartwychwstanie państwowe Polski. Wraz z nim wskrzeszono w Warszawie, zdławione ciężką łapą zaborcy, zakłady naukowe – Uniwersytet. I oto w roku 1919 ofiarowała Rada Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Warszawskiego powalonemu ciężką niemocą E. Majewskiemu zaszczytną pierwszą katedrę archeologii przedhistorycznej, a Państwowe Grono Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych powołało go na pierwszego prezesa. Stało się to niewątpliwie dla oddania wdzięcznego wyrazu zasługom E. Majewskiego na niwie prehistorii polskiej, bezinteresownie, wyłącznie dla okazania dużego ich uznania, bo bez nadziei otrzymania odeń w zamian znojów kierownika zakładu uniwersyteckiego oraz pracy wykładowcy i czynnego kierownika organizacji archeologii przeddziejowej w Polsce. Doczekał się więc E. Majewski dowodów niemałej wdzięczności od społeczeństwa polskiego za oddanie swych sił i majątku na cele nauki ojczystej, za entuzjazm i ciężki trud bojownika w obronie ideałów naukowych, za rezultaty wytężonej i nieustannej pracy, którą brutalnie przerwała nielitosna śmierć, w ciągłym dążeniu do prawdy z przeświadczeniem, że „kto własnym umysłem szukał prawdy i porządku świata i potykał się o przeszkody, które nam ułomność nasza napiętrzyła, kto śledził walkę umysłów z niewiadomem, ten wie, co sądzić o «ostatniem słowie nauki», na które chętnie powołują się umysły lękliwe i skrępowane dogmatem. Ostatniego słowa niema w nauce, bo ludzkość nie spoczywa w pracy”. [...]

*   Tekst opublikowany pierwotnie jako: Erazm Majewski jako prehistoryk, „Wiadomości Archeologiczne” 1923, s. 1–10. Ortografia i interpunkcja uwspółcześnione, składnia i leksyka oryginału.

1   Por. L. Sawicki, „Wiadomości Archeologiczne” 1922, VIII, s. 64–67, przyp. I.

2   Por. W sprawie Muzeum prof. Er. Majewskiego w Warszawie, „Wiadomości Archeologiczne” V, s. 228–237.

Paweł Iljicz Mitrofanow

Urodzony 21 VI 1857 w guberni archangielskiej. Studia przyrodnicze na Uniwersytecie Moskiewskim (m.in. u Anatolija Bogdanowa), na którym uzyskał asystenturę; magisterium na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim (1888); pracownik UW (od 1886); doktorat tamże (1892); profesor nadzwyczajny (1889); profesor w Rostowie nad Donem (od 1915).

Wybitny zoolog i embriolog, badacz teratogenii i nieprawidłowości w rozwoju płodu. Profesor anatomii porównawczej i zoologii Cesarskiego UW, kierownik Gabinetu Zootomicznego. Zasłużył się jako mistrz wielu polskich uczonych (m.in. Kazimierza Białaszewicza, Jana Sosnowskiego, Kazimierza Stołyhwy i Jana Tura).

Zmarł 29 XII 1920 w Rostowie nad Donem.

Über die Intercellularbrücken und Lucken im Epithel, 1885; O prirodie pierifiericzeskich nierwnjch okonczanij, 1888; Issliedowanija nad razwitijem pozwonocznych żiwotnych, 1892; Teratogeneticzeskije nabliudienija, 1899.

Tridcatilietije uczenoj i uczebnoj diejatiel’nosti P. I. Mitrofanova 8 maja 1912 g., Warszawa 1912.

CELESTYNA ORLIKOWSKA

PAWEŁ ILJICZ MITROFANOW[*]

1857–1920

Działalność i osobowość Pawła Mitrofanowa, rosyjskiego biologa, jednego z najwybitniejszych profesorów Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, można przedstawić rzeczowo jedynie na tle stosunków panujących w tej uczelni.

Cesarski Uniwersytet Warszawski był – od chwili, gdy zastąpił rozwijającą się chlubnie Szkołę Główną Warszawską – obiektem zrozumiałej niechęci i cichego bojkotu społeczeństwa. Tej polskiej uczelni wyższej carskie władze pozwoliły istnieć zaledwie 8 lat (1861–1869), i to w tragicznym okresie powstania styczniowego. Jednak tych 8 lat działalności uczelni z językiem wykładowym polskim pozostawiło niezatarty ślad na życiu kulturalnym kraju, a zwłaszcza zaboru rosyjskiego.

Z biegiem czasu wzrastały rusyfikatorskie tendencje w łonie senatu Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, gdyż nacisk odgórny stawał się coraz silniejszy. Jednocześnie od ósmego dziesiątka XIX wieku wśród polskiej młodzieży rosło zarzewie buntu, który po wielu zamieszkach (często tragicznych dla uczestników) znalazł swe ujście w dobie rewolucji w bezprzykładnym Strajku Szkolnym z roku 1905, a potem przekształcił się w zdecydowany bojkot. Nawet rosyjscy studenci powzięli uchwałę powrotu do ojczyzny. Uniwersytet został otwarty z dużymi trudnościami dopiero po trzech latach. Społeczeństwo polskie nadal traktowało go jako „zło konieczne”, w miarę możności studiując na Zachodzie lub w Rosji. Świadczą o tym najlepiej oficjalne sprawozdania statystyczne Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, które niestety nie podają narodowości studentów. Można jednak uzyskać przybliżone dane na ten temat chociażby ze statystyki wyznaniowej. Studentów wyznania rzymskokatolickiego i mojżeszowego (z reguły Polaków) w roku 1902 było 80,5%, a w 1912 tylko 18,5%.

Sądzę, że te suche liczby są wymowniejsze od opisów ówczesnych nastrojów społeczeństwa polskiego. Zacytuję więc jedynie wypowiedź socjalistycznego pisma „Myśl Niepodległa”, obrazującą stosunki po 1905 roku: „Publiczność, przechodząc około uniwersytetu rosyjskiego, starała się nie patrzyć nawet w jego stronę... Między życiem umysłowym polskim a uniwersytetem rosyjskim nie wytworzyły się żadne stosunki”[1].

Należy wspomnieć, że na Oddziale Przyrodniczym Wydziału Fizyko-Matematycznego stosunki – w porównaniu z wydziałem Prawnym i Historyczno-Filologicznym – układały się wyjątkowo pomyślnie. Dłuższy czas pozostawali na katedrach uczeni polscy ze swymi siłami pomocniczymi. Tematyka wykładów – w tych czasach – na tym wydziale nie dawała okazji do walk światopoglądowych i politycznych, dobór rosyjskich profesorów zasadniczo okazał się szczęśliwy. Przeważnie, szczególnie w XIX wieku, przyjeżdżali z Rosji początkujący uczeni w stopniu najwyżej magistrów. Zgodnie z ówczesną ustawą uniwersytecką był to trzeci z rzędu stopień naukowy, poprzedzały go stopnie: rzeczywistego studenta (dejstvitelnogo studenta) i kandydata. Część Rosjan po uzyskaniu doktoratu wracała do ojczyzny. Jednak większość aklimatyzowała się w tych niepomyślnych warunkach i trzeba stwierdzić, że pobyt w upośledzonym pod różnymi względami Uniwersytecie jakby sprzyjał ich naukowej karierze. Sądzę, że wpływ polskich uczonych, z Henrykiem Hoyerem (seniorem) i Augustem Wrześniowskim na czele, działał jak ferment na młodych biologów rosyjskich; liczni zdobyli dobre imię w nauce światowej. Wystarczy wymienić Władimira Bielajewa, Nikołaja Nasonowa, Dmitrija Iwanowskiego i Pawła Mitrofanowa. Temu ostatniemu należy przyznać największą zasługę w kształceniu licznej rzeszy przyszłych polskich kadr naukowych.

Mitrofanow urodził się w roku 1857, w roku 1877 ukończył ze złotym medalem archangielskie gimnazjum; uczęszczał na Oddział Przyrodniczy Wydziału Fizyko-Matematycznego w Moskwie. Zdobył stopień kandydata za pracę wykonaną pod kierownictwem najwybitniejszego w tej dobie zoologa rosyjskiego prof. Anatolija Bogdanowa. Jego dysertacja kandydacka (K anatomii pauka Argyroneta aquatica, 1880) została nagrodzona złotym medalem. Mitrofanow nie ograniczył się do jednej specjalności, gdyż jeszcze jako student poświęcił się histológii w pracowni prof. Aleksandra Babuchina. W roku 1882 został mianowany jego asystentem przy Katedrze Anatomii Porównawczej, Embriologii i Histológii. Jednocześnie doskonalił się w dokonywaniu sekcji zwierząt kręgowych w Pracowni Zootomicznej przy Ogrodzie Zoologicznym. Tam miał okazję do studiów z zakresu anatomii porównawczej na egzotycznych zwierzętach, niedostępnych w uniwersyteckich laboratoriach.

Poza już wymienionymi profesorami Mitrofanow wspomina z wielką wdzięcznością jeszcze kilku uczonych, którym – jak pisze – również zawdzięcza swą naukową karierę. Wymienia Klimenta Timiriazewa, Aleksandra Kowalewskiego i anatoma Michaiła A. Tichomirowa.

Mitrofanow nadmienia, że jego dziewiąta praca naukowa (Über die Intercellularbrücken und Lücken im Epithel, 1885) spotkała się z „dość gorącym sprzeciwem profesora Babuchina”. Może to właśnie spowodowało, że w roku 1886 Mitrofanow przeniósł się do Warszawy. Zresztą należy podkreślić, że awansował, gdyż został mianowany laborantem, a stanowisko to było wówczas wyższe od asystenta.

Rozprawę magisterską (O prírode perifericzeskich nervnych okonczanij, 1888) opracowuje samodzielnie; nie wchodziła ona w zakres specjalności profesora Wasilija Uljanina, ówczesnego kierownika zootomicznej pracowni warszawskiej.

W rok po obronie rozprawy magisterskiej zostaje w 1889 roku mianowany profesorem nadzwyczajnym. Ponieważ umarł profesor Uljanin, Mitrofanow obejmuje jego Katedrę Anatomii Porównawczej, Embriologii i Histológii, gdzie już uprzednio jako docent wykładał histologię i prowadził odpowiednie ćwiczenia. Ponieważ śmierć prof. Uljanina zbiegła się z ustąpieniem ze stanowiska prof. Augusta Wrześniowskiego, przez przeciąg roku Mitrofanow był obarczony dodatkowo wykładami zoologii i kierownictwem dwóch zakładów. W 1890 roku Katedrę Zoologii obejmuje docent Nikołaj Nasonow.

Twórczość naukową Mitrofanowa cechuje wyjątkowa planowość. Zależy mu na tym, aby związać ją ściśle z działalnością pedagogiczną zakładu, w którym odbywały się wykłady i ćwiczenia z dyscyplin bardzo rozległych i różnorodnych we współczesnym pojęciu.

W roku 1892 publikuje Mitrofanow już we własnym organie rozprawę doktorską (Issledovanija nad razvitiem pozvonocznych żivotnych); warto wspomnieć, że to już 47. pozycja w bibliografii jego prac. Jest to dysertacja z zakresu embriologii porównawczej, której zaczął się poświęcać w ostatnich latach; uprzednie odnosiły się do histologii i histogenezy zakończeń nerwów i najprostszych organów zmysłów. Mitrofanow nie zadowala się porównawczo-anatomicznym, przyczynkarskim podejściem. Usiłuje wyjaśnić nie tylko budowę organizmów, ale również przebieg i przyczyny organogenezy. Prace z zakresu histogenezy ukoronowane zostały ważnym wnioskiem, że zakończenia nerwowe kontaktują z komórkami aparatu percepcyjnego, oraz wyjaśniły pewne szczegóły odnoszące się do rozwoju nerwów.

Badając rozwój nerwów mózgowych kręgowców, Mitrofanow wypowiedział się w sprawie genezy głowy kręgowców, twierdząc, że powstała ona drogą skomplikowania budowy, przez co sprzeciwił się teorii o polimerycznym jej pochodzeniu.

W pracach embriologicznych posługiwał się Mitrofanow najczęściej jajami ptaków, przy czym przodował – w tym czasie – jeśli chodzi o liczbę zbadanych gatunków. Nie zaniedbał przeprowadzić porównań między rozwojem ptaków i gadów. Zajmował się bruzdkowaniem i najwcześniejszymi stadiami gastrulacji. Stwierdził, że pragęba gadów, przednia część bruzdy pierwotnej (powstałej w smudze pierwotnej) ptaków i węzeł Hensena ssaków są tworami homologicznymi.

Duże znaczenie przypisywał Mitrofanow badaniom przypadków teratologicznych dla objaśnienia normalnego rozwoju zarodków. Posługiwał się również w dużym zakresie metodą eksperymentalną; badał rozwój jaj kurzych poddanych różnym, zmiennym warunkom w czasie wylęgania. Przewyższał współczesnych embriologów doskonałością metod, gdyż zastąpił badanie zarodków in toto dokładniejszą metodą badania ich mikrotomowych przekrojów.

W pracach cytologicznych Mitrofanowa przejawia się wpływ fizjologa Timiriazewa, gdyż, badając ziarnistości objawiające się w protoplazmie, stwierdza, że nie są one stałymi, niezmiennymi tworami, lecz produktami metabolizmu komórki, a więc są wyrazem morfologicznym procesów fizjologicznych. Chociaż prace cytologiczne rozpoczął jeszcze w okresie asystentury u prof. Babuchina, to jednak podkreśla, że w Warszawie wyprzedził go w pracach cytologicznych jego laborant Józef Eismond, który jako student badał budowę pierwotniaków pod kierownictwem profesora Wrześniowskiego. Mitrofanow posługiwał się precyzyjną techniką; budowę pantofelka badał na skrawkach. Ciekawe są jego prace nad budową bakterii, okrzemek i wymoczków. Podkreśla stopniową, coraz to silniej zaznaczającą się indywidualizację jądra w trakcie jego filogenetycznego rozwoju.

Nie można pominąć prac teratologicznych Mitrofanowa; podstawowa została wykonana w roku 1899 (Teratogeneticzeskie nabljudenija. Raboty Zootomiczeskoj laboratorii, XXII).

W podręcznikach teratogenii i mechaniki rozwoju spotyka się liczne rysunki potworności opisanych i przedstawionych przez Mitrofanowa. Cytuje go Oscar Hertwig, a zwłaszcza Gustav Schwalbe.

Mitrofanow swe osiągnięcia zawdzięcza w dużym stopniu bardzo starannej technice badań oraz zastosowaniu w bardzo szerokim zakresie mikrofotografii.

Przystępuję obecnie do opisu warszawskiej działalności pedagogicznej Mitrofanowa; trwała ona przeszło ćwierć wieku, od roku 1886 do 1915. Pracę mam ułatwioną, gdyż Profesor wspólnie ze swym laborantem Józefem Eismondem i asystentem Janem Turem napisali szczegółową historię Zootomicznej Pracowni[2]. Praca została napisana w dobie strajku.

W laboratorium urządzonym z wielkim nakładem pracy – przy skromnych dotacjach – pracuje jedynie personel; studenci i współpracownicy nieetatowi opuścili profesora. On jednak życzliwie wspomina współpracę z nimi. Wymienia i ocenia każde badanie, poza tym podaje dokładną bibliografię prac wykonanych pod jego kierownictwem. Jest ich pokaźna ilość; do roku 1908 wyszło 37 tomów „Rabot iz’ Zootomiczeskoj Laboratorii Warszavskago Universiteta” przeważnie zawierających po kilka prac, a w roku 1897 aż 13. Józef Eismond opublikował tu 42 większe prace i doniesienia, a Jan Tur 37. Wnioskując chociażby z bibliografii prac wykonanych w pracowni Mitrofanowa, dochodzi się do wniosku, że specjalizują się u niego jedynie nieliczni Rosjanie.

W pierwszych latach swej profesury – za przykładem swych kolegów – Mitrofanow dobiera sobie współpracowników wśród Rosjan. Jednak już w roku akademickim 1890/1891 pełni funkcje laboranta stypendysta Józef Eismond, który posunie się tak daleko w swym przywiązaniu do warsztatu pracy czy też do swego profesora, że w roku 1915 wyjedzie z nim (w dobie ewakuacji Uniwersytetu) do Rostowa nad Donem. Jan Tur został mianowany asystentem w roku 1900. W pracowni nawet w obecności profesora rozmawiano po polsku. W tych warunkach trudno się dziwić, że Laboratorium Zootomiczne roiło się od specjalizujących się Polaków.

Chcąc udowodnić, że Mitrofanow dobrze zasłużył się dla rozwoju nauki polskiej, muszę wymienić jego uczniów. Siedmiu z nich objęło po wyzwoleniu katedry w wyższych uczelniach: Kazimierz Białaszewicz (profesor fizjologii na Uniwersytecie Warszawskim i dyrektor Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Nenckiego), Józef Eismond (profesor biologii na Wydziale Lekarskim UW), Mieczysław Konopacki (profesor histologii i embriologii na Wydziale Lekarskim UW), Tadeusz Kurkiewicz (profesor histologii i embriologii na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Poznańskiego), Jan Sosnowski (profesor fizjologii zwierząt i zoologii w SGGW), Kazimierz Stołyhwo (profesor antropologii na UJ) i Jan Tur (profesor anatomii porównawczej i embriologii na UW). Inni, chociaż nie osiągnęli katedr, odznaczyli się w pracy naukowej, pedagogicznej bądź społecznej. Byli to: Adam Kudelski, Kazimierz Kujawski, Jan Miłkowski, Stanisław Minkiewicz, Marian Przesmycki i Feliks Urbanowicz.

Powyższa lista została ustalona na podstawie urzędowych sprawozdań. Większość z wymienionych uczniów (nawet ci, którzy wzięli udział w strajku) podpisała się pod adresem zredagowanym w roku 1912 z okazji obchodu 30-lecia pracy Mitrofanowa[3]. Fakt ten jest godny zastanowienia, gdyż Mitrofanow był znany ze swej nacjonalistycznej postawy. Są dane, że nie mógł pogodzić się z myślą o polonizacji Uniwersytetu Warszawskiego, a jednocześnie wyraźnie popierał Polaków. Sądzę, że zostało to spowodowane głównie osobistymi walorami kandydatów narodowości polskiej do specjalizacji. Doświadczenia z pierwszymi asystentami Rosjanami nie okazały się pozytywne: Koncewicz przeniósł się do Ministerstwa Finansów, a Władimir Rudniew wolał powrócić do Rosji. Zresztą trudno przypuszczać, aby wychowankowie duchownych seminariów, przyjmowani na ulgowych warunkach wyłącznie na Uniwersytet Warszawski, a tacy przeważali wśród studentów Rosjan, byli na poziomie maturzystów, z których większość już w domu zdobyła znajomość przynajmniej jednego języka obcego.

Mitrofanow był bezprzykładnie oddany nauce, stwierdzają to liczne bezstronne świadectwa. Tymi słowami charakteryzuje go np. Andrzej Niemojewski: „Rosjanin, rzecznik «idei rosyjskiej w Kraju Przywiślańskim»... członek kamaryli rosyjskiej w Warszawie, lecz istotnie uczony i wolny od skaz moralnych, cechujących innych jej członków...”[4]; jeśli chodzi o charakterystykę i ocenę postawy Mitrofanowa, to pokrywa się ona z wypowiedziami licznych uczniów rosyjskiego profesora zarówno nieżyjących, jak i żyjących.

Sądzę, że winniśmy ocenić zasługi Mitrofanowa jako mistrza licznych przyszłych, zasłużonych dla Polski uczonych i pedagogów. Swego czasu pisał on nekrologi o uczonych polskich, Henryku Hoyerze i Oktawianie Radoszkowskim, oddając hołd ich pracy naukowej i innym walorom, nie oglądając się na ich poglądy polityczne.

W związku z postępującą ofensywą wojsk niemieckich, Paweł Mitrofanow ewakuował się w lecie 1915 roku wraz z całym Uniwersytetem do Rostowa nad Donem. Zmarł 29 grudnia 1920 roku.

*   Tekst opublikowany pierwotnie jako: Z dziejów kształcenia polskich biologów. Rola Pawła Mitrofanowa (1860–1915), „Przegląd Zoologiczny” 1962, t. VI, s. 14–19. Nieznaczne skróty i adaptacja – Tomasz Majewski.

1   Walka o intelekt a uniwersytet warszawski, „Myśl Niepodległa” 1915, nr 327, s. 555.

2   Zootomiczeskaja Laboratorija, Zootomiczeskij Kabiniet i prepodawanije anatomiczeskich disciplin na Fiziko-Matematiczeskom Fakul’tietie Imp. Warszawskogo Uniwiersitieta, Warszawa 1907.

3   Tridcatilietije uczenoj i uczebnoj dejatel’nosti P. I. Mitrofanova, 8 maja 1912, Warszawa.

4   „Myśl Niepodległa” 1916, nr 341, s. 240; artykuł redakcyjny, a więc pióra redaktora A. Niemojewskiego, który propagował poglądy postępowe; sąd jego nie zawsze był krytyczny.

Antoni Okolski

Urodzony 1 V 1838 w Małachowicach (powiat łęczycki). Studia prawnicze na Uniwersytecie Moskiewskim i na Uniwersytecie Petersburskim (1859–1861); studia w Berlinie, Lipsku i Heidelbergu; doktorat na Uniwersytecie w Jenie; habilitacja w Szkole Głównej; profesor nadzwyczajny tamże (1865); profesor zwyczajny (1885).

Prawnik administratywista, specjalista z zakresu prawa publicznego. Zalecał metody porównawcze w nauce prawa przy uwzględnieniu kontekstu społecznego; jako pierwszy w Polsce opracował naukowo nowoczesne prawo administracyjne.

Współzałożyciel „Przeglądu Sądowego”.

Zmarł 30 X 1897 w Warszawie.

„Ekonomista” 1867, z. 1; Ob otnoszenii gosudarstwa k narodnomu obrazowaniju, Petersburg 1872; Kwestia lichwy w obecnym prawodawstwie, „Biblioteka Warszawska” 1889, t. II, III; Wykład prawa administracyjnego oraz prawa administracyjnego obowiązującego w Królestwie Polskiem, Warszawa 1880–1884, t. I–III; Ustrój państw europejskich i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, Warszawa 1888; Zasady prawa cywilnego obowiązującego w Królestwie Polskim, Warszawa 1885.

H. Izdebski, Antoni Okolski, [w:] Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, red. G. Bałtruszajtys, Warszawa 2008, s. 72–73; Okolski A. [w:] PSB, t. XXIII, Wrocław 1978, s. 672–676.

HUBERT IZDEBSKI

ANTONI OKOLSKI

1838–1897

Antoni Stanisław Zygmunt Okolski był od 1865 roku nieprzerwanie związany ze Szkołą Główną w Warszawie (od 1867 był w niej profesorem zwyczajnym), a następnie z rosyjskim Uniwersytetem Warszawskim (gdzie został powołany na stanowisko profesora zwyczajnego dopiero w 1885). Urodził się 1 maja 1838 roku w Małachowicach w powiecie łęczyckim. Ojciec Stanisław Wincenty był dzierżawcą dóbr ziemskich, dymisjonowanym porucznikiem jazdy Księstwa Warszawskiego i piechoty Królestwa Polskiego. Starszy o pięć lat od Antoniego brat Stanisław od 1856 roku zajmował różne stanowiska w sądownictwie Królestwa Polskiego, by ostatecznie zostać notariuszem w Lublinie.

Nauki początkowe Antoni Okolski pobierał w domu, a od 1852 roku kształcił się w gimnazjum w Płocku. Po ukończeniu z wyróżnieniem tego gimnazjum i uzyskaniu stypendium rządowego na dalszą naukę, studiował jako stypendysta rządowy na Uniwersytecie Moskiewskim na – przeznaczonych dla przyszłych prawników z obszaru Królestwa Polskiego – polskich kursach prawnych, a po ich zniesieniu (w 1859) na Uniwersytecie w Petersburgu, gdzie uzyskał w 1861 roku z wynikiem celującym stopień kandydata nauk na podstawie rozprawy o dzieciobójstwie (opublikowanej w krakowskim „Czasopiśmie Poświęconym Prawu i Umiejętnościom Politycznym” w 1864). Przedmiotem jego zainteresowania było wówczas prawo karne. Po krótkim okresie odbywania aplikantury przy Trybunale Cywilnym w Warszawie, w 1862 roku uzyskał kolejne stypendium, dzięki któremu mógł kontynuować studia w Paryżu, współpracując jednocześnie z Hotelem Lambert. W Paryżu poznał Jana Kantego Wołowskiego, rychło pierwszego dziekana Wydziału Prawa Szkoły Głównej, dzięki któremu otrzymał kolejne stypendium rządowe i w 1863 roku podjął dalsze studia zagraniczne, studiując prawo karne w Berlinie, Lipsku, Heidelbergu i Jenie; na tym ostatnim uniwersytecie uzyskał w 1864 roku stopnień doktora obojga praw na podstawie rozprawy Über die Staatsanwalt in Strafverfahren. Po przyjeździe do Warszawy w tym samym roku powrócił do obywania aplikacji sądowej, a w styczniu 1865 roku na podstawie polskiej wersji rozprawy doktorskiej (O urzędzie prokuratora w postępowaniu karnym, ogłoszonej w tym samym roku w „Czasopiśmie Poświęconym Prawu i Umiejętnościom Politycznym”) uzyskał prawo wykładania w Szkole Głównej w Warszawie, gdzie został mianowany na rok wykładowcą procedury karnej.

Ponieważ równocześnie do Szkoły Głównej przybył inny gruntownie wykształcony na Zachodzie specjalista procedury karnej – Walenty Miklaszewski, któremu powierzono ten wykład, Antoni Okolski musiał zmienić przedmiot zainteresowań – i, wobec wakatu w tej katedrze, w grudniu 1865 roku został profesorem nadzwyczajnym prawa publicznego (tj. państwowego) i administracyjnego. Przedmioty te wykładał (w tym jako „prawo publiczne ogólne i prawo publiczne Cesarstwa”) do końca istnienia Szkoły Głównej, tj. do 1869 roku. Były to, trzeba podkreślić, przedmioty trudne wówczas do wykładania, zwłaszcza że Antoni Okolski nie ograniczał się do dogmatyki prawa obowiązującego, lecz szeroko stosował metodę porównawczą; prawo państwowe, w warunkach monarchii absolutnej, jaką Rosja pozostawała do 1905 roku, nie mogło mieć wiele wspólnego z prawem konstytucyjnym Zachodu, a prawo administracyjne z kolei nie było jeszcze nigdzie, a zatem tym bardziej w nauce polskiej, przedmiotem szerszej systematyzacji naukowej. We wstępie do swojego opus magnum, trzytomowego Wykładu prawa administracyjnego oraz prawa administracyjnego obowiązującego w Królestwie Polskim, Antoni Okolski mógł, i to po kilkunastu latach, gdy zaczęły się już ukazywać dzieła z tej dziedziny, zasadnie stwierdzić: „w naszej literaturze prawnej każda prawie gałąź ma mniej więcej świetnych przedstawicieli. O żadnej z nich nie można powiedzieć, aby była całkowicie zaniedbana. Inaczej ma się z prawem administracyjnym, w którym dotychczas, oprócz oddzielnych monografii, nie ma dzieła, które by usiłowało przynajmniej przedstawić całość przedmiotu, systematycznie wyłożoną”. W październiku 1867 roku, aby uzyskać stanowisko profesora zwyczajnego, Antoni Okolski poddał się w Szkole Głównej powtórnemu przewodowi doktorskiemu, na stopień doktora odpowiadający jego rozumieniu w Rosji. Stopień uzyskał na podstawie rozprawy O sporach administracyjnych, która wskazywała na jego rosnące zainteresowanie właśnie prawem administracyjnym i kompetencję w tej dziedzinie.

Po likwidacji Szkoły Głównej Antoni Okolski został czasowym profesorem nadzwyczajnym prawa administracyjnego (które występowało pod nazwą „prawo policyjne” i miało katedrę odrębną od prawa państwowego) na rosyjskim Uniwersytecie w Warszawie, wykładając od 1870 roku także procedurę cywilną, a następnie również ustrój sądowy; w drugim semestrze 1886/1887 prowadził równolegle wykład prawa cywilnego. W celu uzyskania stałego etatu, co było jednym z wielu dowodów dyskryminacji nielicznych Polaków – wykładowców rosyjskiego Uniwersytetu, musiał po raz trzeci uzyskać stopień doktorski, tym razem rosyjski (doktor prawa policyjnego ogólnego i krajowego). Uczynił to w 1872 roku na Uniwersytecie w Petersburgu, na podstawie obszernej (ponad 600 stron) rozprawy O otnoszenii gosudarstwa k narodnomu obrazowaniju. Dopiero w 1885 roku został mianowany profesorem zwyczajnym, choć był nim już w Szkole Głównej. W 1894 roku wraz z przejściem na emeryturę uzyskał, zgodnie z przyjętym zwyczajem, tytuł profesora zasłużonego.

Na działalność dydaktyczną i naukową Antoniego Okolskiego istotny wpływ wywierał jego ścisły kontakt z praktyką prawniczą. Była już mowa o aplikacji sądowej. W 1867 roku został mianowany patronem przy Trybunale Cywilnym w Warszawie, a w 1868 roku – adwokatem przy Sądzie Apelacyjnym Królestwa Polskiego i wreszcie, co było najwyższym szczeblem w adwokaturze Królestwa, w 1872 roku obrońcą przy Senacie Rządzącym; w ramach nowej organizacji sądownictwa wprowadzonej w 1876 roku, znoszącej odrębność sądownictwa Królestwa Polskiego w stosunku do organizacji sądowej Cesarstwa Rosyjskiego, stał się „adwokatem przysięgłym”, choć działalność zawodową prowadził z coraz mniejszą intensywnością. Jako adwokat zajmował się przede wszystkim sprawami z zakresu prawa cywilnego. Adwokaturę opuścił w 1886 roku w następstwie wprowadzonego przez ministra oświaty zakazu łączenia funkcji akademickich z praktyką adwokacką. Nie można także nie wspomnieć o działalności organizatorskiej Antoniego Okolskiego w sferze prawoznawstwa i ogólnie nauki. Brał udział w tworzeniu warszawskich czasopism prawniczych: krótko istniejącego „Przeglądu Sądowego” (od 1868) i bardzo zasłużonej „Gazety Sądowej Warszawskiej” (od 1873). Kierował działem prawnym Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej. Od 1890 roku był członkiem Komitetu Zarządzającego ważnej dla polskiego życia naukowego, nie tylko w Królestwie Polskim, fundacji Kasa im. Mianowskiego, a od 1894 roku do śmierci był jego prezesem.

Zmarł w Warszawie 30 października 1897 roku, od dawna chorując na serce. Pozostawił dwie córki i syna; jego prawnukiem, warto dodać, jest prof. Józef Okolski, dziekan Wydziału Prawa i Administracji UW w latach 1993–1999.

* * *

Już z podstawowych faktów dotyczących naukowego curriculum Antoniego Okolskiego wynika, jak szerokie były jego zainteresowania. Obok szerokości zainteresowań trzeba również podkreślić obfitość dorobku (z którego będzie można przywołać jedynie dzieła najpoważniejsze). Antoni Okolski zaczął, jak była o tym mowa, od prawa postępowania karnego, ale zajmował się również, i to nie tylko w ramach działalności dydaktycznej, poza prawem administracyjnym, ustrojem sądownictwa (obszerna rozprawa O organizacji sądów karnych, „Przegląd Sądowy” 1869), postępowaniem cywilnym (Forma kontradyktoryjna w Ustawie postępowania sądowego cywilnego z dnia 20 listopada 1864. r., 1879), prawem cywilnym materialnym (książka Zasady prawa cywilnego obowiązującego w Królestwie Polskim, 1885), a także prawem konstytucyjnym (Ustrój państw europejskich i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, 1888). Jedną z cech twórczości Antoniego Okolskiego, skądinąd charakterystyczną dla jego epoki, a przynajmniej charakterystyczną dla Europy Środkowej, było szerokie stosowanie metody porównawczej, dzięki czemu czytelnik mógł tym bardziej dostrzec braki rozwiązań przyjmowanych w coraz bardziej poddawanym rusyfikacji Królestwie Polskim po upadku powstania styczniowego.

Największym dziełem Antoniego Okolskiego była, wspomniana już, trzytomowa synteza nauki administracji i prawa administracyjnego Wykład prawa administracyjnego oraz prawa administracyjnego obowiązującego w Królestwie Polskim (1880–1884), opisująca, co wynika już z samego tytułu, europejskie standardy administracji publicznej (ze szczególnym uwzględnieniem jej zadań w sferze socjalnej) oraz wykazująca, na ile od tych standardów odbiegały, starannie przez autora zinwentaryzowane w kontekście historycznym, rozwiązania przyjęte w Królestwie Polskim po jego unifikacji z Cesarstwem Rosyjskim. Układ książki świadczy o szerokości traktowanej w niej problematyki: po „wiadomościach wstępnych” autor omówił organizację władz administracyjnych (część I), „ziemię”, tj. podział terytorialny (część II), „prawo administracyjne fizycznej strony narodu” (w tym kwestie zdrowia, zapobiegania ubóstwu i „policji bezpieczeństwa” – dział I części III), „prawo administracyjne duchowej strony narodu” (nauka, edukacja, religia, prasa – dział II części III) i wreszcie „prawo administracyjne ekonomicznych stosunków narodu” – dział III części III). Jednym z istotnych aspektów tego dzieła było podkreślanie potrzeby – w Królestwie Polskim nieistniejącego poza gminami wiejskimi – samorządu terytorialnego, eufemicznie nazywanego „władzami niższymi”, które są „dla społeczeństwa, osób prywatnych najważniejszymi”; potrzebę wprowadzenia samorządu miejskiego głosił już w dwóch wykładach publicznych w Szkole Głównej, opublikowanych w 1867 roku pod tytułem O znaczeniu miast i instytucji miejskich.

Przy szerokim ujmowaniu przez Antoniego Okolskiego materii prawa administracyjnego nie może dziwić – typowe zresztą dla pozytywizmu warszawskiego, do którego należy go zaklasyfikować (przy dostrzeżeniu zarazem jego umiarkowanego konserwatyzmu) – głębokie zainteresowanie różnego rodzaju zagadnieniami o charakterze społecznym. Wśród prac z tego zakresu można wymienić książkę Istoriczeskij oczerk prizrenija biednych w Polsze (1878) oraz rozprawy: Kwestia kobieca w świetle najnowszego prawodawstwa („Biblioteka Warszawska” 1888), Kwestia lichwy w obecnym prawodawstwie („Biblioteka Warszawska” 1889) i Szwedskaja sistiema prodaży spiritnych napitków i jego posliedstwija (1889). Osobno, bowiem w znacznej mierze już poza choćby najszerzej rozumianym prawem administracyjnym, zauważyć warto ogłoszoną w 1894 roku we lwowskim „Przeglądzie Prawa i Administracji” rozprawę Wpływ Tomasza Carlyle’a na rozwój społeczeństwa angielskiego pod względem socjalno-politycznym w XIX w.

Brak kontynuacji na rosyjskim Uniwersytecie doświadczeń i dorobku dawnych polskich profesorów Szkoły Głównej (następcą Antoniego Okolskiego na katedrze prawa policyjnego został Aleksander Gorbunow, który w 1906 roku zamienił to stanowisko na miejsce docenta prywatnego na Uniwersytecie Moskiewskim) i ogólna słabość Wydziału Prawa (w latach 1869–1915 odbyła się na nim w ogóle tylko jedna obrona rozprawy doktorskiej) spowodowały, że Antoni Okolski nie mógł być twórcą szkoły naukowej o charakterze akademickim. Nie umniejsza to jednak w żaden sposób znaczenia jego dzieł, które w jego czasach odgrywały poważną rolę praktyczną – i które zauważa się i docenia także w czasach znacznie późniejszych.

Wybrana literatura

Goryszewski H., Antoni Okolski jako administratywista (maszynopis rozprawy doktorskiej w Bibliotece WPiA UW).

Gromadzka-Grzegorzewska M., Narodziny polskich nauk administracyjnych, Warszawa 1985, s. 97 i nast.

Izdebski H Antoni Okolski 1838–1897, [w:] Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. 1808–2008, red. G. Bałtruszajtys, Warszawa 2008, s. 72–73.

Krakovskij K. P., Nit’ wriemieni. Istorija Juridiczeskogo Fakul’tieta Warszawskogo-Donskogo Uniwiersitieta, t. I, 1808–1924, Rostow n. Donu 2005.

Pol K., Antoni Okolski, [w:] Poczet prawników polskich XIX–XX w., wyd. 2, Warszawa 2011, s. 301–316.

Sobociński W., Antoni O. [w:] PSB, t. XXIII, Wrocław 1978, s. 672–676.

Zarys dziejów Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. 1808–2008, red. G. Bałtruszajtys, Warszawa 2008

Ludwik Osiński

Urodzony 24 VIII 1775 w Kocku. Uczeń szkół pijarskich m.in. w Łomży i Szczuczynie. Pracownik UW (od 1818), profesor stały (1821); doktor filozofii (1825).

Tłumacz poezji łacińskiej i francuskiej; wchodził w skład komitetu redakcyjnego polskiego tłumaczenia Kodeksu Napoleona.

Redaktor „Pamiętnika Warszawskiego” (1809).

Członek (1801) i sekretarz (1803) Towarzystwa Przyjaciół Nauk; członek Dyrekcji Rządowej Teatru Narodowego; dyrektor Szkoły Dramatycznej (od 1815); dziekan Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych (1830).

Zmarł 27 XI 1838 w Warszawie.

Andromeda, 1807; O Koperniku, „Gazeta Warszawska” 1808, 94; Wiersz na powrót zwycięskiego wojska do stolicy, Warszawa 1809.

Osiński L. [w:] PSB, t. XXIV, Warszawa 1979, s. 339–345.

DARIUSZ DZIURZYŃSKI

LUDWIK OSIŃSKI

1775–1838

O pożytkach i sławie jego profesury

Praca wykładowcy uniwersyteckiego nie zawsze wiąże się z dokonaniami mierzonymi liczbą i objętością uczonych rozpraw, częstotliwością cytowania naukowego, rankingami punktacji (filadelfijskiej bądź innej) oraz bogatą ofertą zajęć. Podobne czynniki nie przesądzały, pomimo jakże odmiennych warunków historycznych i ekonomicznych, o zatrudnieniu na Uniwersytecie Warszawskim w dalekiej przeszłości. Czasem droga do etatu wiodła nie przez wyścigi scjentystów i dydaktyczny proteizm, lecz przez osiągnięcia na polu zdecydowanie wykraczającym poza aktywność badawczo-naukową. Decydował o nim dorobek literacki, uznanie artystyczne, zasługi publiczne oraz prestiż społeczny kandydata. Taki był właśnie przypadek Ludwika Osińskiego, wybitnego klasyka warszawskiego, tłumacza, poety, dramaturga piszącego dla samego Cesarza Francuzów[1], oratora, człowieka teatru, sekretarza Towarzystwa Przyjaciół Nauk, urzędnika ministerstwa sprawiedliwości, współtwórcy przepisów polskiego prawa administracyjnego, tłumacza Kodeksu Napoleona, wolnomularskiego „kawalera różanego krzyża” w stopniu najwyższym (czyli siódmym), wreszcie ozdoby stołecznych salonów. Osiński, jak słusznie zauważył Zbigniew Libera, „nie był typem uczonego”[2], ale posiadał za to przymioty rzadko dostępne uczonemu mężowi: talent literacki i krasomówczy, stołeczną i ogólnokrajową sławę oraz – przymierzając do jego biografii współczesne kategorie – medialność. I to dzięki nim został zatrudniony w 1818 roku jako wykładowca literatury i nauczyciel stylistyki, wiążąc się z warszawską uczelnią na następnych 12 lat.

Nowo powstała polonistyka warszawska miała swoich historyków literatury narodowej w osobach Feliksa Bentkowskiego i Kazimierza Brodzińskiego, miała również swych językoznawców: leksykografa Samuela Bogumiła Lindego i gramatologa Onufrego Kopczyńskiego, ale tylko autor Ody na cześć Kopernika i polskiego Cyda przysparzał młodemu Wydziałowi Nauk i Sztuk Pięknych, a w konsekwencji całemu Królewskiemu Uniwersytetowi Warszawskiemu, zainteresowania w oczach społeczeństwa oraz rozgłosu w prasie. „Niewielką popularnością cieszyły się w Warszawie otwarte dla publiczności wykłady uniwersyteckie. Jedynie profesor literatury powszechnej Ludwik Osiński, jeden z wojujących klasyków, sławny ze swego kunsztu oratorskiego, zdołał przyciągnąć na swe prelekcje szersze audytorium”[3]. W podobnym duchu wypowiadał się ponad 140 lat wcześniej jego uczeń i biograf, Franciszek Salezy Dmochowski: „Życzenie powszechne zgadzało się [...] ze zdaniem Komisji Oświecenia, że sława literacka Osińskiego, nabyta przekładami tragedii i odami, ściągnie mnóstwo słuchaczy na otwarcie kursu literatury”[4]. Można więc chyba określić bohatera niniejszego szkicu, bez narażania się na zarzut przesadnej modernizacji, mianem pierwszego celebryty w dziejach polonistyki warszawskiej. Celebryty wszakże mającego wiele literackich i państwowych zasług. W dodatku takiego, który generować musiał niemałe zyski dla kasy uniwersyteckiej, jeżeli pamiętać, że wykłady otwarte – naonczas odpłatne – w przypadku innych profesorów przynosiły wyłącznie niszowo-deficytowe skutki...

Skoro więc Ludwik Osiński został zatrudniony na uczelni warszawskiej nie za osiągnięcia na polu nauki, lecz za bycie głośnym literatem i autorytetem publicznym, oznacza to, że omawianie jego biografii uniwersyteckiej nie może obejść się bez odwołań do kontekstu pozaakademickiego. Tworzy on bowiem nierozerwalną całość z pracą tego wykładowcy historii literatury oraz znawcy stylu.

Osiński wyraził gotowość podjęcia pracy uniwersyteckiej w 1813 roku, na etapie formowania planów przyszłej uczelni przez ministerstwo oświaty Księstwa Warszawskiego. Chęć zatrudnienia w projektowanym Uniwersytecie była zapewne podyktowana potrzebą stałego dochodu i wyzwolenia się od uciążliwych obowiązków sekretarza Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, a także od niepewnej fortuny redaktora prasowego[5]. Wobec wydłużającej się inicjatywy stworzenia warszawskiej uczelni zdecydował się przyjąć w 1814 roku funkcję zarządcy i dyrektora Teatru Narodowego, jak wówczas mawiano, antreprenera sceny narodowej, po ustępującym Wojciechu Bogusławskim, prywatnie – swoim teściu. Obok tego stanowiska otrzymał również obowiązki dyrektora Teatru Francuskiego w Warszawie, a także wykładowcy literatury dramatycznej, języka polskiego i sztuki aktorskiej w reaktywowanej Szkole Dramatycznej, działającej przy scenie krajowej[6]. Stanowisko dyrektora Teatru Narodowego uczyniło Osińskiego z miejsca jednym z głównych członków elity kulturalnej Warszawy i kraju, oddając w jego ręce możliwość bezpośredniego wpływania na gust i edukację artystyczną społeczeństwa. W ówczesnej stolicy, przed powstaniem Uniwersytetu, kilka było najważniejszych instytucji życia kulturalnego: salon literacki, towarzystwo muzyczne, wystawa, uroczyste posiedzenia TPN-u i właśnie scena teatralna. Zawiadywanie Teatrem Narodowym przekazywało nowemu dyrektorowi – poza dobrodziejstwem inwentarza w postaci ciągłych trosk menadżersko-finansowych – niebagatelny przecież instrument komunikacji społecznej i dialogu kulturalnego. Miało tego świadomość otoczenie Osińskiego, pamiętające po wielu latach wystawienia jego przekładów dramatycznych oraz publicznie wygłaszane oracje. „Żywy głos przemawiający do licznego zgromadzenia daleko silniejsze czyni wrażenie niżeli książka w domowem ustroniu czytana; przeto tłumaczenia wzniosłych tragedii przez Osińskiego dokonane, a na Teatrze Narodowym wystawione, jego ody i mowy miane na publicznych posiedzeniach Towarzystwa Przyjaciół Nauk [...] w żywej pamięci utrzymywały imię i sławę pisarza”[7]. W 1818 roku, wraz z rozpoczęciem przez Osińskiego pracy na uczelni, do wymienionych instytucji przybyła jeszcze jedna – regularny wykład uniwersytecki, na którym sławny literat i opiekun sceny narodowej co tydzień przemawiał do młodzieży studenckiej i elit stolicy. I jak niegdyś premiery spolszczonych Horacjuszy, Cyda i Cynny, tak teraz deklamowane słowo ex cathedra entuzjazmowało miejscowych odbiorców. Osiński jak nikt inny zdawał się przygotowany do pracy uniwersyteckiego prelegenta – doświadczenie okolicznościowego mówcy i obrońcy sądowego, biegłość tłumacza scenicznych aleksandrynów i autora wzorcowych ód, nauczanie języka i literatury ojczystej w akademii przyteatralnej, konsultacje w dziedzinie gry aktorskiej, a także własne, skromne doświadczenie aktora wyposażały nowego wykładowcę we wszelkie atuty, by z konserwatywnej formy dydaktycznej, jaką jest prelekcja uniwersytecka, uczynić parasceniczny monodram, a może nawet coś w rodzaju współczesnego performance’u.

Ludwik Osiński, świadom osobistych zasług i kompetencji, traktował siebie jako mocnego partnera w dialogu z władzami uniwersyteckimi i państwowymi. W negocjacjach zawodowych z ministrem oświecenia Stanisławem Kostką Potockim, proponującym mu objęcie katedry literatury polskiej, wysunął autorski postulat prowadzenia prelekcji uniwersyteckich, ale – z literatury obcej; uznał mianowicie, że „katedra literatury polskiej nie może zapewne ograniczyć się w tern, co nam język ojczysty w tej mierze dostarcza, lecz musi w sobie połączać i to, co nam starożytni zostawili i czem się sprawiedliwie szczycić mogą obce narody [...] mniemam, że porównywanie rozlicznych płodów geniuszu i przykładów z tego najwłaściwiej doprowadzić może do okazania jasnych, niewątpliwych i sądem doświadczenia ustalonych reguł sztuki”[8]. Wyrażona wola została zaakceptowana i przez następne cztery lata, od maja 1818 roku do lipca 1822 roku (momentu etatyzacji Kazimierza Brodzińskiego, powołanego do nauczania historii literatury narodowej), Osiński prowadził de facto pierwszą w Polsce i pierwszą w Europie uniwersytecką katedrę komparatystyki literackiej – w jednej, czyli własnej osobie – wykładając to, co umiał najlepiej: historię arcydzieł literatury starożytnej i nowożytnej w przekładach na język polski. Gdy w 1821 roku władze uniwersyteckie nadal nie spieszyły się z poprawą statusu jego zatrudnienia i oferowały mu profesurę tymczasową miast stałej, odpisał z nieskrywanym poczuciem własnej wartości: „Znane są liczne a mozolne zatrudnienia moje około kierunku Teatru Narodowego, łączy się z nimi mój los i dobre imię. Ani stanu mojego zamieniać mogę na tymczasową niepewność, ani bym też śmiał żądać w Uniwersytecie takich wynagrodzeń, które by mię postawiły w możności zastąpienia siebie w znacznej części jednych obowiązków dla poświęcenia się drugim”[9]. Po tych dyplomatycznych, acz sugestywnych słowach następowała prośba o dymisję, wyartykułowana – dodać należy – w przeddzień otwarcia nowego roku akademickiego. Rektor warszawskiej wszechnicy, Wojciech Anzelm Szweykowski, postawiony wobec perspektywy wakatu dydaktycznego, ale także świadom tego, że „opinia publiczna mocniejsza [jest] od ustaw szkolnych”[10], wystarał się dlań w zawrotnym tempie o nominację na profesora stałego, z ominięciem etatu tymczasowego. 13 listopada 1821 roku Ludwik Osiński otrzymał awans stosowny do prestiżu dyrektora sceny narodowej i, jak pisał o sobie, „znanego zasługą i zdolnościami literata”[11]. O tym, że był on nie tylko silnym podmiotem zawodowym, ale także nie mniej silnym negocjatorem pro domo sua, świadczy ponadto fakt, że wywalczył dla siebie uprzywilejowane warunki zatrudnienia: należało do nich prócz autorskiego programu pobieranie najwyższej pensji profesorskiej (w wysokości 6000 złp) w zamian za wykonywanie 1/3 pensum dydaktycznego (ówczesny profesor miał obowiązek prowadzić sześć godzin zajęć tygodniowo, gdy Osiński realizował dwie: jedną w postaci wykładu z literatury porównawczej, drugą w postaci zajęć ze stylistyki). Nic więc dziwnego, że nawet po upływie niemal 100 lat jego gwiazdorska postawa zawodowa spotykała się z uzasadnioną krytyką[12]. Uchylone powyżej kulisy pracy Osińskiego pokazują także – niczym historyczne zwierciadło – inne zjawisko wspólne dla początków i współczesności Uniwersytetu. Jest nim nie tylko kompromis między sławą publiczną a specjalizacją pracownika, ale także trudna do osiągnięcia równowaga między postulatem jednoetatowości profesora a ekonomicznymi realiami.

Na skutek przyznanych preferencji zawodowych i kryjących się za nimi uzasadnień przylgnęła do Osińskiego jednostronna opinia akademickiego gwiazdora, „człowieka Staszica” (jako że to właśnie jego wola miała ostatecznie rozstrzygnąć dyskusję nad obowiązkami profesora na korzyść zainteresowanego), „faworyta Ministerstwa” – pracownika, na którego Rada Ogólna z rektorem na czele nie mogła wywierać realnego wpływu. Nie tylko współcześni, ale również potomni przyczyniali się do pogorszenia jego wizerunku uniwersyteckiego. Stanisław Tarnowski zarzucał Osińskiemu odtwórczość czy wręcz plagiatowość treści wykładów[13], Tadeusz Grabowski w biernym naśladownictwie zagranicznych wzorów umysłowych w prelekcjach uniwersyteckich dostrzegł jedno ze znamion tzw. pseudoklasycyzmu[14], a Stanisław Wasylewski na łamach opiniotwórczego w środowisku naukowym „Pamiętnika Literackiego” wyrokował ongiś: „Osiński [...] był tylko zbyt lekko pojmującym swe obowiązki profesorem [...]. Wykładów drukować nie myślał. Najgorszą przysługę zrobili mu ci, którzy te wypisy i notatki jako Dzieła L. Osińskiego wydali”[15]. Niewiele poprawiała sytuację w oczach akademików wyjątkowa popularność Osińskiego intra et extra muros, jako że sława literata i autorytetu publicznego nie stanowi równowartości zasług naukowych. A jeśli dodać, tytułem przykładu, że Kazimierz Brodziński jako wykładowca miał na swoich prelekcjach z historii literatury polskiej raptem pięciu studentów z Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych plus kilku studentów z Wydziału Prawa i Administracji, zaś na cosobotnie wykłady Osińskiego ściągały tłumy, zajmując największą w ówczesnym kampusie uniwersyteckim Salę Kolumnową, zaszczycali je swą obecnością Sołtykowie, Mostowscy i gen. Wincenty Krasiński, a romantyzująca młodzież akademicka tupała gniewnie nogami i wydawała prowokacyjne gwizdy, to okaże się, że działalność wykładowa Osińskiego, przekraczająca świat uniwersytecki w stronę kroniki współczesnego obyczaju, miała prawo wzbudzać ambiwalentne reakcje. Niech za komentarz posłużą słowa rektora warszawskiej uczelni, wizytującego wykłady Osińskiego: „Prelekcje jego więcej sławy niż pożytku przynoszą, jako nadto publiczne, z których ani egzaminuje, ani zdaje raportu. Jako o należącym do wyjątku więcej nie daję zdania. Wszakże w jego zachowaniu się w ogólności nie mam zarzutu”[16] [podkr. – D. D.].

Swoje wykłady zaplanował Osiński jako historyczny przegląd szczytowych osiągnięć epiki, dramatu, liryki oraz sztuki wymowy. Trzy pierwsze rodzaje systematyzowały beletrystykę, konkretnie twórczość poetycką, choć prelegent planował także omówienie prozy powieściowej jako awansującego tekstu współczesności, rodzaj czwarty – krasomówstwo – reprezentował literaturę, którą z punktu widzenia XX wieku można określić mianem stosowanej. W ramach poezji epickiej omówił szczegółowo gatunek epopei na materiale starożytnym (Homer i Wergiliusz), nowożytnym (Tasso, Ariosto, Milton) i najnowszym (Wolter, Krasicki); poezja dramatyczna została przedstawiona pod postacią tragedii (m.in. tragicy ateńscy, dramat elżbietański, klasycyści francuscy XVII i XVIII wieku – wśród nich „Rasyn” i ulubiony „Piotr Kornel”); poezja liryczna doczekała się egzemplifikacji w gatunkach: ody, satyry, bajki i sielanki; z kolei dział retoryki został zilustrowany mowami typu sądowego, kaznodziejskiego i pochwalnego. Teoria estetyczna zasilająca wywód Osińskiego wywodziła się głównie z myśli starożytnej (Arystoteles, Horacy), rozpraw prawodawców francuskiego smaku (Boileau, Wolter), nie zabrakło jednak odwołań do Fragmentów Augusta Wilhelma Schlegla jako przykładu bieżących przewartościowań. Podział na sztukę rymotwórczą i sztukę wymowy oraz ich wewnętrzne uporządkowanie wyrażały hierarchię genologiczną charakterystyczną dla obowiązującej estetyki klasycystycznej, której Osiński był zdeklarowanym, choć, jak pokazuje otwartość na nowe zjawiska literackie (gatunek powieści, dramaturgia Szekspira, myśl szkoły jenajskiej), zdolnym do relatywizmu entuzjastą[17]. „Jeżeliby najsłuszniejsze nawet uwielbienie starożytnych wzorów mogło się stać szkodliwym dla swobód imaginacji, kiedy, jak mówi Szlegel, uczeni, stawszy się panami skarbów starożytności, nie zdolni jaśnieć własnymi płodami, przyznali dawnym przewagę bez granic i śmieli utrzymywać, iż dowcipowi ludzkiemu nic po nich nie pozostaje nad niewolnicze naśladowanie, byłoby się w samej rzeczy na co użalać. Ślepe uszanowanie dla dawnych, nieograniczona pogarda wszystkiego, co by w naszych dziełach nie miało podobieństwa ze starożytnymi, mogłoby bez wątpienia zniszczyć nowe siły odradzającej się sztuki”[18]. Nie można zgodzić się z pobrzmiewającą do dziś stereotypową opinią, jakoby autor Andromedy należał do grona najsurowszych i najbardziej nieprzejednanych klasyków warszawskich. Już bowiem Stefan Kawyn podkreślał, że stanowisko Osińskiego w sprawach literackich cechowała większa elastyczność i tolerancja niż Kajetana Koźmiana, koryfeusza obozu klasycznego[19].

Metodę, a także porządek wykładu przejął Osiński z popularnego wówczas opracowania francuskiego historyka i krytyka literatury Jeana-François de La Harpe’a, Le Lycée, ou Cours de littérature ancienne et moderne, które w 16 tomach ukazało się po raz pierwszy między 1798 a 1804 rokiem i następnie było wielokrotnie wznawiane w pierwszych dziesięcioleciach XIX wieku[20]. Polegała ona na porównawczym rozbiorze arcydzieł literatury obcej, uwzględniającym reprezentatywne głosy krytyki: „ustalenie pewnego sądu w przedmiotach sztuki polega na łatwym objęciu rozlicznych względów, które towarzyszą każdej całości, tego zaś nabyć można przez usilny rozbiór dzieł istniejących, przez porównywanie pisarzów, przez badanie środków, jakich oni używali do sprawienia silnych na umyśle naszym wrażeń”[21]. Osiński, „przechodząc kolejno rodzaje poezji i wymowy, i rozbierając w sposobie porównawczym dzieła pisarzów”[22], dokonywał w istocie szczegółowego omówienia – niekiedy posuniętego do nużącej praktyki streszczeń – wątków treściowych i wyznaczników gatunkowych wielkich dzieł literatury, zwracając uwagę na ciągłość wzorów literackich w klasyczności greckiej, rzymskiej i francuskiej. Samo porównanie jako metoda badań literackich – obok metody zasadniczej i przeważającej, czyli krytycznego rozbioru dzieła – występowało tutaj na poziomie refleksji genologicznej i dotyczyło ogólnych uwag na temat przemian eposu, tragedii bądź ody. Wrażliwość komparatystyczna Osińskiego ujawniała się więc na poziomie makroliterackim i stanowiła jedynie dopełnienie, a nie główny cel wywodu prelegenta.

Inaczej zresztą w latach 1818–1830 być nie mogło. Literaturoznawstwo porównawcze jako odrębna dyscyplina badań wówczas po prostu nie istniało. W historii narodzin komparatystyki, przypadającej na XIX wiek we Francji, wyróżnia się trzy zasadnicze etapy: powstanie pojęcia, kształtowanie się metody i dojrzewanie dyscypliny badawczej, powiązane z wyłanianiem się instytucji uniwersyteckich i akademickich. Pojęcie: „literatura porównawcza” zostało po raz pierwszy użyte w 1816 roku przez François Noëla w pracy Cours de littérature comparée, metoda badawcza – ograniczona początkowo do śledzenia faktualnych związków między dziełami i pisarzami – rodziła się w latach 30. i 40., a pierwsza katedra komparatystyki uniwersyteckiej powstać miała dopiero w 1910 roku na Sorbonie; warto dodać, że pierwszy międzynarodowy zjazd komparatystów odbył się również w Paryżu z okazji wystawy światowej 1900 roku[23]. Osiński jako wykładowca komparatystyki na polonistyce warszawskiej zaczerpnął więc od de la Harpe’a porównawczy rozbiór dzieła literackiego, a od Noëla – wszystko na to wskazuje – zapożyczył świeżo powstały koncept. Należy więc zgodzić się z Henrykiem Markiewiczem, który stwierdził, że komparatywność warszawskiego wykładowcy miała pokrewieństwo z nazwą, ale nie z przedmiotem samych prelekcji[24]. Ten ostatni miał się bowiem stopniowo wyłonić dopiero w późniejszych dziesięcioleciach.

Czymże więc był ów Wykład literatury porównawczej, czytanej w Uniwersytecie Warszawskim[25], jeśli spojrzeć nań przez pryzmat współczesnej świadomości literaturoznawczej? Był usystematyzowanym pod względem chronologicznym, narodowym i genologicznym omówieniem arcydzieł sztuki pisarskiej, prezentacją zbioru mistrzowskich osiągnięć, który określić wypada jako wykład z literatury światowej bądź powszechnej. Był również przeglądem literatury tłumaczonej w języku polskim, historią krajowego przekładu literackiego wraz z cennymi uwagami translatorskimi, które znalazły trwałe miejsce w oświeceniowej teorii tłumaczenia[26]. Był także publicznie prezentowanym i odnawianym przez 12 lat kanonem tekstów klasycystycznych oraz – na skutek utworów przemilczanych bądź skrytykowanych – projektem antykanonu literackiego z punktu widzenia wyznawcy wielkiego stylu. Był także zespołem wzorów i prawideł twórczości wprowadzających w zagadnienia sztuki pisarskiej, swoistym wykładem z écriture: „Siedząc klasyczne piękności, porównywając je z sobą, a więcej zawierzając uczuciu niżeli szkolnej pedantyzmu rozwadze, poznamy drogę, jaką postępować przystoi, aby dojść do utworzenia płodów, i nowych, i godnych zalety”[27]. Był nadto zbiorem wypisów z „drogi przez najlepszych mistrzów wskazanej”, jeśli zauważyć, że cytaty z Miltona lub Szekspira zajmują w redakcji książkowej często po kilka stron. Kurs uniwersytecki Osińskiego stanowił również źródło wiedzy bądź przypomnienia o dziełach wybitnych, dyskutowanych w towarzystwie, których osobie kulturalnej nie wypadało nie znać. Był więc ów „wykład literatury porównawczej” swego rodzaju erudycyjnym przewodnikiem po dziejach literatury obcej, zastępującym brak stosownych syntez w polskiej historiografii literackiej. Cotygodniowe prelekcje Osińskiego stanowiły wreszcie okazję do spotkania z poetą-profesorem, indywidualnością pisarską i autorytetem intelektualnym, dla jednych – arbitrem dobrego smaku, dla drugich – symbolem estetycznoliterackiej konserwy, którego obecność prowokowała do publicznej dezaprobaty. Uczęszczający na wykłady profesora romantycy warszawscy (Gaszyński, Mochnacki, Krasiński, Odyniec, Dominik Magnuszewski czy Gustaw Zieliński), mogący pojawiać się na nich przedstawiciele ukraińskiej szkoły poezji (Goszczyński i Malczewski) mieli w jego osobie regularnie dostępny, otwarty i bezpośredni cel ataków[28]. Kajetan Koźmian czy Franciszek Morawski nie pracowali na UW i nie wychodzili co tydzień przez wieloosobową publiczność, by dawać świadectwo wierności mainstreamowej estetyce. Jeśli Warszawa stanowiła właściwe pole namiętnego sporu o romantyczność, stało się to nie tylko za sprawą publicystyki Mickiewicza, ale także, a może przede wszystkim, za sprawą tych właśnie prelekcji[29].

Wygląda więc na to, że kurs literatury Ludwika Osińskiego przynosił co najmniej tyle samo pożytku, co gwiazdorskiej sławy. A faktyczne pożytki historycznoliterackie przyjdzie badaczom jeszcze ustalić i opisać.

Na koniec jeszcze jeden pożytek z omówionej działalności wykładowej. Ludwik Osiński został początkowo zatrudniony jako zastępca profesora tymczasowego historii literatury polskiej. Wymieniony w akcie nominacji typ profesora urzeczywistnił się dopiero w 1822 roku w osobie Kazimierza Brodzińskiego. Oznacza to, że przez pierwsze cztery lata polonistyka warszawska była w istocie komparatystyką warszawską, a u początków stołecznych studiów z filologii polskiej znalazła się dyscyplina przekraczająca polonocentryzm i granice problematyki narodowej. Profesor Osiński okazuje się więc także, z perspektywy naszej współczesności, pomysłodawcą i ojcem cenionego od dłuższego czasu internacjonalizmu w dydaktyce i badaniach uniwersyteckich[30]. „Polonistyka w przebudowie”, „polonistyka w czasach transformacji”, „polonistyka przełomu” lub „po przełomie” nie musi zatem sięgać wyłącznie do amerykańskich kampusów, by odkryć niebanalne źródło inspiracji dla swego dalszego rozwoju. „Nie ma żadnego powodu, abyśmy naśladując lekkomyślnie romantyków, gardzili nadal mądrością pokolenia szwoleżerów”[31].

1   W 1807 roku Osiński stworzył dramat jednoaktowy Andromède na cześć Napoleona Bonapartego jako restauratora państwowości polskiej; inscenizacja odbyła się w obecności Cesarza Francuzów w Teatrze Narodowym 14 stycznia 1807 roku; wydanie książkowe tłumaczenia: L. Osiński, Andromeda. Drama liryczne w 1 akcie, Warszawa 1808. Zob.: R. Przybylski, Klasycyzm, czyli prawdziwy koniec Królestwa Polskiego, Gdańsk 1996, s. 333–334.

2   Z. Libera, Tradycje polonistyki w Warszawie, [w:] Z dziejów polonistyki warszawskiej. Profesorowi Julianowi Krzyżanowskiemu w dwudziestą piątą rocznicę objęcia Katedry Historii Literatury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim, Warszawa 1964, s. 64.

3   M. Janowski, Narodziny inteligencji 1750–1831, Warszawa 2008, s. 163–164.

4   F. S. Dmochowski, Życie, dzieła i epoka Ludwika Osińskiego, [w:] L. Osiński, Dzieła, t. I, Warszawa 1861, s. XIII.

5   W latach 1809–1810 Osiński był redaktorem naczelnym wznowionego „Pamiętnika Warszawskiego”, wcześniej prowadzonego przez Franciszka Ksawerego Dmochowskiego. Nowemu redaktorowi udało się wydać jedynie cztery tomy periodyku, po czym inicjatywa upadła z przyczyn finansowych.

6   Zob.: R. Skręt, Osiński L. [w:] PSB, t. XXIV, Warszawa 1979, s. 341–343.

7   F. S. Dmochowski, op. cit., s. I–II. Warto w tym miejscu przytoczyć także słowa tego biografa odnoszące się do konkretnych sukcesów scenicznych Osińskiego: „Teraźniejsze pokolenie nie widziało reprezentacji Horacjuszy [wyst. 1802], Cyda [wyst. 1801] i Cynny [wyst. 1808 – dopiski D. D.], i tylko oceni ich zalety, czytając tłumaczenia Osińskiego – lecz dziś jeszcze przypominam sobie, jakie wrażenie czynił na mnie i na masie widzów Bogusławski lub Kudlicz w roli starego Horacjusza, Szymanowski i Werowski w roli Rodryga lub Cynny, Ledóchowska, a po niej pani Halpert, w roli Kamili lub Ksymeny. Ich gra wyciskała z oczu naszych łzy boleści lub dreszcz przerażenia wzbudzała, a wiersz tłumacza w harmonijnych uściech artystów nowego wdzięku, nowej mocy nabierał. Zaręczam, że każdy z filozofujących i zimnych krytyków byłby wówczas uległ powszechnemu wrażeniu i przyznał, że utwory, które tak długo i tak silnie wzruszały widzów, nie mogą być niezgodne z sercem ludzkiem i muszą znakomite piękności zawierać. [...] Ówczesne gazety i «Pamiętnik Warszawski» świadczą, z jakim zapałem publiczność przyjęła tłumaczenie tragedii Horacjusze. Pierwsze wystawienie było w połowie przez artystów Teatru Narodowego, w połowie przez amatorów z wyższego towarzystwa polskiego odegrane. Bogusławski, dyrektor teatru, najznakomitszy artysta, jakiego kiedykolwiek scena polska posiadała, grał starego Horacjusza; Truskolewska, wielka aktorka tragiczna – rolę Kamili; młodego Horacjusza – Pawłowicz; Kuriacjusza przedstawił sam tłumacz [podkr. – D. D.]; pani Stanisławowa Sołtykowa, małżonka b. podstolego koronnego i posła na Sejmie Czteroletnim, grała rolę Sabiny. Teatr brzmiał nieustannemi oklaskami; publiczność po raz pierwszy słyszała tak piękne wiersze, tak wzniosłe myśli i nieznany, jak dotąd, szlachetny, wyższy styl dramatyczny. Nie tylko wywołano tłumacza, lecz przejęci zapałem widzowie na rękach podnieśli go wśród okrzyków uwielbienia”; ibidem, s. III–IV.

8   L. Osiński, List do Komisji Rządowej z d. 18 IV 1818 r., cyt. za: J. Bieliński, Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), Warszawa 1912, t. III, s. 468.

9   J. Bieliński, Literatura porównawcza, [w:] idem, Królewski Uniwersytet Warszawski, op. cit., s. 473.

10   Ibidem, s. 474.

11   Ibidem, s. 473.

12   Nieoceniony monograf pierwszego okresu historii Uniwersytetu Warszawskiego w następujący sposób podsumował postawę Osińskiego: „Przede wszystkim wyjaśniliśmy, na zasadzie korespondencji urzędowej, ile to kłopotu miała Komisja Oświecenia z Osińskim; do jakich ustępstw skłaniała się, wbrew statutom, aby go utrzymać na katedrze. Byty tu wprawdzie owe «wstrząśnienia i wojny», ale charakteru czysto miejscowego; one to właśnie dążyły do tego, aby profesor zwyczajny wykłady swe prowadził według planu i podawał słuchaczom swoim krytyczną, porównawczą historię literatury powszechnej. Nie zgodził się Osiński na te słuszne żądania magistratury, gdyż teatr, któremu przewodniczył, tak dużo pochłaniał czasu, iż profesor na lekcje uniwersyteckie [tu: wykłady – dop. D. D.] mógł tylko jedną godzinę poświęcić. Któż więc winien? Naturalna rzecz, że tylko Komisja Oświecenia, która powinna była w roku 1821 udzielić dymisję profesorowi, lekceważącemu obowiązki” (J. Bieliński, op. cit., s. 487).

13   S. Tarnowski, Historia literatury polskiej, t. IV, Kraków 1900, s. 83.

14   T. Grabowski, Ludwik Osiński i ówczesna krytyka literacka, Kraków 1901; idem, Krytyka literacka w Polsce w epoce pseudoklasycyzmu, Kraków 1918.

15   S. Wasylewski, Ze sprawozdań ze szkół średnich za rok 1907, „Pamiętnik Literacki” 1907, R. 6, s. 516.

16   Cyt. za: J. Bieliński, Literatura porównawcza, op. cit., s. 470.

17   M. Brehmer, Ludwik Osiński, [w:] Z dziejów polonistyki warszawskiej, op. cit., s. 103.

18   L. Osiński, Wstęp do: idem, Wykład literatury porównawczej (fragmenty), [w:] Oświeceni o literaturze. Wypowiedzi pisarzy polskich 1801–1830, oprac. T. Kostkiewiczowa, Z. Goliński, Warszawa 1995, t. II, s. 395–396.

19   S. Kawyn, Wstęp, [w:] Walka klasyków z romantykami, Wrocław 1960, s. XIII.

20   Notice biographique et littéraire sur La Harpe0 [w:] J.-F. De La Harpe, Cours de littérature ancienne et moderne, Paris 1840, t. I, s. 3. Materiału do przeglądu zagadnień retorycznych dostarczyła zaś praca Hugha Blaira w tłumaczeniu francuskim Leçons de Rhétorique (wyd. oryg. 1783) – informację podaję za: Oświeceni o literaturze..., op. cit., s. 394.

21   L. Osiński, Wymowa. Wstęp czytany przy rozpoczęciu powtórnego kursu literatury porównawczej, [w:] Oświeceni o literaturze..., op. cit., s. 423.

22   J. Bieliński, Literatura porównawcza, op. cit., s. 470.

23   H. Janaszek-Ivaničková, W stronę historii, [w:] idem, O współczesnej komparatystyce literackiej, Warszawa 1989, s. 16–21.

24   H. Markiewicz, Badania porównawcze w literaturoznawstwie polskim, [w:] idem, Przekroje i zbliżenia dawne i nowe, Warszawa 1976, s. 422.

25   Dokładny tytuł zbioru prelekcji uniwersyteckich w edycji zbiorowej pism Osińskiego – zob.: L. Osiński, Dzieła, t. II, Warszawa 1861.

26   E. Balcerzan, E. Rajewska, Pisarze polscy o sztuce przekładu 1440–2005. Antologia, Poznań 2007, s. 76–79.

27   L. Osiński, Dzieła, t. II, Warszawa 1861, s. 8.

28   Opinia Jana Czeczota: „Byłem na eleganckiej Osińskiego lekcji [...] Błyszczy znikomą swoją, przed wieki wypracowaną sławą, umie bawić kompanią [...] jest tylko najlepszym dwornisiem”; opinia Franciszka Malewskiego: „Osiński skarży się, że na jego lekcji [...] częste chrząkania przerywają mowę, chce porzucić” (cyt. za: R. Skręt, Osiński L. [w:] PSB, op. cit., s. 343).

29   P. Żbikowski, Klasycyzm po stanisławowski. Zarys problematyki, Warszawa 1999, s. 129–130.

30   L. Marinelli, Polonocentryzm w historii literatury – jego racje i ograniczenia (w uniwersyteckiej syntezie historycznoliterackiej), „Teksty Drugie” 2005, nr 1–2, s. 198–214.

31   R. Przybylski, op. cit., s. 280.

Adolf Pawiński

Urodzony 7 V 1840 w Zgierzu (powiat łódzki). Studia na wydziale historyczno-filologicznym na Uniwersytecie Petersburskim (1859–1862), na Uniwersytecie Dorpackim (1862–1864) oraz w Berlinie i w Getyndze (pod kierunkiem m.in. L. Rankego, F. Jaffégo i G. Waitza); doktorat na Uniwersytecie w Getyndze (1867); pracownik Szkoły Głównej (1868) i UW (1869); profesor nadzwyczajny (1871), profesor zwyczajny (1875).

Historyk, archeolog, wydawca źródeł historycznych, tłumacz literatury naukowej.

Kierownik Gabinetu Numizmatycznego UW (1871); naczelnik Archiwum Głównego Akt Dawnych (1875). Współredaktror (wraz z W. Spasowiczem) czasopisma „Ateneum” (od 1876).

Zmarł 23 VIII 1896 w Grodzisku Mazowieckim.

Zur Entstehungsgeschichte des Consulats in den Communen Nord- und Mittelitaliens im XI u. XII. Jahrhunderts, Getynga 1867; Skarbowość w Polsce i jej dzieje za Stefana Batorego, Warszawa 1881; Dzieje ziemi kujawskiej oraz Akta historyczne do nich służące, Warszawa 1888; Rządy sejmikowe w Polsce, 1572–1795, na tle stosunków województw kujawskich, Warszawa 1888; Księgi sądowe brzesko-kujawskie, 1418–1424, Warszawa 1905.

J. Bardach, Adolf Pawiński (1840–1896), [w:] W obiektywie nauki, w lustrze pamięci, red. W. Sudnik, Warszawa 2004, s. 250–272; Pawiński A. [w:] PSB, t. XXV, Warszawa 1980, s. 407–412.

JULIUSZ BARDACH

ADOLF PAWIŃSKI[*]

1840–1896

Docent Szkoły Głównej i profesor historii powszechnej Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, Adolf Stanisław Pawiński urodził się w Zgierzu w rodzinie mieszczańskiej. Ojciec jego, Jan, był właścicielem niewielkiego zakładu farbiarskiego. Matka, z domu Krohne, była córką protestanckiego pastora. Adolf był drugim z pięciorga rodzeństwa. Początkowo uczęszczał do szkoły w Zgierzu, następnie do szkoły podstawowej w Łęczycy, wreszcie do gimnazjum gubernialnego w Piotrkowie, które ukończył w 1858 roku ze srebrnym medalem.

W starszych klasach gimnazjum, które skupiało grupę inteligentnej młodzieży i miało kilku zamiłowanych i stojących na wysokim poziomie pedagogów, ukształtowały się – również pod wpływem udziału w gimnazjalnym kółku zwanym Towarzystwem Literackim – humanistyczne zainteresowania Pawińskiego. Zmuszony był liczyć na własne siły, nie udało mu się bowiem otrzymać rządowego stypendium, które – z braku wyższej uczelni w Warszawie – przyznawano corocznie kilkunastu kandydatom do zawodu pedagogicznego z Królestwa na studia w Petersburgu i Moskwie. Pracował więc przez rok jako guwerner, aby, zaoszczędziwszy nieco pieniędzy, w sierpniu 1859 roku udać się do Petersburga. Tu zapisał się na Wydział Historyczno-Filologiczny uniwersytetu. Studiował filologię, utrzymując się z lekcji prywatnych i od jesieni 1859 roku tłumacząc na polski, pod kierunkiem Włodzimierza Spasowicza, Encyklopedię prawa Ahrensa. Było to pierwsze – przelotne jeszcze – zetknięcie dwóch ludzi, których później połączyła ścisła i wieloletnia współpraca.

Kiedy zaburzenia studenckie spowodowały we wrześniu 1861 roku zamknięcie Uniwersytetu w Petersburgu, przeniósł się Pawiński w lutym 1862 r. na Uniwersytet w Dorpacie, gdzie wykładali wówczas niemieccy profesorowie. Tu zainteresowania jego przechyliły się w kierunku historii w ujęciu niemieckiej szkoły krytycznej.

Realistyczna, a może po trosze i konformistyczna umysłowość Pawińskiego sprawiła, że – mimo początkowo czynnego udziału w tajnych organizacjach studenckich – odsunął się następnie od ruchu spiskowego, nie wziął też udziału w Powstaniu Styczniowym. [...]

Dyplom z tytułem kandydata nauk Pawiński uzyskał w Dorpacie w 1864 roku. Rychło potem dyrektor prezydujący w Komisji Rządowej Oświecenia Publicznego Królestwa Teodor Witte, sam dorpatczyk, przyznał mu dwuletnie stypendium na studia zagraniczne dla przygotowania się do pracy wykładowcy Szkoły Głównej. Studia w Dorpacie, dobra znajomość niemieckiego, wyniesiona jeszcze z dzieciństwa, predestynowały Pawińskiego do kontynuowania studiów w Niemczech.

Rok akademicki 1865/1866 spędził w Berlinie, dokąd pociągnął go rozgłos Leopolda Rankego. Tu brał udział w ćwiczeniach pod jego kierunkiem, uczestnicząc też w zajęciach paleograficznych F. Jaffego. Pawiński nie był zachwycony Berlinem i Rankem, który dobiegał już wówczas siedemdziesiątki. Na następny rok akademicki udał się więc do Getyngi, należącej jeszcze do Królestwa Hanoweru, wrogiego wówczas Prusom. Tu uczęszczał na słynne w całej Europie seminarium Georga Waitza, późniejszego mistrza Stanisława Smolki. Waitza uważał Pawiński również za swego przewodnika naukowego. Tu także skonkretyzowały się ostatecznie jego zainteresowania naukowe. Szły w kierunku historii ustroju społeczno-politycznego, określanej mianem historii wewnętrznej w przeciwieństwie do historii zewnętrznej – polityki zagranicznej i wojen. Te ostatnie nie pociągały nigdy jego uwagi. W Getyndze Pawiński opracował dysertację doktorską: Zur Entstehungsgeschichte des Consulats in den Communen Nord- und Mittelitaliens im XI. u. XII Jahrhunderts, niewielką, bo liczącą 59 stron druku, za którą otrzymał – w kwietniu 1867 roku – dyplom doktora filozofii.

Starania o docenturę w Szkole Głównej, które podjął po powrocie do kraju, a do czego był już niejako predestynowany przez udzielone mu stypendium, natrafiły jednak na opory. Był mu w szczególności przeciwny Józef Kazimierz Plebański, profesor na Katedrze Historii Powszechnej, o docenturę przy której Pawiński się ubiegał. Przyczyn trudności stwarzanych młodemu doktorowi z Getyngi nie wyjaśnił nikt z jego biografów, choć wszyscy je odnotowali. [...]

Nie opuściła jednak Pawińskiego opieka Wittego – obecnie, po likwidacji Komisji Rządowej Oświecenia, kuratora Okręgu Szkolnego Warszawskiego. Witte poparł jego kandydaturę na docenta, a dla zaakcentowania tego przybył sam na publiczne posiedzenie Wydziału Historyczno-Filologicznego, na którym Pawiński miał bronić swej tezy, będącej streszczeniem dysertacji doktorskiej. Zamieszczone w „Bibliotece Warszawskiej” sprawozdanie odnotowało, że dyskusja była długa. [...] Rada Wydziału ostatecznie dysertację Pawińskiego przyjęła, i to jednomyślnie. W niespełna miesiąc później, 21 lutego, został on reskryptem kuratora zatwierdzony jako docent prywatny przy Katedrze Historii Powszechnej Szkoły Głównej.

Równocześnie, dzięki poparciu Romualda Hubego, Pawiński, który dotąd utrzymywał się z honorariów za artykuły drukowane w szczególności w „Gazecie Warszawskiej”, uzyskał stałe zatrudnienie w Archiwum Głównym Akt Dawnych (AGAD). [...] Dzięki wpływowemu senatorowi, mimo braku etatów dla archiwistów, Pawiński został przyjęty na etat sekretarza II klasy w Komisji Rządowej Sprawiedliwości, której AGAD podlegało, ze skierowaniem go do pracy w Archiwum. Stanowisko to objął Pawiński 18.3.1868 roku, a w sześć dni później (24 marca) wygłosił w Szkole Głównej wstępny wykład O prawach rozwoju w historii. Wykład ten, w formie rozszerzonej, ukazał się następnie w druku pod tytułem Kilka słów o Buckle’u (1868). Był on poświęcony w całości krytyce autora Historii cywilizacji w Anglii – H. T. Buckle’a, wówczas niezmiernie popularnego wśród młodej inteligencji i młodzieży akademickiej. [...] Krytyka Buckle’a, pisał bliski mu później Aleksander Rembowski, „dotknęła nas niemile i usposobiła niezbyt przychylnie do młodego prelegenta”. Była to bowiem deklaracja określonej postawy, którą Pawiński dodatkowo zamanifestował przez wstąpienie do redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. Czasopismo to Wincenty Zakrzewski określał jako „skład starych rupieci”, twierdząc, że Pawiński na próżno starał się je ożywić.

Ta postawa Pawińskiego została jednak, gdzie trzeba, doceniona. Dnia 7 października został mianowany w Archiwum adiunktem – tłumaczem z języka rosyjskiego, a 31.12.1868 roku został powołany na adiunkta Szkoły Głównej. Po jej rychłym przekształceniu w rosyjski Cesarski Uniwersytet Warszawski został pełniącym obowiązki docenta etatowego (31.3.1869 roku). Więcej, Cesarska Akademia Nauk w Petersburgu zwróciła się do niego – zapewne dzięki sugestii Hubego – z propozycją przygotowania analitycznego rozbioru świeżo opublikowanej monografii wybitnego rosyjskiego historyka prawa, Michaiła F. Władimirskiego-Budanowa, o prawie niemieckim w Polsce i na Litwie. Pawiński przedstawił obszerną rozprawę w języku rosyjskim, za którą 2.10.1870 roku otrzymał złoty medal Akademii, a Władimirskij-Budanow nagrodę im. hr. Uwarowa. [...]

Równolegle z rozbiorem książki Władimirskiego-Budanowa przygotowywał Pawiński rozprawę na stopień doktora nauk. Było to konieczne, uniwersytety rosyjskie bowiem nie uznawały zagranicznych doktoratów, które odpowiadały rosyjskim magisteriom. Dysertację tę poświęcił walce Słowian Połabskich z Niemcami w VIII–XII stuleciu. [...] W rozprawie, pisanej z wyraźnym pośpiechem, poza podstawowym zasobem źródeł powoływał się wyłącznie na literaturę rosyjską. Cytował w szczególności obszernie Aleksandra Hilferdinga, a pomijał obszerną już wówczas literaturę niemiecką, choć z tekstu widać, że z niej nierzadko korzystał. [...]

Obrona odbyła się w Uniwersytecie Petersburskim 12.6.1871 roku. Jako oponenci wystąpili czołowi rosyjscy uczeni-słowianofile, w tym Władimir Łamanskij i Aleksander Hilferding. [...] W swoich głosach podkreślili, że jedność Słowian w obliczu ekspansji niemieckiej jest potrzebna i obecnie, i że tej sprawie winien służyć doktorant w swej dalszej pracy w Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim.

Doktorat Pawińskiego wywołał żywe echo w prasie rosyjskiej. „Birżewyje Wiedomosti”, „Gołos” i inne pisma, relacjonując jej przebieg, wyrażały zadowolenie, że język rosyjski staje się językiem również uczonych polskich. [...] Pawiński z własnej woli poddał się tej procedurze, a, stając sam pod znakiem Hilferdinga, musiał się liczyć, że przebieg jej te właśnie akcenty wydobędzie. Robił to świadomie, ponieważ petersburski doktorat w zakresie historii powszechnej winien mu był zapewnić katedrę w Warszawie. Rachuby okazały się słuszne, bo już 12.8.1871 roku otrzymał Pawiński nominację na profesora nadzwyczajnego, a 31.10.1875 roku – na profesora zwyczajnego historii powszechnej Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. W wieku 35 lat osiągnął więc najwyższy szczebel uniwersyteckiej hierarchii. Równolegle awansował w służbie archiwalnej: 10.4.1872 roku został mianowany archiwistą, a 24.2.1875 roku dyrektorem (urzędowo naczelnikiem) AGAD-u.

Wiele uwagi poświęcał Pawiński pracy dydaktycznej. Wykłady jego miały duże powodzenie również ze względu na ich poziom i piękną formę. „Cieszył się opinią stylisty i retora” – napisze o nim Aleksander Kraushar, podkreślając jednocześnie głęboką i wszechstronną erudycję Pawińskiego. Były one obowiązkowe również dla studentów prawa, toteż skupiały licznych słuchaczy. [...] Wprowadził też na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim seminarium historyczne. Mimo to uczniów po sobie nie zostawił.

Jako dyrektor Archiwum mógł Pawiński korzystać – i korzystał – z pomocy kopistów, ale – aby wybrać źródła nadające się do kopiowania – spędzał sam długie godziny na wertowaniu ksiąg metryki i sądów, na odczytywaniu dokumentów, nabawiając się wcześnie ciężkiej choroby oczu. [...] Stanowisko dyrektora AGAD-u, oprócz cieni, miało też dla Pawińskiego i swoje blaski. Dzięki niemu zajął od razu znaczące miejsce w polskim świecie historycznym. Dowodem tego może być fakt, że figurował w pierwszym poczcie uczonych, których od razu po powstaniu Akademia Umiejętności w Krakowie powołała do swego składu. Obrany zagranicznym członkiem korespondentem AU w 1873 roku nie uzyskał wówczas Pawiński – wraz z wielu innymi uczonymi – zatwierdzenia władz austriackich. Dla polskiej społeczności naukowej miał wszakże znaczenie wybór – nie zatwierdzenie. [...]

Korzystając ze swojej pozycji w Archiwum Głównym i czerpiąc podniety intelektualne ze swej działalności uniwersyteckiej, dokonał Pawiński wielkiego dzieła w zakresie edycji źródeł. [...] We współpracy z Aleksandrem Jabłonowskim podjął cykl wydawnictw źródłowych pod wspólną nazwą Źródeł dziejowych, odnoszących się głównie do XYI wieku (z wyjątkiem tomów 112, które dotyczyły XVII stulecia). W serii tej Pawiński opublikował siedem tomów, które głównie obejmowały źródła czasów panowania Stefana Batorego. Szczególne wśród nich miejsce zajmuje t. VIII: Skarbowość w Polsce i jej dzieje za Stefana Batorego (1881). Pomyślany początkowo przez autora jako wstęp do Ksiąg podskarbińskich (t. 9), rozrósł się do obszernej monografii, która ugruntowała reputację Pawińskiego jako uczonego. [...]

Odchodząc od publikacji źródeł w ciągu chronologicznym, opowiedział się Pawiński za koncepcją serii przekrojowych, przyjmując jako punkt wyjścia wiek XVI, kiedy pojawiły się już źródła przedstawiające zarówno geograficzny, jak i statystyczny obraz kraju. Ten przekrój oraz parę następnych – planowanych na później – miały pozwolić na ukazanie jednocześnie trendów rozwojowych i struktur społeczno-ekonomicznych. Było to ujęcie w pełni nowoczesne, stojące na poziomie przodujących osiągnięć europejskiej myśli historycznej. [...] Struktury XVI wieku miały według Pawińskiego znaczenie nie tylko dla badań historii nowożytnej. Zwolennik metody retrogresywnej, uważał, że w badaniach historii społecznej i ustrojowej można postępować wstecz, od czasów dających się zbadać dokładniej w czasy wcześniejsze, gorzej rozświetlone przez źródła. Metodę rekonstrukcji dawniejszych instytucji w oparciu o źródła zachowane w XV i XVI wieku stosował Pawiński z powodzeniem w swoich studiach historyczno-prawnych. Tu wymienić należy: O pojednaniu w zabójstwie według dawnego prawa polskiego (1884) oraz Odpowiedź według obyczaju rycerskiego w prawie polskim (wydana pośmiertnie w 1896 roku). [...]

Zasadnicze jednak dzieła Pawińskiego dotyczyły sejmików ziemskich. Najpierw ukazała się monografia: Rządy sejmikowe w Polsce od 1572 do 1795 roku na tle stosunków województw kujawskich (1888). Część nakładu opublikowano osobno jako tom pierwszy pięciotomowej serii: Dzieje ziemi kujawskiej oraz akta historyczne do nich służące 1572– 1795 pod nieco zmienionym tytułem Rządy sejmikowe w epoce królów elekcyjnych. W dziele tym, będącym koroną twórczości Pawińskiego, podjął próbę syntezy w oparciu o materiał regionalny, który uznał za typowy. Miała posłużyć – jak wskazują zebrane materiały – za punkt wyjścia do wielkiej syntezy na materiale całej Rzeczypospolitej: „dzieło – jak to określił Jan Karol Kochanowski – przechodzące nie tylko siły jednostki, ale całego pewnie pokolenia”.

Przedstawiał Pawiński „sejmik jako zasadniczy i podstawowy organ w ustroju Rzeczypospolitej, który to, biorąc często górę nad sejmem, nadaje wybitnie federacyjne piętno polskiemu państwowemu gmachowi” – stwierdzał A. Rembowski. Rządy sejmikowe zostały ocenione wysoko. Akademia Umiejętności w Krakowie przyznała Pawińskiemu nagrodę fundacji Probusa Barczewskiego. Aktualność naukowa dzieła została zamanifestowana przez jego reedycję w 1978 roku ze wstępem Henryka Olszewskiego.

Postępując zgodnie ze swymi założeniami badawczymi, od czasów bliższych do wcześniejszych również w badaniu dziejów sejmików, wydał Pawiński w 1895 roku następną fundamentalną książkę: Sejmiki ziemskie, początek ich, rozwój aż do ustalenia się udziału posłów ziemskich w ustawodawstwie sejmu walnego 1374–1505. W kształtowaniu się parlamentaryzmu szlacheckiego podkreślał zasadniczą rolę przywilejów nieszawskich, które, określając kompetencje sejmików ziemskich w materii prawodawczej, podatkowej oraz zwoływania pospolitego ruszenia, stały się podstawą rozwoju sejmików, a potem i sejmu walnego, który przedstawiał mu się jako kongres delegatów sejmików, stanowiących pierwiastkową organizację społeczności szlacheckiej. Idąc wstecz, podnosił, że żywiołem, z którego utworzyły się sejmiki, był ogół szlachecki poszczególnych ziem, owe communitates terrarium, które już od schyłku XIV w. stanowiły zbiorowe osoby prawne.

Jako historyk sejmiku polskiego Pawiński zyskał sobie zasłużone uznanie. Ta dziedzina jego twórczości naukowej była też najczęściej przedmiotem analizy badawczej. Podkreślano zgodnie, że badania Pawińskiego zapełniły poważną lukę naukową i stanowiły wielki wkład do dziejów społeczno-ustrojowych Polski. Wychodził w nich od tezy, którą sformułował w słowach, „że to nie marynarze panują nad prądami, które niosą ich statek, ale ulegają im, choćby im się wydawało, że jest inaczej”. W badaniu instytucji opierał się więc na uznaniu praw, które determinują proces dziejowy. W polskim procesie historycznym pierwszy uwydatnił rolę sejmików jako podstawowego organu rządów szlacheckich. Na sejmik też kładł główny nacisk w obrazie ustroju szlacheckiej Rzeczypospolitej. Sejmik ziemski przedstawiał mu się jako podstawowa komórka polityczna, w której „jak w fortecy obwarował się i bronił duch średniowiecznego indywidualizmu”. Ten typowy dla partykularyzmu średniowiecznego stan rzeczy utrzymywał się w Polsce i wtedy, kiedy inne kraje przeszły do form państwa scentralizowanego. Centralizacja – podkreślał – nie musiała prowadzić do absolutyzmu, a mogła również oprzeć się o silny parlament, jednak przewaga sejmików uniemożliwiła centralizację państwa w oparciu o izbę poselską. [...]

Nie pominął też Pawiński w swoich badaniach problematyki ideologii ustrojowej, należącej dziś do historii doktryn politycznych i prawnych. W studium swoim o Janie Ostrorogu (1884), którego cenił za jego dążność do umocnienia silnej władzy monarszej oraz suwerenności państwowej, również wobec papiestwa, podjął polemikę z Jakubem Caro, który odmawiał Memoriałowi Ostroroga oryginalności i uważał go za kopię Reformacji cesarza Zygmunta. Broniąc autorstwa i samodzielności myśli Ostroroga, Pawiński ukazywał wpływy humanizmu i myśli husyckiej, akcentował jego racjonalizm i antyklerykalizm. Dla zrozumienia postawy Ostroroga próbował dokonać rekonstrukcji środowiska, w którym ten żył i działał. [...]

Pozycja naczelnika AGAD-u dawała Pawińskiemu spore możliwości pomocy kolegom-historykom zza kordonu. Obfita korespondencja daje obraz jego uczynności oraz korzyści, jakie stąd wynikały dla nauki. Nie zawsze jednak mógł uczynić zadość adresowanym do niego prośbom udostępnienia archiwaliów czy dostarczenia wyciągów z akt, jako że bywał sam obiektem ataków ze strony nacjonalistycznych kół rosyjskich. [...] Współpracę z zakordonowymi ośrodkami polskimi potrafił Pawiński połączyć z zachowaniem poprawnych stosunków z historycznym środowiskiem rosyjskim oraz z władzami. Brał udział w rosyjskich zjazdach naukowych, zwłaszcza archeologicznych, uczestniczył też jako oficjalny delegat rosyjski na międzynarodowych kongresach archeologów. Przy tym nawet wobec życzliwych mu uczonych-Rosjan w stosunkach towarzyskich zachowywał – pomny może i plotek, które towarzyszyły jego habilitacji – pewien dystans. [...]

Ta postawa wynikała z sytuacji, którą w pośmiertnym wspomnieniu o Pawińskim w liberalnym piśmie rosyjskim „Siewiernyj Wiestnik” określał D. Rayski jako „trudną i delikatną sytuację polskiego profesora na rosyjskim uniwersytecie w Warszawie, którego obie społeczności pilnie obserwują, przysłuchując się bacznie każdemu słowu”. Pawiński umiał sobie poradzić. Zachowując lojalność służbową wobec władz, włączył się aktywnie w polskie życie społeczne, biorąc udział w wielorakich pracach organicznych, a także inicjując niektóre z nich. Czynił to wszystko, gdy uzyskał już, jak to określił J. K. Kochanowski, „chlebodajny stopień doktora historii powszechnej Uniwersytetu Petersburskiego”. [...]

Na lata siedemdziesiąte XIX w. przypada okres żywej działalności publicystycznej i społecznej Pawińskiego. Zapoczątkowana już wcześniej na łamach „Gazety Warszawskiej” i przez przystąpienie do komitetu redakcyjnego „Biblioteki Warszawskiej” nabrała teraz rozmachu i blasku. Od 1872 roku został Pawiński stałym współpracownikiem „Tygodnika Ilustrowanego”, aby w latach 1883–1884, obok Gebethnera i Wolffa, stać się przejściowo jego współwłaścicielem. Umieszczał w „Tygodniku” chętnie opisy podróży, które publikował potem nieraz w formie książkowej. Tak powstały opisy podróży do Serbii (1874), Portugalii (1880), wreszcie Hiszpanii (1881). [...]

Nie wyczerpywało to jednak aktywności Pawińskiego na polu publicystycznym. Od 1.1.1876 roku powstało w Warszawie, z jego inicjatywy (przy współpracy W. Spasowicza, a przy współudziale Jakuba Natansona, dra Ignacego Baranowskiego i kilku innych osób), pismo „Ateneum”, finansowane przez grupę warszawskich przemysłowców i bankierów. Było „Ateneum” pismem liberalnym, reprezentującym – jak pisał A. Kraushar – myśl mieszczańską w przeciwstawieniu do szlachecko-arystokratycznej. Dużą uwagę zwracało „Ateneum” na informacje o najnowszych osiągnięciach naukowych i przyswajanie ich krajowi. Jeśli chodzi o treść i formę, wzorowało się „Ateneum” na „Revue de deux Mondes” i „Wiestniku Jewropy”. [...] „Ateneum” pozostał Pawiński wierny do końca, a od 1890 roku podpisywał je wspólnie ze Spasowiczem jako współredaktor.

W zakresie popularyzacji wiedzy historycznej zadbał Pawiński o udostępnianie czytelnikowi polskiemu fundamentalnych dzieł historiografii ówczesnej. Zainicjował i nadzorował przekład dziesięciotomowych Dziejów Anglii od wstąpienia na tron Jakuba II (1873–1874) autorstwa Tomasza Macaulaya, a następnie dzieła Henryka Zeissberga Dziejopisarstwo polskie w wiekach średnich (1877). Pawiński podjął też usilne starania o opublikowanie w Warszawie popularnej syntezy dziejów Polski pióra Józefa Szujskiego. Inicjatywa Pawińskiego przygotowania takiej książki spotkała się z przyjaznym przyjęciem ze strony Szujskiego, który w początku 1879 roku informował go, że ukończył już pisanie książki. Ukazała się rok później pod tytułem Historii polskiej treściwie opowiedzianej ksiąg dwanaście. [...]

W 1894 roku, po dwudziestu pięciu latach pracy uniwersyteckiej, Pawiński, zgodnie z obowiązującymi przepisami, jak każdy profesor, podlegał tzw. balotażowi przez Radę Uniwersytecką złożoną z wszystkich profesorów uczelni. Rada jednomyślnie zaleciła pozostawienie Pawińskiego na następne pięciolecie. Jednak – według W. Zakrzewskiego – opinia kuratorium była negatywna. Petersburscy przyjaciele interweniowali na jego rzecz i ostatecznie, między innymi dzięki zabiegom A. Byczkowa – dyrektora Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu i członka Rady Państwa – zatwierdzono Pawińskiego jako zasłużonego profesora na następne pięciolecie.

Wyczekiwanie miało – pisał Zakrzewski – podkopać zdrowie Pawińskiego, nadwyrężone już nadmierną pracą. 31.12.1894 roku doznał pierwszego wylewu krwi do mózgu, po którym jednak rychło wrócił do sił i pracy. 2.5.1896 roku nastąpił drugi wylew, który po kilkumiesięcznej chorobie zakończył się śmiercią. [...]

Charakteryzując najogólniej twórczość naukową Pawińskiego, należy stwierdzić, że zainteresowania jego skupiały się wokół problematyki ustroju społecznego i politycznego. W badaniach swoich akcentował nie wyjątkowość polskiego procesu dziejowego, ale założenia ustroju społeczno-politycznego i struktury, w jakich się uzewnętrzniał, i porównywał je z innymi państwami. Pawiński nie łagodził wad organizacji politycznej dawnej Rzeczypospolitej, nie pomniejszał egoizmu stanów uprzywilejowanych, ale ukazywał je w kontekście całości dziejów, nie przemilczając patriotyzmu i pozytywnych działań szlachty tam, gdzie kierowały nią względy na dobro państwa i interes powszechny.

Oceniając dorobek Pawińskiego, W. Nowodworski w „Żurnale Ministerstwa Narodnogo Proswieszczenija” pisał: „Dzięki swej bezstronności, ścisłości metod badawczych należał On do tych niewielu historyków polskich, którzy w sposób najpełniejszy czynią zadość wymogom współczesnej nauki”. A krakowski „Rocznik Akademii Umiejętności”, omawiając miejsce Pawińskiego w historiografii polskiej, stwierdzał, że „obok Szujskiego, Kalinki i Liskiego był Pawiński czwarty i ostatni z szeregu tych przodowników w naszym dziejopisarstwie, którym ono zawdzięcza swój stan i rozwój dzisiejszy”.

Politycznie reprezentował Pawiński kierunek pracy organicznej i był przeciwny wszelkim ruchom, które by mogły narazić na szwank najszerzej pojętą substancję narodową. W swoim wspomnieniu pośmiertnym A. Kraushar podkreślał, że „był zdeklarowanym przeciwnikiem wszelkich dążeń wywrotowych, agitacyjnych i krzykliwego warcholstwa, jawnie przyznawał się do stronnictwa, które drogą pracy spokojnej, wytwórczej, organicznej, pragnie wyjednać dla społeczeństwa byt znośniejszy, przez podniesienie dobrobytu materialnego, krzewienie wiedzy”.

Mimo iż neoromantyzm wypowiedział wojnę pozytywizmowi, uznanie dla naukowego dorobku, a także dla obywatelskiej postawy, ofiarności na cele ogólne, pracowitości i rzutkości, mających na celu także interes społeczny – spowodowało, że sąd następnego pokolenia wypadł dla Pawińskiego również dodatnio. Młody wówczas J. K. Kochanowski w siedem lat po jego śmierci stwierdzał, że Pawiński, choć nasiąkł w młodości „prądami reakcji, umiał mimo to iść w parze z duchem czasów najnowszych, a nawet przodować im w pewnych zakresach nie tylko wiedzą głęboką, ale i wysokim nastrojem swego umysłu. Był bowiem uczonym z «Bożej łaski»”. A także – dodać należy – z powołania i dzięki własnej niestrudzonej pracy, która zaowocowała tak różnorodnie i obficie.

*   Tekst stanowi skróconą wersję rozprawy opublikowanej w: J. Bardach, W obiektywie nauki i w lustrze pamięci (o uczonych, pisarzach i politykach XIX i XX wieku), red. W. Sudnik, Warszawa 2004, s. 250–272.

Edward Przewoski

Urodzony 15 I 1849 we wsi Glinianka (powiat nowomiński). Studia medyczne w Szkole Głównej Warszawskiej (1867–1872); pracownik UW (1872); doktorat tamże (1873); profesor UW (1896), profesor Akademii Sztuk Pięknych (1908–1918).

Znawca anatomii patologicznej; zajmował się m.in. badaniami nad nowotworami, rzucawką porodową, urazami układu nerwowego oraz budową mięśnia sercowego.

Prezes Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, wiceprezes II Zarządu Wystawy Higienicznej w Warszawie (1896); członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Zmarł 16 V 1925 w Warszawie.

Artykuły m.in. w: „Archiv für patoligische Anatomie u. Phisologie und f. klinische Medizin” (1875); „Gazecie Lekarskiej” (1881); Kurs obszczej patołogiczeskoj anatomii, Warszawa 1900; Kurs czastnoj patołogiczeskoj anatomii, Warszawa 1902.

Przewoski E. [w:] PSB, t. XXIX, Warszawa 1986, s. 34–35.

MONIKA NOWAKOWSKA-ZAMACHOWSKA

EDWARD PRZEWOSKI

1849–1925

Edward Przewoski (Przewóski), znany i szanowany w Warszawie lekarz, profesor anatomii patologicznej, z pewnością zasłużył na pamięć następnych pokoleń. Poza ogromną wiedzą merytoryczną z zakresu interesującej go dziedziny medycyny wyróżniał się wśród profesorów (nie tylko zresztą warszawskich) niebywałą łatwością przekazywania wiedzy fachowej studiującej na Uniwersytecie Warszawskim młodzieży. Jednym słowem był genialnym nauczycielem, co jest nieczęsto spotykaną, a wyjątkowo cenną zaletą kierownika katedry. Edward Przewoski nie był rodowitym warszawianinem, ale całe swoje życie związał z tym miastem, więc należy uważać go za warszawianina z wyboru.

Urodził się 15 stycznia 1849 roku we wsi Glinianka w powiecie nowomińskim. Jego ojciec Paweł Przewoski był wójtem gminy, a matka, Emilia ze Szczygielskich, zajmowała się – jako modelowa żona i matka wieku XIX – domem. Rodzice wysłali młodego Edwarda do II Gimnazjum w Warszawie. Po jego ukończeniu w 1867 roku, zafascynowany zawodem lekarza, wstąpił na Wydział Lekarski w Szkole Głównej Warszawskiej. Szczęśliwie w tym czasie w Warszawie istniała możliwość odbywania studiów lekarskich i do tego na czysto polskiej uczelni wyższej. Poziom nauczania medycyny, dzięki ogromnemu wysiłkowi polskich profesorów, nie odbiegał tu od europejskiego, a więc młodzież garnęła się do studiowania na tutejszej uczelni, nie myśląc o wyjeździe za granicę. Na kursie anatomii prawidłowej i patologicznej Przewoski okazał się wyróżniającym studentem. Swoją pracowitością, zamiłowaniem do przedmiotu i kulturą osobistą zwrócił uwagę ówczesnego kierownika Katedry Anatomii Patologicznej – Włodzimierza Brodowskiego.

W przeciwieństwie do rozlicznej braci medycznej, młodemu Przewoskiemu zdecydowanie bardziej odpowiadało żmudne zgłębianie tajników kolejnych kursów medycyny niż jakiekolwiek rozrywki. Musiał więc być bardzo pilnym, choć zapewne raczej ponurawym studentem. W rezultacie udało mu się ukończyć studia z wyróżnieniem w 1872 roku i już w listopadzie tego roku został zatrudniony na stanowisku prosektora w Katedrze Anatomii Patologicznej Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego.

Dużo się zmieniło w Warszawie w czasie studiów Przewoskiego. Po upadku powstania car zaostrzył restrykcje wobec polskiej młodzieży. Nie zamknął uczelni, pozornie zmieniając wyłącznie nazwę. W rzeczywistości miała się ona stać zaściankowym Uniwersytetem, czysto rosyjskim, z rosyjskimi lub całkiem uległymi Rosji wykładowcami. Częściowo udał się ten plan Rosjanom. Bogatsza lub bardziej przedsiębiorcza młodzież opuściła Warszawę, udając się na studia do Krakowa lub innych europejskich ośrodków akademickich. Pozostali musieli zadowolić się nauką na Uniwersytecie o poziomie zdegradowanym do niskiego. Sytuację ratowała garstka polskich profesorów, którzy nie opuścili swoich stanowisk, choć po części utrzymując nauczanie na odpowiednim poziomie. Decyzja Przewoskiego o pozostaniu na Uniwersytecie okazała się więc zbawienna dla studentów. Młody, zdolny człowiek otrzymał już w 1873 roku tytuł doktora nauk medycznych na podstawie pracy napisanej w języku rosyjskim pt. O pochodzeniu i sposobie rozprzestrzeniania raka. Od tego momentu rozpoczął dodatkowo wykłady z zakresu anatomii opisowej. Wykładał splanchnologię, jak wspomina jeden z jego studentów – Ludwik Czarkowski. Z tego to działu zrezygnował bowiem Czausow – Tatar, ówczesny kierownik Katedry Anatomii Prawidłowej. Podobno Czausow był nudnym i mało kompetentnym wykładowcą, jednym słowem prawie w ogóle nie posiadał znajomości anatomii. Dlatego też było to posunięcie nad wyraz roztropne, co podkreśla w swoich wspomnieniach Ludwik Czarkowski. Niewątpliwie trudno jest się uczyć wykładu na pamięć, szczególnie w sytuacji, gdy ma się nikłe pojęcie o wykładanym przedmiocie.

A jakie były te pierwsze wystąpienia naszego bohatera? Podobno bardzo udane, pomimo że dla niego samego niezwykle stresujące. Studenci stanowią wymagające audytorium, a Przewoski był bardzo młody, dopiero co sam ukończył studia. Zacytujmy wspomnianego Ludwika Czarkowskiego: „Przewoski 26-cio czy 27-letni podówczas młodzieniec rozpoczynał wykład zwykle srodze zaambarasowany, z miną przerażoną idącego na egzamin sztubaka, co chwila rumienił się jak pensjonarka, co chwila brakło mu wyrazu rosyjskiego, a sztukować go polskim widocznie bał się. Swoją drogą przedmiot znał wybornie i słuchaliśmy go z zajęciem. Ubawił też nieraz całe audytorium, gdy z braku preparatu i znośnego po rosyjsku wyrażenia się, dopomagał sobie gestykulacją, pokazując na własnym ciele położenie rozmaitych narządów. Szczególnie śmieszyły nas te jego gęsta, gdy chodziło o narządy moczowo-płciowe. Wykładał dwa razy na tydzień po dwie godziny”. Dodatkowo, oprócz czystej anatomii, zwykł był podawać w trakcie wykładu budowę drobnowidową, czyli histologiczną omawianych narządów. Nie było to łatwe dla studenta pierwszego kursu medycyny, gdyż elementy histologii wchodziły w zakres kursu drugiego. Ponadto Przewoski egzaminował studentów z anatomii razem z Czausowem. Każdy ze swoich wykładów. Przewoski często wychodził poza zakres obowiązującej wiedzy i dopytywał z zakresu histologii, którą uważał za nieodłącznie związaną z anatomią. Na szczęście był człowiekiem wyrozumiałym i nawet całkowitą ignorancję studenta w tej dziedzinie, przy znajomości anatomii, honorował trójką. Wspomniane wykłady prowadził do roku 1881.

Nie wykłady jednak były najważniejszym zajęciem Przewoskiego. Stanowisko prosektora było równoważne ze stanowiskiem asystenta w Katedrze Anatomii Patologicznej u profesora Brodowskiego; należy w tym miejscu podkreślić, że Przewoski był jego ulubionym asystentem, ale... podobno nadskakiwał Brodowskiemu i płaszczył się przed nim. Jednak nie to zapewne stanowiło o sympatii szefa. Przede wszystkim Przewoski był człowiekiem skromnym, pracowitym, zręcznym przy wykonywaniu sekcji, biegłym w badaniach histologicznych, szybko się uczył i wkrótce nabył ogromnego doświadczenia w diagnostyce anatomopatologicznej. Chociaż, jak wspomniano, nie wykładał po polsku, nie wydał nawet w ojczystym języku podręcznika dla studentów, to był przecież Polakiem, a Brodowski nie wyobrażał sobie, że katedrę mógłby przejąć po nim Rosjanin.

Przewoski był postacią bardzo kontrowersyjną. Jego postępowanie, z pozoru niepatriotyczne, faktycznie było jednak bardzo skuteczne. W ten oto sposób katedra anatomii patologicznej, po emerytowanym Brodowskim, na zrusyfikowanym prawie całkowicie Uniwersytecie, przeszła w polskie ręce. W „Przeglądzie Lekarskim” z tego roku czytamy: „Czcigodny prof. Brodowski znalazł godnego siebie następcę w osobie świeżo mianowanego prof. anatomii patologicznej, Edwarda Przewóskiego. Nominacya ta wywołała rzadkie u nas zadowolenie wśród młodzieży uniwersyteckiej i całego ogółu. Słusznie należała się ta katedra Przewóskiemu za ćwierćwiekową pracę naukową i pedagogiczną. Jako prosektor i pomocnik prof. Brodowskiego, Przewoski był niezrównanym nauczycielem nie tylko dla studentów, ale i dla lekarzy, zwłaszcza też lekarzy szpitala Dzieciątka Jezus (przy tym bowiem szpitalu znajduje się prosektorium anatomii patologicznej), którym przy każdej sekcji nie szczędził cennych objaśnień i wskazówek. Przewóski należy do grona wybrańców, którym udało się przestąpić progi naszej Wszechnicy. Od wielu lat żaden z naszych pracowników naukowych nie mógł nawet marzyć o birecie profesorskim...”. Tak więc katedra anatomii patologicznej utrzymała się jako jedna z trzech obsadzonych przez Polaków.

Przewóski był wybitnym naukowcem. Ogłosił około 100 prac z zakresu anatomii patologicznej. Za najważniejsze uważa się opisy histopatologiczne naczyniaków wsierdzia i naczyniaków chłonnych jelit. Opisał obrzęk ciałek Paciniego (rodzaj zakończeń czuciowych). Opisał zjawisko i obraz patologiczny wstrząśnienia układu nerwowego i zaproponował określenie shock (szok) na konsekwencje kliniczne tych zaburzeń. Podał możliwe przyczyny eozynofilii w przebiegu nowotworów złośliwych. Przedstawił bardzo dokładny wielonarządowy obraz zmian anatomopatologicznych u kobiety zmarłej z powodu rzucawki porodowej. Opis nie był pierwszym w świecie, jak się do tej pory uważało, ale, potwierdzając zmiany wielonarządowe widywane przez innych autorów, stanowił cenny wkład w ogólnoświatowe badania w tej materii. Drukował w językach polskim, rosyjskim i niemieckim. Był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego od początku jego istnienia.

W latach 1900 i 1902 Przewóski wydał litografowane skrypty ze swoich wykładów, jak wspomniano, w języku rosyjskim. Wywołało to powszechne oburzenie, obiecał więc opublikowanie ich także w języku ojczystym. Zamiaru tego nigdy nie zrealizował, wydał za to po polsku w 1916 roku litografowane wykłady z anatomii prawidłowej. Skrypty z anatomii patologicznej okazały się najlepiej opracowanym podręcznikiem na rynku. Każdy zeszyt był przez niego osobiście przeglądany i podpisany. Skrypt był dość drogi jak na kieszeń studenta, ale wydawano go w częściach po kilka zeszytów, dzięki czemu bardzo szybko znikał z księgarni. Wybaczyli więc studenci ten przejaw uległości wobec władz rosyjskich swojemu profesorowi, tym bardziej, że jego stosunek do studentów był właściwie nienaganny. Zawsze służył im swoją radą i pomocą. Troszczył się o nich z największym zaangażowaniem, dbał o asystentów i Wydział Lekarski. Stworzono mu nieoczekiwanie taką możliwość, powierzając stanowisko dziekana. Wreszcie, utrudzony ciągłym balansowaniem pomiędzy uległością w stosunku do władz rosyjskich a walką o interesy polskiej młodzieży, odszedł z Uniwersytetu i jako emerytowany profesor rozpoczął wykłady z anatomii w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych.

Przewoski prowadził również, dla celów zarobkowych, pracownię analityczną dla klinicystów. Zapewne niełatwo było wyżyć na poziomie godnym profesora z pensji uniwersyteckiej. Prowadził więc wieczorami praktykę prywatną, która nie cieszyła się jednak dużą popularnością. Zapewne zwracano się do niego raczej ze względu na tytuł naukowy niż faktyczną wiedzę. Tak przynajmniej wynika znowu ze wspomnień Ludwika Czarkowskiego, w tym momencie już lekarza. Żartem można by zauważyć, że faktycznie zbyt dużej praktyki w leczeniu Przewoski nie miał, raczej analizował porażki lekarzy klinicystów na stole sekcyjnym. Czarkowski wspomina jednak sytuację przemawiającą na korzyść profesora, a mianowicie pewna rodzina wezwała Przewoskiego do chorego w stanie agonalnym. Był to pacjent uprzednio prowadzony przez młodego Czarkowskiego. Czarkowski zdawał sobie sprawę, że nie jest w stanie mu pomóc, lecz według ówczesnej wiedzy leczył go lekami pobudzającymi. „Przewoski dosyć lekceważąco potraktował ten sposób kuracji, natomiast usilnie nastawa! na podawanie choremu jednobromku kamfory, środka kojącego, który w tym przypadku nie tylko, że był zbyteczny, ale mógł być szkodliwy. Fakt ten nie podniósł bynajmniej w moich oczach Przewoskiego jako praktyka. Zapytałem go wręcz, odkądże to zajmuje się praktyką lekarską. Odparł, iż właściwie oficjalnie nie zajmuje się nią, ale pomimo to, nieraz zwraca się publiczność doń, bo przecież profesorem jestem, nie biorę mniej niż trzy ruble za wizytę”. Wiele w tych słowach goryczy i może złości Czarkowskiego na starszego kolegę z powodu podważenia sposobu terapii. Zastanowiwszy się jednak dłuższą chwilę, rację przyznamy Przewoskiemu. Mimo ogromnego postępu medycyny od tamtych czasów postępowanie z chorym terminalnym powinno być takie samo: ulżyć cierpieniu i pozwolić godnie odejść. Środki kojące przede wszystkim. Czy mogą w ogóle zaszkodzić? Te zasłużone trzy ruble to nie tylko opłata za tytuł, ale też za duże doświadczenie lekarskie.

Tyle o naszym bohaterze jako o naukowcu i lekarzu. Teraz przeanalizujmy jego niebywałe zasługi społeczno-organizacyjne. Był wieloletnim prezesem Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego. Towarzystwo nie było instytucją zależną od władz rosyjskich. Skupiało lekarzy przede wszystkim z terenu zaboru rosyjskiego. Główny cel naukowy Towarzystwa stanowiła wymiana doświadczeń i najnowszej myśli naukowej lekarskiej wśród lekarzy warszawskich i tych działających na prowincji. Prezesem nie obierano osoby z przypadku, kierowano się zawsze zaangażowaniem w prace Towarzystwa, autorytetem naukowym i zdolnościami organizacyjnymi. Te wszystkie zalety musiał posiadać Przewoski, przewodnicząc tej znamienitej organizacji. Pełnił również funkcję kierownika pracowni Towarzystwa. W 1896 roku udało mu się zorganizować II Wystawę Higieniczną w Warszawie. Był wiceprezesem jej zarządu. Warto w tym miejscu wspomnieć, że wystawy tego typu były rodzajem międzynarodowych targów, na których prezentowano najnowsze produkty lecznicze i medyczne. Stanowiły okazję do zapoznania się z nowinkami z zagranicy i przede wszystkim do promocji polskich produktów, nierzadko tańszych i skuteczniejszych. Poza tym polski przemysł mógł oficjalnie zaistnieć na arenie międzynarodowej.

Na koniec trzeba napisać o staraniach Przewoskiego o poprawienie warunków swojego ukochanego zakładu Anatomii Patologicznej. Warunki pracy w zakładzie nie należały bowiem do najlepszych. Brud, stare sprzęty i mury wymagające remontu nie mogły tworzyć komfortowych warunków pracy. Znów odwołamy się do studenckich pamiętników: „Prosektorjum mieściło się w piętrowej brudnej kamienicy z wejściem od ulicy Zgoda, mury pociągnięte były z zewnątrz jakąś naturalnie najtańszą farbą wodną, barwy niebieskawoszarej, w wielu miejscach odrapanej; okna – zasnute pajęczyną, zakurzone, zabryzgane błotem. Wchodziło się przez pojedyncze drzwi z wagą do podłużnej sionki, w której na prawo była stancyjka odźwiernego, kacapa protegowanego przez Czausowa, nieco dalej, po lewej stronie, drzwi prowadzące do gabinetu anatomii patologicznej dziekana Brodowskiego. U końca sionki na lewo było wejście na dziedzińczyk, z którego trafiało się do sieni, a z niej na prawo do teatru anatomicznego, na lewo do trupiarni i zarazem salki sekcyjnej, na wprost zaś do gabinetu profesorów wykładających rozmaite działy anatomii (Czausow, Przewóski, Brodowski). [...] Prosektorjum była to obszerna, wysoka sala o czterech, czy sześciu oknach z obu przeciwległych stron t. j. jeden szereg od ulicy, drugi od dziedzińca, posadzkę miała cementową, ściany wybielone wapnem, za sprzęty kilkanaście owalnych stołów, falszmarmurowych lub drewnianych i na biało pokostowanych, kilkanaście takichże stołków oraz ławy wzdłuż ścian pod oknami; u jednych drzwi wejściowych, między niemi a piecem był kran z wodą i zlew, nad niemi zaś wałek drewniany, na którym zawieszony był zeszyty końcami ręcznik, tak by obracał się w kółko; ręcznik prawie zawsze był mokry więc wielu z nas przynosiło własny lub wycierało ręce w bibułę, śmielsi biegli do pobliskiego gabinetu asystenta i korzystali z jego ręcznika prawie zupełnie czystego. Każdy ze studentów winien był kupić sobie fartuch, bądź od starszego kolegi, bądź od stróża ceratowy lub z weksatyny (droższy). Podzieliliśmy się na grupy czterech osób każda do jednego stołu, który już przez cały rok szkolny do tej grupy należał”.

W 1905 roku Przewoski przeniósł swój zakład do nowego, doskonale zaprojektowanego gmachu Collegium Anatomicum, u zbiegu ulic Teodora i Wspólnej. Z dumą i zachwytem opisał ten nowoczesny budynek: „Obecnie pracownia Anatomii patologicznej przedstawi się zupełnie inaczej. Jeżeli pomieszczenie jej nie grzeszy zbyteczną obszernością i wygodą, to w każdym razie jest ono suche, widne i pomieścić może około 22 pracujących. Dobrych drobnowidzów i wszelkich innych narzędzi pracownia ma dostateczną liczbę [...]. Do pracowni ma dostęp każdy, zarówno student, jak i lekarz skończony. W pracowni dokonywane są prace zarówno rozleglejszego charakteru, jak i ćwiczenia mające na celu tylko naukę studentów, praktyczne uzupełnienie wykładu”. Do celów dydaktycznych służyło również muzeum anatomii patologicznej, zwane gabinetem, które było oczkiem w głowie Przewoskiego. Zgromadzone tam preparaty świadczyły niezbicie o faktycznym istnieniu różnorakich patologii opisywanych w podręcznikach. Pełniło ono ówcześnie rolę „Prezentacji multimedialnej” do wykładów. Ciekawe jest to, że studenci zapamiętują najczęściej nie rzeczy najważniejsze, ale te najciekawsze. Oto co zapamiętał nasz student: „okazy były porządnie poustawiane i ponumerowane z napisami w języku łacińskim. Zapamiętałem: b. dobrze odrobioną czaszkę ludzką, rozebraną na części składowe, tak, że każda kość była oddzielona od sąsiednich, że można je było dokładnie przestudiować, a jednocześnie były spojone ze sobą za pomocą subtelnych śrubek, drucików i sprężynek, tak, że kości trzymały się razem, przedzielone od siebie niewielkimi szparami, barwę miały czysto białą i świeciły się, jak polakierowane; czaszka była ustawiona na czarnym postumencie pod kloszem; całkiem na to zasługiwała ze względu na cierpliwość, pracowitość i umiejętność sporządzenia takiego okazu [...]. Była tam też skóra, zdjęta ze zwłok murzyna i wypchana, było takież prącie olbrzymiej zaiste wielkości, dostarczone, jak nas objaśniał Józef, ze szpitala Ujazdowskiego po pewnym Kozaku, było wreszcie kilka kołtunów, z których jeden uderzał swym ogromem: właścicielka, nie mogąc utrzymać go o własnych siłach, używała wózka i na nim z tyłu ciągała za sobą, aż wreszcie zdjęto jej tę wątpliwą ozdobę w klinice i przechowano na wieczną rzeczy pamiątkę. Podziwialiśmy jeszcze obfity zbiór rozmaitych potworków: Bezgłowych, jednookich (cyklopów), o zwiększonej liczbie nóg, rąk, dołowych, pozrastanych mniej lub więcej itp.” Świetnie wyposażony zakład, wraz z bogatym w zbiory muzeum, mógł stać się początkiem odrębnej warszawskiej szkoły anatomopatologicznej. Niestety niespokojny czas rewolucji lat 1905–1908, a potem wybuch I wojny światowej obróciły te nadzieje wniwecz.

Profesor był żonaty z Władysławą Grzybowską, majętną kobietą, dzięki której mógł się rozwijać naukowo i angażować w prace społeczne, a praca zarobkowa nie musiała być najważniejszym problemem życiowym. Pomimo tego, jak wspomnieliśmy, potrafił z własnej pensji utrzymać rodzinę, a swoją pracę cenił wysoko. Miał córkę jedynaczkę, Janinę. Interesował się sztuką – w swoim mieszkaniu zgromadził spory zbiór obrazów malarzy polskich, brązów i starych mebli.

Edward Przewoski zmarł 16 maja 1925 roku w Warszawie, właściwie nie pozostawiając po sobie znamienitych następców. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Józef Przyborowski

Urodzony 17 III 1823 w Gałęzowie pod Wrześnią. Studia filologiczne i historyczne na Uniwersytecie Wrocławskim (1843–1852); wykładowca gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu; profesor nadzwyczajny Szkoły Głównej (1865).

Bibliograf i badacz literatury staropolskiej oraz gramatyki języka polskiego, numizmatyk, archeolog i kolekcjoner monet polskich.

Członek Towarzystwa Literacko-Słowiańskiego we Wrocławiu, kustosz poznańskiego Archiwum Grodzkiego, współzałożyciel Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, członek Komisji Archeologicznej Wileńskiej, bibliotekarz Biblioteki Głównej w Warszawie (1862–1871).

Zmarł 13 V 1896 w Warszawie.

Wiadomość o życiu i pismach Jana Kochanowskiego, Poznań 1857; Wycieczki archeologiczne po prawym brzegu Wisły, Warszawa 1874; Wycieczki archeologiczne nad Świder, Warszawa 1875; Kilka uwago numizmatyce średniowiecznej z powodu dzieła K. Stronczyńskiego „Monety dawnej Polski”, Warszawa 1884.

Przyborowski J. [w:] PSB, t. XXIX, Warszawa 1986, s. 76–79.

GRZEGORZ P. BĄBIAK

JÓZEF PRZYBOROWSKI

1823–1896

Kustosz książki polskiej

W majowym numerze „Tygodnika Ilustrowanego” z 1896 roku podano informację o śmierci „niepospolitego badacza języka polskiego i jego literatury, niezrównanego bibliografa, biegłego archeologa i numizmatyka, niegdyś profesora Szkoły Głównej”[1]. Był postacią na tyle znaną i cenioną, że jego sylwetce poświęcono obszerny, dwustronicowy artykuł, w którym podsumowano jego dorobek i zasługi dla „narodu bez państwa”. Był także postacią, której losy odbijały meandry XIX stulecia, przeobrażeń społecznych, stosunku do walk narodowo-wyzwoleńczych i pojmowania własnej działalności naukowej jako rodzaju misji dla kraju.

Józef Przyborowski, bo o jego odejściu donosiła prasa, był dzieckiem swojej epoki, wychowany i ukształtowany przez tradycję szlacheckiego dworku, w którego kręgu – pośrednio bądź bezpośrednio – będzie obracał się do końca życia. Urodzony w Wielkopolsce, w Gałęzowie pod Wrześnią, był synem burgrabiego grodzkiego przedeckiego Kazimierza i Marcjanny z Waliszewskich. W pamiętnym roku 1830, w nie do końca jasnych okolicznościach stracił oboje rodziców, ani bowiem wspomnienia z epoki, ani współczesny życiorys zamieszczony w Polskim Słowniku Biograficznym nie podają, czy fakt ten wiązać należy z wydarzeniami listopadowego zrywu. Chłopcem zaopiekował się wówczas daleki kuzyn, ziemianin Stanisław Loga, który kilka lat później umieścił go w gimnazjum w Trzemesznie.

Co znamienne, już wówczas wyrwany, choć niewyobcowany z własnej warstwy, liczyć musiał na siebie, upatrując w pracy intelektualnej swoją dalszą drogę życiową. To także zadecydowało o wstąpieniu na Uniwersytet we Wrocławiu w 1843 roku, gdzie studiował filologie klasyczną i słowiańską oraz historię[2]. Już od tego czasu datują się jego zainteresowania archeologią, numizmatyką i zabytkami piśmienniczymi, które rozwinął w swojej warszawskiej działalności. Śladem tego są odczyty wygłaszane przez Przyborowskiego w Towarzystwie Literacko-Słowiańskim, do którego należał. W związku z problemami zdrowotnymi i odbyciem obowiązkowej służby wojskowej w armii pruskiej, egzaminy kończące studia złożył dopiero w 1852 roku. Podobnie jak Bronisław Chlebowski i wielu innych współczesnych mu, naukę mógł kontynuować bądź dzięki mecenatowi społecznemu, bądź państwowemu. Przyborowski był beneficjentem obu: w czasach gimnazjalnych korzystał ze wsparcia Alumnatu Szlacheckiego, natomiast w okresie studiów z zasiłku rządowego. Ten ostatni warunkował, że po zakończeniu nauki absolwent zobowiązany był do pracy w szkolnictwie. Nie było to ani niczym wyjątkowym, ani deprecjonującym. System ten rozpowszechniony był także w pozostałych zaborach, a znanym jest fakt, że stypendystą takim był również Mickiewicz. Dawało to możliwość zdobycia wyższego wykształcenia, a następnie posady na początku drogi zawodowej, państwu zaś zapewniało dopływ kadr do szkolnictwa.

Przyborowski rozpoczął zatem swoją drogę inteligenta tam, skąd wyruszył w świat, tzn. w gimnazjum w Trzemesznie, z którego kilka lat później został przeniesiony do stolicy Wielkiego Księstwa Poznańskiego i zatrudniony w gimnazjum św. Marii Magdaleny. Warte podkreślenia – w kontekście jego późniejszej pracy w warszawskiej Szkole Głównej – jest to, że od początku nie skupiał się on wyłącznie na nauczaniu łaciny, greki i języka polskiego, ale rozwijał także własne prace naukowe. To w Poznaniu objął obowiązki kustosza Archiwum Grodzkiego, gdzie uporządkował jego zasoby, jednocześnie gromadząc dla siebie materiały do dalszych badań. Opublikował wówczas swój pierwszy artykuł naukowy w ogólnopolskiej „Gazecie Warszawskiej” pt. O mennicy łobżenieckiej, której istnienie udowodnił wbrew twierdzeniom Józefa Łukaszewicza. Kolejne teksty zamieszczał w: „Gazecie Wielkiego Księstwa Poznańskiego”, „Bibliotece Warszawskiej” i „Wiadomościach Bibliograficzno-Archeologicznych”. W cytowanym na początku szkicu jego autor pisał: „W roku 1857 [Przyborowski] wystąpił z jedną z najważniejszych prac swoich, stanowiącą wzór, jak należy opracowywać krytycznie życiorysy i objaśniać dzieła wybitnych autorów. Była to Wiadomość o życiu i pismach Jana Kochanowskiego, któremu i później wiele pracy poświęcił i był niewątpliwie pod każdym względem najlepszym znawcą tego pisarza”[3]. Rościsław Skręt konkluduje, że książką tą, obok Małeckiego i Nehringa, zajął miejsce jednego z najnowocześniejszych badaczy historycznoliterackich tamtego czasu[4].

We wstępie tej rozprawy Przyborowski napisał: „Przyszło nawet pomiędzy pracującymi nad Kochanowskim, pierwszemu wystąpić i występuję bez wahania, bo mam to przekonanie, żem zrobił, ile było w mej mocy. Karczowałem pole nietknięte prawie; co krok trzeba było zbijać mylne dotychczas mniemania, a stąd zakradł się do mej pracy, mimo mej chęci, miejscami ton polemiczny, który rad bym usprawiedliwił zaręczeniem, że nie powodowały mną żadne niechęci osobiste, lecz li tylko miłość prawdy”[5]. Opierając się na materiałach archiwalnych, położył on podwaliny pod badania nad życiem i twórczością poety z Czarnolasu oraz jego rozgałęzionej rodziny.

Prace w archiwum miejskim w Poznaniu przyczyniły się do tego, że Przyborowski wszedł również w skład grupy ziemian i inteligencji, z inicjatywy których powołane zostało Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (1857). Powstało ono ćwierć wieku po likwidacji warszawskiego Towarzystwa i w obliczu trudności, jakie przeżywało krakowskie, w czasach germanizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego. Warto przypomnieć, że to właśnie Wielkopolska około połowy wieku przyjęła na siebie misję kulturotwórczą, której owoce, jak Biblioteka Raczyńskich czy właśnie Towarzystwo Naukowe, promieniować miały na pozostałe zabory. Zabory, które wówczas zmagały się ze zintensyfikowaną polityką wynaradawiającą. To poznańskie Towarzystwo przejąć miało rolę analogiczną do tej, jaką odgrywał warszawski Pałac Staszica, a którą zamknąć można w haśle z tamtego czasu: „arki między dawnymi a nowymi laty”. To te i podobne im instytucje skupiały nici społecznego mecenatu, zbierając i chroniąc zabytki rodzimej przeszłości. Ich opisaniem, w szczególności zaś tych prehistorycznych, zajął się Przyborowski w powołanym przy Towarzystwie Przyjaciół Nauk muzeum. Zaowocowało to szeregiem kolejnych prac naukowych z tej dziedziny, np. o napisach runicznych w Mikorzynie (głośny falsyfikat z połowy wieku). Jak pisano: „Prace powyższe zwróciły nań uwagę i zjednały mu uznanie u świata naukowego. Rozprawę swą łacińską [o deklinacjach przymiotników polskich w XIV i XV w. – G.B.] wydał już jako członek Towarzystwa Naukowego w Krakowie (później Akademii Umiejętności), Archeologicznego w Wilnie, oraz Towarzystwa szląskiego we Wrocławiu. Komisja rządowa oświecenia publicznego wezwała go wówczas na lektora języka polskiego i bibliotekarza w świeżo otwartej Szkole Głównej w Warszawie”[6].

Na początku lat sześćdziesiątych Przyborowski zatem należał już do elity intelektualnej kraju, o czym świadczy przynależność do niemal wszystkich najważniejszych naukowych organizacji. Prestiż, jakim się cieszył, oraz poparcie ks. Adama Jakubowskiego (zastępcy dyrektora honorowego Biblioteki Głównej) i Kazimierza Krzywickiego (dyrektora Komisji Wyznań Religijnych) zadecydowały o tym, że został powołany na stanowisko bibliotekarza Biblioteki Głównej w Warszawie. Jego nominacja (21 listopada 1862) przypadła jednak na najbardziej burzliwy okres niepokojów i bezpośrednich przygotowań do styczniowego zrywu.

Przyborowski – Wielkopolanin, podobnie zresztą jak i powołany miesiąc wcześniej Estreicher – Galicjanin – powściągliwie odnosili się do powstania, nie uczestnicząc w żadnej formie działalności spiskowej. Postawa ta, którą uznać można za swoisty manifest polityczny, ma kilka wyjaśnień. Po pierwsze obaj byli ludźmi Wielopolskiego, podzielającymi jego punkt widzenia na sprawy krajowe, po drugie euforia powstańcza, wbrew dzisiejszym opiniom, nie była masowa, a pamięć polistopadowych represji pozostawała nadal żywa. Obaj pracą, a nie walką chcieli działać dla społeczeństwa. Po trzecie wreszcie – powołani na swe stanowiska u schyłku 1862 roku – funkcji swych jeszcze nie objęli. Daleko posunięta ostrożność w obu przypadkach mogła brać się z faktu, iż nie chcieli oni, jako poddani obcych państw, ryzykować zerwaniem tak prestiżowych umów, deportacją i zamknięciem dalszej drogi kariery. Dlatego i Przyborowski, i Estreicher stanęli niejako obok dziejących się wypadków i nie uważali ich za przeżycie pokoleniowe w takim stopniu, w jakim było nim ono dla generacji studentów Szkoły Głównej. Dla obu był to świadomy wybór, akceptowany zresztą przez otoczenie.

Obaj przyjeżdżają zatem do Warszawy już po opadnięciu pierwszej fali narodowej euforii, Estreicher – 17 lutego, a Przyborowski – 31 marca 1863 roku. Jeśli pierwszy górował przygotowaniem bibliotecznym i w randze podbibliotekarza rozpoczął prace nad uporządkowaniem i inwentaryzacją zbioru, to drugi miał większy dorobek naukowy i większą świadomość historyczną, filologiczną i prawną[7].

Monografistka biblioteki uniwersyteckiej, Helena Kozerska, w swojej klasycznej już dziś rozprawie napisała, że to głównie dzięki taktowi Przyborowskiego oraz czujności ks. Jakubowskiego stosunki z podbibliotekarzem Estreicherem układały się poprawnie. Przyborowski odstąpił Estreicherowi inicjatywę uporządkowania i rozklasyfikowania zbiorów, sam natomiast pozostawił sobie reprezentację Biblioteki oraz zajął się jej działem polskim i ukochanym gabinetem numizmatycznym[8]. Natomiast po wizytacji przedstawicieli Komisji Rządowej w 1864 roku i krytyce systemu wprowadzonego przez Estreichera zwiększyła się rola Przyborowskiego, który objął np. bezpośrednią pieczę nad działem rękopisów. Osobny rozdział w pracach nad stworzeniem biblioteki stanowiły sprawy związane z przejmowaniem przez nią księgozbiorów likwidowanych w wyniku represji instytucji i kasowanych klasztorów. Przyborowski wszedł w skład komisji, wraz z bibliotekarzem Seminarium Archidiecezjalnego, która w 1865 roku dokonała segregacji zbiorów: pokarmelickich i pobernardyńskich, a dwa lata później także: potrynitarskich, poaugustiańskich, pokapucyńskich i podominikańskich. Część z nich została przejęta do Biblioteki Głównej, reszta do biblioteki seminaryjnej, część wywieziono do Rosji.

Kozerska zauważa ponadto, że cichy konflikt między tendencjami rusyfikatorskimi władz oświatowych a dążeniami polskiego kierownictwa Biblioteki do planowego uzupełniania księgozbioru o polskie i zachodnioeuropejskie dzieła odbijał się niekorzystnie na pracach instytucji. Dochodziła do tego i redukcja personelu, i wycofywanie się samego Estreichera, który zajęty był już pracami nad Bibliografią, przygotowaniem doktoratu i wykładami z bibliografii w Szkole Głównej[9]. Około 1867 roku większość spraw przeszła zatem w ręce Józefa Przyborowskiego, ale był to także rok, kiedy miejsce polskiej Komisji Rządowej Oświecenia Publicznego zajął rosyjski Okręg Naukowy Warszawski, co oznaczało schyłek polskiej biblioteki. Do końca jednak prowadziła ona prace katalogowe i porządkowe, których nie ułatwiał trudny charakter Estreichera, a łagodziła dyplomacja i pozycja Przyborowskiego[10].

W czerwcu 1869 roku car zatwierdził ustawę o nowym Uniwersytecie w Warszawie. Rok później w maju Biblioteka Główna, Gabinet Numizmatyczny i Muzeum Starożytności zostały oddane w bezpośredni zarząd Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Po miesiącu kurator Okręgu Naukowego polecił Przyborowskiemu, aby ten przekazał gmach i zbiory wszystkich tych placówek specjalnie powołanym komisjom. Zachowała się notatka dra Zygmunta Celichowskiego z wielkopolskiej Biblioteki Działyńskich w Kórniku, który jako jeden z ostatnich Polaków zwiedzał książnicę i jej zbiory: „Dnia 4 lipca obejrzałem bibliotekę w towarzystwie Przyborowskiego. Z przeglądu notuję kilka szczegółów. Biblioteka Główna zawiera około 200 tysięcy tomów i mieści się w 18 pokojach. Jedna sala przechodzi przez całą długość budynku [Pałacu Kazimierzowskiego – G. B.] (przedzielona filarami podpierającymi galeryą na kilka pokojów). Układ jest na polonica i aliena. Pięknie reprezentowany jest dział czasopism i dział teologiczny. Manuskrypta i inkunabuły są w osobnym zamkniętym miejscu. [...] Zwiedzałem Muzeum około 12 w południe. W godzinę po tym oddawał je Skimborowicz komisji, wyznaczonej przez Uniwersytet, albowiem tak Muzeum, jak Biblioteka, przechodzą pod zarząd Uniwersytetu. Urzędowanie p. Przyborowskiego kończy się 13 lipca 1871 r.”[11].

Jednak Przyborowski – obok obowiązków w bibliotece – był także wykładowcą na uczelni. Pierwszy kurs, który rozpoczął już w 1862 roku, obejmował zajęcia z historii literatury oraz języka polskiego (fonetyka, morfologia, etymologia, składnia i historia języka). Uczestniczyło w nim 34 studentów, w tym: Jan Baudouin de Courtenay, Adolf Dygasiński i Ernest Swieżawski. Rok później problematyka zajęć rozszerzona została o zagadnienia głosowni języka. Zmiany nastąpiły w 1865 roku, kiedy na stanowisko docenta został przyjęty Adam Bełcikowski. W następnym roku akademickim Józef Przyborowski skoncentrował się tylko na wykładach o języku, powierzając historię literatury polskiej do końca XV wieku Aleksandrowi Tyszyńskiemu, poezji polskiej XVII wieku zaś – wspomnianemu Adamowi Bełcikowskiemu. Liczba studentów katedry języka i literatury polskiej sięgnęła już 84 osób, wśród których byli późniejsi luminarze literatury: Piotr Chmielowski, Adam Antoni Kryński, Antoni Gustaw Bem, Henryk Sienkiewicz i Aleksander Świętochowski.

Podczas dwóch ostatnich lat funkcjonowania uczelni Przyborowski poświęcił zajęcia etymologii i składni oraz głosowni języka polskiego[12]. Natomiast gramatykę, jak zauważa Rościsław Skręt, wykładać miał w sposób historyczny i porównawczy, na przykładach zabytków staropolskich i staro-cerkiewno-słowiańskich. Dzięki temu przekazywał słuchaczom podstawy metody badawczej, co przyznawali po latach i Chlebowski, i Chmielowski[13].

Po likwidacji Szkoły Głównej i zamknięciu biblioteki Przyborowski zrezygnował z dalszej pracy akademickiej. Odrzucił też propozycję, która pojawiła się w 1881 roku, objęcia katedry literatury polskiej z wykładami jej dziejów do końca XV wieku (późniejsze miał prowadzić Rosjanin). Projekty jej utworzenia na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim ostatecznie nie zostały zrealizowane. Niemniej jednak, jak konstatuje Zbysław Arct, był zbyt wybitnym naukowcem i wytrawnym bibliotekarzem, aby nie było dla niego odpowiedniej pracy[14]. Znalazł ją na stanowisku kierownika Biblioteki Ordynacji Zamoyskiej, którym pozostał aż do śmierci w 1896 roku. Jednak fakt ten w równym stopniu zależał od uzdolnień Przyborowskiego, co od zawartych kontaktów z elitą polityczną kraju i umiarkowanych poglądów politycznych. Nie narażały one bowiem jego mecenasów na żadne niepokoje ze strony władz zaborczych, w pierwszej popowstaniowej dekadzie szczególnie wyczulonych na wszelkie patriotyczne wątki. Przyborowski zreformował bibliotekę ordynacką, wprowadzając nowy system katalogów i układu książek w magazynach.

Arct zauważa, że Przyborowski położył olbrzymie zasługi dla zachowania rękopisów i inkunabułów tej książnicy, wiele ratując od zniszczenia i konserwując według opracowanego przez siebie systemu. Zdekompletowane tomy uzupełniał fragmentami przepisywanymi z innych, wyszukanych egzemplarzy. W tym czasie służył także pomocą innym warszawskim książnicom, uporządkował np. księgozbiór Banku Polskiego, w którym znajdowało się wiele dzieł m.in. z bibliotek królewskich, a także Warszawskiego Towarzystwa Lekarskiego[15].

Praca na stanowisku bibliotekarza ordynackiego, która to placówka w mentalności społecznej pełniła rolę namiastki narodowej biblioteki, stwarzała Przyborowskiemu doskonałe warunki do działalności naukowej. To dzięki temu mógł on poświęcić się także edytorstwu dzieł staropolskich. W 1884 roku Przyborowski wszedł w skład komitetu pomnikowego wydania Dzieł wszystkich Kochanowskiego, którym uczcić miano 300. rocznicę jego śmierci. Został zastępcą przewodniczącego Konstantego hr. Przezdzieckiego, który swoim nazwiskiem i koneksjami miał gwarantować powodzenie projektu. Całość prac spoczywała jednak na Przyborowskim, jako już wówczas niekwestionowanym specjaliście od twórczości autora Odprawy posłów. Analogicznie do wielu inicjatyw naukowych i kulturalnych w Warszawie po upadku powstania styczniowego, w sytuacji, gdy komitet tworzyli przedstawiciele inteligencji (w tym wypadku Ludwik Jenike, Adam Antoni Kryński, Roman Plenkiewicz i Tadeusz Włoszek), to wsparcie finansowe zapewniali przedstawiciele arystokracji i burżuazji. Był to najbardziej rozpowszechniony przejaw mecenatu, który gwarantował fundatorom rozgłos przy powstaniu znaczącego dzieła. Wśród wymienionych we wstępie nazwisk „grona miłośników literatury ojczystej” znaleźli się: Pelagia z Zamoyskich oraz Władysław hr. Braniccy, Ludgarda z Tyszkiewiczów ks. Jabłonowska, Aleksandra hr. Potocka z Wilanowa, Maria z Tyzenhausów oraz Konstanty hr. Przezdzieccy, a także ordynat Tomasz hr. Zamoyski i inni. Ich nazwiska wymienione były wśród najważniejszych przedstawicieli burżuazji warszawskiej: Jana Gotliba Blocha, członków rodziny Leopolda Kronenberga (Leopolda Juliana, Elżbiety, Róży, Stanisława i Władysława), Amalii Lewaszoff, Antoniego oraz Tomasza Jodko i innych.

Całość edycji rozpoczynał cytat z Pieśni Kochanowskiego, który w tamtych warunkach nabierał podwójnego znaczenia. Brzmiał on: „Służmy poczciwey sławie a iako kto może/ Niech ku pożytku dobra spólnego pomoże”. Tak monumentalne dzieło – oprócz unieśmiertelnienia jego twórców – było także odbierane przez współczesnych w kategoriach patriotycznych, mimo iż na jego zakup mogli sobie pozwolić nieliczni. Zresztą edycja ta musiała przyjąć tak imponującą formę i oprawę, ponieważ uważana była za rodzaj monumentu, który jedynie w takiej formie można było wystawić ojcu literatury ojczystej. Ponadto – podobnie jak prowadzone w całym kraju pierwsze zabiegi konserwatorskie nad zabytkami przeszłości – w trudnych latach niewoli miało być przypomnieniem złotego wieku i mocarstwowej pozycji Rzeczypospolitej, rozstrzygającej w tej części Europy. W pierwszych akapitach wstępu redakcja, zdając się przemycać te właśnie treści, napisała: „Podejmując to zadanie, komitet założył sobie: wznieść trwały pomnik pierwszemu, nie tylko u nas, lecz i w całej Słowiańszczyźnie, poecie, przez wydanie krytyczne zarówno polskich, jak i łacińskich jego utworów, z zachowaniem w pierwszych wszystkich cech języka i pisowni wiekowi XVI-mu właściwych; a obok tego podać ogółowi klucz do zrozumienia jego utworów i ocenienia jego stanowiska w literaturze, oraz wpływu, jaki na swoje otoczenie wywierał. Takie bowiem tylko wydanie [...] zresztą może przenieść obecne pokolenie w sferę uczuć i pojęć czasom odrodzenia właściwych i związać dzisiejsze życie umysłowe z ideałami, które pulsują czysto swojskimi pierwiastki, mają nadto powszechno-dziejowe znaczenie”[16].

Owo pomnikowe wydanie dzieł czarnoleskiego poety, podobnie jak inne prace, które podjęli przedstawiciele pokolenia Szkoły Głównej, m.in. na łamach prasy, gdzie publikowali swoje rozprawy, stanowić miało też namiastkę katedry literatury krajowej narodu bez państwa i zaboru bez polskiej wszechnicy. W tych kategoriach rozważać trzeba podjęcie tak kluczowych przedsięwzięć, jak np. Słownik Królestwa Polskiego, którym kierował uczeń Przyborowskiego – Bronisław Chlebowski, czy Wielka encyklopedia ilustrowana, której współpracownikiem był on sam, od 1890 roku aż do śmierci. Do nich należy również niewątpliwie wejście w skład redakcji Słownika języka polskiego (tzw. warszawskiego), na początku prac nad nim, oraz wiele uzupełnień pierwszych tomów Bibliografii polskiej. Stulecie XV–XVIII Karola Estreichera.

Jednak „piękny wiek XIX” był także trudnym wiekiem. Trudnym dla ówczesnych pokoleń pod względem wyborów ideologicznych, postaw, a także zdolności przyswajania koniecznych zmian bez narażania się na zarzuty porzucenia tradycji narodowej. Trudnym w wypośrodkowaniu, na ile współpraca z zaborcą dla dobra kraju nie przekroczy owej granicy, poza którą nawet najbardziej szczytne cele będą już oceniane jednoznacznie negatywnie. Nawet mający tak olbrzymie zasługi na polu nauki Józef Przyborowski w swoim życiorysie ma epizod, który jest przykładem takiej dwuznaczności. Związany z mecenatem arystokratycznym, w 1895 roku na polecenie prezesa Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności – Michała Piotra ks. Radziwiłła, dokonał wraz z księdzem Teofilem Matuszewskim wizytacji Bezpłatnych Czytelni, które były pod opieką Towarzystwa. W ich efekcie opracowano memoriał, na podstawie którego z księgozbiorów zostały usunięte dzieła współczesnych polskich twórców wpisane przez Kościół do indeksu ksiąg zakazanych. W imię obrony wiary i przeciwdziałania deprawacji narodu można było nieświadomie znaleźć się w jednym szeregu z Aleksandrem Apuchtinem, kuratorem warszawskiego okręgu szkolnego.

Badacze wysuwają hipotezę, że cała akcja była prowokacją carskiej ochrany, która, wykorzystując wystąpienie Radziwiłła przeciwko utworom modernistów (a ten z kolei – autorytet Przyborowskiego), rozbiła od wewnątrz tę ważną dla elementarnej edukacji społecznej placówkę. Co więcej, w jej wyniku Rosjanie dokonali szeregu aresztowań pracowników czytelni, za które opinia publiczna winą obarczyła ks. Michała Piotra. Wyeliminowało go to z życia publicznego. Przed anatemą i podobnym losem Józefa Przyborowskiego uchroniła śmierć, która zabrała go w momencie narastania społecznego niezadowolenia[17].

Cytowany wielokrotnie Rościsław Skręt podaje, że Przyborowski zgromadził imponujący księgozbiór, w którym znajdowało się wiele cennych i rzadkich inkunabułów i druków polskich m.in. z XVI wieku. Skatalogowane przez córkę, zostały odkupione przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich, również pełniący funkcję namiastki narodowej książnicy. Część – poprzez Antykwarnię Warszawską Jana Michalskiego – zakupił Władysław Kościelski, zasłużony mecenas książki polskiej schyłku XIX wieku, i umieścił w swoim majątku w Miłosławiu koło Wrześni. Inna natomiast część, głównie wydawnictw z XIX wieku, testamentem została legowana bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie zachowała się do dziś (zbiory archeologiczne i numizmatyczne zostały rozproszone i tylko niektóre znalazły się w Muzeum Archeologicznym w Warszawie)[18].

Myślę, że, podsumowując życie Józefa Przyborowskiego, nawet z tym ostatnim, mniej chlubnym epizodem, można się posłużyć raz jeszcze cytatem z ukochanego przez tego badacza autora Odprawy posłów: „Służmy poczciwey sławie a iako kto może/ Niech ku pożytku dobra spólnego pomoże”.

1   L.S.K., Józef Przyborowski, „Tygodnik Ilustrowany” 1896, nr 21, s. 415.

2   Por. R. Skręt, Przyborowski J. [w:] PSB, t. XXIX, Wrocław 1986, s. 76.

3   L.S.K., Józef Przyborowski, op. cit., s. 415.

4   R. Skręt, Przyborowski J. [w:] PSB, op. cit., s. 77.

5   J. Przyborowski, Wiadomość o życiu i pismach Jana Kochanowskiego, Poznań 1857, s. IV.

6   L.S.K., Józef Przyborowski, op. cit., s. 415.

7   Por. H. Kozerska, Warszawska Biblioteka Uniwersytecka 1832–1871, Warszawa 1967, s. 29–30.

8   Ibidem, s. 40.

9   Ibidem, s. 69–70.

10   Szczególnie szeroko ten aspekt działalności na rzecz książki i bibliotek omówiła Wanda Motz w biogramie Przyborowskiego w Słowniku pracowników książki polskiej, Warszawa 1972.

11   Cyt. za: H. Kozerska, op. cit., s. 103–104.

12   Z kronik uniwersyteckich 1818–1944, [w:] Z dziejów polonistyki warszawskiej, Warszawa 1964, s. 82–84.

13   R. Skręt, Przyborowski J. [w:] PSB, op. cit., s. 77–78.

14   Z. Arct, Wybitni Polacy w służbie książki, Warszawa 1983, s. 173.

15   Ibidem, s. 174.

16   J. Kochanowski, Dzieła wszystkie. Wydanie pomnikowe, Warszawa 1884, t. I, s. I.

17   Por. W. Piwkowski, Nieborów, mazowiecka rezydencja Radziwiłłów, Warszawa 2005, s. 209, a także: K. Świerkowski, Rodowód Towarzystwa Bibłioteki Publicznej w Warszawie, [w:] Z dziejów książki i bibliotek w Warszawie, red. S. Tazbir, Warszawa 1961, s. 120.

18   R. Skręt, Przyborowski J. [w:] PSB, op. cit., s. 79.

Fryderyk Florian Skarbek

Urodzony 15 II 1792 w Toruniu. Studia ekonomiczne w Collège de France w Paryżu (1809–1811); profesor UW (1818–1831).

Ekonomista, działacz społeczny i polityczny, powieściopisarz. Prowadził pierwsze wykłady z ekonomii politycznej w języku polskim; uchodzi za inicjatora współczesnej polskiej powieści obyczajowej.

Członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk, dyrektor Komisji Sprawiedliwości (1854–1858).

Zmarł 25 IX 1866 w Warszawie.

Pan Antoni, Warszawa 1824; Gospodarstwo narodowe, Warszawa 1820; Teatr, Warszawa 1847, t. I–II; Ogólne zasady nauki gospodarstwa narodowego, Warszawa 1859; Dzieje Księstwa Warszawskiego, Poznań 1860; Dzieje Królestwa Polskiego do 1863 r., t. I–II, Poznań 1877.

A. Rosner, Fryderyk Florian Skarbek, [w:] Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, red. G. Bałtruszajtys, Warszawa 2008, s. 33–35; Skarbek F. [w:] PSB, t. XXXVIII, Warszawa–Kraków 1997, s. 8–13.

ANNA ROSNER

FRYDERYK FLORIAN SKARBEK

1792–1866

„Żem usiłował przez całe życie zasłużyć na dobre imię, które potomkom moim chcę zostawić w spuściźnie”[1] – Fryderyk Skarbek tak pisał u schyłku życia, rozpoczynając spisywanie pamiętników. A było to życie niezwykle barwne, aktywne, pełne ważnych i nieraz kontrowersyjnych decyzji. Stąd i rozrachunki autora niełatwe i pokusa tłumaczenia swego postępowania – silna.

Fryderyk Skarbek urodził się u schyłku XVIII stulecia (1792) w Toruniu, w rodzinnym domu swej matki Ludwiki z Fenglerów. Ojciec – Kacper Melchior Baltazar Skarbek – był potomkiem starej senatorskiej rodziny herbu Abdank. W małżeństwie rodziców Fryderyka zderzyły się dwa światy: rodziny toruńskiego bankiera niemieckiego pochodzenia – bogatej, z protestanckim etosem pracy, gospodarności i racjonalnej oszczędności, oraz bankrutującego mimo sporej fortuny utracjusza – ojca, który kilka lat po ślubie uciekł na zawsze, w obawie przed wierzycielami, do Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Ludwice Skarbkowej udało się jednak dzięki rozwodowi ocalić sporą część posagowego majątku (kupiła m.in. dobra Żelazowa Wola), dzięki czemu mogła samotnie wychowywać piątkę małych dzieci. Dla nich właśnie zatrudniła w 1802 roku wychowawcę i nauczyciela – Mikołaja Chopina. Jego talentom pedagogicznym zawdzięczał Skarbek „najpierwsze [...] naukowe usposobienie, które [...] zasadzało się więcej na ogólnym rozwinięciu władz umysłowych, niż na szczegółowym wyuczeniu przedmiotów naukowych”[2]. Mikołaj Chopin blisko związał się z rodziną i domownikami Skarbków, a jego pierworodnego syna Fryderyka (z małżeństwa z Justyną Krzyżanowską) do chrztu z wody trzymał właśnie Fryderyk Skarbek.

Edukację szkolną Skarbek rozpoczął w 1805 roku w znanym Liceum Warszawskim, którego rektorem był od dwóch lat Samuel Bogumił Linde. Uzupełniał tam domowe wykształcenie o znajomość niemieckiego, łaciny, greki. Wkrótce też został umieszczony na stancji u Lindego, którego Ludwika Skarbkowa znała jeszcze z Torunia. „Tam miałem przed sobą wzór uczonego, ciągłą pracą zajętego, nie szczędzącego mi rad naukowych i używającego mnie nawet do pomocy w układaniu materiałów do słownika swego”[3] – zanotował po latach. Liceum ukończył w 1808 roku. Po rocznej przerwie kontynuował naukę – tym razem w Paryżu. Zachowany notes z wydatkami Regestr moich wydatków [...] w Paryżu pozwala na odtworzenie oszczędnego życia studenta, korzystającego jednak z teatru, koncertów, muzeów. Ale przede wszystkim były to wykłady w Collège de France: nauki przyrodnicze, ekonomia, nauki społeczne i polityczne. Łączył je z dodatkowymi zajęciami malarskimi i muzycznymi. Wszystkie wskazują na krystalizujące się zainteresowania Skarbka i we wszystkich tych dziedzinach będzie w przyszłości – czy to profesjonalnie, czy amatorsko – odnosił sukcesy.

Po powrocie do kraju, w 1811 roku, rozpoczął pracę urzędniczą bezpłatną aplikanturą w Ministerstwie Skarbu. Karierę urzędniczo-administracyjną widziała dla syna Ludwika Skarbkowa, myśląc o zapewnieniu mu względnie ustabilizowanej pozycji społecznej i majątkowej. Dzięki doskonałej znajomości francuskiego rozpoczął też w połowie 1812 roku wolontariat w powołanym w Warszawie „biurze tłumaczów” Konfederacji Generalnej, w którym przygotowywał francuskie wersje Diariusza Sejmowego oraz Dziennika Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego.

Wraz z epoką Królestwa Polskiego rozpoczął się bardzo aktywny i chyba najszczęśliwszy czas w życiu Skarbka. Brał żywy udział w lokalnym życiu politycznym. W 1817 roku, w wieku 25 lat (mimo wymogu 30 lat), został marszałkiem sejmiku sochaczewskiego i radcą wojewódzkim (woj. mazowieckiego). Te lokalne doświadczenia polityczne potrafił przekuć w ogólniejszą, choć publicystyczną refleksję. Wraz z innymi młodymi liberałami skupionymi wokół pism wydawanych przez Brunona Kicińskiego publikował (pod pseudonimem Agapit Liziewicz) w „Orle Białym” w 1820 roku teksty związane z wyborami sejmikowymi, wzywając do świadomego głosowania i niekoniunkturalnego wyboru przedstawicieli do sejmu. Artykuły te – w części w modnej stylistyce fabularyzowanej opowiastki (Pan Ignacy) – piętnowały oziębłość w sprawach publicznych, nepotyzm i tradycyjny polski klientelizm, a w ramach moralitetu pokazywały, jakie cechy winien prezentować poseł.

W 1818 roku otrzymał propozycję objęcia opróżnionej przez Dominika Krysińskiego katedry ekonomii politycznej na Uniwersytecie Warszawskim. Ta propozycja była spełnieniem wcześniejszego marzenia. Tuż po powrocie z Paryża Skarbek, jednocześnie z objęciem urzędowania w Ministerstwie Skarbu, zgłosił chęć wykładania nauk ekonomicznych w Szkole Prawa. Wówczas nie skorzystano z tej oferty. Nic więc dziwnego, że zanotował w Pamiętniku': „wezwanie to, tyle dla mnie zaszczytne, odpowiadało w zupełności usposobieniu mojemu; czułem bowiem prawdziwe powołanie do wyższego nauczycielskiego stanu [...]. Nie zawahałem się przeto ani chwili”[4]. Młody profesor samokrytycznie jednak stwierdzał: „liczyłem wówczas lat 26 życia i z powierzchowności mniej jeszcze wiek ten okazywałem, wobec tego [...] wystąpienie moje publiczne w Szkole Głównej mogło niejednemu zdawać się zuchwałością”[5]. Wykład był jednak erudycyjny, wygłoszony z dużą pewnością siebie – udał się znakomicie i Skarbek zyskał już wtedy dużą popularność. Tym większą, że zauważono – jak pisał: „że wbrew dawnych przesądów, jako obywatel ziemski z tytułem rodowym nie wahałem się poświęcić zawodowi nauczycielskiemu”[6]. To, co było atutem w środowisku uniwersyteckim, ciągle jeszcze w sferach ziemiańskich uchodziło za kompromitację. Tu posada profesora plasowała jej wykonawcę na podrzędnym szczeblu hierarchii społecznej. Tylko własność ziemska i tradycja pełnionych bezinteresownie funkcji publicznych mogły zapewnić niezależność i szacunek. Odczuł to Skarbek we własnej rodzinie. W Pamiętnikach zanotował, że ojciec świeżo poślubionej żony, Praksedy z Gzowskich, „mocno tym oburzony, że miałem zamiar poniżyć się do tego stopnia, aby przyjąć posadę bakalarską, jak ją nazywał [...] zaczął namawiać córkę swą, aby mnie porzuciła”[7]. Do rozwodu szczęśliwie nie doszło, a Skarbek rozpoczął wykłady ekonomii politycznej na Wydziale Prawa i Administracji UW jako zastępca profesora, a od 1820 do 1830 roku – jako profesor uczelni.

Początkowo był jedynym wykładowcą przedmiotu. Przygotowanie zajęć było niezwykle pracochłonne: „nadzwyczajną obdarzony byłem pracą, bo wypadało [...] wygotować prelekcje w nauce, o której żadnego polskiego nie było podówczas dzieła, a tym samym należało tworzyć język techniczny i starać się o to, aby być zrozumiałym przez uczniów, do nowego dla siebie przystępujących przedmiotu”[8]. Tak więc – dzięki swej dydaktycznej rzetelności – Skarbek był jednym z prekursorów polskiego naukowego języka ekonomii. Trud się opłacił, bo wykłady z ekonomii politycznej, nauki administracji i finansów, prowadzone po raz pierwszy po polsku, cieszyły się dużą popularnością wśród studentów, mimo że profesor sprawdzał listę, odnotowywał zachowanie i postępy w nauce, co pozwalało mu potem wystawiać sprawiedliwe oceny. Opinia o zajęciach młodego profesora ekonomii musiała dotrzeć też do Krakowa, jeśli świeżo mianowany na stanowisko zastępcy profesora w katedrze umiejętności politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego Ferdynand Mojsiewicz udał się do Warszawy, do Skarbka, żeby konsultować się co do sposobu i zakresu wykładów.

W 1825 roku rozciągnięto nad wykładami Skarbka nadzór ze względu na podejrzenia o krytykę rządu. Już wcześniej nie chciał się zgodzić na ocenzurowanie poza Uniwersytetem swojej pracy Elementarne zasady gospodarstwa narodowego, a zła opinia wydana przez Komisję Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego pozbawiła go nagrody za Gospodarstwo narodowe zastosowane czyli nauka administracji. Tym bardziej popularny na Uniwersytecie – był nawet brany pod uwagę jako kandydat na rektora – Skarbek zwracał również uwagę na wychowanie i promowanie młodej kadry. Jego uczeń, Stanisław Kunatt, jako magister legens objął katedrę administracji i nauk handlowych, mimo że nie zdążył przed 1830 rokiem uzyskać stopnia doktora. Swą prawniczą wiedzę wykorzystywał też Skarbek – profesor Uniwersytetu – w opiniach dla sejmu i rządu. Był zwolennikiem Kodeksu Napoleona i oponował przeciw jego zmianom.

12-letni czas pracy na Uniwersytecie był szczęśliwym okresem w życiu Skarbka, który wspominał po latach z „prawdziwą duszy pociechą”. Sądzić należy, że czuł się dobrze w towarzystwie profesorów wydziału i uczelni, między którymi zawiązywały się także towarzyskie kontakty. Odbywano więc nieformalne spotkania, dzięki którym dochodziło do przenikania środowisk naukowych i warszawskich salonów. Obserwował to Skarbek i z rozbawieniem zanotował: „Obok stosunków towarzyskich samych profesorów zawiązywały się i postronne z osobami, do tak zwanego wielkiego świata należącymi [...] co korzystnie oddziaływało na ogładę naukowych ludzi, którzy nie zawsze ze zwyczajami wyższego towarzystwa są oswojeni”[9]. Przypomnieć trzeba, że wielu ówczesnych luminarzy nauki pozostawało poza ciągle jeszcze hermetycznym światem ziemiaństwa i arystokracji, choć na ogół chętnie doń aspirowało. Dyplom fundacyjny Uniwersytetu zapewniał de iure profesorom-nieszlachcie automatyczne nadanie szlachectwa, traktując je jako swoiste odznaczenie. Szlachectwo to po 10 latach stawało się dziedziczne. Ten znany już od XVI wieku w Polsce zwyczaj pozwalał w uznaniu zasług umieścić profesora wyżej w hierarchii społecznej. Mimo demokratycznej, uniwersyteckiej atmosfery Skarbek nie był zwolennikiem zmian w stratyfikacji społecznej. Uważał, że wpływ na losy kraju winni mieć ludzie urodzeni, majętni, zasiedzieli w rodowych gniazdach. Kontestował ambicje zarówno drobnej, nieposiadającej szlachty, jak aspirujących do klejnotu mieszczan. Te patriarchalne poglądy widoczne były szczególnie w opiniach, które sporządzał dla Heroldii, negatywnie oceniając przyjmowanie do herbów osób wedle kryterium majątku i rządności. Dlatego zapewne boleśnie przeżył odmowę uznania swoich własnych praw do tytułu hrabiowskiego. Długotrwały spór z Heroldią zakończył się ostatecznie w 1846 roku nadaniem mu przez cesarza rosyjskiego, w indywidualnym trybie, nowego tytułu. Także własne sprawy majątkowe Skarbka nie układały się pomyślnie. Był właścicielem kilku zmienianych ciągle i zadłużanych majątków. Z zachowanej dokumentacji wynika, że uciekał się do pożyczek – jak tej na niebagatelną kwotę 650 rb z funduszów miejskich na dobra Wyczółki w guberni mazowieckiej. Był to tani (4–5%) kredyt publiczny.

Jednocześnie z nauczycielską pracą uniwersytecką nabrała tempa kariera naukowa Skarbka. Realizował ją, jak niemal wszyscy profesorowie Uniwersytetu, w Towarzystwie Przyjaciół Nauk. Od roku 1821 był członkiem przybranym, a od 1823 – członkiem czynnym Towarzystwa. Na posiedzeniach naukowych wygłaszał odczyty będące zapowiedzią jego przyszłych zainteresowań (o więziennictwie i o kasach oszczędnościowych). Bardzo energicznie włączył się też w prace organizacyjne. W latach 1822–1829 był inspektorem biblioteki TPN – przewodniczył komisji bibliotecznej, której zadaniem było nadawać kierunek pracom prowadzonym w książnicy. Wprowadził wiele usprawnień organizacyjnych. Opracował regulaminy działania biblioteki, na jego polecenie zaczęto na bieżąco inwentaryzować zbiory, ulepszono katalogi, wprowadzono podział na część polską i zagraniczną. Kiedy obejmował funkcję, biblioteka liczyła ponad 13 tys. woluminów; kiedy ustępował, niemal podwoiła tę liczbę. Doceniał wartość literatury obcojęzycznej i upominał się o jej sprowadzanie, mimo zakazu W. K. Konstantego i cenzorczych działań J. K. Szaniawskiego, obawiającego się książek i czasopism grożących wywołaniem niepokojów politycznych. Zapewne ten „biblioteczny” epizod do końca życia był dla niego ważny, skoro tuż przed śmiercią ofiarował własny spory księgozbiór Szkole Głównej.

Ze wszystkimi tymi zajęciami łączył też Skarbek pracę urzędniczą. Od 1818 roku był członkiem Głównej Komisji Egzaminacyjnej dla Urzędników, od 1829 roku – referendarzem w Radzie Stanu i asesorem w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji. Tu zajmował się, już nie tylko teoretycznie, problematyką penitencjarną. Żywił przekonanie, że kara winna wzbudzić obawę i zawrócić człowieka ze złej drogi, być proporcjonalna do winy, ale kara więzienia nie może być zhańbieniem ani zemstą. Tak jak w całej Europie, w Królestwie odchodzono od kary śmierci, jednocześnie następował wzrost zainteresowania karą pozbawienia wolności. Przeprowadzona w 1818 roku lustracja więzień w Królestwie przyniosła ich negatywną ocenę. Debatowano, jak polepszyć ich stan, tak aby mogły sprostać celom, jakie przed nimi stawiano w myśl ówczesnych poglądów na karę i nowego Kodeksu Karzącego. Skarbek – z właściwą sobie energią – refleksję teoretyczną opartą na lekturach, zagranicznych podróżach, w czasie których oglądał nowoczesne zakłady karne i zapoznawał się z działaniami w tej dziedzinie, szybko przetworzył w działanie. W 1828 roku ogłosił bardzo krytyczny raport z wizytacji warszawskich więzień, a już w 1829 roku, dzięki jego zabiegom, przystąpiono do budowy warszawskiego więzienia przy ul. Pawiej. Ukończone po sześciu latach było pierwszym w kraju więzieniem celkowym. Podobne zbudowano także w Płocku, Siedlcach, Kaliszu i Sieradzu. Z budową nowych budynków więziennych szły w parze – inspirowane przez Skarbka – zmiany w zasadach odbywania kary, organizacja warsztatów pracy dla więźniów. Bardzo nowocześnie brzmią też słowa Skarbka dotyczące resocjalizacji powracających na wolność: „Aby zapewnić korzyści więzienia poprawczego nie wystarczy chronić przestępcę przed zniesławieniem, niemal piętnem, którem otaczany jest od czasu skazania, trzeba nade wszystko opiekować się nim i ułatwić mu możliwość przejścia do życia uczciwego po jego wyjściu z więzienia”[10].

Swoje doświadczenia i przemyślenia prezentował Skarbek w czasie międzynarodowego kongresu penitencjarnego we Frankfurcie nad Menem w 1846 roku. Przedstawił sytuację i dokonania w Królestwie Polskim, a także program na przyszłość. Opowiedział się w nim za skutecznym, ale zarazem humanitarnym wykonaniem kary pozbawienia wolności. Jego koncepcje spotkały się z dużym zainteresowaniem ze strony uczestników spotkania, a rozwiązania przez niego wprowadzone stały się wzorem dla innych państw. Niestety kontynuacja reformatorskich działań w Królestwie nie była możliwa. W ramach popowstaniowych represji wprowadzony został w 1847 roku Kodeks Kar Głównych i Poprawczych, represyjny, daleko mniej nowoczesny niż Kodeks 1818 roku. Uniemożliwiło to dokończenie reformy więziennictwa, mimo że jej skuteczność potwierdzała opinia rosyjskiego Ministerstwa Sprawiedliwości i Głównego Zarządu Więziennego.

Działalność prospołeczna i dobroczynna Skarbka widoczna była także na innych polach. Zajmował się tworzeniem zakładów opiekuńczych i nadzorem nad nimi. Jako prezes Towarzystwa Ogniowego energicznie wprowadzał systemy ubezpieczeń przed skutkami pożarów i klęsk żywiołowych. Promował ideę kas oszczędnościowych. We wszystkich tych działaniach obserwować można rozwiązania inspirowane nowoczesną myślą ekonomiczną, wybiegające poza XIX wiek. Bo też i ekonomia była w centrum zainteresowań Skarbka. Miał dobre przygotowanie teoretyczne, zdobyte w trakcie pracy na Uniwersytecie, ale jego koncepcje rozwijane były także poprzez obserwację praktyki życia ekonomicznego Królestwa Polskiego. Tak jak większość ekonomistów tej doby (D. Krysiński, W. Surowiecki) przekonany był o konieczności rozwoju przemysłowego ziem polskich. Stawiał jednak, zachowując postawę krytycznej rezerwy, pytania o ekonomiczne koszty i skutki społeczne polityki Lubeckiego. Nie był też bezkrytyczny wobec założeń ekonomii liberalnej ani angielskiego modelu industrializacji. Obserwując pauperyzację szlachty, a także mieszkańców wsi i małych miast, zastanawiał się nad granicami poświęcenia współczesnych mu dla przyszłości kraju i dla sfinansowania industrializacji. W dyskusjach, które toczone były wokół programu Lubeckiego (także na posiedzeniach TPN), tak jak D. Krysiński, a inaczej niż S. Staszic i W. Surowiecki, Skarbek – wskazując na szkodliwość jednostronnie agrarnej gospodarki – nie był jednak zwolennikiem dynamicznego i szybkiego uprzemysławiania kraju. Uważał, że przyspieszone uprzemysłowienie nie likwiduje, a odwrotnie – wzmacnia feudalizm. Lansował, idąc tropem Adama Smitha, doktrynę rozwoju naturalnego. W Ogólnych zasadach nauki gospodarstwa narodowego pisał: „Najpierw ustanawia się i zajmuje prace i kapitały narodu: rolnictwo, zakwitnięcie jego daje początek przemysłowi rękodzielnemu i handlowi wewnętrznemu, a wzrost tych trzech gałęzi przemysłu wewnętrznego staje się źródłem dochodów i kapitałów, których stopniowe powiększenie rozprzestrzenia stosunki handlowe i ustala związki przemysłowe między narodami”[11]. Nie można było więc naruszać, jego zdaniem, naturalnej równowagi między gałęziami gospodarki wymuszoną industrializacją. Stąd też opowiadał się przeciw protekcjonalizmowi i etatyzmowi, które uważał za szkodliwą skrajność. Skarbek konsekwentnie przestrzegał koncepcji „drogi środka” i „łagodnego kapitalizmu”.

Epoka, na którą przypadło życie Skarbka, w szczególny sposób wymagała definicji patriotyzmu, stosunku do spraw narodowych. Od współziomków oczekiwał postawy aktywnej. Pisał: „Kto nie jest gorliwym obywatelem swego kraju, ten nie może być przyjacielem ludzkości”[12]. Nie był przecież wobec tradycji narodowej bezkrytyczny, a jako bystry obserwator zawarł swe spostrzeżenia w literackiej formie Pamiętników Seglasa. Widział jednak konieczność kultywowania wzorów patriotycznych w języku, obyczaju, tradycji szlacheckiej służącej podtrzymaniu tożsamości w trudnych czasach niewoli. Chciał znaleźć równowagę między koniecznością modernizacji kraju a trwałością wzorców patriotycznych, bo „narodowych namiętności siłą zwalczać nie sposób, to drażni i wzmacnia je tylko, chcąc je łagodzić, raczej wypada im schlebiać, a tak opinię publiczną stopniowo naprowadzać do umiarkowania”[13].

Skarbek od wczesnej młodości był wychowany przez matkę ku służbie urzędniczej, do której – jak pisał – „czuł największe powołanie”[14]. W Królestwie, zwłaszcza w dobie powstańczej, wykonywanie tego zawodu wiązało się z wyborami politycznymi, stosunkiem do rosyjskiego zaborcy. Okres powstania listopadowego spędził w Petersburgu, gdzie na wezwanie cara analizował działanie rosyjskiego systemu penitencjarnego. Oszczędziło mu to konieczności wyraźnego zadeklarowania się w stosunku do powstania, choć wiemy, że jego opinia o narodowych zrywach zbrojnych była zdecydowanie negatywna. Nie przypadkiem więc car mianował go szambelanem dworu i członkiem Rady Tymczasowej KP, która pierwotnie miała zastąpić rząd powstańczy. Nie doszło do konkretnych działań tej instytucji, bo rządy w Królestwie objął namiestnik Paskiewicz, ale sam udział w niej Skarbka uznany został za ugodowy i służalczy. Niepomny na tę opinię, po upadku powstania pełnił liczne funkcje w strukturach rosyjskiego państwa. Prawda, że były konsekwencją działalności przy organizowaniu więziennictwa i zakładów dobroczynnych. W latach 1833–1842 był członkiem Rady Głównej Opiekuńczej Zakładów Dobroczynnych, a od 1845 roku prezesem tejże Rady. W 1836 roku przez krótki czas był członkiem Rady Ministrów Cesarstwa Rosyjskiego. W 1841 roku został mianowany radcą stanu w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych. Był też twórcą i pierwszym prezesem Dyrekcji Ubezpieczeń (1842), a w 1844 roku – założycielem Głównej Kasy Oszczędności. W 1847 roku otrzymał nominację radcy, a w roku 1854 – dyrektora Komisji Rządowej Sprawiedliwości i w tym charakterze należał do Rady Administracyjnej Królestwa. Jednocześnie mianowano go senatorem. Wystąpił wtedy z projektem utworzenia, przy Komisji Rządowej Sprawiedliwości, Szkoły Prawa dla aplikantów i młodszych sądowników. Inicjatywa ta stała się przyczyną konfliktu z Pawłem Mucharowem, kuratorem Warszawskiego Okręgu Naukowego. Uwagi Skarbka przedstawiono Aleksandrowi II jako „zuchwałe kwestionowanie słuszności decyzji cesarza”[15] co w konsekwencji spowodowało dymisję Skarbka w 1858 roku i przejście na emeryturę. Raz jeszcze próbował powrócić do polityki w gorącym klimacie początku lat 60., usiłując, drogą nieformalnych zabiegów, uzyskać najwyższe stanowisko wśród polskich dygnitarzy w Królestwie – wiceprzewodniczącego Rady Stanu. Misterny plan nie powiódł się. Jednak za urzędniczą służbę, zgodnie z zasadami obowiązującymi w Cesarstwie, odznaczony został wieloma orderami rosyjskimi (św. Stanisława, św. Anny, św. Włodzimierza) i odznakami „nieskazitelnej służby”.

Niespokojne lata przed wybuchem powstania styczniowego wystawiły starzejącego się Skarbka na ciężką próbę. 23-letni syn Henryk został aresztowany za udział w demonstracjach antyrządowych i skazany na wcielenie do armii rosyjskiej. Interwencja u generał-gubernatora spowodowała, że Henryk osadzony został na Pawiaku (więzieniu budowanym przez ojca!), potem w twierdzy w Modlinie. Czy synowska aktywność zmieniła poglądy Skarbka na kwestię powstań narodowych? Należy wątpić, choć działania te określał jako obywatelskie.

Coraz częściej – jak to miał w zwyczaju w chwilach trudnych – wycofywał się do swego wiejskiego majątku. Tu w otoczeniu rodziny nie tylko rozpamiętywał, ale też pisał i malował. Twórczość literacka Skarbka powstawała na marginesie jego innych działań, była ciekawa i różnorodna. Debiutował jako nastolatek wierszami na popis uczniowski, które potem dość krytycznie ocenił: „Pędziłem wieczory na nieszczęsnym rymowaniu, które było słabością moją; [układałem] ciągle tysiące wierszy, żadnej co się zowie wartości nie mających, z których jedynie odnosiłem tę korzyść, że umysł mój zajmował się wznioślejszymi myślami i rozwijał wyobraźnię”[16]. Nieobce były mu też formy teatralne. Pierwszą sztukę wystawił w 1813 roku, a od 1829 roku pisał komedie, komedioopery i krótkie sztuki obyczajowe dla warszawskiego teatru Rozmaitości. „W ciągu lat 1829 i 1830 przedstawiono [...] siedem małych komedii moich”. Cieszyły się powodzeniem, więc wyznawał: „Raz zachęcony nie ustawałem już przez resztę życia mego na pracach dramatycznych”[17].

Jednak przede wszystkim tworzył powieści historyczne, mieszczące się w nurcie polskiego walterskotyzmu. Wśród nich Tarło (1827) i oparte na XVIII-wiecznym tekście J. Kitowicza Zycie i przypadki Faustyna Feliksa na Dodoszach Domosińskiego (1838), gdzie krytycznie ocenił umysłowość szlachecką i pokazał upadek kultury w czasach saskich. W tradycji oświecenia, z postacią budowaną w oparciu o jedną cechę charakterystyczną napisał Pana Starostę i Pamiętniki Seglasa (1845) poświęcone wychowaniu młodzieży i problematyce obyczajowej. Zgodnie z duchem epoki powieść Pan Antoni (1824) oparta była na sentymentalnym wzorze pisarstwa Laurence’a Sterne’a. Jednak wśród jego dzieł pisarskich najwartościowsze są zapewne historyczne. Pisane sugestywnie i z talentem literackim, bardzo stronnicze, Dzieje Księstwa Warszawskiego (1860) i Dzieje Królestwa Polskiego do 1863 r. (1877) na wiele lat narzuciły ogląd epoki nie tylko amatorom historii, ale i badaczom. Ważnym elementem spuścizny literackiej Skarbka są spisane u schyłku życia Pamiętniki. Stanowią świadectwo epoki; choć emocjonalne, dostarczają wielu bezcennych informacji i spostrzeżeń człowieka będącego niemal przez całe życie w centrum wydarzeń politycznych.

Od młodości chętnie i z powodzeniem uprawiał Skarbek rysunek i malarstwo. Pisał, że ze szczególną przyjemnością poświęcał się „malarstwu krajobrazów, bo w tym do późnego wieku mego kształciłem się i z zamiłowaniem nim się zajmowałem”[18]. Prace te pokazywał na wielu warszawskich wystawach, a niektóre z nich (Pejzaż z wiatrakiem) przetrwały próbę czasu i dziś jeszcze są ozdobą ekspozycji muzealnych. Z wrodzoną sobie aktywnością współorganizował też wystawy malarstwa na Uniwersytecie przed 1830 rokiem.

Fryderyk Skarbek był dwukrotnie żonaty – z Praksedą Gzowską, a po jej śmierci z Pelagią Rutkowską. Z pierwszego małżeństwa doczekał się syna Józefa, z drugiego – dwóch synów, Henryka i Władysława, i córki Anny.

Fryderyk Skarbek zmarł w Warszawie w 1866 roku, pochowany został na cmentarzu Powązkowskim. Napis na grobowcu głosi: „przeszło 50 lat sercem, myślą i czynem służył ziomkom i krajowi”[19].

Wybrana literatura

Bartoszyński K., Kieniewicz S., Skarbek F. F. [w:] PSB, t. XXVIII, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1997–1998, s. 8–13.

Bardach J., Zabiegi Fryderyka Skarbka i Jego projekt ciała opiniodawczego z 1861 r., [w:] W obiektywie nauki i w lustrze pamięci (o uczonych, pisarzach i politykach XIX i XX w.), red. W. Sudnik, Warszawa 2004, s. 174–187.

Bieliński J., Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), t. I–II, Warszawa 1907–1911

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego, red. S. Kieniewicz, Warszawa 1981.

Jedlicki J., Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują? Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku, Warszawa 1988.

Michalski J., Próby założenia Szkoły Prawa w Warszawie w okresie międzypowstaniowym, [w]: Przeszłość – przyszłości. Księga ofiarowana Bogdanowi Suchodolskiemu, red. B. Leśnodorski, Warszawa 1975.

Pamiętniki Fryderyka hrabiego Skarbka, oprac. P. Mysłakowski, Warszawa 2009.

Skarbek F., Ogólne zasady nauki gospodarstwa narodowego czyli czysta teoria ekonomii politycznej, t. I–II, oprac. i wstęp W. Szubert, Kraków 1955.

Senkowska M., Kara więzienia w Królestwie Polskim w pierwszej połowie XIX w., Wrocław 1961.

Szubert W., Studia o Fryderyku Skarbku jako ekonomiście, Łódź 1954.

Senkowska M., Raport Fryderyka Skarbka o warszawskim więzieniu śledczym z 1828 r., „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1957, t. IX, s. 259–266.

1   Pamiętniki Fryderyka hrabiego Skarbka, oprac. P. Mysłakowski, Warszawa 2009, s. 28.

2   Ibidem, s. 44–45.

3   Ibidem, s. 90.

4   Ibidem, s. 169.

5   Ibidem, s. 171.

6   Ibidem.

7   Ibidem, s. 169.

8   Ibidem, s. 171.

9   Ibidem, s. 179.

10   Cyt. za J. Haytler, Fryderyk Hr. Skarbek jako penitencjarysta, Warszawa 1935, s. 41.

11   F. Skarbek, Ogólne zasady nauki gospodarstwa narodowego, t. II, Warszawa 1955, s. 75; por. też J. Jedlicki, Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują, Warszawa 1988, s. 114.

12   F. Skarbek, Pisma pomniejsze, t. I, Warszawa 1936, s. 518.

13   Ibidem, s. 347–352.

14   Pamiętniki..., op. cit., s. 132.

15   Cyt za. J. Michalski, Próby założenia Szkoły Prawa w Warszawie w okresie międzypowstaniowym, [w:] Przeszłość – przyszłości. Księga ofiarowana Bogdanowi Suchodolskiemu, Warszawa 1975, s. 101.

16   Pamiętniki, op. cit., s. 123.

17   Ibidem, s. 240.

18   Ibidem, s. 124.

19   Grobowiec rodziny Skarbków na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, kwatera 173 (IV).

Henryk Struve

Urodzony 27 VI 1840 w Gąsiorowie koło Kalisza. Studia w zakresie teologii protestanckiej na uniwersytecie w Tybindze oraz filozoficzne m.in. w Heidelbergu i Halle; doktorat w Jenie (1863), doktorat* w Moskwie (1870); pracownik Szkoły Głównej (od 1863) i UW (od 1869); profesor nadzwyczajny (1864); profesor zwyczajny (1871).

Historyk logiki i polskiej myśli filozoficznej, epistemolog, etyk, estetyk. Zajmował się metodologią filozofii jako nauki; twórca oryginalnej koncepcji filozoficznej, zwanej idealnym realizmem.

Członek czynny Akademii Umiejętności (1897); członek założyciel Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1907); prezes Kasy im. Mianowskiego (1897–1903); doktor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (1900); odznaczony Orderem św. Stanisława i Orderem św. Anny.

Zmarł 16 V 1912 w Eltham koło Londynu.

Estetyka barw, Warszawa 1886; Sztuka i piękno, Warszawa 1892; Historia filozofii w Polsce, na tle ogólnego rozwoju życia umysłowego, Warszawa 1900; Immanuel Kant oraz dziejowa doniosłość jego krytycyzmu, Warszawa 1904; Logika elementarna. Podręcznik dla szkół i samouków, Warszawa 1907; Historia logiki jako teorii poznania w Polsce, Warszawa 1911.

Szkoła Główna Warszawska (1862–1869), red. B. Bartkiewicz, B. Chlebowski, P. Chmielowski, Kraków 1900, s. 89–133; „Ruch Filozoficzny” 1912, nr 6, s. 101–107; „Studia Filozoficzne” 1988, nr 8, s. 131–141.

* rosyjski odpowiednik habilitacji

KAZIMIERZ TWARDOWSKI

HENRYK STRUVE[*]

1840–1912

Z dala od ziemi ojczystej, ale do ostatniego tchnienia całym sercem jej oddany i każdą myślą z nią związany, zamknął oczy Mąż, którego imię otaczają czcią głęboką wszyscy polscy, na niwie filozoficznej pracownicy. Zmarł w wieku sędziwym, w którym dane mu było patrzeć na coraz pełniej dojrzewający owoc jego długoletnich usiłowań, na coraz obfitsze plony jego działalności. Pierwsze lata tej działalności przypadały na czas, w którym w duszy narodu dokonywało się doniosłe przeobrażenie: do upadku chyliły się śmiałe gmachy, wzniesione natchnioną spekulacją filozofii idealistycznej; już się rozegrał krwawy dramat, wzniecony ostatnim zbrojnym porywem narodu. Więc i w myśli, i w czynu świecie chwilowa cisza, doraźny zastój, wśród którego przygotowywał się, gwoli antytezie do niedawnej przeszłości, grunt pod pozytywistyczne pojmowanie filozofii i życia. Nie należał Henryk Struve duchem ani do epoki właśnie minionej, ani do obozu, który się jej tak skrajnie przeciwstawiał: obcy był mu zarówno wyłączny idealizm, jak też wyłączny realizm; wrogiem był wszelkiej jednostronności i jako umysł prawdziwie filozoficzny usiłował objąć całość rzeczywistości w idealno-realnym poglądzie na świat i życie. Toteż doznawał zrazu obficie wszelkiej goryczy, jaka przypada w udziale tym, co, widząc rzeczy głębiej i wszechstronniej od otoczenia, nie chcą dostrajać się do kierunków myśli, darzonych tanim oklaskiem. Ale nie zrażając się i nie ustając w pracy, głosząc swe przekonania z katedry i w licznych dziełach i rozprawach, doczekał się rozwoju nowego okresu polskiej pracy filozoficznej, okresu, w którego przygotowaniu sam najdzielniej współdziałał.

Był tedy Henryk Struve jakby ogniwem, łączącym ten okres nowy z poprzednim. Między pokoleniem Cieszkowskich, Gołuchowskich, Kremerów, Libeltów, Trentowskich a pokoleniem współczesnym widnieje czcigodna postać myśliciela, nauczyciela, pisarza, który z przeszłości ocalił to, co miało w niej wartość trwałą, a dzisiejszym na polu filozofii polskiej pracownikom wskazał drogę rozważnym i dalekim od wszelkiego uprzedzenia sądem.

Stwarzając własną swą działalnością związek pomiędzy dwoma okresami filozofii polskiej, Henryk Struve był też pierwszym, który odtworzył całość jej rozwoju. W odczuciu potrzeby zobrazowania wszystkich wysiłków polskiej myśli filozoficznej przejawia się nie mniej wybitnie jak w całym poglądzie na świat Henryka Struvego dążność syntetyczna i szerokość widnokręgów jego umysłu. A kreśląc przeszłość filozofii polskiej, pragnął zarazem stworzyć podstawę pod świadomy swej odrębności gmach przyszłej filozofii polskiej. Albowiem tylko „nawiązanie własnej sieci myśli na poglądach poprzedników swojskich wytwarza jednolity pochód filozofii narodowej”. Tak pisał w artykule, którym obdarzył przed półtora rokiem pierwszy zeszyt „Ruchu Filozoficznego”. Była to ostatnia praca, która wyszła spod pióra Henryka Struvego. Przekazał nam w niej swoją ostatnią wolę, nawiązując do strzeżenia nieprzerwanej tradycji polskiej pracy filozoficznej i do pielęgnowania jej ciągłości.

Sam był tej ciągłości pracy wzorem i przykładem. Oddając się jej w obranym raz kierunku z nigdy niegasnącym zapałem, zachęcał do niej ustawicznie innych, zaprawiał do niej młodzież, udzielał rad i wskazówek starszym. Odchodząc, smutkiem głębokim okrył liczne rzesze tych wszystkich, którym jego jasna myśl bywała drogowskazem, a gorące uczucie podnietą. Zachowamy mu zawsze pamięć wdzięczną i serdeczną!

* * *

Henryk Struve urodził się dnia 27 czerwca 1840 roku we wsi Gąsiorowie pod Kołem w Kaliskiem. Pochodził z rodziny znanej w Niemczech z zasług, jakie położyli jej członkowie na polu naukowym i politycznym. Ojciec, urodzony w Monachium, ukończywszy Akademię leśną w Aschaffenburgu w roku 1827, powołany został przez Namiestnika Królestwa Polskiego Zajączka do urządzenia lasów rządowych. Zajmował w końcu posadę intendenta lasów rządowych w Królestwie Polskim (1886). Matka, z domu de Witte, urodziła się w Poznaniu; pochodziła zaś ze starodawnej rodziny holenderskiej.

Po ukończeniu gimnazjum piotrkowskiego (1858) udał się Struve na uniwersytet w Tybindze w celu studiowania teologii protestanckiej.

Obok wykładów teologicznych takich znakomitości współczesnych, jak Baur i Beck, słuchał Struve wykładów filozoficznych młodszego Fichtego, Kostlina (estetyka) i Reiffa. Wykłady Baura o początku chrześcijaństwa podkopywały w młodym umyśle ufność w dogmatyczną podstawę teologii; wykłady zaś młodszego Fichtego, na które w przeciągu dwóch lat uczęszczał, zachęcały do specjalnych studiów na polu filozofii. Po dwuletnim pobycie w Tybindze zwiedzał i inne uniwersytety niemieckie, a mianowicie Erlangen, Getyngę, Halę, Lipsk i Jenę dla słuchania wykładów takich profesorów jak Lotze, Ulrici, Fechner, Fortlage, Kuno Fischer i innych.

Z wszystkimi prawie wymienionymi profesorami pozostawał młody słuchacz w stosunkach osobistych, szczególnie zaś z młodszym Fichtem, który zachęcał go do poświęcenia się karierze akademickiej. Nadto podczas studiów uniwersyteckich odbywał podróże po Niemczech, Włoszech, Francji i Holandii, zwiedzając muzea sztuk pięknych, jako uzupełnienie teoretycznych studiów nad estetyką.

W marcu 1862 roku uzyskał w Jenie stopień doktora filozofii na zasadzie rozprawy Zur Entsehung der Seele, napisanej pod wpływem wykładów Fortlagego i poprzednio młodszego Fichtego. Z dyplomem doktorskim w ręku wrócił do Tybingi w zamiarze dalszego przygotowania się do kariery akademickiej i uzyskania tamże docentury.

Wiadomość o powstającej w roku 1862 w Warszawie Szkole Głównej obudziła w Struvem zamiar zajęcia podobnego stanowiska w kraju rodzinnym. Po złożeniu dyplomu, rozprawy doktorskiej, programatu do wykładów filozofii i napisaniu ad hoc rozprawy O stanowisku Arystotelesa w historyi filozofii, mianowicie ze względu na logikę i metafizykę otrzymał w lutym 1863 roku nominację na adiunkta do wykładu logiki przy Szkole Głównej Warszawskiej. W listopadzie roku 1864 został profesorem nadzwyczajnym, a po przekształceniu Szkoły Głównej na Uniwersytet w kwietniu 1871 roku profesorem zwyczajnym filozofii. Stanowisko to zajmował do roku 1903.

W listopadzie 1868 roku Towarzystwo Naukowe w Krakowie mianowało Struvego swym członkiem, a po przeobrażeniu Towarzystwa na Akademię Umiejętności wybrany został w lipcu 1873 roku członkiem korespondentem Akademii. W październiku 1892 roku wybrany został przez fakultet historyczno-filozoficzny Uniwersytetu Warszawskiego dziekanem, władza jednak wyboru nie zatwierdziła. W 1894 roku otrzymał tytuł zasłużonego profesora.

Od czerwca 1896 do lutego 1897 roku, uzyskawszy urlop, przebywał w Berlinie, Monachium, Genewie, Paryżu i Londynie w celu bezpośredniego poznania najnowszego stanu filozofii w Niemczech, Francji i Anglii. Podobne podróże w tym celu odbywał poprzednio, lecz tylko w czasie wakacyjnym.

W maju 1897 roku Akademia Umiejętności w Krakowie wybrała go na swojego członka czynnego.

W czerwcu 1897 roku mianowany został przez ministra oświaty dziekanem fakultetu historyczno-filozoficznego. Poprzednio urząd ten często zmuszony był sprawować zastępczo, jako najstarszy w służbie profesor fakultetu.

W październiku 1897 roku komitet kasy Mianowskiego przyznał mu nagrodę z zapisu Natansona za książkę Wstęp krytyczny do filozofii, jednocześnie wybrany został na członka i prezesa tejże instytucji.

Dnia 9 lutego 1898 roku ukończył 35-cioletnią służbę w byłej Szkole Głównej i w Uniwersytecie Warszawskim, w którym prowadził jeszcze dalej wykłady aż do roku 1903.

W roku 1900 został doktorem „honoris causa” Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W roku 1911 Akademia Umiejętności przyznała mu nagrodę im. Barczewskiego za dzieło Historya Logiki jako teoryi poznania w Polsce.

Umarł 16 maja 1912 roku w Eltham pod Londynem, gdzie zamieszkał w roku 1903 u córki zamężnej. W tejże miejscowości został pochowany.

*   Tekst opublikowany pierwotnie w: „Ruch Filozoficzny” 1912, nr 6, s. 101–107. Ortografia i interpunkcja uwspółcześnione, składnia i leksyka oryginału.

Wiktor Feliks Szokalski

Urodzony 15 XII 1811 w Warszawie. Studia medyczne na Wydziale Lekarskim UW oraz na uniwersytetach niemieckich w Giessen, Heidelbergu i Würzburgu; doktorat w Giessen (1834), powtórny doktorat w Paryżu.

Lekarz Naczelny Instytutu Oftalmicznego; sekretarz Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego. Założyciel francusko-niemieckiego towarzystwa lekarskiego w Paryżu; członek Akademii Umiejętności w Krakowie.

Zmarł 6 I 1891 w Warszawie.

O narodowości na drodze nauk przyrodniczych i o wpływie emigracji na materialne potrzeby kraju, 1845; Fantazyjne objawy zmysłowe, Kraków 1861–1863; Początek i rozwój umysłowości w przyrodzie, Warszawa 1885.

W. F. Szokalski, Wspomnienia z przeszłości, wyd. R. Wierzbicki, Warszawa 1928.

STANISŁAW ZWOLSKI

WIKTOR FELIKS SZOKALSKI

1811–1891

„Dnia 6 września 1831 roku straszny bój wrzał pod Królikarnią, w pobliżu Warszawy: lekarze pracowali ciężko w ambulansie, urządzonym na tarasie pałacowym, gdy na gwałt zawezwano pomocy dla ciężko rannego porucznika artylerii. Wybiegł z ambulansu młody człowiek, zaledwie dwudziestoletni, i szybko znalazł się przy chorym pod ogniem nieprzyjaciela; kula przerwała rannemu tętnicę udową, krew lała się strumieniem; jedynym ratunkiem było natychmiastowe podwiązanie tętnicy, a na usunięcie chorego w spokojniejsze miejsce i na wezwanie dalszej pomocy czasu nie było; wśród huku granatów i nieznośnego świstania kul dokonał młodzieniec szczęśliwie jednej z najtrudniejszych operacyj chirurgicznych. Szokalski był wtedy jeszcze studentem, jednakże ta operacya nie pierwszym jego występem lekarskim. Już przed rokiem prawie, z czwartego kursu medycyny wstąpił wraz z wielu kolegami do armii jako pomocnik lekarski; odbywał przez ten rok marsze uciążliwe w różne strony Królestwa, prowadził przez jakiś czas samodzielnie szpital w Modlinie w najcięższych warunkach, bo czuł dobrze, że do zadania nie dorósł, a żadnej pomocy ani potrzebnych środków nie miał pod ręką”[1].

Wiktor Feliks Szokalski, urodzony 15 grudnia 1811 roku w Warszawie w rodzinie Antoniego, prawnika, i Justyny Rogozińskiej, do szkół uczęszczał w Radomiu, gdzie jego ojciec otrzymał stanowisko kasjera województwa sandomierskiego. Po przedwczesnej śmierci ojca przeniósł się wraz z matką do Warszawy, gdzie od 1820 roku kontynuował naukę w szkole pijarów, a następnie w Liceum Warszawskim. W tym czasie jego matka ponownie wstąpiła w związek małżeński, poślubiając lekarza wojskowego Józefa Kowszewicza. Represyjna polityka Nowosilcowa wywarła wybitnie niekorzystny wpływ na poziom szkolnictwa. Szokalski przyszedł do Liceum Warszawskiego w chwili, gdy wykładali m.in. Samuel Bogumił Linde (rektor szkoły) oraz Mikołaj Chopin, nauczyciel francuskiego. Egzamin maturalny zdał w 1828 roku i tegoż samego roku zapisał się na Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego. Poważną rolę w wyborze zawodu odegrał jego ojczym – lekarz, poparty przez matkę. Gdy był na III roku studiów, wybuchło powstanie listopadowe, w którym brał czynny udział. Uczestniczył w bitwie pod Królikarnią, podczas której z innymi (Fryderyk Kazimierz Skobel) ratował rannych w ambulansie. Wtedy to przeprowadził pierwszą udaną, samodzielną operację podwiązania uszkodzonej tętnicy udowej. Zgłosił Szokalskiego do odznaczenia gen. Wroniecki, który ten zabieg obserwował. Za ten bohaterski czyn został odznaczony Złotym Krzyżem Virtuti Militari, o czym dowiedział się wiele miesięcy później.

Upadek powstania i w konsekwencji zamknięcie Uniwersytetu Warszawskiego skłoniły Szokalskiego do wyjazdu w celu ukończenia studiów. Pomoc zaoferowana w Niemczech umożliwiła mu kontynuację studiów w Giessen, gdzie uzyskał stopień doktora medycyny, chirurgii i akuszerii na podstawie pracy De facie Hippocratica (1834). Następnie dokształcał się w ośrodkach naukowych w Heidelbergu i Würzburgu. Przez jakiś czas pracował również bezpłatnie na stanowisku fizyka (lekarza) obwodowego w Grünbergu, co pozwoliło mu na nabycie praktyki w tym zawodzie. Wkrótce jednak (1837) wyjechał do Paryża, a mieszczanie Grunbergu – wdzięczni za bezpłatną pomoc – zaopatrzyli Szokalskiego w pieniądze oraz listy polecające. Asystenturę umożliwił mu list rekomendacyjny do Sichela, słynnego okulisty francuskiego. We Francji zamierzał wyrobić sobie własną praktykę lekarską, a po uzyskaniu odpowiedniej renomy i środków finansowych powrócić do kraju. Jednak warunkiem uzyskania prawa praktyki było przystąpienie do egzaminu lekarskiego z obowiązkowym językiem francuskim. Ten rygor wprowadzono na wniosek znakomitego ówczesnego uczonego – Orfili; dotyczył on cudzoziemców. Szokalski odbył studia lekarskie, wieńcząc je stopniem doktora medycyny za rozprawę La diplopie unioculaire ou la double vision d’un oeil. Trudności finansowe komplikowały mu studia, ratunkiem była asystentura w zakładzie Juliusza Sichela, gdzie zainteresował się poważnie okulistyką. Leczył chorych w jego zastępstwie, prowadził kursy i seminaria cieszące się dużym powodzeniem, porządkował bibliotekę, robił wyciągi z czasopism naukowych. Praca ta nie była jednak zbyt dobrze opłacana, dlatego Szokalski pisał artykuły do „Annales d’Oculistique”. Współpracował z wieloma towarzystwami lekarskimi. Po uzyskaniu samodzielnego prawa wykonywania zawodu został zwolniony z kliniki Siechela i zmuszony do rozpoczęcia działalności lekarskiej na własną rękę. Za pieniądze pożyczone od zaprzyjaźnionego księdza otworzył szeroką praktykę lekarską, obejmującą właściwie wszystkie specjalizacje, łącznie z chirurgią i akuszerią.

W 1847 roku wyjechał na prowincję. Pracował na początku w Alice-Saint-Reine, a następnie w Savigny (Burgundia). Nie zaniedbywał przy tym zagadnień naukowych. Zmienił pogląd na znaczenie zmysłów; ich rola w jego ujęciu wzrosła. Z pośredników stały się one niemal twórcami świata, jaki się człowiekowi przedstawia; w narządach zmysłowych trzeba było więc znaleźć mechanizmy, za których pośrednictwem odgrywają one tak ważna rolę. Tu wybijają się rozprawy o uczuciu barw (Essays sur les sensations des coulers dans l’état physiologique et pathologique de l’oeil, 1840) i o uczuciu przestrzeni (Ueber den Einfluss der fünften Nervenpaares für physiologische Heilkunde, 1849).

Nadal rozwijał działalność naukową, szczególnie w zakresie okulistyki, która stała się jego pasją. Ogłosił we Francji kilkadziesiąt rozpraw z różnych dziedzin, bo i z anatomii mikroskopowej, i z praktyki okulistycznej i chirurgicznej, przede wszystkim jednak z dziedziny fizjologii oka. W latach czterdziestych XIX stulecia spotkał w Hamburgu swoją dawną znajomą, Luizę Langsdorf, z którą się ożenił. Żył w środowisku niemieckim, był aktywnym działaczem Towarzystwa Lekarzy Niemieckich w Paryżu. Posiedzenia Towarzystwa odbywały się początkowo w mieszkaniu Szokalskiego. Uczestniczyli w nich lekarze, którzy w przyszłości zostali luminarzami medycyny niemieckiej, m.in. Volkmann, Vogt, Stromeyer, Graefe. Z Volkmannem związane jest wspomnienie o tym, jak w nikczemny sposób wykorzystał wykład Szokalskiego i opublikował go jako własny w jednym z czasopism niemieckich. Tak pisze o tym Szokalski: „otóż chcąc uczcić obecność znakomitego fizjologa, wypowiedziałem moje zapatrywanie się na władzę naszą orientowania się w przestrzeni, którą do poczucia ruchów ciała naszego, a głównie oczu odniosłem. Chodziło mi przeważnie o to, na mocy jakiego mechanizmu przychodzimy do rozeznania kierunków w przestrzeni, odległości i długości linij, ich kierunku, co to jest i na czem polega okomiar itp. Było to wówczas zupełną nowością i uczucie ruchów oka oraz kierunków ustalonego spojrzenia uznawało się tym sposobem jako niesłychanie ważne uzupełnienie teorii widzenia. Obsypano mnie podziękowaniami za mój wykład, z którego opublikowaniem nie śpieszyłem się bardzo, mając jeszcze uzupełnić niektóre poszukiwania. Ogłoszenie drukiem tej mojej pracy nastąpiło dopiero w rok później w «Archiv der physiologischen Heilkunde», ale niebawem dowiedziałem się, że o tym samym przedmiocie napisał już Volkmann, nie wspomniawszy o mnie, i ogłosił swą pracę przede mną, tak że wyszedłem znowu na plagiatora zdobiącego się w cudze piórka. Sic vos non vobis przypomniałem znowuż sobie i postanowiłem na przyszłość trzymać lepiej język za zębami”[2].

Ten związek i współpraca z Niemcami umożliwiły Szokalskiemu stabilizację życiową, ale myślał ciągle o powrocie do kraju, w czym utwierdzały go kontakty z przywódcą emigracji polskiej we Francji – księciem Adamem Czartoryskim, którego poznał i który wprowadził go do komitetu gospodarującego pieniędzmi przeznaczonymi dla emigrantów. Pieniądze pochodziły ze składek arystokracji i z balów dobroczynnych. Pełnił funkcję lekarza Stowarzyszenia Dam i Kasy Zjednoczenia. Wreszcie księżna Czartoryska, która założyła Zakład Wychowania Polek w Emigracji, powołała go na lekarza w tym zakładzie, gdzie pracowała jego matka jako ochmistrzyni i nauczycielka. Nawet słynna Szkoła Batignolska korzystała z jego opieki lekarskiej. Obowiązki Szokalskiego wzrastały, bo wkrótce został lekarzem przytułku dla starców i dzieci oraz lekarzem dobroczynności VII okręgu Paryża.

W połowie XIX stulecia rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego Józef Majer powołał go na katedrę okulistyki, ale rząd austriacki nie zatwierdził tego wyboru. Szokalski nie załamał się, wręcz przeciwnie, jeszcze więcej pracował, pisząc do gazet, szczególnie niemieckich

Dążenia powrotu do kraju nie ustawały i tę sprawę podjęła matka Szokalskiego, która poznała żonę ambasadora rosyjskiego we Francji, Polkę z pochodzenia. Ona to właśnie obiecała pośredniczenie w sprawie powrotu naszego znakomitego okulisty do kraju. Po trwających przeszło rok pertraktacjach powrócił w roku 1853 i zamieszkał w Warszawie.

Od początku cieszył się powodzeniem wśród pacjentów. Ale żeby móc praktykować, musiał przebrnąć przez kolejny decydujący egzamin – przed Radą Lekarską, działającą w ówczesnym Królestwie Polskim; a był to już trzeci poważny egzamin dopuszczający Szokalskiego do pracy w zawodzie lekarza. Przeprowadzona z sukcesem operacja zaćmy w Szpitalu Świętego Ducha podniosła jego znaczenie i przyniosła mu sławę.

Jeszcze podczas pobytu w Paryżu napisał Szokalski rozprawkę pt. De la plique polonaise dans l’état actuel de la science, opierając się na dziele Oczapowskiego, które uzyskało pewien rozgłos we Francji. Interesujące jest to, że podobną pracę o kołtunie napisał też w Paryżu kilkanaście lat wcześniej Aleksander Le Brun, późniejszy wybitny chirurg. Po objęciu obowiązków kierownika Instytutu Oftalmicznego Szokalski w dalszym ciągu interesował się tym zagadnieniem, bo często przychodzili... ludzie z kołtunem. Zbadawszy bliżej ten problem, zorientował się po kilku miesiącach pracy, że jego poglądy z okresu paryskiego są przestarzałe – to, co pisał wtedy, było tylko bajką – i że kołtun to jedynie poplątanie i pozlepianie włosów, spowodowane brakiem higieny. Kazał te wszystkie kołtuny obciąć i na posiedzeniu Towarzystwa przedstawił nowy krytyczny pogląd na „chorobę kołtunową”. Zwolennik chorób kołtunowych, Jan Oczapowski, odrzucił tę koncepcję, zarzucając Szokalskiemu podkopywanie tradycji narodowych! Wielotygodniowa dyskusja zakończyła się sukcesem Szokalskiego w dużej mierze dlatego, że poparli jego argumentację Tytus Chałubiński i Ludwik Natanson.

Od 1854 roku pracował jako bezpłatny konsultant Instytutu Oftalmicznego, a od 1856 roku jako kierownik tej placówki. Ze względu na zły stan techniczny budynku instytutu, grożący zawaleniem, Szokalski postanowił sprzedać nieruchomość, a pozyskane pieniądze przeznaczyć na nowy szpital. W 1865 roku sprzedano stary dom przy ulicy Marszałkowskiej w Warszawie i rozpoczęto starania o wybudowanie nowego przy ulicy Smolnej. Chorzy na oczy pacjenci zostali pozbawieni opieki lekarskiej, dla nich więc z własnych środków Szokalski uruchomił nową lecznicę okulistyczną w pustych pomieszczeniach Szpitala Świętego Ducha i utrzymywał ją przez 10 lat, do czasu oddania do użytku nowego Instytutu Oftalmicznego, w którym nie tylko leczył pacjentów, ale także szkolił lekarzy w zakresie okulistyki. W latach pięćdziesiątych, gdy brak było jakiegokolwiek publicznego forum wymiany myśli naukowej między przyrodnikami, wybrali oni sobie jako miejsce spotkań cukiernię warszawską na rogu Świętokrzyskiej i Nowego Światu – cukiernię Semadeniego. Spotykali się tam m.in. zoolog Władysław Taczanowski, chirurg Hipolit Korzeniowski, rabin Izaak Kramsztyk, okulista Wiktor Szokalski oraz Tytus Chałubiński i jego koledzy z „laboratorium Tytusa”, czyli przyrodnik Karol Jurkiewicz, botanik Jerzy Aleksandrowicz, astrofizyk Adam Prażmowski, fizyk Stanisław Przystański, aptekarz Teofil Lesiński, bracia Natansonowie – Ludwik i Jakub.

We wspomnieniach swoich pisze Szokalski: „Dysputy bywały żwawe, a że nie brakowało na anegdotach, [...] zaczęto się więc do cukierni cisnąć i przysłuchiwać. Nie wychodziliśmy z naukowego zakresu i nie mieliśmy z czemkolwiek się taić. Podejrzewano nas wprawdzie, nasyłano szpiegów, ale ci nasłuchawszy się o trzęsieniach ziemi lub logarytmach, nie rozumiejąc najczęściej ziewali i w końcu kiwnąwszy ręką ze znużenia szli sobie z Bogiem i nie powracali już więcej. Omawialiśmy tam nieraz bardzo ciekawe kwestie, np. dziedziczność w świecie roślinnym i zwierzęcym, przyczyny krystalizacji, powinowactwo chemiczne, metody syntetyczną i analityczną w badaniu [...]. Marzyliśmy o założeniu kiedyś towarzystwa przyrodniczego, ale ku temu najmniejszej nie było nadziei, gdyż na samą wzmiankę o jakimkolwiek towarzystwie Paskiewicz się wściekał”[3].

Szokalski brał udział w organizowaniu otwartej w 1857 roku Akademii Medyko-Chirurgicznej, wspomagał ówczesnego prezydenta Akademii Teodora Cycuryna cennymi radami, sugerując zaproszenie m.in. Ludwika Hirszfelda na profesora anatomii w Akademii, a także Tytusa Chałubińskiego i Aleksandra Le Bruna. Prowadził przez pewien czas wykłady z zakresu fizjologii teoretycznej, walnie wspomagając ówczesnego szefa fizjologii i histologii Henryka Hoyera, który niedostatecznie władał językiem polskim. W latach 1862–1871 pełnił funkcję kierownika Kliniki Chorób Ocznych i Usznych. W latach 1869–1870 wydał podręcznik okulistyki pt. Wykład chorób przyrządu wzrokowego człowieka, który uzyskał nagrodę Akademii Umiejętności w Krakowie w kwocie 1000 reńskich i został przetłumaczony na język rosyjski. Edycja niemiecka, mimo wysiłków studentów wrocławskich, nie doszła do skutku. Likwidacja Szkoły Głównej i organizacja na jej gruzach Cesarskiego Uniwersytetu w latach 1869–1870, z nasilającą się rusyfikacją, nie sprzyjały polskim uczonym i studentom. Szokalski został zwolniony z pracy po egzaminie z języka rosyjskiego, na którym jego akcent i błędy wyśmiewał przewodniczący komisji egzaminacyjnej. Odtąd swój wysiłek lekarski i organizacyjny skupił na pracy w Towarzystwie Lekarskim Warszawskim i Instytucie Oftalmicznym. Wystarał się o nowy budynek dla Towarzystwa, nad którego budową czuwał osobiście. Patronem Towarzystwa zrobił Jędrzeja Śniadeckiego, umieszczając jego posąg w sali posiedzeń. Obie te instytucje zawdzięczały Szokalskiemu, oprócz nowych budynków, rozkwit swojej działalności naukowej.

Z okazji jubileuszu 25-lecia pracy w Instytucie Oftalmicznym otrzymał tableau ze swoim portretem oraz podobiznami 15 okulistów polskich i napisem: „Nestorowi okulistów polskich w dniu ukończenia 25-letniej służby w Instytucie Oftalmicznym, służby wielce pożytecznej dla chorych braci i nauki – współcześni koledzy. 8 kwietnia 1879 roku”. Podobnie było i w Towarzystwie Lekarskim Warszawskim. Jubileusz 25-lecia pracy na stanowisku stałego sekretarza był obchodzony uroczyście, tak samo 50-lecie doktoryzacji.

Szokalski był autorem około 200 publikacji naukowych, przede wszystkim z zakresu okulistyki, ale też prawie wszystkich gałęzi medycyny. Inspiracją do innego dzieła (Fantazyjne objawy zmysłowe, Kraków 1861) były halucynacje umierającego na gruźlicę przyjaciela, Juliana Szotarskiego. Wychodził także poza medycynę, publikując w roku 1885 pracę Początek i rozwój umysłowości w przyrodzie. Pewne elementy tej pracy można już znaleźć w wykładzie wstępnym z fizjologii teoretycznej. Tu omówił bardzo obszernie trzy kwestie: osobliwości sił organicznych, ewolucji przyrody oraz roli mowy w procesie uczłowieczenia. W swoich rozważaniach rozwijał koncepcje Claude’a Bernarda, przyjmując odrębność zjawisk życia, a także to, że są poddane idei kierowniczej. Doszedł do wniosku, że wszechświat nie jest mechanizmem, lecz organizmem. W oparciu o te koncepcje zaczął budować teorię umysłowości w przyrodzie. Początki umysłowości widział już w atomie, a szczyt jej rozwoju – w świadomości ludzkiej. Ważną rolę w rozwoju umysłowości odgrywa, zdaniem Szokalskiego, komunikacja skupiająca poszczególne jednostki w organiczne całości. Komunikacja istnieje już na poziomie atomowym, mowa ludzka zaś stanowi najwyższą formę komunikacji.

W swojej twórczości nie zapomniał Szokalski o historii medycyny. Pisał o Witelonie, uważając go za ojca nauk przyrodniczych w Polsce. Inna praca – Epidemija morowego powietrza w Warszawie w r. 1624–1625 za Zygmunta III – ukazała się na łamach „Gazety Lekarskiej” w 1888 roku. Dwa lata później opublikował w „Pamiętniku Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego” szkic O rozwoju medycyny w ciągu ostatnich lat sześćdziesięciu. I wreszcie trzy tomy pamiętników, bezcenne źródło do dziejów działalności samego Szokalskiego, ludzi, z którymi współpracował, i epoki, w której żył.

Był członkiem wielu towarzystw naukowych: niemieckich, belgijskich, holenderskich i francuskich, licznych towarzystw na ziemiach polskich, członkiem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i krakowskiej Akademii Umiejętności, biegłym sądowym, członkiem Rady Lekarskiej Królestwa Polskiego. Pamiętać należy, że był organizatorem i pierwszym prezesem Towarzystwa Lekarzy Niemieckich w Paryżu, powstałego w 1844 roku. Założył też Kasę wsparcia dla podupadłych lekarzy, wdów i sierot po nich pozostałych.

„Otoczony powszechnym szacunkiem, czczony przez kolegów, pomiędzy którymi nie miał sobie nieprzychylnych, niewiele w ostatnich latach się sprawami naukowymi zajmował. Pracując przez blisko 60 laty około dobra ogółu, miał prawo używać dobrze zasłużonego wypoczynku. Zamknął na wieczne czasy wysiłkiem pracy znużone powieki 5 (6?) stycznia 1891 r., pozostawiwszy szczery żal w najszerszych kołach naszego społeczeństwa.

Mistrzowskim pędzlem Horowitza oddane rysy jego na portrecie zawieszonym w sali obrad Towarzystwa Lekarskiego stanowią teraz drogą dla nas pamiątkę i są niejako widomym symbolem tego, iż duch Jego i nadal panować będzie w tej instytucji, której tak długo i tak zaszczytnym był kierownikiem. A którą calem wielkiem sercem swojem umiłował. Oby kierunek naukowy i szlachetny, jaki Towarzystwu nadawał, nie zmienił się nigdy, oby zasady, jakie w sercach wszystkich zaszczepiał, stały po wieczne czasy jak opoka niewzruszone i oby następcy Jego starannie pielęgnowali rozżarzony przez Niego święty ogień przeczystej miłości prawdy i nauki.

Spoczywaj w Bogu czcigodny Mężu! Najlepszy nasz przedstawicielu nauki, najzacniejszy obywatelu! Niechaj odblask sławy, który nam za życia Twego przyświecał i który chlubę naszą stanowił, nie gaśnie ze śmiercią Twoją i niechaj nadal do dobrych uczynków nas zagrzewa.

Wieko trumny zamknęło się nad drogiemi szczątkami Nieboszczyka w sobotę d. 10. bm.; o godz. 2-ej rozpoczął się wspaniały, bardzo liczny kondukt pogrzebowy, w którym widziano licznych reprezentantów świata lekarskiego, przyrodniczego i inteligencji. Studenci Warszawskiego Uniwersytetu licznie też reprezentowani byli. Krakowskie Towarzystwo Lekarskie przysłało prof. Marsa, prezesa swojego jako delegata. Trumna ozdobiona była licznymi wieńcami, a nad grobem przemawiali, uwydatniając liczne i wiekopomne zasługi nieboszczyka, koledzy Jawdyński i Zygmunt Kramsztyk”[4].

1   Album biograficzny zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX, t. II, Warszawa 1903, s. 12.

2   Pamiętniki Wiktora Szokalskiego, wyd. R. Wierzbicki, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny oraz Nauk Przyrodniczych”, t. V, Poznań 1926, s. 242–243.

3   Cyt. za: B. Petrozolin-Skowrońska, Król Tatr z Mokotowskiej 8, Warszawa 2005, s. 62–63.

4   „Medycyna” 1891, s. 35–36.

Michał Szubert

Urodzony 18 IV 1787 w Ząbkach k. Warszawy. Studia botaniczne w Paryżu (1809–1813), zrealizowane dzięki stypendium Izby Edukacyjnej; wykładowca Szkoły Prawa i Administracji; profesor Królewskiego UW (1816–1831).

Twórca uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego przy Łazienkach (1818); autor pierwszego polskiego podręcznika botaniki leśnej i spisu roślin okolic Warszawy, jako pierwszy wśród polskich uczonych używał do swoich badań mikroskopu. Wybitny pedagog.

Członek honorowy Rady Lekarskiej, członek Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk (1815).

Zmarł 5 V 1860 w Płocku.

Spis roślin ogrodu botanicznego Królewskiego Ogrodu Botanicznego, Warszawa 1820, 1824; Rozprawa o składzie nasienia... roślin, Warszawa 1823; Opisanie drzew i krzewów leśnych Królestwa Polskiego, Warszawa 1827; Opisanie świerku, Warszawa 1831; Monografia sosny pospolitej, Warszawa 1820.

J. Aleksandrowicz, Michał Szubert, „Tygodnik Ilustrowany” 1860, 1, s. 321–323; L. Karpowicz, Michał Szubert, „Wiadomości Botaniczne” 1961, 5, s. 174–175.

TOMASZ MAJEWSKI

MICHAŁ SZUBERT[*]

1787–1860

Wśród członków założycieli Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk był tylko jeden botanik: Franciszek Scheidt (1759–1807), jedyny, który przebywał wówczas w Warszawie. Jego nazwisko jest już dziś mało znane; był on dyrektorem ogrodu botanicznego uniwersytetu w Krakowie, skąd został usunięty po ostatnim rozbiorze. W późniejszych jednak latach Towarzystwo Warszawskie przyjęło w poczet swoich członków wszystkich wybitniejszych polskich botaników tego czasu. Należeli do niego m.in. Wilibald Besser z Krzemieńca, znany na skalę europejską systematyk roślin, ks. Stanisław Bonifacy Jundziłł, autor flory Litwy i profesor Uniwersytetu Wileńskiego, Jan Jaśkiewicz, twórca ogrodu botanicznego w Krakowie i profesor Uniwersytetu, Stanisław hr. Wodzicki, prezes Krakowskiego Senatu, wielce zasłużony dla rozwoju polskiego ogrodnictwa, wreszcie młody profesor botaniki Uniwersytetu Warszawskiego, Michał Szubert. Tylko ten ostatni, będąc na miejscu, był czynnym członkiem Towarzystwa, brał udział w jego posiedzeniach i drukował swoje rozprawy w „Roczniku” Towarzystwa.

Michał Szubert urodził się 18 kwietnia 1787 roku w Ząbkach pod Warszawą, w zamożnej rodzinie; był synem marszałka dworu ministra Brühla. Został starannie wykształcony, najpierw przez domowych nauczycieli, później ukończył Liceum Warszawskie, a następnie wysłano go na dalsze studia przyrodnicze do Paryża. Zważywszy na jego zainteresowania, był to wybór szczęśliwy, gdyż wówczas – w pierwszych latach XIX stulecia – botanika francuska reprezentowała najwyższy poziom.

W Paryżu Szubert studiował 4 lata (1809–1813). Spośród profesorów, których wykładów słuchał, wymienić należy trzech. Pierwszy to Réné Louiche Desfontaines (1750–1833), wybitny florysta, autor opisu flory północnej Afryki. Drugi to Antoine Laurent de Jussieu (1748–1836), twórca naturalnego systemu roślin. System naturalny roślin nie był już wtedy nowością, lecz nie miał jeszcze zbyt wielu zwolenników, szczególnie wśród uczonych niemieckich, hołdujących sztucznemu systemowi Linneusza. Szubert jednak, dzięki bliskim kontaktom z de Jussieu, został gorącym zwolennikiem nowego systemu i później jego propagatorem w naszym kraju.

Trzecim wreszcie uczonym, który wywarł duży wpływ na wiedzę i poglądy młodego Szuberta, był Charles François Mirbel-Brisseau (1776–1854). Był on jednym z pierwszych, którzy konsekwentnie i na szeroką skalę używali mikroskopu do badania budowy roślin wyższych. Szubert był nie tylko jego uczniem, ale i gorliwym współpracownikiem na tym polu, i badanie mikroskopowe roślin kontynuował także później, po powrocie do Warszawy. Nastąpiło to we wrześniu 1813 roku. Szubert przywiózł ze sobą mikroskop oraz cenne materiały naukowe w postaci zielnika.

Resztę życia spędził Szubert w Warszawie, poświęcając się całkowicie botanice i będąc tu przez długie lata jedynym zawodowym botanikiem. Jego działalność, bardzo żywa i owocna, szła w trzech kierunkach.

Pierwszy – to działalność dydaktyczna. Wykładał przedmioty botaniczne wraz z leśnictwem we wszystkich ówczesnych uczelniach Warszawy. Bezpośrednio po przyjeździe z Paryża podjął wykłady w Szkole Prawa i Administracji, w Liceum Warszawskim, później w Szkole Szczególnej Leśnictwa i w Szkole Farmaceutycznej. W 1816 roku został profesorem botaniki i leśnictwa w powstałym wówczas Królewskim Uniwersytecie Warszawskim; zajmował tam katedrę botaniki aż do zamknięcia Uniwersytetu przez władze carskie w 1831 roku. Swoje wykłady prowadził nowocześnie, podawał wiadomości z najnowszych publikacji zagranicznych, korzystał także z wyników prac swoich uczniów. Wykład uzupełniał demonstracją żywych roślin i cotygodniowymi wycieczkami w okolice Warszawy.

Wykłady Szuberta i wspólne wycieczki zachęciły najzdolniejszych jego uczniów do poświęcenia się botanice. Najwybitniejszymi z nich byli: Wojciech Jastrzębowski, badacz flory Królestwa Polskiego i późniejszy wykładowca przedmiotów przyrodniczych w Instytucie Agronomicznym w Marymoncie, przez licznych absolwentów tej uczelni wspominany jako znakomity wykładowca i wychowawca młodzieży, Jakub Waga, nauczyciel przyrody w gimnazjum w Łomży, który zasłynął jako autor dzieła Flora polska (1847–1848), wreszcie Szymon Pisulewski, nauczyciel szkół średnich i autor kilku podręczników. Wszyscy oni podtrzymywali później w zaborze rosyjskim wiedzę botaniczną społeczeństwa w najgorszym dla polskiej nauki okresie między powstaniami.

Drugim kierunkiem działalności Szuberta była praca naukowa w zakresie botaniki, której wynikiem są pozostałe po nim publikacje. Jest ich nie mniej niż 17, może było ich nieco więcej, lecz pozycje wydane anonimowo są dziś trudne do identyfikacji. Większość dotyczy warszawskiego ogrodu botanicznego, są to sprawozdania i spisy roślin. Największy z tych spisów (z 1824) jest jednocześnie jedną z pierwszych flor okolic Warszawy, gdyż podaje miejsca znalezienia (stanowiska) roślin utrzymywanych w ogrodzie. Trzeba tu podkreślić zasługi Michała Szuberta dla poznania roślinności Królestwa Polskiego. Przy okazji wycieczek ze studentami, podejmowanych w celach dydaktycznych i dla zdobycia roślin dla ogrodu botanicznego, zgromadził materiał do wspomnianej publikacji oraz obfite, częściowo do dziś zachowane zielniki, wykształcił także uczniów zainteresowanych dalszymi badaniami w tym kierunku.

Z pozostałych publikacji Szuberta (w liczbie 6) większość poświęcona jest roślinom drzewiastym, rozpatrywanym z wielu punktów widzenia. Wymienić tu trzeba przede wszystkim pierwszy w naszej literaturze nowoczesny podręcznik dendrologii Opisanie drzew i krzewów leśnych Królestwa Polskiego (1827). Obszerne to dzieło zawiera nie tylko wiadomości praktyczne, cenne dla leśników i rzemieślników, lecz także oryginalne uwagi o rozmieszczeniu i biologii oraz obszerny wstęp z informacjami o budowie anatomicznej drzew. Podobny, lecz bardziej monograficzny charakter ma obszerny artykuł Szuberta Opisanie świerku (1830), zamieszczony w „Sylwanie”, piśmie dla leśników.

Na szczególną uwagę zasługują trzy prace Szuberta, drukowane w „Rocznikach Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk”. Uznajemy je za najważniejsze w jego dorobku. Wszystkie powstały w początkowym, najbardziej twórczym okresie pracy naukowej Szuberta. Do badań używał mikroskopu, jako pierwszy z polskich botaników. Mamy wprawdzie wiadomości, że ten instrument był już wcześniej w posiadaniu innych naszych uczonych (np. profesora Uniwersytetu Krakowskiego Jana Jaśkiewicza), lecz nie zachowały się żadne dane o użyciu go do badań naukowych. Szubert jest więc pionierem anatomii mikroskopowej roślin w naszym kraju.

Pierwsza z wspomnianych prac to Monografia sosny pospolitej (1821), praca typowo botaniczna, opisująca szczegółowo budowę anatomiczną drewna i nasion, dotychczas pomijaną przez badaczy. Została zilustrowana sztychami na dwóch tablicach. Druga to Rozprawa o składzie wewnętrznym roślin okazanym na bzie pospolitym (1823), z czterema tablicami. I wreszcie trzecia, Rozprawa o składzie nasienia, początkowem rozrastaniu się zarodka i głównych różnicach składu wewnętrznego roślin (1824). Jest to praca obszerna, obejmująca 180 stron druku i 4 tablice. Szubert zbadał starannie budowę nasion 39 gatunków roślin (liczba bardzo znaczna). Jak pisze profesor Bolesław Hryniewiecki (znawca zagadnienia), praca ta może zainteresować jeszcze dziś niejednego nasionoznawcę i pogłębić naszą wiedzę o nasionach, dość skąpo traktowaną w podręcznikach. Trzeba ponadto podkreślić, że rysunki anatomiczne we wszystkich tych pracach budzą podziw, są świadectwem talentu rysunkowego Szuberta. Wykonane niezwykle dokładnie i starannie, niektóre z nich mogą być z powodzeniem użyte we współczesnych podręcznikach. A trzeba wziąć pod uwagę, że Szubert posługiwał się bardzo jeszcze niedoskonałym sprzętem.

Wreszcie trzecim kierunkiem działalności Szuberta było kierowanie ogrodem botanicznym w Warszawie. W 1816 roku objął on stanowisko dyrektora ogrodu botanicznego przy Szkole Lekarskiej, który w tym samym jeszcze roku został przejęty przez nowo powstały Uniwersytet Warszawski. Po likwidacji Uniwersytetu (po powstaniu listopadowym) ogród istniał dalej, podległy komisji rządowej. Szubert kierował nim do przejścia na emeryturę przez 30 lat, które były najświetniejszym okresem w dziejach warszawskiego ogrodu botanicznego.

Ogród ten mieścił się początkowo na skarpie na tyłach Pałacu Kazimierzowskiego. Wkrótce jednak car Aleksander I zgodził się na oddanie pod ogród botaniczny północnej części świeżo nabytego terenu między Belwederem a Agrykolą. Dzięki energii i zapobiegliwości Szuberta zaledwie w sześć lat po założeniu ogrodu w nowym miejscu znajdowało się tam już 10 000 gatunków roślin, liczba imponująca także i w obecnych czasach.

Później, po powstaniu listopadowym, w którym zresztą Szubert wziął czynny udział, ogród znacznie okrojono, przyłączając 2/3 jego terenu do Parku Łazienkowskiego, i pozbawiono oparcia w rozwiązanym wówczas Uniwersytecie, a także znacznie zmniejszono fundusze. W tych warunkach ogród zaczął podupadać, mimo wysiłków Szuberta, który przeszedł na emeryturę w 1846 roku. Ale nawet później widywano go w ogrodzie „własnymi rękoma pielącego grządki, aby oswobodzić, jak powiadał, swoje ulubione dzieci od nielitościwych chwastów”. Zmarł 5 maja 1860 roku. Pozostały owoce jego pracy: publikacje, uczniowie, ogród, i słusznie go dziś wspominamy jako tego, który znacznie się przyczynił do rozwoju wiedzy botanicznej w naszym kraju.

Wybrana literatura

Bieliński J., Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), t. I–III, Warszawa 1907, 1912.

Hryniewiecki B., Botanika w Warszawskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, „Acta Societatis Botanicorum Poloniae” 1951, nr 20, supl. 3–32.

J. A. [Aleksandrowicz J.], Michał Szubert, „Tygodnik Ilustrowany” 1860, nr 1, s. 321–323.

J. W. [Wyszyński J.], Michał Szubert, „Biblioteka Warszawska” 1861, (1), s. 601–606.

Karpowiczowa L., Michał Szubert, „Wiadomości Botaniczne” 1961, nr 5, s. 174–175.

*   Tekst opublikowany pierwotnie jako: Michał Szubert (1787–1860), „Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 1990, 53, s. 18–21.

Zygmunt Vogel

Urodzony 15 VI 1764 w Wołczynie (Polesie); uczył się geometrii i architektury u K. G. Deubla w Warszawie; „rysownik gabinetowy” Stanisława Augusta (od 1787); pracownik Szkoły Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierów oraz Liceum Warszawskiego; profesor UW (od 1817).

Malarz, rysownik, pedagog; twórca ponad 100 widoków Warszawy; zajmował się projektami ogrodów i wystrojem wnętrz.

Członek Malarni Królewskiej w Warszawie, członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1805), uczestnik organizowanych przez Stanisława Augusta „obiadów czwartkowych”.

Zmarł 20 IV 1826 w Warszawie.

Zbiór sławniejszych pamiątek narodowych, Warszawa 1806.

K. Sroczyńska, Zygmunt Vogel. Rysownik gabinetowy Stanisława Augusta, Wrocław 1969; Z. Vogel, [w:] Polski słownik biograficzny konserwatorów zabytków, z. 1, red. H. Kondziela, H. Krzyżanowska, M. Kurzątkowski, Poznań 2000.

MARIA POPRZĘCKA

ZYGMUNT VOGEL

1764–1826

Zygmunt Vogel – „rysownik gabinetowy” króla Stanisława Augusta, którego artystyczna działalność ewoluuje od XVIII-wiecznego malarstwa wedutowego poprzez zleconą przez króla malarską inwentaryzację zabytków do malarstwa krajobrazowego o narodowym i starożytniczym charakterze. Z Uniwersytetem Warszawskim związany od powstania uczelni aż do śmierci jako profesor rysunków i perspektywy.

Droga życiowa Vogla to modelowy przykład kariery artysty żyjącego w czasach politycznego i społecznego przełomu: od pracującego na zlecenie artysty dworskiego do typowego przedstawiciela środowiska inteligenckiego, angażującego się w różnorodne, nie tylko czysto artystyczne działania i inicjatywy. Pochodził ze skromnej, ewangelickiej rodziny, która około połowy wieku XVIII przeniosła się z Saksonii do Polski. Ojciec był oficjalistą na dworze Michała Czartoryskiego, kanclerza wielkiego litewskiego, co umożliwiło uzdolnionemu synowi edukację w zakresie rysunków, geometrii oraz architektury cywilnej i wojskowej. Dzięki protekcji Stanisława Kostki Potockiego Vogel dostał się do Malarni Królewskiej, gdzie kontynuował naukę, zwłaszcza w zakresie rysunku perspektywicznego. Wykonywał też kopie widoków Warszawy Bernarda Bellotta Canaletta.

W 1787 roku zdarzył się – jak sam pisał w autobiografii – „najważniejszy życia wypadek”. Młodym artystą zainteresował się król Stanisław August, wyznaczając stałą pensję i wysyłając go w paromiesięczną podróż, mającą na celu utrwalenie wyglądu miejsc, które znalazły się na królewskiej drodze do Kaniowa, głównie z terenów Sandomierskiego i Krakowskiego. Dzięki temu zleceniu „Ptaszek” – jak go nazywał król i jak sam podpisywał swe prace – awansował ze skromnego rysownika i kopisty na malarskiego inwentaryzatora narodowych zabytków i kronikarza XVIII-wiecznych rezydencji. W następnych latach na zlecenie króla odbył podróże wzdłuż biegu Wisły, począwszy od Białej poza Krakowem, aż do jej ujścia pod Mundą za Gdańskiem. Ponadto przyjmował zamówienia na utrwalanie widoków arystokratycznych siedzib: Olesina Stanisława Kostki Potockiego, Siedlec hetmanowej Aleksandry Ogińskiej (dla której zaprojektował też kaplicę grobową), Mokotowa i Wilanowa marszałkowej Izabeli Lubomirskiej. Kolejne „podróże malownicze” przyniosły widoki ruin polskich zamków (m.in. Drzewicy, Dąbrowicy, Olkusza, Ujazdu). Vogla wyraźnie urzekł Kazimierz nad Wisłą, którego zabytkom nadał wysmukłe, gotycyzujące proporcje. Od młodości związany z Czartoryskimi, wykonał też wiele widoków Puław, głównie budowli wzniesionych przez księżnę Izabelę w puławskim parku. Parokrotnie na życzenie i według szczegółowych instrukcji króla malował Łazienki, zarówno sam pałac na wodzie, jak też budowle parkowe. Akwarele łazienkowskie, wysłane królowi jeszcze do Grodna, pozostają obecnie w zbiorach petersburskiego Ermitażu.

Vogel wykonywał swoje obrazy w technice akwareli, która ilościowo góruje nad rysunkami lawowanymi sepią i gwaszem. Niemal wszystkie prace, nawet te z ostatnich lat życia, utrzymane są w tej samej, XVIII-wiecznej konwencji, co sprawia, ze widoki Vogla mają wyjątkowo jednolity stylowo charakter.

Wysoko ceniony na dworze, o dobrych arystokratycznych koneksjach, złączony więzami przyjaźni z warszawskim środowiskiem artystycznym, od 1793 roku Vogel stał się członkiem wolnomularskiej loży Rycerze Gwiazdy i loży Eleusis. Doszedł do najwyższego, siódmego stopnia rytu, zostając kawalerem Różanego Krzyża, co świadczy o poszanowaniu dla jego zasług i osoby.

Po abdykacji i rychłej śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego, Vogel pozbawiony dotychczasowego mecenasa znalazł ponownie oparcie w osobie Stanisława Kostki Potockiego, dla którego wykonał widoki Wilanowa i Natolina. W pierwszych latach XIX wieku obracał się wśród intelektualnej i patriotycznej elity Warszawy, byłych działaczy Sejmu Czteroletniego, członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk, został przyjęty do tajnego Towarzystwa Przyjaciół Ojczyzny, zorganizowanego przez Wincentego Krasińskiego (znajomość z Krasińskim musiała być zażyła, skoro tenże właśnie „drogiemu Voglowi” relacjonował listownie przebieg szarży somosierrskiej). Na wniosek Krasińskiego Vogel został w 1805 roku członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Był pierwszym w tym uczonym gronie artystą, co było tyleż świadectwem jego wysokiej pozycji osobistej, co nowego społecznego miejsca artystów. W ramach prac Towarzystwa Vogel oddawał się bardzo różnorodnej działalności: wypowiadał się na temat powołania do życia Muzeum Rękodzieł Krajowych, opiniował projekty różnych budowli i narzędzi, napisał raport o cegle, recenzował opracowania dotyczące fortyfikacji ziemnych i sztuki ogrodowej. Towarzystwu dedykował także swoje najważniejsze dzieło – tekę graficzną Prospekt podróży malarskiej po Polsce odbytej... (1805, druga edycja 1807). Teka przedstawiała w obrazach „zbiór widoków sławniejszych pamiątek narodowych, jako to: zwalisk zamków, świątyń, nagrobków, starożytnych budowli i miejsc pamiętnych w Polsce” i była pierwszym takim sporządzonym w Polsce zbiorem. Skupiając się na opracowaniu serii graficznych, Vogel w owych latach praktycznie zaniechał już „malowniczych podróży”. Czasem malował widoki według dawnych szkiców (np. Wawelu), wykonywał też powtórzenia dawnych akwarel. Natomiast angażowany był do przedsięwzięć paraartystycznych. Brał żywy udział w staraniach o wystawienie w Warszawie pomnika Kopernika, o co Towarzystwo Przyjaciół Nauk zabiegało od 1810 roku. Przede wszystkim jednak Towarzystwo powoływało go do urządzania obchodów żałobnych po śmierci wybitnych osobistości. W 1813 roku wraz ze Stanisławem Kostką Hoffmanem zaprojektował katafalk na nabożeństwo żałobne księcia Józefa Poniatowskiego w kościele Świętego Krzyża. W 1817 roku urządził obchód żałobny za Tadeusza Kościuszkę, w 1818 – katafalk gen. Henryka Dąbrowskiego, w 1821 – katafalk swego protektora, Stanisława Kostki Potockiego, w 1823 – księcia Adama Czartoryskiego i inne. Wszystkie te projekty były następnie litografowane.

Pozbawiony królewskiego protektora i utraciwszy posadę dworską, Vogel musiał szukać nowego oparcia, stanowiska, pensji i zamówień. Stąd jego starania o posady nauczycielskie. Zanim artysta rozpoczął swą karierę pedagogiczną, udzielał lekcji rysunków amatorom z arystokratycznych rodzin: Izabeli Lubomirskiej, Aleksandrowi Potockiemu, Annie Tyszkiewiczównie, których zachowane prace noszą wyraźnie piętno jego stylu. Nowa sytuacja skłaniała wszakże do zabiegania o posady rządowe. Właściwa praca pedagogiczna Vogla rozpoczęła się w 1804 roku, gdy został przez Kamerę Pruską powołany na nauczyciela rysunków w nowo otwartym Liceum Warszawskim. W 1809 roku minister wojny ks. Józef Poniatowski mianował go nauczycielem architektury i rysunków w Szkole Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierów, w roku 1812 – powołany przez tegoż Poniatowskiego – Vogel został profesorem Architektury Cywilnej w Szkole Elementarnej Artylerii i Inżynierów. Jego powiązania z Uniwersytetem Warszawskim rozpoczęły się już w 1815 roku w związku z pertraktacjami Uniwersytetu o nabycie placu tzw. Nassauskiego, gdzie Vogel opracował projekt przerobienia ogrodu i namalował (po raz wtóry) Pałac Kazimierzowski. Wreszcie w 1817 roku został powołany na katedrę rysunków i perspektywy na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu.

Zapewne z racji doświadczenia i pozycji Vogla nie wymagano od niego przedstawienia programu nauczania. Uczynił to dopiero w końcu 1819 roku, a następnie, po pewnych zmianach, sformułował ostatecznie w roku 1820. Vogel rozkładał nauczanie na trzy lata, obejmujące kolejno: początki znajomości perspektywy, rysowanie figur i brył w perspektywie, dalej umiejętność rysowania detali architektonicznych w skrócie perspektywicznym i przedstawiania figur malowanych na sufitach, a ponadto opanowanie zasad optyki potrzebnych przy urządzaniu dekoracji teatralnych.

Poza wykładami Vogel wykonał różne prace na rzecz uczelni, m.in., wprowadzając liczne poprawki, spisał kopię rejestru odlewów gipsowych, zakupionych przez Uniwersytet po Stanisławie Auguście, który stanowił jedną z najcenniejszych pomocy dydaktycznych Wydziału. Po poprawkach wprowadzonych przez Kostkę Potockiego został zaakceptowany jego projekt medalu pamiątkowego założenia Uniwersytetu. Vogel wziął udział w pierwszej Krajowej Wystawie Dzieł Sztuk Pięknych, gdzie wystawił panoramę Warszawy, wziętą spod ogrodu klasztoru św. Kazimierza, i widok kościoła Dominikanów Obserwantów, uczestniczył także w następnych pokazach. Pod koniec życia, w 1823 roku, złożył na ręce zwierzchnich władz uniwersyteckich krótką autobiografię – zwięzły, informacyjny życiorys, wyliczający kolejno wszystkie ważniejsze i bardziej zaszczytne prace, fakty, odznaczenia i zasługi. Zapewne służyć miał on jako podstawa do awansu w karierze uniwersyteckiej, jaką była nominacja na profesora stałego (1824). Pogarszający się stan zdrowia zmusił go już w następnym roku do przejścia na emeryturę. W 1826 roku Zygmunt Vogel zmarł. Po śmierci profesora katedrę uniwersytecką objął jego uczeń, architekt Andrzej Gołoński.

W akademickim systemie nauczania artystycznego, jaki przyjęty był na Uniwersytecie Warszawskim, nauka rysunku i perspektywy należała do podstawowych i obowiązkowych dla wszystkich uczniów, ale też nie najwyżej szacowanych przedmiotów. Uprawiany przez Vogla gatunek twórczości – pejzaż architektoniczny – był czysto naśladowczy, lokowano go więc niżej w akademickiej hierarchii, której szczyt stanowiło wymagające inwencji malarstwo tematyczne. Nawet stosowana przez niego technika – akwarela – również uważana była za technikę pomocniczą, amatorską, co najwyżej „gabinetową”. Vogel nie wykształcił bezpośrednio ważnych artystów w uprawianym przez siebie gatunku malarstwa, jednak jego wpływ na rozwój polskiego malarstwa pejzażowego oraz patriotycznie motywowanych malarskich i rysunkowych prac inwentaryzatorskich jest niewątpliwy. Za to przede wszystkim był ceniony przez współczesnych. W sprawozdaniach Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk Stanisław Staszic pisał: „Kilkuletnią pracą i niepospolitą umiejętnością kolega Vogel zebrał znaczniejsze starożytności polskiej gmachy i od zupełnego zniszczenia zachował w pamięci przynajmniej wyobrażenie, [on] pierwsze w tym gatunku wystawił narodowe dzieło: widoki Polski”. Nie sposób wymienić wszystkich inwentaryzatorów-rysowników i akwarelistów, którzy bardziej lub mniej świadomie podjęli kierunek zapoczątkowany przez „podróże malownicze” Vogla. Rozbudzona świadomość narodowa i rosnący kult zabytków sprawiały, że coraz więcej artystów wędrowało po kraju z nieodłącznym szkicownikiem w ręku. Skromny „rysownik gabinetowy” odegrał bardzo ważką rolę w rozwoju idei polskiego starożytnictwa, znaczenie zaś jego dzieła dla polskiej kultury rosło z czasem.

Dziś można przyznać, że nikt – także z następców Vogla – nie przekazał nam obrazu Warszawy i zabytkowych miejscowości z terenu Polski w takiej liczbie i o takim zasięgu. Zwłaszcza warszawskie weduty są cennym dokumentem nieistniejącej już zabudowy ulic, zburzonych lub przebudowanych świątyń i pałaców, zniesionych koszar i ratuszów, zlikwidowanych ogrodów. Długa jest lista jego wedut, które wykorzystano jako materiał dokumentalny przy rekonstrukcji zniszczonych w czasie ostatniej wojny zabytków.

Jegor Jegorowicz Wagner

Urodzony 9 XII 1849 w Kazaniu. Studia prawnicze, a następnie chemiczne na Uniwersytecie Kazańskim (1867–1874); staż naukowy na Uniwersytecie Petersburskim (1876–1882); pracownik Instytutu Nowoaleksandrowskiego w Puławach (1882–1886); rosyjskie magisterium* (1885); pracownik UW (od 1886); doktorat** (1888), profesor zwyczajny (1889); pracownik Politechniki Warszawskiej (od 1901).

Chemik. Opracował metodę utleniania wiązań podwójnych (reakcja Wagnera); badał terpeny, ustalił strukturę cząsteczki α-pinenu, głównego składnika terpentyny sosnowej. Nagroda im. A. M. Butlerowa (1899).

Zmarł 27 XI 1903 w Warszawie.

K rieakcii okislienija niepriediel’nych uglierodistych sojedinienij, 1886; K otkrytiju kukolia po sposobu Pietiermana w rżanoj mukie, 1897; Ob okislieniju aromaticzeskich sojedinienij s allienilom i propienilom w bokowych cepiach, 1897.

E. Trepka, Działalność naukowa rosyjskich chemików w wyższych uczelniach Królestwa Kongresowego, „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” 1964, seria C, z. 9, s. 83–106.

* odpowiednik europejskiego doktoratu

** odpowiednik habilitacji

HALINA LICHOCKA

JEGOR JEGOROWICZ WAGNER

1849–1903

Gdyby urodził się w Inflantach lub Prusach Wschodnich, skąd pochodziła jego rodzina[1], nazywałby się Georg Wagner. Przyszedł na świat dnia 9 grudnia 1849 roku w Kazaniu, jako poddany rosyjski. W cesarstwie rosyjskim spędził całe swoje życie; tu funkcjonował pod zrusyfikowanym nazwiskiem i tak też później zapisał się w historii nauki. Matki nie pamiętał. Miał niespełna rok, gdy umarła. Ojciec niewiele się nim interesował. Osieroconym dzieckiem troskliwie zajęła się jego babka ze strony matki – A. M. Bachman.

W 1861 roku został wysłany do elitarnego i cieszącego się znakomitą renomą gimnazjum Leffera. Była to niemiecka męska szkoła prywatna, znajdująca się w Birkenruh, w pobliżu Wendenu, miasta w Inflantach, położonego na północny wschód od Rygi. Uczył się tam jednak krótko. Niecałe pięć lat. Uciekł na rok przed ukończeniem szkoły. Co było przyczyną tego desperackiego kroku? Zapewne jakieś osobiste niepowodzenia i być może narastająca tęsknota za domem, tak bardzo oddalonym.

Czas na ucieczkę wybrał niefortunnie. Była to zima, jak zawsze na tych terenach ostra. Źle oszacował swoje zasoby finansowe. Oszczędności starczyło mu na dotarcie do Niżnego Nowgorodu. Od domu dzieliło go jeszcze około 500 kilometrów. Tę podróż musiał odbyć pieszo – nie miał ani kopiejki. Jadł, co dali mu dobrzy ludzie; spał, gdzie się trafiło. Miał wtedy 16 lat. Gdy przywędrował wreszcie do Kazania, ojciec podobno przywitał go słowami: „Postąpiłeś jak Łomonosow, tylko na odwrót. On uciekł po naukę, a ty od nauki”[2].

W domu Wagner uczył się pilnie, uzupełniając swoje średnie wykształcenie i przygotowując się do egzaminu wstępnego na Uniwersytet w Kazaniu. Studia rozpoczął w 1867 roku na Wydziale Prawa. Nie był to jego suwerenny wybór, lecz zastosowanie się do woli i nakazu ojca. Jak poprzednio, tak i tym razem rzecz skończyła się konfliktem. Młody człowiek wytrzymał na studiach prawniczych zaledwie dwa lata. Zafascynowany wykładami Władimira Wasiliewicza Markownikowa i Aleksandra Michajłowicza Zajcewa, przeniósł się na kierunek przyrodniczy, aby na Wydziale Matematyczno-Fizycznym studiować chemię. Szczególnie duży wpływ na tę decyzję miał Zajcew, absolwent Uniwersytetu Kazańskiego, który jeszcze jako student pracował w laboratorium chemicznym Butlerowa, a w latach 1862–1864 wyjechał do Marburga, do pracowni Hermanna Kolbego, gdzie przygotował rozprawę doktorską. Po powrocie do Kazania otrzymał stopień kandydata nauk i stanowisko profesora.

Swoim entuzjazmem dla chemii organicznej Zajcew umiał przyciągać słuchaczy. Wagner, wzorem tego młodego wówczas i uzdolnionego profesora, również postanowił specjalizować się w chemii organicznej. Studia ukończył w 1874 roku. W tym samym czasie ukazała się jego pierwsza publikacja. Był to artykuł napisany wspólnie z Zajcewem na temat syntezy dwuetylo-metanolu[3].

Na skutek starań Zajcewa Wagner, jako stypendysta Uniwersytetu Kazańskiego, został w 1875 roku wysłany do Petersburga, do pracowni Aleksandra Michajłowicza Butlerowa. Tam najpierw pod kierunkiem Butlerowa kontynuował rozpoczęte w Kazaniu prace na temat syntezy pochodnych alkoholi; później otrzymał miejsce laboranta w laboratorium chemii analitycznej Nikołaja Aleksandrowicza Mienszutkina. Na stypendium w Petersburgu Wagner przebywał przez sześć lat. Już wtedy uwidocznił się jego wyjątkowy talent organika-syntetyka.

W 1882 roku Wagner został skierowany do Puław na stanowisko docenta technologii chemicznej w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnego. Gdy rok później prof. Aleksiej Ławrientiewicz Potylicyn przeniósł się do Warszawy, Wagner objął po nim, jako profesor nadzwyczajny, katedrę chemii ogólnej.

Puławy nazywały się wówczas Nową Aleksandrią. Rosyjska kadra profesorska przyjeżdżała tam niechętnie, gdyż „Nowa Aleksandria w guberni Lubelskiej to głuche prowincjonalne miasteczko, a w Nowoaleksandryjskim Instytucie warunki pracy naukowej są niesprzyjające”[4].

Mimo to Wagner rozwinął na puławskiej uczelni bardzo owocną działalność badawczą i pedagogiczną. Rezultatem była dysertacja magisterska na temat syntezy alkoholi drugorzędowych i ich utleniania, którą Wagner znakomicie obronił na Uniwersytecie w Petersburgu. Miało to miejsce w 1885 roku. Dysertacja składała się z dwóch samoistnych części. Każda z nich poświęcona była innemu zagadnieniu: pierwsza dotyczyła syntezy alkoholi drugorzędowych i była rozwinięciem syntez Butlerowa i Zajcewa; druga traktowała o utlenianiu ketonów.

Kiedy w 1884 roku wprowadzono w państwie carów nową ustawę o szkolnictwie, bardzo ograniczającą autonomię uczelni i w praktyce poddającą pod urzędniczą kontrolę programy nauczania, kadrę profesorską i studentów, Wagner, podobnie jak wielu jego kolegów, poczuł się ogromnie rozgoryczony. Dał temu wyraz w liście do Mienszutkina, pisanym z Puław. Napisał, iż do tej pory łudził się myślą, że są w Rosji miejsca, gdzie oddycha się swobodniej, żyje lepiej. A teraz z wprowadzeniem nowej ustawy niestety wszystko sprowadzono do jednego drylu. Zamiast odrobiny swobody – ucisk, zamiast prawnego porządku – nakaz[5].

We wspomnieniach polskiej młodzieży studiującej w Puławach wizerunki obcych profesorów zostały w przeważającej mierze utrwalone negatywnie. Postrzegani byli, często zasłużenie, jako wrogowie i rusyfikatorzy. Na tym tle Jegor Wagner stanowił wyjątek. Cieszył się sympatią i szacunkiem puławskich studentów. Jego uczniowie pisali[6] po latach: „Wagner zwłaszcza umiejętnym prowadzeniem wykładów i egzaminów przyczynił się do tego, że wszyscy studenci musieli chemię poważnie traktować i nabyć niezbędnych w tej dziedzinie wiadomości”[7].

W innym miejscu można przeczytać: „Najwięcej prof. Wagner przyciągał swymi wykładami z chemii nieorganicznej lub technologii. [...] Profesor Wagner nie wychodził poza obręb swojej pracowni. Czasem przechadzał się w towarzystwie paru studentów, którzy się specjalizowali w chemii i wspierał materialnie kilku biedniejszych”.

„Podczas egzaminów z chemii nieorganicznej prof. Wagner był wymagający, toteż do 20% studentów z pierwszego kursu nie otrzymywało stopni dostatecznych, ale i dwójki nikomu nie stawiał – czekał. Dla tych, co przeszli szczęśliwie egzaminy ze wszystkich pozostałych przedmiotów, wznawiał egzamin, a choć i tym razem pewien procent nie wykazywał dostatecznej znajomości przedmiotu, stawiał im trójki, lecz pod warunkiem, że w ciągu roku następnego przystąpią do egzaminu. Temu zwyczajowi zawdzięczać należy, że chemię nieorganiczną prawie wszyscy, którzy skończyli Puławy, znali zadowalająco”[8].

Studenckie wspomnienia wyraźnie wskazują na to, że Wagner wykładał w Puławach tylko chemię nieorganiczną. To samo wynika także z urzędowych, corocznie wydawanych, począwszy od 1877 roku, Zapisków Nowo-Aleksandrijskogo Instituta Sielskogo Choziajstwa i Liesowodstwa, gdzie w latach 1882–1886 systematycznie odnotowywano, że Grigorij Wagner prowadził wykłady z chemii nieorganicznej[9].

Aleksander Arbuzow, który w ciągu pierwszego dziesięciolecia XX wieku, najpierw jako asystent, później profesor w katedrze chemii organicznej, pracował w puławskim laboratorium, pisał, że: „w Instytucie Nowoaleksandryjskim [...] czuło się ducha oddziaływania wagnerowskiej nauki. Po ponad 30 latach ciągle mam w żywej pamięci pokój, gdzie Wagner wykonywał swoje pierwsze znamienite prace, historyczne wagnerowskie okno i pod oknem w parku wagnerowską lipę...”[10] [przekład – H. L.].

Jednakże Wagner, jeśli już miałby kojarzyć się z jakimś drzewem, to raczej z sosną, nie z lipą. Kamfora sosnowa, terpentyna oraz olejki eteryczne otrzymywane z tej rośliny stały się bowiem dla niego obszarem badań, które przyniosły największe sukcesy, uznanie i sławę. Badania te realizował w Warszawie.

Kończył się rok akademicki 1885/1886. Na Uniwersytecie Warszawskim zwolniła się katedra chemii technicznej. Za radą i rekomendacją A. Ł. Potylicyna zajął ją Wagner. Ta, w gruncie rzeczy, korzystna dla niego zmiana miejsca pracy miała też swoje minusy, dlatego przyjął ją z pewnym wahaniem. W Nowej Aleksandrii miał bowiem do dyspozycji nieźle wyposażone laboratorium, odpowiadające jego potrzebom badawczym i dydaktycznym. W tym czasie w Warszawie natomiast pracowało się w warunkach straszliwej ciasnoty, w pomieszczeniu zlokalizowanym w piwnicy.

Do Warszawy przyjechał w czerwcu 1886 roku. Od razu, z właściwą sobie energią, zorganizował zarówno wykłady, jak i kontynuację własnych badań. W ciągu niespełna dwóch lat ukończył i wydrukował dysertację doktorską na temat reakcji utleniania nienasyconych związków organicznych[11]. Przedstawił w niej nową metodę utleniania związków organicznych w środowisku rozcieńczonego (jednoprocentowego) wodnego roztworu nadmanganianu potasu. Odkryta przez Wagnera metoda miała charakter ogólny, była przydatna w reakcjach utleniania rozmaitych związków nienasyconych i przeszła do literatury jako reakcja imienna (Wagnera metoda utleniania).

Obrona pracy doktorskiej odbyła się w listopadzie 1888 roku na Uniwersytecie w Petersburgu. Recenzentami byli N. A. Mienszutkin i D. P. Konowałow. W swojej recenzji Mienszutkin odnotował, że J. J. Wagner wprowadził do nauki nową metodę badania związków organicznych, pomocną w ustalaniu ich budowy.

Kilka tygodni później kurator warszawskiego okręgu naukowego skierował do ministra oświecenia narodowego pismo, w którym prosił o nadanie Wagnerowi tytułu profesora zwyczajnego. Pismo to, zgodnie z wymaganą procedurą, kurator wystosował na wniosek rektora Uniwersytetu Warszawskiego.

W uzasadnieniu prośby kurator pisał, że nadzwyczajny profesor Uniwersytetu na katedrze chemii ogólnej, radca dworu J. J. Wagner, ma wybitne osiągnięcia w działalności naukowej i dydaktycznej. Pisał dalej, że w ostatnich czasach ukazała się znakomita rozprawa dotycząca reakcji utleniania nienasyconych związków węgla, stanowiąca rezultat prac prowadzonych przez pana Wagnera w laboratorium chemicznym Uniwersytetu Warszawskiego. Rozprawa ta zapewniła mu poczesne miejsce w światowej czołówce badaczy naukowych. Na jej podstawie pan Wagner otrzymał stopień doktora chemii na Uniwersytecie w Petersburgu. Kurator podkreślał też, że, mając tak solidne kwalifikacje jako pracownik naukowy oraz osiągnięcia w działalności pedagogicznej, pan Wagner należy do najlepszych nauczycieli Uniwersytetu Warszawskiego. Jego wykłady oprócz wartości naukowej odznaczają się szczególną jasnością przekazu, co ma ogromne znaczenie dla słuchaczy. Niezależnie od tego pan Wagner codziennie kieruje pracami studentów w ich praktycznych zajęciach w laboratorium chemicznym oraz czuwa nad realizacją przygotowanego przez siebie programu specjalnych ćwiczeń naukowych z zakresu chemii organicznej[12].

Z początkiem 1889 roku Jegor Jegorowicz Wagner został mianowany profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego. W wolnym od zajęć dydaktycznych czasie kontynuował swoje badania na temat utleniania związków organicznych. Szczególnie fascynowały go terpeny, lotne i nietrwałe w zetknięciu z powietrzem substancje o niewyjaśnionej budowie, występujące w roślinnych olejkach eterycznych. Tej problematyce pozostał wierny do końca życia. Ostatnie doniesienie z cyklu badań chemii terpenów przedstawił na posiedzeniu Rosyjskiego Towarzystwa Fizyczno-Chemicznego w dniu 8 maja 1903 roku.

Jednym z najważniejszych osiągnięć badawczych Wagnera było ustalenie struktury cząsteczki α-pinenu, głównego składnika terpentyny sosnowej. Pracując następnie nad otrzymywaniem tlenowych pochodnych terpenów cyklicznych, odkrył zjawisko specyficznego przegrupowania, polegające, jak sądził, na izomerycznej zmianie układu szkieletu węglowego. Kilka lat po śmierci Wagnera to samo zjawisko badał Hans Meerwein, dlatego też w europejskiej literaturze chemicznej funkcjonowało ono pod nazwą „przegrupowanie Wagnera-Meerweina”. Istota tego przegrupowania została wyjaśniona dopiero w drugiej połowie XX wieku, gdy w badaniach chemicznych zaczęto posługiwać się metodami spektroskopowymi.

W latach 1898–1902 Wagner bardzo aktywnie uczestniczył w budowie i organizacji Politechniki Warszawskiej. Szczególnie dużo uwagi poświęcił budowie pawilonu chemicznego i wyposażeniu laboratoriów. Znakomicie urządził zwłaszcza pracownię chemii organicznej.

Ówcześni studenci tej uczelni pisali we wspomnieniach: „Politechnika Warszawska zbudowana została za pieniądze zbierane z dobrowolnych ofiar społeczeństwa polskiego, projekty zrobili architekci polscy, wykonali je robotnicy polscy”. Mimo to „przy obsadzie katedr na początku istnienia instytutu był przyjęty system nominacyjny, nie z wyboru fakultetu, a to w tym celu, by zbyt wiele katedr nie zostało obsadzonych przez Polaków”[13].

Przez dwa lata, począwszy od 1901 roku, Wagner był jednocześnie profesorem Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki, później całkowicie przeniósł się na Politechnikę. Już wtedy ciężko chorował. Zmarł po operacji puchliny brzusznej. Miał 54 lata.

„Kurier Codzienny” z dnia 28 listopada 1903 roku donosił: „Wczoraj rano po długiej i ciężkiej chorobie zmarł w Warszawie doktór chemii Jerzy Wagner, dziekan Wydziału Chemicznego Politechniki Warszawskiej i były długoletni profesor Uniwersytetu Warszawskiego”[14].

Dwa dni później w tej samej gazecie pojawiło się zawiadomienie: „Z powodu pogrzebu prof. Wagnera wykłady na Uniwersytecie dzisiaj zostały zawieszone”[15].

1   E. Trepka, Działalność naukowa rosyjskich chemików w wyższych uczelniach Królestwa Kongresowego, „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” 1964, seria C, z. 9, s. 83–106.

2   A. E. Arbuzów, Kratkij oczerk rozwitija organiczeskoj chimii w Rossii, Moskwa–Leningrad 1948, s. 191.

3   J. I. Sołowiew, Istoria chimii w Rossii, Moskwa 1985, s. 196.

4   A. E. Arbuzow, op. cit., s. 191.

5   J. I. Sołowiew, op. cit., s. 165.

6   Wspomnienia Puławskie, red. T. Chwalibóg, Warszawa 1933.

7   Ibidem, s. 34.

8   Ibidem, s. 72–74; według notatek Władysława Płoskiego.

9   M. Strzemski, Instytut Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach w latach 1869–1914, „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” 1961, seria B, z. 4, s. 9, 11.

10   A. E. Arbuzow, op. cit., s. 192.

11   K rieakcii okislienija niepriediel’nych uglierodistych sojedinienij, Warszawa 1888.

12   J. I. Sołowiew, op. cit., s. 383–384.

13   A. J. Rodkiewicz, Założenie Politechniki w Warszawie i pierwsze lata jej istnienia, [w:] Wspomnienia byłych studentów Politechniki Warszawskiej z pierwszych lat jej istnienia (1898–1905), Warszawa 1935, s. 9–13.

14   „Kurier Codzienny” 1903, nr 329, sobota 28 (15) XI.

15   „Kurier Codzienny” 1903, nr 331, poniedziałek 30 (17) XI.

Teodor Wierzbowski

Urodzony 30 VIII 1853 w Kielcach. Studia historyczne i filologiczne na UW (1871–1875) oraz w wiedeńskim Institut für Österreichische Geschichtsforschung (1876–1878); profesor UW (od 1882); rosyjski doktorat* na Uniwersytecie Petersburskim (1889); profesor zwyczajny (1889).

Badacz literatury staropolskiej, archiwista, edytor źródeł do dziejów przedrozbiorowej Rzeczypospolitej.

Członek Akademii Umiejętności (1903) i Towarzystwa Naukowego we Lwowie, dyrektor Archiwum Głównego Akt Dawnych (1896–1919).

Zmarł 19 II 1923 w Warszawie.

Jakób Uchański, arcybiskup gnieźnieński (1502–1581), Warszawa 1895; Bibliographia Polonica XV ac XVII saeculorum, Warszawa 1889–1894; Vademecum. Podręcznik do studiów archiwalnych dla historyków i prawników polskich, Warszawa 1908.

Księga Pamiątkowa 150-lecia Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, red. A. Stebelski et al., Warszawa 1958, s. 59–104.

* odpowiednik habilitacji

ZBIGNIEW ROMEK

TEODOR WIERZBOWSKI

1853–1923

Urodził się 30 sierpnia 1853 roku w Kielcach, zmarł w Warszawie 19 lutego 1923 roku. Badał dzieje i literaturę polską XV–XVII wieku, najbardziej ceniony jako wydawca źródeł, bibliograf oraz archiwista.

Jego ojciec Franciszek był kontrolerem kasy powiatu kieleckiego. Teodor Wierzbowski uczył się w gimnazjach w Radomiu i w Kielcach. W roku 1871 zdał maturę i rozpoczął studia historyczne na Wydziale Historyczno-Filologicznym Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, które ukończył w roku 1875. Jego profesorami byli między innymi Adolf Pawiński (znany historyk i wydawca źródeł), Wincenty Makuszew (slawista, wykładający dzieje literatur słowiańskich) i Henryk Struve (wybitny filozof). W czasach studenckich ugruntował się krytyczny stosunek Wierzbowskiego do powstania styczniowego, przekonanie o potrzebie zaniechania walki wyzwoleńczej, a konieczności politycznej ugody z Rosją, tak by na drodze lojalnej współpracy wykorzystać wszelkie możliwości rozwoju kulturalnego i ekonomicznego kraju. Poglądy młodego Wierzbowskiego kształtowały się pod wpływem wychowania domowego, częstych rozmów z wujem, Walerym Przyborowskim, oraz pod wpływem uniwersyteckich wykładowców.

W latach 1876–1881, dzięki Pawińskiemu, a pod opieką Makuszewa, jako stypendysta CUW oraz rosyjskiego Ministerstwa Oświecenia Publicznego poszukiwał nieznanych dokumentów do historii i literatury polskiej XVI wieku w archiwach oraz bibliotekach Austrii, Niemiec, Francji i Włoch (jako pierwszy z polskich uczonych korzystał z udostępnionych właśnie zbiorów Watykanu). Wtedy także, przebywając w Krakowie, uczęszczał na wykłady Józefa Szujskiego, a później – we Lwowie – na wykłady i seminarium Ksawerego Liskego.

Pracował na Carskim Uniwersytecie Warszawskim w latach 1882–1915, początkowo zatrudniony na etacie docenta, od 1886 jako profesor nadzwyczajny, wreszcie od 1889 (uzyskał wtedy na Uniwersytecie Petersburskim stopień doktora) jako profesor zwyczajny. Ponadto od 1896 do 1913 roku był kustoszem Gabinetu Archeologicznego i Numizmatycznego Biblioteki UW.

Od 1896 do 1919 roku sprawował funkcję dyrektora Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. Wybrany w 1903 roku na członka krakowskiej Akademii Umiejętności, był także współzałożycielem i wiceprezesem Warszawskiego Towarzystwa Naukowego (1907) oraz członkiem warszawskiego Towarzystwa Miłośników Historii, lwowskiego Towarzystwa Historycznego, Towarzystwa Naukowego we Lwowie (1921) oraz Cesarskiego Towarzystwa Archeologicznego w Moskwie (1902).

Znał 15 języków, z których biegle posługiwał się 10.

Obejmując w 1882 roku katedrę literatury polskiej na carskim UW, został przez współczesnych okrzyknięty zdrajcą sprawy narodowej, carskim „służalcem”, który dla własnej kariery oraz materialnych zysków zgodził się prowadzić zajęcia w języku rosyjskim. Powszechnie uznano, że wspierał politykę rusyfikacji. Wiele obraźliwych zniewag oraz nieprawdziwych insynuacji (jak pisał Wierzbowski: „pozbawionych wszelkiego taktu i przyzwoitości”) pojawiło się o nim w ówczesnej prasie. W jednym z anonimowych listów, który krążył w odpisach, zaliczono go do grona zdrajców ojczyzny, pisząc:

Powiedz nam profesorze, w jakiej chwili szału

Przyszła tobie odwaga wejść do tego kału?! [...]

Wszak ciebie ostrzegano! Ty... pychą nadęty

Zhańbiłeś się, choć groził narodu głos święty!

I pewno «dobrze chciałeś» – zwrotka znana...!

Przez każdego zbrodniarza zwykle powtarzana!

Czy umyślnie, czy nie chcąc, kto wlewa truciznę

W ducha młodych pokoleń, ten zdradza ojczyznę.

Kiedyś twoi uczniowie, za nagrodę tobie

Ten jeden wyraz «Podły» wyryją na grobie[1].

Tymczasem Wierzbowski obowiązek pracy na rzecz ojczyzny rozumiał zgodnie z pozytywistycznym hasłem „pracy u podstaw”. Po fali represji antypolskich po powstaniu styczniowym miał nadzieję, jak wielu ugodowo zorientowanych Polaków, że Rosja jest gotowa złagodzić swą politykę narodowościową. Jednym z przejawów dobrej woli cara i jego urzędników miało być utworzenie na zrusyfikowanym Uniwersytecie Warszawskim katedry języka polskiego i zgoda na prowadzenie wykładu po polsku (w szkolnictwie i administracji obowiązywał język rosyjski). Wierzbowski chciał widzieć w tej decyzji wspaniałomyślny gest, który zapoczątkuje kolejne postanowienia wprowadzające równouprawnienie Polaków w państwie rosyjskim i doprowadzi do zgodnego funkcjonowania obu narodów. Ukaz carski o utworzeniu katedry został wydany, lecz nie zaznaczono, w jakim języku będą odbywały się zajęcia. Jak pisał Wierzbowski, „nastąpiła nieszczęsna śmierć cesarza Aleksandra II” i sprawa wykonania ukazu odwlekła się. Ostatecznie utworzono katedrę, ale antypolsko nastawiony kurator okręgu szkolnego Aleksander Apuchtin spowodował, że językiem wykładowym został język rosyjski. Podobno sam Aleksander III śmiał się z nadgorliwości i głupoty swych urzędników, jednak decyzji Apuchtina nie zmienił. Rozgoryczenie i oburzenie Polaków było powszechne. Gdy w tej atmosferze Piotr Chmielowski, jako jeden z pierwszych kandydatów, nie przyjął katedry, jego decyzja została uznana za wzór patriotycznej postawy wobec decyzji upokarzającej Polaków. Niewiele osób wiedziało, że Chmielowski zgodził się na wykłady po rosyjsku, a zrezygnował z katedry, ponieważ nie miał odpowiednich kwalifikacji. Jego dyplom doktora filozofii z Lipska na terenie cesarstwa nie był honorowany. Dlatego został zobowiązany, by w ciągu dwóch lat uzyskał dyplom magistra literatury słowiańskiej rosyjskiego uniwersytetu. Chmielowskiego czekały trudne egzaminy z literatur słowiańskich i literatury powszechnej, musiał także opanować dwa języki słowiańskie (poza rosyjskim i polskim) oraz przygotować rozprawę naukową z zakresu wskazanej specjalizacji. Zrezygnował, bo wiedział, że nie sprosta zadaniu, jednak później nie zamierzał ujawnić wszystkich okoliczności swej decyzji.

Opinia publiczna okrzyknęła Chmielowskiego patriotą, Wierzbowskiego – zdrajcą i karierowiczem. Wierzbowski zdecydował się przyjąć stanowisko, gdyż spodziewał się, że w razie jego odmowy katedrę literatury polskiej może objąć antypolsko nastawiony Rosjanin. Ponadto uważał, że nie może odmówić, gdyż jako stypendysta ministerstwa był zobowiązany do objęcia katedry filologii słowiańskiej na którymś z uniwersytetów cesarstwa. Przede wszystkim jednak od samego początku uznał za swój cel uzyskanie zgody na wykłady literatury polskiej w języku ojczystym. Zgodził się na objęcie katedry w imię zasady, że „nieobecni nie mają racji”.

Żadna z gazet nie chciała opublikować wyjaśnień Wierzbowskiego o okolicznościach oraz motywach objęcia przez niego stanowiska na CUW. Nawet po latach, gdy w 1902 roku z lojalnymi propozycjami ułożenia stosunków polsko-rosyjskich wystąpili Włodzimierz Spasowicz oraz Erazm Piltz i wspominali o wadze, jaką miałoby wprowadzenie na uczelni wykładów po polsku, nie wyjaśnili w pełni okoliczności objęcia katedry przez Wierzbowskiego, gdyż nie mieli odwagi podważyć mitu o patriotycznej postawie Chmielowskiego.

Trzeba przyznać, że Wierzbowski mógł z wielu powodów nie budzić sympatii współczesnych. Nie ukrywał swych lojalistycznych przekonań, twierdząc, że w aktualnej sytuacji politycznej Polacy powinni związać swą przyszłość z Rosją. Robił karierę i piął się coraz wyżej w cesarskiej hierarchii służbowej, był odznaczany przez zaborcę za wierną służbę wieloma medalami, bardzo dobrze zarabiał (ok. 3 tys. rubli rocznie jako profesor CUW oraz 4 tys. jako dyrektor AGAD). Zachowywał się dostojnie i z dystansem, co odczytywano jako wyniosłość i zarozumiałość. Jako jeden z niewielu Polaków utrzymywał zawodowe kontakty z wieloma uczonymi rosyjskimi. Jednak oszczerstwem były pomówienia Wierzbowskiego o współudział w rusyfikacji polskiej młodzieży. Jego Wypisy polskie. Podręcznik dla klas wyższych średnich zakładów naukowych (1884) świadczą o gotowości autora, by mimo cenzuralnych ograniczeń uczyć młodzież patriotyzmu. Książka z tekstami do języka polskiego zawierała wprawdzie komentarze po rosyjsku i pomijała fragmenty o antyrosyjskiej wymowie, jednak wydrukowane w niej teksty były wyborem utworów ważnych dla polskiej kultury i świadczyły o zamiarze podtrzymania miłości do ojczyzny. Wierzbowskiemu udało się wprowadzić do Wypisów autorów, którzy zmarli na emigracji i znani byli ze swej antyrosyjskiej postawy: Teofila Lenartowicza, Joachima Lelewela, Juliusza Słowackiego i Adama Mickiewicza. Zamieścił także szereg fragmentów tekstów staropolskich o jednoznacznie patriotycznej wymowie. Znalazły się wśród nich: Jana Kochanowskiego Pieśń o spustoszeniu Podola i Odprawa posłów greckich, Frycza Modrzewskiego O naprawie Rzeczypospolitej, Piotra Skargi kazania o miłości ojczyzny, Stefana Leszczyńskiego Głos wolny wolność ubezpieczający i wiele innych. W Wypisach zostały uwzględnione także utwory drażliwe politycznie, jak fragmenty Barbary Radziwiłłówny Alojzego Felińskiego mówiące o wolnych Polakach, którzy nigdy nie ugną się „przed mieczem tyrana”. Cenzura uniemożliwiła druk uwzględnionego przez Wierzbowskiego chorału Kornela Ujejskiego Z dymem pożarów, uznawanego za hymn narodowy powstania styczniowego. Wydane Wypisy wzbudziły niezadowolenie samego Apuchtina, który uznał, iż „podręcznik stara się przemycić historię Polski, budzi dumę i poczucie narodowe”. Dlatego w drugim wydaniu (1888) nakazał skreślić wiele tekstów (z 600 stron zostało w książce 464), ale pomimo tego okrojony podręcznik i tak wkrótce został wycofany z użytku szkolnego.

Wierzbowski działał bez rozgłosu. Korzystając ze swej wysokiej pozycji w carskiej hierarchii służbowej, wielokrotnie zabiegał w Petersburgu o wykład w języku polskim, otwarcie walczył z rosyjskimi profesorami CUW, którzy nie popierali jego starań. W 1896 roku opracował memoriał „o dyskryminacji języka polskiego na uniwersytecie i w szkolnictwie średnim Warszawskiego Okręgu Naukowego”. W wyniku jego interwencji język polski zaczęto w szkołach traktować tak jak języki obce – niemiecki czy francuski – a zatem nauczyciel mógł przy objaśnieniach i wykładzie mówić po polsku. Na uczelni nadal nie było to możliwe. W marcu 1905 roku, w czasie strajków szkolnych w Warszawie, Wierzbowski jako profesor CUW opowiedział się po stronie manifestujących studentów. Sprzeciwił się karaniu uczestników wiecu, oskarżonych m.in. o zniszczenie portretu cara. Wystąpił też z rewolucyjnym, jak na ówczesne czasy, żądaniem wprowadzenia na uczelni wykładów w języku polskim z polskiego prawodawstwa, historii i literatury polskiej, postulował dopuszczenie Polaków do stanowisk docentów w 50% ogólnej liczby wykładowców. Wierzbowski żądał także od władz zapewnienia, że w przyszłości będzie więcej katedr dla Polaków, oraz deklaracji, że na stanowisku rektora zawsze będzie zasiadał Polak. Dzięki swym żmudnym zabiegom i wielokrotnym interwencjom, po 27 latach starań uzyskał upragnioną zgodę na prowadzenie wykładu z literatury polskiej w języku ojczystym. 3 lutego 1909 roku przemówił do swych studentów po raz pierwszy po polsku, a wykład poświęcił pieśni Bogurodzica.

Teodor Wierzbowski był ceniony przez środowisko naukowe jako uczony o olbrzymiej erudycji, z podziwem pisano o jego „pracowitości niezmordowanej”. Był autorem około 200 publikacji naukowych. W większości były to edycje nieznanych dokumentów i rękopisów, odnalezionych w całej Europie. Równie ważne, wobec trudności z udostępnianiem i stanem opracowania zasobów archiwalnych oraz bibliotecznych, były wydawane przez Wierzbowskiego pomoce ewidencyjne i bibliografie.

Bezcenny i do dziś wykorzystywany jest sumariusz metryki koronnej Polski (Matricularum Regni Poloniae Summaria, t. I–V/1, 1905–1919), zawierający streszczenia dokumentów kancelarii królewskiej z lat 1447–1572. Tomy opracowane przez Wierzbowskiego zostały w 1961 i 1999 roku (t. V/2 i VI) uzupełnione o dokumenty późniejsze (do 1574 roku), a zastosowane zasady edytorskie kontynuowano jako odpowiadające dzisiejszym standardom naukowym. Wielce przydatna była opracowana przez niego Bibliographia Polonica XV ac XVII (t. I–III, 1889–1894). Jej ukazanie się spowodowało znaczny wzrost liczby kwerend z tematów objętych bibliografią.

Z zadowoleniem zostały przyjęte przez środowisko naukowe (choć niektórzy twierdzili, że można było pominąć część dokumentów) Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego i biografii pisarzów polskich (t. I–II, 1900–1904, wznowione w 1978 roku), efekt 25-letniej pracy Wierzbowskiego. Współcześni uczeni często sięgają po ten zbiór nadal przydatny do badań historycznych i literackich. Wierzbowski był także wydawcą składającej się z 25 zeszytów serii Biblioteka zapomnianych poetów i prozaików polskich XVI–XVIII w. (1886–1908). Aleksander Brückner uważał, że wiele zamieszczonych w Bibliotece tekstów miało małą wartość literacką. Wierzbowski odpowiadał, że jego zamiarem było przedstawienie mniej znanych autorów, a ich utwory, choć nie najwyższych lotów, dają badaczom i miłośnikom literatury możliwość oceny rozwoju stylu i języka dawnych Polaków, pozwalają poznać wszechstronnie kulturę staropolską. Duże zainteresowanie i uznanie dla autora wywołała publikacja Przywilejów królewskiego miasta stołecznego Starej Warszawy 1376–1772 (1913, ponownie wydana w 1979 roku). Wśród wydanych zbiorów dokumentów wymienić należy także: edycję relacji nuncjusza papieskiego o sprawach polskich wydobytych z Archiwum Watykańskiego: Vincent Laureo, évéque de Mondovi, nonce apostolique en Pologne, 1574–1578... (1887); unikalne polskie starodruki dotyczące historii Rosji z okresu Dymitra Samozwańca: Matieriały k istorii Moskowskogo Gosudarstwa w XVI i XVIII stolietijach (1900). Wśród dziesiątków skromniejszych objętościowo wydawnictw warto wymienić Jana Sobieskiego Diariusz wyprawy wiedeńskiej w 1683 w dwóchsetną jej rocznicę (1883).

Często edycjom źródłowym Wierzbowskiego zarzucano brak staranności w odczytywaniu tekstów oraz mylne komentarze. On sam twierdził, że warto podejmować trud publikacji ze względu na bogactwo zawartych w nich nowych informacji nawet wtedy, gdy sprawiają one kłopoty wydawcy. Odpowiadając na zarzuty recenzentów co do poprawności odczytania jednego z listów Stanisława Orzechowskiego, pisał: „wiedział o nim, w swoim czasie p. Józef Korzeniowski, wiedział też i prof. [Aleksander] B[rückner]; czemuż go nie podali do druku? [...] Zapewne ich przestraszyła ohydna redakcja kopii i nie chcieli na szwank narażać swojej reputacji. Ja, ogłaszając ten list, dobrze świadom byłem tego, że posypią się gromy na mnie i na moją nieudolność; ale edytorską uczciwość postawiłem wyżej, niż ambicję własną, w mniemaniu, że ta ostatnia nie może grać roli wobec tych danych, które z listu czerpać można, pomimo błędnej osnowy jego i choćby fałszywej rekonstrukcji tekstu w ustępach drugorzędnych”[2].

Ważnym opracowaniem Wierzbowskiego był pierwszy polski praktyczny podręcznik ułatwiający odczytanie i interpretację staropolskich dokumentów: Vademecum. Podręcznik do studiów archiwalnych dla historyków i prawników polskich (wyd. 1 – 1908, wyd. 2, zmienione i rozszerzone – 1926). Załączony do pracy wykaz skrótów stosowanych w XIV–XVII wieku oraz słowniczek łacińsko-polski, jako nadal przydatne w pracy badawczej, zostały wznowione w 1984 roku.

Wierzbowski był przekonany, że wobec niedostatecznych badań szczegółowych nie nadeszła jeszcze pora na pisanie syntez. Dlatego zadaniem uczonego powinno być ustalanie faktów na podstawie odnalezionych i krytycznie opracowanych materiałów źródłowych. Uważał, że badacze dziejów literatury polskiej powinni, tak jak historycy, skupić wszystkie swe siły na odkrywaniu nieznanych źródeł i opracowywaniu na ich podstawie prac monograficznych poświęconych sylwetkom polskich pisarzy. Wielokrotnie powtarzał, że uczony winien obiektywnie badać przeszłość, eliminując sympatie społeczno-polityczne, religijne przekonania i wszelkie emocje. Aby ten cel osiągnąć, należało ograniczyć do minimum odautorski komentarz, by sam czytelnik wyciągał wnioski, oceniał opisane przez uczonego zdarzenia, ludzi i ich dzieła. Taki charakter miały napisane przez Wierzbowskiego monografie: Krzysztof Warszewicki 1543–1603 i jego dzieła (wyd. rosyjskie – 1885, polskie – 1887) oraz Jakób Uchański, arcybiskup gnieźnieński (1502–1581) (1895). Zostały one oparte na imponującej bazie źródłowej i poprzedzone wielotomowymi wydawnictwami źródłowymi. Jednak sposób zaprezentowania postaci spotkał się z krytyką. Nie zgadzali się z Wierzbowskim historycy literatury, uważając, że monografia naukowa nie może się ograniczać do prezentowania wydarzeń oraz streszczeń dzieł omawianych bohaterów. Książkę o Warszewickim scharakteryzowano tak: autor tłumaczy epizody, ale nie zgłębia przyczyn i skutków, nie wnika w charakter czynników wewnętrznych i zewnętrznych, jedynie je rejestruje, ale unika komentarzy i wyjaśnień. Zarzucano Wierzbowskiemu, że nie odpowiedział na ważne pytania: dlaczego jego bohater tak często zmieniał obozy polityczne, jaki był jego stosunek do osób, z którymi się wiązał, w czym kryła się tajemnica ogromnej popularności jego pism u współczesnych. Z kolei w monografii o Uchańskim najwięcej zastrzeżeń budziła konstrukcja pracy, o której pisano: „czytelnik z trudem przebija się przez gąszcz szczegółów, powraca raz wraz do zbadanych już i poruszanych chwil, spraw i ludzi, to znów wybiega naprzód, aż w ostatnie lata prymasa, by raz jeszcze powrócić do wcześniejszych”[3]. Szczegóły miały przesłaniać ważne problemy i charakterystykę całości: „uczuwamy wielki brak głębszego wniknięcia w duszę ambitnego prałata [...] autor nie rozebrał jego wartości wewnętrznej, moralnej strony nam nie pokazał. Nie umiał powiedzieć, czy Uchański wierzył, jakie miał pojęcia prawdy i sprawiedliwości, jakie ideały”[4].

Iluzją okazały się nierealne do zastosowania w praktyce postulaty Wierzbowskiego: dystansowania się uczonego od opisywanych wydarzeń i obiektywnego prezentowania badanych postaci. W obu monografiach wyraźnie można zauważyć, że pisał je człowiek wyznania rzymskokatolickiego. Ocena Warszewickiego sprowadzona została do surowego moralnego osądu, jako człowieka niestałego w poglądach, kłamcy, trwoniącego majątek rozrzutnika. Wierzbowski, przyjmując taki sposób oceny, nie był w stanie dostrzec makiawelizmu jako metody postępowania swego bohatera. Podkreślając moralne wady, nie potrafił zauważyć, że Warszewicki to porywający mówca, zdolny polityk, autor pierwszego w Polsce opracowania o sztuce dyplomacji i rządzenia krajem. Za wszelką cenę Wierzbowski starał się z kolei przedstawić prymasa Uchańskiego jako człowieka szczerze wierzącego i oddanego Kościołowi katolickiemu. Gdy pisał o jego przyjaźni z Fryczem Modrzewskim, zaznaczał, że Uchański dystansował się od jego heretyckich poglądów. Gdy przytaczał zarzuty o jego roli w tworzeniu Kościoła narodowego, tłumaczył, że oskarżający go legaci papiescy nie rozumieli finezyjnej gry prymasa, który tylko taktycznie szedł na ustępstwa, a w sprawach zasadniczych miał być wierny Stolicy Apostolskiej. Oceniając zasięg reformacji, Wierzbowski podkreślał, że wiara katolicka w Polsce nie była w tamtych czasach poważnie zagrożona, bo szlachta, krytykując Kościół i religię, zabiegała o swe przywileje kosztem pozycji duchowieństwa. Gdy to się udało, minęło zagrożenie protestantyzmem.

Do dzisiaj obie monografie i większość opracowań Wierzbowskiego traktowane są jako zbiór ważnych informacji szczegółowych, wątpliwości budzą zaś analizy i oceny autora.

W związku z uniwersyteckimi wykładami Wierzbowskiego o literaturze polskiej powstał szereg artykułów, wydanych później w zbiorze Z badań nad Mickiewiczem i utworami jego (1916). I tym razem chwalono autora za wyszukanie nowych dokumentów, a krytykowano za nadmierne do nich zaufanie. Jeden z recenzentów pisał: „dokumenta urzędowe [...] są bez wątpienia ważnym dla biografa poety materiałem, tylko nie trzeba im ufać bezwzględnie, jak to czyni p. W, który relacji składanych w komisji śledczej żadnej nie poddaje krytyce”[5].

Pod koniec swej kariery naukowej Wierzbowski zainteresował się dziejami Komisji Edukacji Narodowej. Zdążył wydać część odnalezionych przez siebie akt i rękopisów w planowanej na 45 zeszytów serii Komisja Edukacji Narodowej i jej szkoły w Koronie. 1773–1794 (ukazały się tylko z. 1–21, 1901–1915). Planował także napisanie dzieła złożonego z ośmiu tomów, zdołał ukończyć tylko tom pierwszy monografii: Komisja Edukacji Narodowej 1773–1794 (1911). Ponadto z tej tematyki opublikował pracę Szkoły parafialne w Polsce i na Litwie za czasów Komisji Edukacji Narodowej (Kraków 1921), z ważnymi informacjami o zasadach funkcjonowania Komisji oraz ułożonymi w porządku alfabetycznym danymi o miejscowości, liczbie uczniów oraz wynikach nauczania każdej ze szkół. Wydawnictwa te zachowały do dziś nieocenioną wartość wobec zniszczenia w czasie ostatniej wojny większości oryginalnych źródeł do dziejów KEN.

Wybuch I wojny światowej i wkroczenie na teren zaboru rosyjskiego armii niemieckiej w 1915 roku zachwiały karierą Wierzbowskiego. Jego antyniemieckie nastawienie i lojalność wobec cara spowodowały, że dystansował się wobec starań Polaków o poszerzenie swobód narodowych. Nie został powołany do grona wykładowców na nowo organizowanym Uniwersytecie Warszawskim, ale zapewne też sam nie chciał przyjąć stanowiska profesora uczelni, gdyż wiązało się to z uznaniem państwowości niemieckiej. Przyczyny odejścia z UW nie miały tylko natury politycznej. Wierzbowski był przede wszystkim historykiem, który starał się ustalać fakty, jako wykładowcy zaś literatury polskiej brakowało mu warsztatu filologa i umiejętności analizy tekstu literackiego. Nie miał kwalifikacji zawodowych jak zatrudnieni po 1915 roku na katedrze języka polskiego Józef Kallenbach czy później Juliusz Kleiner, Bronisław Chlebowski, a w końcu Józef Ujejski.

Pełne dystansu stanowisko Wierzbowskiego wobec zmieniającej się rzeczywistości po 1915 roku spowodowało, iż w opinii społecznej odżyły dawne pomówienia o pozbawioną godności lojalność i jego służalczość wobec carskiej Rosji. Posądzano go wręcz o niechęć do polskich aspiracji niepodległościowych. Tak też interpretowano jego narastający konflikt z Ministerstwem Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego odrodzonej Rzeczypospolitej. Jednak przyczyny konfliktu były inne. Wierzbowski krytykował przygotowaną przez MWRiOP słabą ustawę archiwalną oraz nie chciał współpracować z wysoko postawionym urzędnikiem ministerstwa, wcześniej swym byłym pracownikiem, który w czasie wojny, zajęty polityką, lekceważył swe obowiązki w archiwum. Wierzbowski w 1919 roku został zmuszony do odejścia z AGAD. Czuł się rozgoryczony i pokrzywdzony. Odmówiono mu emerytury archiwalnej, przyznana zaś emerytura uczelniana była wyjątkowo niska. W liście do swego przyjaciela Oswalda Balzera skarżył się, że będzie otrzymywał tyle, ile zarabia woźny w archiwum, a przyznana kwota wystarczy mu najwyżej „na życie chyba w przytułku dla żebraków”.

Wierzbowski znalazł się w trudnej sytuacji materialnej. Przez dwa lata, zanim zaczęto wypłacać mu emeryturę, wyprzedawał swe zbiory numizmatyczne oraz bibliotekę. Odwróciła się od niego większość znajomych. Zmarł w wieku 69 lat na zawał serca. Wdowa po profesorze z żalem pisała do Balzera, że nikt z władz uniwersyteckich ani z krakowskiej Akademii Umiejętności nie złożył jej kondolencji, a także wyrażała obawy, czy papiery i materiały osobiste, które zgodnie z ostatnią wolą męża chciała przekazać Bibliotece PAU, zostaną przyjęte. Dlatego nie dziwi zakończenie artykułu z „Kuriera Poznańskiego”, w którym w pośmiertnym wspomnieniu tak żegnano Teodora Wierzbowskiego: „niech ziemia polska, tak ciężka za życia, będzie mu lekka po śmierci”[6].

1   Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie, rkps. 1882, t. I, Autor anonimowy [„Belzebub”] do T. Wierzbowskiego, [s.d.], k. 196.

2   T. Wierzbowski, Przedmowa, [w:] Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego i biografii pisarzów polskich, zebrał T. Wierzbowski, t. II, Warszawa 1904, s. XIV–XV.

3   J. Korzeniowski, rec.: T. Wierzbowski, Jakób Uchański arcybiskup gnieźnieński (1502–1581). Monografia historyczna, „Kwartalnik Historyczny” (1895) s. 849.

4   Ibidem, s. 854.

5   S. Kotowicz, rec.: T. Wierzbowski, Z badań nad Mickiewiczem i utworami jego, Warszawa 1916, „Pamiętnik Literacki” 1918, z. 1–2, s. 130–131.

6   T. Grabowski, Teodor Wierzbowski, „Kurier Poznański” 1923, 23 II.

Georgij Feodosijewicz Woronoj

Urodzony 28 IV 1868 we wsi Żurawka (Czernichowszczyzna). Studia matematyczne na Uniwersytecie Petersburskim, magisterium* tamże (1894); pracownik UW (od 1894); doktorat** (1897).

Matematyk; dokonał ważnych odkryć w dziedzinie geometrii wielościanów, geometrii liczb i analitycznej teorii liczb.

Członek korespondent Petersburskiej Akademii Nauk (1907).

Zmarł 20 XI 1908 w Warszawie.

Ob odnom obobszczenii algoritma nieprierywnych drobiej, 1897; Ob odnoj zadacze iz tieorii asimptoticzeskich funkcii, 1903; Swojstwa polożitiel’nych sowierszennych kwadraticznych form, 1907; Issliedowanija o primitiwnych parallieloedrach, 1908–1909; Sobranije soczinienij, t. I–III, Kijów 1952–1953.

B. N. Delone, The St. Petersburg School of the Theory of Numbers, Moskwa–Leningrad 1947; Z. I. Krapivin, Georgij F. Voronoj (1868–1908), „Matiematika w Szkolie” 1989, nr 1, s. 145–146.

* rosyjski odpowiednik europejskiego doktoratu

** rosyjski odpowiednik habilitacji

WACŁAW SIERPIŃSKI

GEORGIJ FEODOSIJEWICZ WORONOJ

1868–1908

Georgij Woronoj. Streszczenie wykładu, wypowiedzianego na Uniwersytecie lwowskim dnia 23 listopada 1908 r.[*]

Teoria liczb straciła w tych dniach najwybitniejszego swego przedstawiciela w osobie profesora Georgija Woronoja. Chciałbym tutaj choć w paru słowach wspomnieć o pracach tego uczonego.

Już Lejeune-Dirichleta zajmowało pytanie, czy nie możnaby ułatwić obliczania sumy:

przez zmniejszenie liczby potrzebnych do wyznaczenia składników. Podał on wzór, sprowadzający obliczenie tej sumy do wyznaczenia nie więcej nad  składników, lecz pomimo wszelkich prób i wysiłków w tym względzie, nie mógł już dalej zniżyć liczby potrzebnych składników uważanej sumy.

Otóż Woronoj w pięknej rozprawie, ogłoszonej przed kilku laty w dzienniku Crellego (Sur un problème du calcul des fonctions asymptotiques), podaje wzór, pozwalający, dla wyznaczenia powyższej sumy, obliczać nie więcej nad  składników i w ten sposób posuwa naprzód zagadnienie, które przez dłuższy czas męczyło Dirichleta, a następnie i wielu innych matematyków.

W innej swej pracy, ogłoszonej w Annales de L’Ecole Normale (zatytułowanej: Sur une fonction transcendante etc.) zajmuje się ogólną metodą sumowania szeregów postaci: Σ τ(n)f(n), gdzie τ(n) oznacza jakąkolwiek funkcję liczbową, zaś f(n) – funkcję analityczną, i podaje całkiem ogólny wzór na przekształcenie tego szeregu. Szczególnym jego przypadkiem są wzory Sonina oraz znany wzór sumacyjny Eulera-Maclaurina.

Wzór sumacyjny Woronoja przedstawia niezmiernie elegancką i prostą metodę przybliżonego obliczania szeregów liczbowych, wobec której wszelkie inne, zazwyczaj spotykane w podręcznikach, nawet najlepszych, wprost niedołężnymi się wydają.

Wzór swój ogólny Woronoj zastosował w szczególności do funkcji liczbowej, wyrażającej liczbę dzielników i piękne dla niej otrzymał rozwinięcia.

Ostatnimi czasy Woronoj zajmował się analizą ogólną nierówności i dzieleniem przestrzeni na wielościany.

Mamy, jak wiadomo, pewne ogólne prawidła operowania równościami, lecz brak nam odpowiednich prawideł dla nierówności. Nie wiemy np., jakie są wszystkie możliwe wnioski, które można wyprowadzić z danego układu nierówności. Otóż Woronoj zajął się w ostatnich swych pracach bliższą analizą tego zagadnienia, mającego ścisły związek z wielu zagadnieniami geometrii, w szczególności z określeniem brył w przestrzeni.

Z innych zagadnień, ściśle z teorią liczb związanych, Woronoj zajmował się liczbami Bernoulliego oraz uogólnieniem algorytmu ułamków ciągłych. Co się tyczy tego ostatniego zagadnienia, wykazał on, że Jacobi, który też się nim w swoim czasie zajmował, w zupełnie fałszywym poszedł przy tym uogólnieniu kierunku.

Wszystkie prace Woronoja odznaczają się pod względem naukowym największą ścisłością, pod względem dydaktycznym – niezmierną jasnością i prostotą.

Wspomnę wreszcie o jednym jeszcze rysie charakterystycznym umysłu Woronoja. Był to człowiek, któremu nigdy nie brakowało tematu do prac naukowych. Jak wiadomo, w matematyce jedną bodaj z najtrudniejszych rzeczy jest znalezienie sobie odpowiedniego i płodnego tematu. Woronojowi nie brakło ich nigdy: wszystkie prace jego są na wskroś oryginalne, zdradzając niezwykły umysł twórczy.

Na zakończenie przytoczę w dosłownym brzmieniu kilka ustępów z nieogłoszonej nigdzie drukiem instrukcji profesorskiej Woronoja, w której wypowiada swój pogląd na studia matematyczne.

„Literatura matematyczna nader jest obszerną, tak iż zorientowanie się w niej jest rzeczą trudną nawet dla doświadczonego uczonego, nie mówiąc już o początkującym. Dlatego też przy studiach matematycznych trzeba mieć nić przewodnią.

Przede wszystkiem należy wyjaśnić cel studiów matematycznych. Nie należy mniemać, że wyłącznym celem zajęć matematycznych jest samo tylko zdobywanie wiadomości. Można studyować Matematykę mając na względzie tylko zastosowania praktyczne, a jednak pozostawać obcym Matematyce.

Zdaniem Weierstrassa jednego z najwybitniejszych matematyków, który okazał największy wpływ na rozwój Matematyki w ostatniem pięćdziesięcioleciu, na matematyka nie można patrzeć tylko jako na uczonego. ‘Es ist wahr, ein Mathematiker, der nicht etwas Poet ist, wird nimmer ein vollkommener Mathematiker sein’ pisał Weierstrass do swej uczennicy Zofii Kowalewskiej (Mittag-Lefller: Une page de la vie de Weierstrass; Comptes rendus du Congres des mathem. à Paris 1902, s. 148–150[1]).

Studyum Matematyki jest tylko środkiem do zdobycia rozwoju matematycznego, który sam tylko daje możność rozumienia i oceniania tworów geniusza matematycznego. Wykształcenie matematyczne niezbędnem jest dlatego, żeby twórczość w dziedzinie Matematyki była pracą płodną.

Wypowiedziany pogląd zasadniczy określa kierunek działalności początkującego matematyka.

Ponieważ na treść Matematyki składa się wielka liczba zagadnień rozstrzygniętych i nierozstrzygniętych, przeto ważną jest rzeczą poznanie nie szczegółów rozwiązanych zagadnień, lecz ogółu metod, za pomocą których osiąga się ich rozwiązanie. Znajomość zagadnień nierozstrzygniętych ważną jest z tego względu, że wskazuje braki pewnych metod oraz granice, do których nauka dotarła.

Pierwszą rzeczą, od której należy rozpocząć zajęcia matematyczne po ukończeniu studyów uniwersyteckich, jest uzupełnienie swoich wiadomości. Należy się starać, iżby nabyte wiadomości były pogłębione i stanowiły w umyśle wykończoną całość – wyniki pracy matematycznej winny być ‘pauca sed matura’ – jak Gauss mawiał.

Dla takiego studyum Matematyki istnieją różne drogi. Mojem zdaniem, najlepszym środkiem jest studyum o szczegółach jakiegoś oddzielnego zagadnienia, przy jednoczesnem zwracaniu się nietylko do podręczników, lecz i do literatury matematycznej.

W ten sposób początkujący jest wprowadzony odrazu w sferę określonych zagadnień i pojęć. Niewątpliwie napotyka przytem mnóstwo trudności, lecz obowiązkiem profesorów-kierowników jest pomódz mu w zoryentowaniu się i wskazać podręczniki, których studyum jest niezbędne dla należytego rozumienia badań specyalnych. Naturalną pobudką przy badaniu jakiegoś zagadnienia jest chęć wprowadzenia czegoś nowego, dodania czegoś swojego do owych badań, nie powinno to jednak być celem pracy początkującego uczonego.

Cel główny – to zdobycie określonego poglądu na badaną kwestyę i opanowanie metod, stosowanych przy jej badaniu. Przechodząc w ten sposób od zagadnienia do zagadnienia, podług wskazówek kierowników lub własnego wyboru, młody uczony może stopniowo rozszerzać swój horyzont matematyczny.

W różnych dziedzinach Matematyki stosują się z natury rzeczy jedne i te same metody myślenia, dlatego też praca, włożona w studyum szczegółowe jakiegoś jednego zagadnienia, zostaje wynagrodzona przez większą łatwość przy studyum innych zagadnień. Na tern polega znaczenie pedagogiczne przedstawionej metody zajęć”.

Dodam wreszcie, że prof. Woronoj był jednym z tych niewielu profesorów rosyjskiego Uniwersytetu w Warszawie, którzy potrafili wśród swych uczniów wzbudzić zamiłowanie do nauki i pozostawią w ich pamięci na zawsze wdzięczne wspomnienie.

ANDRZEJ SCHINZEL

Georgij Woronoj – Mistrz Wacława Sierpińskiego[**]

Georgij Feodosijewicz Woronoj urodził się 23 kwietnia 1868 roku w guberni połtawskiej, we wsi Zurawka stanowiącej majątek jego ojca. Pochodził z rodziny ukraińskiej, używał jednak rosyjskiej formy nazwiska Woronoj, a nie ukraińskiej Woronyj. Wykształcenie średnie otrzymał w gimnazjach w Berdianach i w Pryłukach, których ojciec jego był kolejno dyrektorem. Jeszcze jako uczeń gimnazjum ogłosił w „Żurnalie eliemientarnoj matiematiki” artykuł o rozkładzie wielomianów na czynniki. Maturę zdał w Pryłukach w 1885 roku i od jesieni zapisał się na Wydział Fizyko-Matematyczny Uniwersytetu Petersburskiego. W czasie studiów słuchał m.in. wykładów z algebry wyższej i teorii liczb Juliana Sochockiego. Jako student napisał pracę o liczbach Bernoulliego, którą przedstawił w 1889 roku jako rozprawę kandydacką. Jego opiekunem naukowym był A. A. Markow. Po ukończeniu studiów objął posadę nauczyciela matematyki w progimnazjum w Peterhofie. W kwietniu 1894 roku przedstawił na Uniwersytecie Petersburskim rozprawę magisterską, po czym wyjechał do Warszawy, gdzie objął pracę na Uniwersytecie początkowo jako docent, a od czerwca jako profesor nadzwyczajny. W kwietniu 1897 r. obronił w Petersburgu rozprawę doktorską i od sierpnia został mianowany profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego. Rok później objął również wykłady na Politechnice Warszawskiej i przez pewien czas pełnił tam funkcję dziekana Wydziału Mechanicznego. Na Uniwersytecie wykładał m.in. geometrię analityczną i rachunek różniczkowy i całkowy, opracował też podręczniki tych przedmiotów. Pozyskał tu dwu wybitnych uczniów, Tadeusza Banachiewicza i Wacława Sierpińskiego. Pierwsze prace Sierpińskiego, włączając w to rozprawę doktorską i habilitacyjną, powstały pod silnym wpływem Woronoja. Po zamknięciu Uniwersytetu Warszawskiego na dwa lata w 1905 roku Woronoj został skierowany do pracy w nowopowstałym Dońskim Instytucie Politechnicznym w Nowoczerkasku. Pełnił tam funkcję dziekana Wydziału Mechanicznego. W 1907 roku został wybrany korespondentem Petersburskiej Akademii Nauk. Złe warunki życia w Nowoczerkasku odbiły się fatalnie na jego zdrowiu. Po powrocie do Warszawy nastąpiło pewne polepszenie, jednak 20 listopada 1908 roku zmarł na atak kamicy żółciowej. Pochowano go w grobie rodzinnym na cmentarzu w Żurawce. W okresie kolektywizacji na Ukrainie grób został zniszczony. Kiedy w 1993 roku odwiedziłem Żurawkę, grób Woronoja znajdował się poza cmentarzem.

*   Tekst opublikowany pierwotnie w: „Wiadomości Matematyczne” 1909, t. XIII, s. 115–118. Ortografia i interpunkcja uwspółcześnione, składnia i leksyka oryginału.

1   G. Mittag-Leffler, Une page de la vie de Weierstrass, [w:] Compte rendu du 2ème Congrès intern. des mathématiciens 1900, Paris 1902, s. 148–150.

**   Tekst opublikowany pierwotnie w: XII Szkoła Historii Matematyki, Krynica 19–25 V 1998 (artykuł skrócony o część zawierającą wywody matematyczne).

August Wrześniowski

Urodzony 2 III 1836 w Radomiu. Studia na uniwersytecie w Petersburgu; stopień kandydata nauk prawnych (1856); stopień kandydata nauk przyrodniczych (1860).

Urzędnik Trybunału cywilnego w Warszawie. Profesor-adiunkt (od 1864), profesor nadzwyczajny zoologii (od 1867), najpierw w Szkole Głównej, potem na Uniwersytecie Cesarskim (1869–1889).

Jego prace badawcze dotyczyły głównie pierwotniaków i skorupiaków z rzędu obunogów. Zmarł 16 V 1892 w Warszawie.

Zasady zoologii, Warszawa 1888.

G. Brzęk, Wrześniowski August, [w:] Słownik Biologów Polskich, red. S. Feliksiak, Warszawa 1987, s. 593–594.

JÓZEF NUSBAUM-HILAROWICZ

AUGUST WRZEŚNIOWSKI[*]

1836–1892

Było to w roku, o ile sobie przypominam, 1873, kiedy jako młody uczeń gimnazjalny przyjechałem na ferie letnie do siostry mojej do Ciechocinka, słynnego ze źródeł słonych miejsca kąpielowego w Królestwie, i zamieszkałem w domu, w którym od kilku tygodni przebywał także August Wrześniowski, profesor zoologii Uniwersytetu Warszawskiego. Jako zapalony miłośnik przyrody, a w szczególności zoologii, znałem dobrze to wielce szanowne nazwisko i przypominam sobie, z jaką nadzwyczajną czcią spoglądałem na profesora, o którym przypuszczałem, że będzie kiedyś moim nauczycielem uniwersyteckim. Wkrótce miałem sposobność zapoznania się z nim. Do Słońska pod Ciechocinkiem przyjechał jakiś Niemiec wędrowny i miał do sprzedania różne osobliwości z dziedziny historii naturalnej, zwłaszcza piękne okazy różnych gatunków korali morskich. Pośpieszyłem niebawem do Słońska i zakupiłem zbiorek różnych krzaczków koralowych, pośród których były istotnie niektóre piękne okazy. Otóż jako młodziutki uczniak gimnazjalny ośmieliłem się udać do Wrześniowskiego z prośbą o podanie mi nazw pewnych gatunków i o niektóre wyjaśnienia. Żywo mi w oczach stoi chwila, kiedy z bijącym silnie sercem zadzwoniłem do mieszkania czcigodnego profesora, niosąc w ręku pudło z mymi okazami, i pamiętam też żywo, jak wielce byłem szczęśliwy, iż usłyszałem z ust Wrześniowskiego pewne objaśnienia i rady, jak te kruche okazy do Warszawy przewieźć. Po raz drugi w życiu spotkałem się już z Wrześniowskim jako słuchacz pierwszego roku wydziału fizyko-matematycznego Wszechnicy Warszawskiej i odtąd przez cały czas pobytu mego w Uniwersytecie oraz później często z nim przestawałem.

Był to człowiek głębokiej wiedzy, badacz pierwszorzędny, nauczyciel doskonały, w obejściu nieco szorstki, ale niezwykłej prawości charakteru i serca dobrego. Należał do najznakomitszych zoologów polskich i stanowił chlubę naszej nauki.

August Wrześniowski urodził się 2 marca 1836 roku w Radomiu, gdzie ojciec jego Wincenty był nauczycielem gimnazjum. Początkowe nauki pobierał w domu rodzicielskim, z kolei wstąpił do gimnazjum gubernialnego w Warszawie, po dwuletnim tamże pobycie przeniósł się do Instytutu Szlacheckiego, który ukończył w roku 1852. Jakkolwiek już od wczesnych lat żywił zamiłowanie do nauk przyrodniczych, to jednak, idąc za radą ojca i względy życia praktycznego biorąc pod uwagę, zapisał się w tymże roku w poczet słuchaczy wydziału prawnego Uniwersytetu Petersburskiego, które to studia ukończył po czterech latach, w roku 1856, ze stopniem kandydata nauk prawnych. Po powrocie do Warszawy młody, dwudziestoletni „kandydat praw” rozpoczął pracę biurowo-urzędniczą, pracował w różnych departamentach sądów warszawskich, mianowany był z kolei urzędnikiem do szczególnych poruczeń przy Komisji Sprawiedliwości, a wreszcie delegowany został w roku 1858 do Komisji Kodyfikacyjnej w Petersburgu, gdzie pozostawał aż do kwietnia 1861 roku.

Ale snać młodemu aplikantowi nie wystarczała kariera urzędnicza; jego umysłu żądnego wiedzy nie mogły zadowolić foliały prawnicze, zalegające biurka kancelaryjne. Toteż w wolnych od zajęć biurowych chwilach, jako wolny (nadzwyczajny) słuchacz, uczęszczał na wykłady uniwersyteckie, a mianowicie na nauki przyrodnicze, do których od wczesnej młodości czuł pociąg. Nauki te tak go zainteresowały, iż młody kandydat praw już w roku 1860, a więc po dwuletnich studiach, uzyskał stopień kandydata nauk przyrodniczych. Uczęszczając na wykłady przyrodnicze, Wrześniowski miał sposobność poznania także prelekcji oraz osoby Leona Cienkowskiego, znakomitego botanika i biologa, ówczesnego profesora Uniwersytetu Petersburskiego. Piękne wykłady polskiego uczonego, ogromnie rozległa wiedza jego, a nadto niezwykle pociągające rysy jego charakteru, przystępność wobec młodzieży, skromność, szczerość i życzliwość dla uczniów – wszystko to podziałało na Wrześniowskiego w ten sposób, że postanowił poświęcić się biologii i rozpoczął pracę w laboratorium Cienkowskiego, pod jego światłym kierunkiem. Nauczył się wkrótce techniki mikroskopowej oraz oddał się badaniu wymoczków i niższych roślin (przeważnie glonów) okolic Petersburga. Jemu też zawdzięczał Wrześniowski, jak sam powiadał, wpojenie zamiłowania do badania natury oraz cały kierunek naukowy. Powtarza się tu to samo, co tak często napotykamy w życiorysach innych także wybitnych uczonych, a mianowicie zaciągnięcie się pod sztandar pracy naukowej pod wpływem profesorów obdarzonych wyjątkowymi zdolnościami porywania za sobą młodzieży. Istotnie Cienkowski wywarł stanowczy wpływ na całą przyszłą działalność naukową Augusta Wrześniowskiego.

Powróciwszy do Warszawy w roku 1861, Wrześniowski pełnił nadal obowiązki urzędnika w Trybunale cywilnym. Ale wolny od biurowych zajęć czas poświęcał pracy naukowej, a mianowicie badaniom zoologicznym, które szczególnie umiłował. Nauczyciel jego uniwersytecki, Leon Cienkowski, był wprawdzie głównie botanikiem, ale, jak wiemy z życiorysu jego, poświęcał się on przeważnie badaniu najniższych ustrojów, będących na pograniczu świata roślinnego i zwierzęcego, a także najniższych organizmów zwierzęcych – wymoczków, wiciowców i promieniowców. Otóż Wrześniowski szczególnie umiłował tę dziedzinę badań, a zwłaszcza wymoczki stały się najważniejszym przedmiotem jego poszukiwań i dociekań naukowych. W roku 1862, po wykonaniu zadania konkursowego, jak to wówczas było w zwyczaju, otrzymał posadę prosektora przy katedrze zoologii i anatomii porównawczej w Cesarsko-Królewskiej Medyko-Chirurgicznej Akademii w Warszawie, a kiedy następnie Akademia wcielona została, jako wydział lekarski, do nowo utworzonej Szkoły Głównej, przeszedł na posadę prosektora przy katedrze anatomii porównawczej na wydziale fizyko-chemicznym tej uczelni.

Otrzymawszy w ten sposób możność oddania się zupełnego ukochanej pracy naukowej, z całym młodzieńczym zapałem zwrócił się ku badaniu najniższych form zwierzęcych, mikroskopowych oraz ku innym też dziedzinom zoologii i anatomii porównawczej, dopomagał także do wykładów ówczesnym profesorom zoologii – Benedyktowi Dybowskiemu i Konstantemu Górskiemu. Gdy wkrótce po powstaniu styczniowym Dybowski opuścić musiał Warszawę, wysłany na Sybir, Wrześniowskiemu powierzono tymczasowy wykład zoologii i anatomii porównawczej dla słuchaczy wydziałów fizyko-matematycznego i medycznego. W roku 1864 Wrześniowski zamianowany został profesorem-adiunktem tych przedmiotów. W roku 1867 został profesorem nadzwyczajnym, po zamianie zaś Szkoły Głównej na Uniwersytet w roku 1869 przeszedł w charakterze profesora nadzwyczajnego na ten ostatni. Czyniąc zadość ówczesnym przepisom, doktoryzował się w roku 1872 w Petersburgu po publicznej obronie rozprawy Organy rozrodcze i system nerwowy Dreyssenae polymorphae v. Ben., aż wreszcie w roku 1880 został profesorem zwyczajnym zoologii na Uniwersytecie Warszawskim, na którym to stanowisku przetrwał do roku 1889, zmuszony przez rząd do przejścia w stan spoczynku. Jako emeryt zapadł silnie na zdrowiu; nieuleczalna choroba sercowa rozwijała się szybko i nie pozwalała mu już więcej na oddawanie się pracy naukowej, aż wreszcie 16 maja 1892 roku dokonał swego niezmiernie pracowitego i chlubę nauce i piśmiennictwu polskiemu przynoszącego żywota.

Jako profesor, nauczyciel młodzieży uniwersyteckiej, Wrześniowski licznymi odznaczał się zaletami. Przede wszystkim, będąc badaczem niezmiernie ścisłym, sumiennym, drobiazgowym i dla samego siebie krytycznym a surowym, rozwijał w uczniach te zalety. Wykłady jego były nadzwyczaj jasne, zawsze dobrze opracowane i przemyślane, a słuchacze odnosili wrażenie, że profesorowi zależało bardzo na tym, aby wszystko zostało dobrze zrozumiane i aby najmniejszej nie pozostawiało wątpliwości. W pracowni był zawsze przyjacielski i serdeczny z uczniami, a że miał wrodzony dowcip, niejednokrotnie bardzo uszczypliwy i cięty, rzuconym tu i ówdzie słówkiem lub uwagą podtrzymywał nieraz humor pracowników laboratorium. Sam niezmiernie zamiłowany zoolog, wpajał i w uczniów swoich prawdziwe i głębokie umiłowanie przedmiotu. Nigdy nie zapomnę uroku wycieczek zoologicznych, któreśmy co pewien czas z nim odbywali, by na łonie przyrody zapoznać się z postaciami zwierząt niższych, głównie mieszkańców stawów i strumyków podmiejskich. Wycieczki te stają mi żywo w pamięci, bo odbywaliśmy je po prześlicznych i tak bardzo drogich memu sercu okolicach Warszawy. Jakby wczoraj, stoją żywo przed moimi oczyma te miejscowości, jakkolwiek już lat trzydzieści i kilka minęło od tych czasów. To po poszumem liści grających, cienistych parkach Łazienek i Belwederu tyle wspomnień w duszy polskiej wzbudzających, to po uroczych, jakąś dziwną tajemniczością tchnących parkach Mokotowa, Wierzbna, Królikarni lub Natolina, po kochanych sercu polskiemu gąszczach Wilanowa lub Morysinka lub wreszcie po oparami drogiej Wisły naszej wilgotnych gęstwinach, lub łąkach Marymontu albo Saskiej Kępy, po wszystkich tych wówczas przeważnie mało zaludnionych okolicach szliśmy w towarzystwie kolegów, a z ukochanym profesorem na czele, z siatkami, blaszankami lub słojami w rękach, zatrzymując się na brzegach stawków, kałuż łąkowych, cicho szemrzących potoczków; szliśmy wiosną, przysłuchując się po drodze wierzbowym fujarkom pastuszków, szliśmy w upalne dni lata lub późną jesienią, krwawiącą się szkarłatami liści. Jakże nam lekko było na sercu, tej młodzieży bez trosk, pełnej najszlachetniejszych ideałów, nieznającej jeszcze przeważnie smutków i ciężkich doli codziennego życia; a jak serdecznie śmialiśmy się z żartów, nieraz dosyć uszczypliwych, ukochanego, a zawsze łaskawym okiem na nas patrzącego profesora, już jednego z nielicznych Polaków na wydziale przyrodniczym Uniwersytetu naszego. Pamiętam, jakby to się działo wczoraj, różne stawki lub kałuże, gdzie po raz pierwszy w życiu wyławiałem pewne rzadkie, szczególniej interesujące jestestwa, prześliczne w swoich postaciach lub barwach, a na które czcigodny nasz nauczyciel zwracał mi uwagę. Umiałbym dziś wskazać miejsce w Łazienkach, gdzie w bagienku łąkowym widziałem po raz pierwszy na jednej z wycieczek zoologicznych olbrzymie przekopnice (Apus), jedne z najbardziej interesujących skorupiaków naszych, mógłbym wskazać miejsce, gdzie w przydrożnym strumyku Mokotowa poznałem prześliczne małże, Cyklady lub – piaski Jabłonny, gdzie obserwowałem po raz pierwszy w życiu gąsienice mrówkolwów (Myrmeleo), czyhające na wpadające w dołki mrówki. Poznanie budowy szczęk tych gąsienic – to jedna z pierwszych moich prac studenckich, do której ogłoszenia w „Pamiętniku Fizjograficznym” namówił mnie Wrześniowski, przejrzawszy mój manuskrypt i udzieliwszy wskazówek co do sposobu wykonania rysunków.

Co do prac naukowych Wrześniowskiego to, jak już wspomniałem, działalność swoją na polu naukowym rozpoczął on pod kierunkiem znakomitego znawcy istot niższych – Leona Cienkowskiego, jeszcze na ławie uniwersyteckiej, kiedy jako urzędnik komisji kodyfikacyjnej i „wolny” (nadzwyczajny) słuchacz uniwersytetu petersburskiego pracował nad niższymi organizmami, a szczególnie nad wymoczkami. W owym czasie rozpoczęte już badania prowadził dalej, rozszerzał i uzupełniał w Warszawie, tak że wkrótce wydrukował pierwszą pracę swą pt. Observations sur quelques infusoires (1862), w której podał interesujące nowe szczegóły nad budową wymoczków i opisał niektóre nieznane dotychczas ich postacie. Rozpoczęte badania posuwał wciąż naprzód i pogłębiał, dzięki czemu wydał wkrótce cały szereg pierwszorzędnych prac naukowych z dziedziny nauki o wymoczkach. I tak w pracy wydanej w Warszawie Spis wymoczków spostrzeganych w Warszawie i jej okolicach w latach 1861–1865 (1866) podaje nasz zoolog wyniki pięcioletnich swych badań nad tym przedmiotem, podaje spis wszystkich dotąd przezeń znalezionych wymoczków, przy czym opisuje aż dziesięć gatunków nowych, a z trzech nowych gatunków o bardzo swoistej organizacji tworzy nowy rodzaj.

W szeregu innych rozpraw ogłoszonych w części w języku polskim, w części w niemieckim, np. Przyczynek do historii naturalnej wymoczków (1867), Ein Beitrag zur Anatomie der Infusorien (1869), Beobachtungen über Infusorien aus der Umgebung von Warschau (1870), głównie zaś w pięknej pracy Beiträge zur Naturgeschichte der Infusorien (1877), ozdobionej prześlicznymi tablicami rysunków, wykonanymi z natury artystyczną dłonią autora, podaje Wrześniowski liczne bardzo nowe fakty z dziedziny mikroskopowej budowy wymoczków.

Wymoczki (Infusoria) są to, jak wiadomo, jednokomórkowe organizmy zwierzęce, zwane tak dlatego, iż pojawiają się w wodzie, w której wymakają substancje roślinne, np. siano, słowem – w wodnych nalewkach (infusum) organicznych, a biorą się tam z powietrza, w którego pyle unosić się mogą masami w stanie na pół wyschniętym, torebką szczególną (cystą) otoczone. Gdy owe otorbione wymoczki dostają się wraz z pyłem powietrza do jakiej nalewki organicznej, wówczas uwalniają się one z torebki, powracają do pełni życia i, szybko się mnożąc, wytwarzają liczne pokolenia tych żyjątek. Pomimo iż są bardzo drobne, pod mikroskopem tylko widoczne, mają budowę stosunkowo wielce złożoną i nader misterną. Pokryte szybko poruszającymi się, włoskowatymi rzęskami, wykonywują w wodzie niezmiernie energiczne ruchy, mknąc jak strzała w obserwowanej kropli. Otóż liczne strony złożonej budowy ciała wymoczków zostały wyjaśnione przez Wrześniowskiego. Między innymi opisał on sposób karmienia się wymoczków, właściwości banieczki kurczliwej, budowę włókien kurczliwych natury mięśniowej itd., a wszystkie poczynione przez tego znakomitego badacza spostrzeżenia okazały się jak najdokładniejszymi i przez późniejszych uczonych zostały stwierdzone.

Ale nie ograniczył się Wrześniowski do grupy tych najniższych jestestw świata zwierzęcego. Ogłasza pracę nad anatomią porównawczą pewnych mięczaków dwuskorupowych, czyli małżów, mianowicie gatunku Dreissena polymorpha, bardzo osobliwej postaci, występującej w Wiśle, do której to rzeki małż ów przywędrował z morza. Z kolei zaś zajmuje się bardzo wiele systematyką i anatomią skorupiaków (Crustacea) amerykańskich, nadsyłanych obficie do Warszawy przez pp. Jana Sztolcmana i Konstantego Jelskiego, oraz bajkalskich przez Benedykta Dybowskiego. Badania naukowe nad skorupiakami wypełniają już resztą życia Wrześniowskiego; zajęcie się gatunkami amerykańskimi oraz bajkalskimi naprowadza go i na badania pewnych grup skorupiaków krajowych, głównie obunogów (Amphipoda). Ta praca zajmuje mu bardzo wiele czasu. Nie zadowalając się systematyką, zwraca się i do anatomii mikroskopowej skorupiaków, ale tu stają mu na przeszkodzie metody techniczne. Pracując dotąd głównie nad ustrojami jednokomórkowymi, Wrześniowski nie znał nowoczesnej techniki biologicznej, nie umiał obchodzić się z mikrotomem, czyli przyrządem do wykonywania skrawków przez narządy, których budowa mikroskopowa ma być zbadana, oraz nie znał dostatecznie techniki barwienia preparatów w celu wyróżnienia poszczególnych składników tkanek. Ale w krótkim czasie pokonywa te trudności, w znacznej mierze dzięki światłym radom kolegi i przyjaciela swego profesora Henryka Hoyera. I oto niebawem widzimy go przy warsztacie pracy histologicznej, mikrotomuje, barwi skrawki, wykonywa piękne barwne rysunki i szkice anatomiczno-mikroskopowe i pogłębia coraz bardziej histologię skorupiaków, dotąd mało w ogóle znaną. Wynikiem tych żmudnych prac był cały szereg nowych publikacji naukowych, które ogłasza Wrześniowski w części w języku ojczystym, w części w czasopismach naukowych zagranicznych.

Tak np. w pracy On Callisoma Branickii (1874) podaje opis nowego gatunku skorupiaka amerykańskiego, w pracy Vorläufige Mittheilungen über einige Amphipoden (1879) opisuje nowe gatunki skorupiaków, nazwane przezeń na cześć różnych naszych uczonych: Hyale Jelskii, H. Lubomirskii, H. Dybowska, H. Sztolcmanii, Lada Chałubińska itd., podając przy tym liczne ważne szczegóły co do ich budowy mikroskopowej. W roku 1881 ogłasza w Warszawie (w „Pamiętniku Fizjograficznym”) piękną monografię o nowym rodzaju i gatunku skorupiaka obunogiego z okolic Warszawy, Goplana polonica, a w roku 1883 w tym samym czasopiśmie interesującą obszerną pracę O trzech kiełżach podziemnych, z 11 tablicami rysunków; jeden z tych gatunków, w Tatrach znaleziony, nazywa Niphargus tatrensis, inny znów chrzci mianem legendowym Boruta tenebrarum. Nadto ogłasza kilka innych jeszcze rozpraw o skorupiakach, niektóre w języku niemieckim.

Wrześniowski należał do tych, niestety nielicznych, uczonych polskich, którzy głęboko odczuwali potrzebę dzielenia się swoją wiedzą także z szerszymi warstwami ogółu, jak to czynili również liczni znakomici uczeni zagraniczni, z których wymienię tylko Jana Tyndalla, Michała Faradaya, Tomasza Huxleya, Karola Vogta i Ernesta Haeckla. Słowem rozumiał on, że uczony, a zwłaszcza uczony polski, powinien nie tylko naukę samą naprzód posuwać, lecz też pamiętać o swoim szerszym ogóle myślącym, dla którego prace specjalne, ogłaszane w czysto naukowych czasopismach, ani są dostępne, ani zrozumiałe. Do takich uczonych polskich należał między innymi, jak wiemy, Jędrzej Śniadecki, który, obok prac naukowych, niemało także publikował rzeczy dla szerszego ogółu przeznaczonych. Zaiste, jest to święty obowiązek każdego polskiego uczonego, prawdziwie i szczerze kochającego społeczeństwo swoje.

I oto Wrześniowski rozumiał ten obowiązek obywatelski, chwytając często za pióro, by społeczeństwo oświecać. Napisał więc doskonały podręcznik dla uczącej się młodzieży Zasady zoologii (1888), przeznaczony dla klas wyższych szkół średnich. Wiele ogłosił cennych artykułów z dziedziny biologii w różnych czasopismach, w tym w „Ateneum”, „Przyrodzie i Przemyśle”, a zwłaszcza we „Wszechświecie”, informując ogół o licznych nowych prądach i kierunkach w biologii oraz o ciekawych odkryciach. Napisał dalej szereg wyczerpujących życiorysów znakomitych uczonych, jak Karola Darwina, Henryka Hoyera, Leona Cienkowskiego, Izydora Kopernickiego, Władysława Taczanowskiego i księcia Władysława Lubomirskiego. Zasilał też obszerniejszymi artykułami Encyklopedię rolnictwa i pierwszą Encyklopedię Orgelbranda.

Oprócz nauk zoologicznych Wrześniowski uprawiał także w części antropologię i etnografię, zajmował się np. pomiarami czaszek górali tatrzańskich, badał ich zwyczaje i język. Wreszcie przyswoił też literaturze polskiej w doskonałych przekładach kilka cennych dzieł, jak Oskara Schmidta Nauka o pochodzeniu gatunków i darwinizm (1875), Tomasza Huxleya Wykład biologii praktycznej (1883) i tegoż autora O przyczynach zjawisk w naturze organicznej (1872). Jak płodnym był pisarzem, widać z tego, że ogółem napisał około 200 prac, wliczając w to rozprawy naukowe, pisma obszerniejsze popularne oraz drobne artykuły.

Na zakończenie życiorysu tego ze wszech miar zasłużonego męża, winienem jeszcze szczególniej dobitnie zaznaczyć, że należy mu się wdzięczność społeczeństwa za to, iż był jednym z najpierwszych u nas pionierów teorii ewolucji, która odegrała we wszystkich cywilizowanych społeczeństwach Europy tak doniosłą rolę w rozwoju wiedzy. Posiadam litografowane wykłady Wrześniowskiego z roku 1864, a więc z okresu, kiedy do wielu uniwersytetów Europy nie dotarło jeszcze światło ewolucjonizmu. Wrześniowski atoli od razu zrozumiał, jak płodna dla czystej wiedzy będzie ta idea, i w wykładach swych głosił już wówczas z katedry podstawy ewolucjonizmu w biologii. Jak to możemy wnosić z wyżej wymienionych pism Wrześniowskiego, przeznaczonych dla szerszego ogółu, usiłował on rozpowszechniać także za pośrednictwem pióra wielkie idee filozoficzno-biologiczne w społeczeństwie swoim, wierząc snąć, że one przyczynić się mogą skutecznie do podniesienia narodu w kierunku myślowym i etycznym.

*   Tekst opublikowany pierwotnie w: J. Nusbaum-Hilarowicz, Szlakami nauki ojczystej. Życiorysy znakomitych biologów polskich 18 i 19 wieku, Warszawa 1916, s. 109–120. Tekst został nieco skrócony. Ortografia i interpunkcja uwspółcześnione, składnia i leksyka oryginału.

Georgij (Jurij) Wiktorowicz Wulf

Urodzony 10 VI 1863 w Czernihowie. Studia przyrodnicze na UW (1881–1885), staże naukowe w Monachium (u prof. P. H. Grotha) i w Paryżu; magisterium* na UW (1892); pracownik UW (1892–1896 i 1898–1908); doktorat** na Uniwersytecie Noworosyjskim w Odessie (1896); zatrudniony tamże (1897–1898); pracownik Uniwersytetu Moskiewskiego (1908–1925).

Fizyk, krystalograf, mineralog. Wypracował metodę oznaczenia klas kryształów, jego badania kryształów ciekłych stały się podstawą ich zastosowania w technice. Członek Petersburskiego Towarzystwa Mineralogicznego. Zmarł 25 XII 1925.

Rukowodstwo po kristallografii, 1904; Zur Geometrie der Doppelbrechung, „Annales de Physique”, t. XVIII, s. 579–589; O tocznosti znaków gieomietriczeskoj gnomomietrii, 1906.

Wul’f Georgij Wiktorowicz [w:] Enciklopiediczeskij slowar’ Brokgausa i Efrona, t. LXXXII, Petersburg 1890–1907.

* rosyjski odpowiednik europejskiego doktoratu

** rosyjski odpowiednik habilitacji

ZBIGNIEW J. WÓJCIK

GEORGIJ (JURIJ) WIKTOROWICZ WULF

1863–1925

Maciej Suffczyński, znany polski historyk fizyki, natrafił na intrygujące materiały dotyczące Georgija Wulfa, wybitnego krystalografa, w latach 1898–1908 profesora i kierownika katedry mineralogii i petrografii w Oddziale Przyrodniczym Wydziału Fizyczno-Matematycznego Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Okazuje się, że ten uczony, pracując na uczelni, której ważnym zadaniem była rusyfikacja społeczeństwa polskiego, wystąpił do Uniwersytetu Jagiellońskiego z zamiarem uzyskania tam veniam legendi. Wniosek jego miał być odrzucony ze względów formalnych – przedstawił zbyt krótką rozprawę. Zważywszy na to, iż Wulf – wychowany od dziecka w Warszawie – znał świetnie język polski, rzecz nie jest nierealna. Ponadto na UJ od 1904 roku kierownikiem katedry mineralogii i petrografii był Józef Morozewicz, podobnie jak krystalograf wychowanek prof. Aleksandra Lagoria – przeprowadzeniu więc takiego przewodu mogły przeszkodzić tylko decyzje ministrów oświaty Austrii i Rosji.

Jeżeli sugestii prof. Suffczyńskiego nie da się potwierdzić na podstawie zachowanych dokumentów, to i tak jest w tym coś istotnego, a mianowicie: powszechna sympatia społeczności geologów i fizyków polskich (w tym mineralogów, krystalografów, geochemików) do Rosjanina. Wystarczy wspomnieć – nie jest to legenda, lecz udokumentowany archiwaliami fakt – że po I wojnie światowej na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego ustanowiono katedrę, która miała być uruchomiona z chwilą wypuszczenia Wulfa z Moskwy. Władze Rosji sowieckiej wiedziały o tym i zapewne dlatego w 1921 roku krystalograf został wybrany na członka korespondenta tamtejszej Akademii Nauk.

W Rosji prawie przez cały wiek XIX jedyną uczelnią z nierosyjskim językiem wykładowym był Uniwersytet Dorpacki. Studiowało tam wielu Polaków, wśród Niemców, stanowiących większość uczących się. Nawet profesorowie Rosjanie uczyli tam po niemiecku. Narzucenie w 1869 roku uczelni warszawskiej wykładowego języka rosyjskiego właściwie nie było niczym nadzwyczajnym, poza dalekosiężnym planem rusyfikacji społeczeństwa polskiego. W przypadku dwóch usługowych katedr geologicznych, profesorów polskich Karola Jurkiewicza i Jana Trejdosiewicza utrzymano do emerytur, gdyż mieli oni stopnie naukowe uzyskane na uczelniach w głębi Rosji. Już jednak przejście na emeryturę Jurkiewicza w 1880 roku spowodowało obsadę katedry mineralogii przez Rosjanina, dorpatczyka Aleksandra Lagoria. Wychowanków Dorpatu łączyła legenda wspomnień miejsca studiów. Z tego względu w prowadzonej przez Lagoria katedrze w Warszawie bywali liczni Polacy, a w tym zwłaszcza Józef Siemiradzki oraz Stanisław Józef Thugutt. Tak się złożyło, że już w drugim roku jego pracy na Uniwersytecie Warszawskim najzdolniejszym studentem okazał się zadomowiony w Warszawie Rosjanin Georgij Wulf. Studiował głównie fizykę, ale pod wpływem wykładów Lagoria z krystalografii, nie zrywając z głównym kierunkiem swoich zainteresowań, poświęcił się naukom mineralogicznym. W swym krótkim życiu osiągnął wiele, gdyż umiejętnie wykorzystywał zdobycze nauk fizycznych (m.in. metody rentgenowskie) do badań mineralogicznych. W publikacjach używał zamiennie dwóch imion: Georgij i Jurij, co czasem jest powodem przekonania, że ogłaszali je dwaj bracia. Młodszy od Georgija brat Aleksander był zresztą także fizykiem, okresowo nawet wykładowcą w Instytucie Politechnicznym w Warszawie. Obaj bracia byli więc wybitnie uzdolnieni w naukach ścisłych.

Georgij Wulf był synem Wiktora s. Konstantego Wulfa, nauczyciela. Urodził się w Czernihowie 10 (22) czerwca 1863 roku. Niebawem ojciec został mianowany dyrektorem gimnazjum w Warszawie, co świadczy także o wysokiej ocenie przez władze oświatowe jego patriotyzmu, zważywszy, iż było to po zdławieniu powstania styczniowego. Dla Georgija miasto to staje się miejscem zamieszkania na wiele lat. Tu kończy 5. Gimnazjum i jako 18-latek wstępuje na miejscowy Uniwersytet z zamiarem studiowania nauk ścisłych. Wiedza i zdolności dydaktyczne prof. Lagoria zdecydowały o tym, że już w czasie studiów w latach 1881–1885 Wulf miał poważne osiągnięcia naukowe i to zarówno w mineralogii, jak i fizyce – bo profesor Nikołaj Jegorow był również łowcą talentów. Oto kilka szczegółów.

W czasie drugiego roku studiów Wulf przygotował pracę z krystalografii geometrycznej, za którą otrzymał nagrodę w wysokości 50 rubli. Wydrukowano ją w periodyku uczelnianym. To oczywiście zasługa prof. Lagoria, który zadbał o przeprowadzenie tego w sposób formalny. Mistrzowi zawdzięczał Wulf załatwienie środków (60 rubli) na wyjazd do Odessy na zjazd przyrodników i lekarzy rosyjskich, w czasie którego – na wycieczkach – poznał Krym. W roku następnym (trzeci rok studiów) dostał 16 rubli i 67 kop. na wycieczkę studyjną do południowej części Kongresówki.

Ponadto otrzymał złoty medal za pracę o własnościach elektrycznych kwarcu. Tę właśnie pracę 16 czerwca 1885 roku uznano za kandydacką z fizyki. Przyznano mu również 100 rubli na studyjną wycieczkę na Krym, z profesorem Lagoriem. Po powrocie został – po raz drugi – kandydatem nauk, tym razem z mineralogii. Uczelnia wytypowała go do tzw. stypendium profesorskiego, z czym wiązały się uzupełniające studia na uczelniach zachodniej Europy. W związku z tym otrzymał na dwa lata po 600 rubli na rok.

Było to o tyle ważne, że zwalniało go od nadmiernych powinności asystenckich.

Ponieważ ministerstwo zwlekało z zatwierdzeniem decyzji Rady Uniwersytetu, Wulf zdecydował się na pewien czas wyjechać prywatnie do Petersburga. Poznał tam m.in. najwybitniejszego ówczesnego krystalografa rosyjskiego Jewgrafa S. Fedorowa, a ponadto wybrano go do Petersburskiego Towarzystwa Mineralogicznego.

Od 1 stycznia 1889 do września roku następnego, mając 1500 rubli (dostał więcej niż planowano), studiował za granicą w głównych ośrodkach badań krystalograficznych. Znaczną część tego czasu spędził w Monachium u profesora Paula Heinricha Grotha, redaktora międzynarodowego czasopisma specjalistycznego „Zeitschrift fur Kristallographie”. Tak się złożyło, że jednym z głównych zajęć Wulfa było tłumaczenie z języka rosyjskiego na niemiecki nadsyłanych prac genialnego Jewgrafa Fedorowa, piszącego wyłącznie po rosyjsku i to niezbyt zrozumiale. Groth miał zresztą różnych pomocników z „krajów słowiańskich”, a jeden z nich – Stefan Kreutz z UJ – opowiadał, że redaktor, wyjeżdżając poza Monachium, zastępującym go kazał natychmiast drukować teksty „dzikusa” (tak nazywał krystalografa petersburskiego). Na Wulfa spadło więc wiele nieoczekiwanej, trudnej pracy. Mimo to zdołał być także w Paryżu, w czasie gdy zaczęły powstawać nowe kierunki badań, zwłaszcza nad kryształami ciekłymi.

Gdy wrócił do Warszawy, z Polaków na Uniwersytecie pracował jeszcze Antoni Wałecki, kustosz zbiorów mineralogicznych. Trejdosiewicz był już na emeryturze, a katedrą geologii i paleontologii kierował młody, ale zasłużony badacz, Władimir Prochorowicz Amalicki. Wulf nie utrzymywał z nim bliższych kontaktów, poza służbowymi. Nadal współpracował z fizykiem profesorem Jegorowem i w trójkę z profesorem Lagoriem ustalali temat rozprawy magisterskiej. Obronił ją w 1892 roku. Dotyczyła ona m.in. pseudosymetrii w kryształach.

Uzyskanie magisterium dawało Wulfowi prawo prowadzenia wykładów jako docentowi prywatnemu. Miał wykład monograficzny o koncepcji ciekłych kryształów. Jednocześnie na pewien czas zajął się sprawami wzrostu kryształów, mając na ten temat wiele obserwacji poczynionych w czasie pobytu w Niemczech i we Francji. Nie wdając się w szczegóły, należy stwierdzić, że badania te stały się podstawą późniejszego zastosowania w technice kryształów ciekłych. Na ten temat przedstawił w 1895 roku rozprawę doktorską. Rada Wydziału Fizyczno-Matematycznego Uniwersytetu Warszawskiego uznała ją jednak za objętościowo zbyt skromną. Wulf pojechał z nią na Uniwersytet Noworosyjski w Odessie i tam w 1896 roku obronił. Ze względu na istniejącą na uczelni sytuację zdecydował się opuścić Warszawę i podjąć pracę na stanowisku profesora nadzwyczajnego, od 1897 roku, na Uniwersytecie Kazańskim. Był tam ledwie trzy semestry, gdyż po przejęciu przez profesora Lagoria dyrektury Instytutu Politechnicznego w Warszawie zwolniła się zajmowana przez niego katedra. Wrócił więc do „rodzinnej” Warszawy i z uczniami Lagoria, a później własnymi, kontynuował studia nad wzrostem kryształów. Z Polaków zatrudnieni w katedrze byli m.in. Józef Morozewicz (zajął stanowisko kustosza po przejściu na emeryturę Wałeckiego) oraz asystent Zygmunt Weyberg.

Wybitnie zdolny fizyk-krystalograf, mający mądrego mistrza, osiągnął katedrę, mając 35 lat. Nad swym profesorem miał pewną przewagę – nie dawał się wciągnąć w rygor pracy administracyjnej. Obaj byli znakomitymi wykładowcami, serdecznie nastawionymi do społeczeństwa polskiego. Obaj utrzymywali jednak dystans do profesora Amalickiego, choć nie dotyczyło to spraw naukowych. Należy podkreślić, że ci trzej profesorowie, pracując na Uniwersytecie Warszawskim, oceniali studentów za ich osiągnięcia, a nie przynależność narodową.

Profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, a na nim kierownikiem katedry mineralogii i petrografii, był Wulf w latach 1898–1908. Wskutek różnych okoliczności pracował z młodzieżą jako wykładowca o dwa lata krócej. Strajki szkolne 1905 roku, a w konsekwencji opuszczenie uczelni przez znaczną liczbę studentów Polaków, wciągnęły Wulfa w wir zdarzeń tak dalece, że w konsekwencji sam zrzekł się pracy na Uniwersytecie, ba, nawet opuścił Warszawę.

Gdy obejmował katedrę, z asystentów profesora Lagoria pozostał tylko Zygmunt Weyberg, z którym doskonale się rozumieli. Z młodszych był N. Waticz, zajmujący się podobnymi zagadnieniami. Niewątpliwie jednak Wulf nadal miał dobre warunki pracy, zwłaszcza iż pewne doświadczenia przeprowadzał u Lagoria w Instytucie Politechnicznym. Pracował bardzo aktywnie, publikując zarówno w prasie rosyjskiej, jak i niemieckiej oraz francuskiej. Wypracował metodę szybkiego oznaczenia klas kryształów, konstruując diagram, zwany później „siatką Wulfa”. Jego książka Rukowodztwo po krystalografii z 1904 roku to podręcznik, na którego podstawie do drugiej połowy XX wieku powstawały podręczniki polskie. Z ważniejszych opracowań monograficznych godne podkreślenia jest studium O tocznosti znaków gieomietriczeskoj gnomomietrii z 1906 roku. W swoich pracach dał się poznać nie tylko jako uczony, ale także dydaktyk. Ostatnie jego publikacje w czasopiśmie Uniwersytetu Warszawskiego ukazały się w 1907 roku. Pozostawał nadal aktywny twórczo, ba, nawet w 1915 roku ogłosił szkic wspomnieniowy Posliednije miesiacy w Warszawskom uniwersitietie.

Rok 1905, dokumentowany niewielką rozprawką Zur Geometrie der Doppelbrechung („Annales de Physique”, t. XVIII, s. 579–589), nie był dla Wulfa spokojny. Strajki studentów, konflikt postaw w porównaniu z profesorem W. Amalickim, wreszcie represje wymierzone przeciwko studentom Polakom i tym Rosjanom, którzy opowiedzieli się po ich stronie – ciężko przeżył. Sam był życzliwie nastawiony do dążeń Polaków. Gdy konspirującym studentom groziło aresztowanie, przechował u siebie dokumenty organizacji niepodległościowych. Niestety, swoimi działaniami naraził się policji i zmuszony był podjąć decyzję o emigracji do Szwajcarii. Prawie rok przebywał w Genewie, gdzie zresztą nie zaprzestał ogłaszania prac. Szukał też możliwości zatrudnienia się poza Warszawą, prawdopodobnie także w Krakowie. Ostatecznie napisał do Władimira Wiernadskiego, wybitnego mineraloga i geochemika, i ten załatwił mu docenturę prywatną na Uniwersytecie Moskiewskim. W rezultacie w 1907 roku złożył rezygnację – podobnie jak kilku innych profesorów Rosjan – z pracy na Uniwersytecie Warszawskim. Od 1908 roku do śmierci w końcu grudnia 1925 roku będzie już stałym mieszkańcem Moskwy, tolerowanym tam jednak dopiero od 1918 roku, kiedy ofiarowano mu katedrę krystalografii na miejscowym uniwersytecie.

Trzech profesorów Rosjan na kierunkach geologiczno-mineralogicznych Uniwersytetu Warszawskiego. Wszyscy uczeni najwyższej klasy. Lagorio i Wulf bardzo życzliwi dla Polaków, Amalicki – tylko dla tych, którzy talentem i umiejętnościami przewyższali innych. Lagorio po objęciu dyrektury Instytutu Politechnicznego nastawiony był głównie na ułatwianie pracy młodszym. Amalicki postępował podobnie, choć – prowadząc studia terenowe na północy europejskiej Rosji – usiłował jeszcze pracować naukowo. Wulf, świetny dydaktyk, życzliwy dla ludzi, był przez cały czas przede wszystkim najwyższej klasy twórcą. Warszawa była jego miastem, a Uniwersytet Warszawski – jego uczelnią. Marzył w Moskwie o powrocie nad Wisłę. Jego polscy uczniowie i współpracownicy robili wszystko, by po I wojnie światowej znalazł się wśród nich. W czasie, gdy władze sowieckie pozwoliły na emigrację pewnej grupie inteligencji rosyjskiej, był już niestety schorowany. Pozostał więc do końca życia w Moskwie.

Wspomniano, że podręcznik Wulfa z krystalografii z 1904 roku był powszechnie wykorzystywany przez nauczycieli akademickich w okresie międzywojennym i później. W podręczniku tym znajduje się opis „siatki Wulfa”. Jest to diagram określania klasy krystalograficznej. Do dziś jest powszechnie używany, także przez specjalistów z innych dziedzin nauki.

Na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim było wielu znakomitych uczonych oraz ludzi o kryształowych charakterach. W przypadku Georgija Wulfa cechy jego osobowości w sposób idealny zgrane były z kierunkiem jego twórczości, nie tylko w nazwie „kryształ”.

W 1969 roku odbyło się w Warszawie spotkanie historyków geologii i geografii z Polski i Związku Sowieckiego. Dokonania Georgija Wulfa przedstawił wówczas profesor Antoni Daszkiewicz, najwybitniejszy po Rosjaninie wykładowca krystalografii na Uniwersytecie Warszawskim. W streszczeniu swego referatu (później także w obszernym szkicu z 1972 roku) tak ujął zasadnicze tezy swego wystąpienia:

„1. O specyficznych warunkach Uniwersytetu Warszawskiego w porównaniu z innymi uniwersytetami rosyjskimi.

2. O wzajemnych stosunkach naukowych między J. W. Wulfem i A. W. Lagorio.

3. O znaczeniu i zastosowaniu prac naukowych J. W. Wulfa w dziedzinie krystalografii geometrycznej, jak:

a) koncepcja płaszczyzny odbicia jako uniwersalnego elementu symetrii i wyprowadzenia wszystkich możliwych rodzajów symetrii;
b) zastosowanie metody najmniejszych kwadratów do obliczeń krystalograficznych;
c) związki między formą kryształu a jego budową i siłami międzymolekularnymi.

4. O znaczeniu prac popularnonaukowych J. W. Wulfa w dziedzinie krystalografii”.

To ostatnie dotyczy podręczników akademickich. Jako ich autor był również mistrzem.

Witold Załęski

Urodzony 12 VIII 1836 w Warszawie. Studia prawnicze na uniwersytecie w Dorpacie (1853–1857); rosyjski doktorat tamże (1866); wykładowca Szkoły Głównej (1866–1869).

Ekonomista, demograf. Określił pojęcia zasady spożycia dóbr, obiegu i produkcji, wyjaśnił zastosowanie rachunku prawdopodobieństwa w statystyce; opracował dane dotyczące emigracji zarobkowej chłopów.

Członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1907).

Zmarł 16 X 1908 w Warszawie.

Kilka słów o teorii statystyki, Warszawa 1868; Rys statystyki porównawczej m. Warszawy, t. I–II, Warszawa 1872–1873; Statystyka porównawcza Królestwa Polskiego, Warszawa 1876; Zasady ekonomiki (nauki gospodarstwa narodowego), Warszawa 1891.

S. Dziewulski, Witold Załęski, „Ekonomista” 1908, nr 8, z. 4, s. I–VIII.

STEFAN DZIEWULSKI

WITOLD ZAŁĘSKI[*]

1836–1908

W dniu 16 października 1908 roku zmarł w Warszawie profesor Witold Załęski, zasłużony statystyk i ekonomista. Ś.p. Witold Załęski urodził się w 1836 roku w Warszawie, nauki średnie pobierał w Wilnie, następnie zaś studia uniwersyteckie odbywał w Dorpacie. W 1856 roku za rozprawę konkursową w Dorpacie otrzymał medal srebrny. W 10 lat później po obronie rozprawy historycznej uzyskał stopień magistra nauk dyplomatycznych.

W Warszawie ś.p. Witold Załęski został nauczycielem historii powszechnej i geografii w jednym z gimnazjów, następnie zaś docentem ekonomii politycznej i statystyki w Szkole Głównej.

Po zamknięciu Szkoły Głównej i zamianie jej na Uniwersytet, ś.p. prof. Załęski wybrany został przez senat uniwersytecki na profesora prawa międzynarodowego, lecz nie został zatwierdzony na tej katedrze.

W 1873 roku spadł z etatu, jako nauczyciel gimnazjalny. Równocześnie objął wykłady statystyki w szkole handlowej Kronenberga.

W 1876 roku ś.p. Załęski zorganizował sekcję statystyczną przy magistracie warszawskim, którą kierował do ostatniej chwili.

W 1882 roku położył wybitne zasługi, jako kierownik spisu jednodniowego, pierwszego w Warszawie, którego wyniki ujął i ogłosił w trzech tomach. W 1897 roku zaś, przy pierwszym ogólnym spisie ludności w całym państwie, ś.p. Załęski był sekretarzem komisji miejskiej spisu w Warszawie.

Zmarły po założeniu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego powołany został na przewodniczącego Wydziału Nauk Antropologicznych, Społecznych, Historii i Filozofii.

Prof. Załęski ogłaszał swe prace w „Ekonomiście”, Encyklopedyi rolniczej, Encyklopedyi handlowej, Encyklopedyi Powszechnej, „Bibliotece Warszawskiej”, „Kuryerze Warszawskim”.

W ogóle ś.p. Załęski poczuwał się silnie do obowiązków popularyzowania wiedzy wśród jak najszerszych warstw i w tym względzie jego prace publicystyczne miały duże znaczenie dla naszego ogółu. [...]

Wreszcie świeżo opuściła prasy drukarskie, już po śmierci autora, ostatnia jego praca: Z statystyki porównawczej Królestwa Polskiego – wydana przez Kasę Mianowskiego (Warszawa 1908).

Nie jesteśmy w możności poddania gruntownej ocenie naukowej prac naszego zasłużonego statystyka. Przekraczałoby to rozmiary niniejszego wspomnienia i wymagałoby zresztą gruntowniej szych studiów. Uważamy jednak, że strata, którą ponieśliśmy, wymaga dokładnej i poważnej oceny prac zmarłego; przeświadczenie to wypływa z poczucia obowiązku nie tylko względem zmarłego, ale i względem społeczeństwa.

Na jedno musimy tu zwrócić uwagę. Ś.p. Załęski był prawdziwym pionierem na niwie naukowej umiłowanego przez siebie zawodu. Przez dłuższy szereg lat on jeden dźwigał ciężar mozolnych studiów, tak niezbędnych dla każdego społeczeństwa. Pracę te prowadził wśród najniekorzystniejszych warunków, wśród przeszkód, które mu ją prawie uniemożliwiały. Odsunięty od katedry uniwersyteckiej, która mu się tak słusznie należała, pozbawiony dostępu do wielu źródeł, dla pracy jego niezbędnych, potrafił prof. Załęski mimo wszystko wytrwać przy swej pracy, a co więcej – stanąć na czele naszego ruchu statystycznego i oddać społeczeństwu olbrzymie usługi. Z materiałów urzędowych zbieranych w stanie surowym, częstokroć błędnych i sprzecznych ze sobą, potrafił ś.p. Załęski wysnuwać wnioski, które były rezultatami jego własnych krytycznych poszukiwań.

Że zaś prof. Załęski był pierwszym w kraju, który tę olbrzymią pracę przedsięwziął i że przez szereg lat był jedynym bodaj na tej niwie poważnym działaczem, przeto w historii rozwoju naszego ruchu statystycznego będzie zawsze posiadał piękną kartę; prace Jego będą obejmowały cały jeden okres i nie stracą nigdy wielkiej wartości historycznej i porównawczej dla dalszych badań statystycznych.

Wychodząc z tego założenia, pragniemy specjalnie zwrócić uwagę na kilka najważniejszych, zdaniem naszym, prac profesora Załęskiego.

Teorya Statystyki Załęskiego ukazała się w 1884 roku. Jakim był w owym czasie nasz dorobek naukowy na tym polu, przekonać się możemy z przedmowy autora. Prof. Załęski stwierdza, że „coraz bardziej daje się odczuwać potrzeba przedstawiania naszemu ogółowi ogólnych zasad tej nauki, szczególniej że prócz tłumaczenia bardzo wątpliwej wartości podręcznika Haushofera [...] nie mamy w naszej literaturze dzieła, przedstawiającego teorię statystyki w zarysie”.

Czytając zaś dalej „historyę nauki statystyki” i czyniąc przegląd „literatury statystycznej polskiej”, gdzie prof. Załęski zgromadził nasz nadzwyczaj skromny dorobek naukowy w tej dziedzinie, poczynając od tablic Moszyńskiego, przedstawionych Sejmowi czteroletniemu, od prac ks. Staszica, Rodeckiego, Fryderyka Skarbka i kończąc na drobniejszych pracach specjalnych – musimy dojść do wniosku, że praca prof. Załęskiego zapełniła bardzo poważną lukę, jaka istniała w danej dziedzinie wiedzy.

Teorya statystyki Załęskiego zaznajamia nas ze „statystyką, jako metodą i jako nauką”, wyjaśnia pewniki jednostajności, stosunek jednoczesności i następstwa, metodę zgodności i różnicy, stopień prawdopodobieństwa rezultatów statystycznych, tłumaczy wpływ wielkości liczb oraz ilości powtórzeń i prób na stopień prawdopodobieństwa, mówi o zastosowaniu rachunku prawdopodobieństwa do badań statystycznych dla ilości nieznanej wypadków, dla ilości ograniczonej i nieograniczonej.

Niezależnie od zgromadzenia całego dorobku ówczesnego teorii statystyki, praca prof. Załęskiego podaje nam historię nauki statystyki i statystyki administracyjnej w poszczególnych państwach, zaznajamia nas z historią kongresów statystycznych od kongresu w Brukseli w 1853 roku do kongresu w Budapeszcie w 1876 roku, wreszcie zaznajamia nas z organizacją statystyki.

Tym sposobem dzieło prof. Załęskiego stało się u nas pierwszym podręcznikiem naukowym, wielką i niezaprzeczoną jego wartość ocenia całe pokolenie naszych wychowawców, którym oddał on duże usługi w pracy nad naszą młodzieżą.

Zupełnie analogiczną wartość posiada praca Załęskiego: Zasady ekonomiki (nauki gospodarstwa narodowego), wydana przez Kasę imienia dr. J. Mianowskiego w 1889 roku.

W pracy tej autor stwierdza, że „coraz większa ilość pojawiających się w naszej literaturze tłomaczeń prac ekonomicznych innych narodów świadczy o rozbudzonej potrzebie społeczności zdobycia sobie naukowych podstaw dla rozwoju ekonomicznego i świadczy zarazem, że dawniejsze prace tak zasłużonych uczonych jak Fr. hr. Skarbka, Aug. hr. Cieszkowskiego, Józefa Supińskiego i innych obecnie już nie wystarczają”.

Jeżeli chodzi o społeczne credo autora Zasad ekonomiki, pozwolimy sobie zacytować jego własne słowa:

„W ciągu ostatnich lat dwudziestu stosunki i pojęcia uległy znacznym zmianom. Pojęcie o harmonii wszelkich interesów ustąpiło przed zasadą narodowości i przed rozbudzonem spółzawodnictwem narodowem. Wielkie nowoutworzone państwa, jak Włochy i Niemcy, a za ich przykładem i inne państwa potrzebują dużo pieniędzy i żołnierzy, ażeby zabezpieczyć się od sąsiadów i od pierwiastków im nieprzyjaznych. Ogromne wydatki na wojsko, na zabezpieczenie granic, na zapłacenie długów państwowych wymagają dużo ofiar, a zarazem przekonano się, że wielki wzrost wytwarzania wyszedł na korzyść tylko nielicznych wybrańców i różnice majątkowe pomiędzy bogatymi i biednymi jeszcze bardziej się zwiększyły. Powtarzające się peryodycznie przesilenia kredytowe i przemysłowe dowiodły wątłości ustroju ekonomicznego, opartego na zasadzie swobodnego spółzawodnictwa. Kwestya podziału dóbr i konieczność polepszenia położenia klasy robotniczej, będącej podstawą t.zw. stanu czwartego, nabrały pierwszorzędnego znaczenia jak w życiu publicznem, tak i w nauce.

Zadaniem obecnem ekonomiki jest nauczać klasy nieposiadające, że tylko pracą i oszczędnością mogą przyjść do posiadania dóbr materyalnych, niezbędnych do dobrobytu, że jeżeli zechcą użyć w tym celu przemocy, przyczynią się tylko do zniszczenia i tak już niedostatecznej ilości dóbr materyalnych i pozbawią ich klasy posiadające, które jeszcze obecnie z tych dóbr korzystają.

Klasom posiadającym ma Ekonomika przedstawić ich obowiązek przyczyniania się do podniesienia klas robotniczych i pomagania im do osiągnięcia celów ogólnie ludzkich. Nie powinny te klasy zasklepiać się w egoizmie stanowym i liczyć jedynie na władzę przymusową państwa. Zresztą przy obecnych wielkich potrzebach publicznych muszą klasy posiadające coraz bardziej przyczyniać się do ich pokrycia i w ogólnej służbie wojskowej, w podatku dochodowym i wielu innych ciężarach publicznych, widoczny jest kierunek coraz bardziej komunistyczny państwa nowożytnego.

Zasady Ekonomiki może jeszcze bardziej niż innym narodom potrzebne są naszemu społeczeństwu, które, znajdując się w okresie przeobrażenia ogólnego, musi wznosić nowy gmach swego bytu społecznego i rozpocząć od samych fundamentów. Od racyonalnego urządzenia podstawy materyalnej zależyć będzie przyszłość narodu, idzie zatem o to, żeby przyjęte zasady były zdrowe i odpowiadały potrzebom moralnym i umysłowym społeczności”.

Słowa powyższe zupełnie jasno określają stanowisko autora, uznającego zasadę ewolucji w stosunkach społecznych.

Zasady ekonomiki zaznajamiają czytelnika z pojęciami zasadniczymi, kreślą historię systemów ekonomicznych, wyjaśniają zasadę produkcji (wytwarzania dóbr), obiegu, podziału dóbr i spożycia, wreszcie starają się zapoznać czytelnika z zasadami polityki ekonomicznej (zarządu ekonomicznego).

O Ekonomii Załęskiego musimy znów w konkluzji powiedzieć to samo, co o jego Statystyce. Była to pierwsza próba wszechstronnego ujęcia przedmiotu i zobrazowania ostatnich wyników i rezultatów wiedzy w danej dziedzinie. I tu więc Załęski był pionierem wiedzy, w całym znaczeniu tego słowa. W owej epoce, gdy dawał ogółowi swą pracę, Skarbek, Cieszkowski, a nawet Supiński należeli już do historii.

Dalsze prace Załęskiego: Statystyka porównawcza Królestwa Polskiego, a zwłaszcza jego Królestwo Polskie pod względem statystycznym należą jednak do najbardziej znanych jego prac i stanowią właściwy jego pomnik, jako badacza naszych stosunków społecznych.

Statystyka ludności, statystyka rolnictwa i górnictwa, podatki Królestwa, statystyka zajęć, statystyka porównawcza przemysłu i handlu, stan przemysłu fabrycznego w Królestwie Polskim – są to tematy, które interesowały już cały legion naszych działaczy społecznych i uczonych, którzy do swych prac korzystali obficie z materiałów, skrzętnie gromadzonych przez prof. Załęskiego. Toteż w tym względzie zasługi jego są olbrzymie i na razie trudne nawet do ujęcia.

Ostatnia praca prof. Załęskiego, która ukazała się obecnie w kilka tygodni po jego śmierci, stanowi opracowanie tych tematów, które zawierał wyczerpany już obecnie pierwszy tom jego dzieła: Królestwo Polskie pod względem statystycznym.

Praca ta dotyczy stanu ludności i stosunków rolnych, obejmuje jednak cały szereg kwestii, nadzwyczaj obecnie aktualnych i uwzględnia najnowsze dane statystyczne. W pracy tej znajdujemy dane co do wychodźstwa zarobkowego naszych włościan (obieżysasi), znajdujemy w niej nowe rozdziały o ludności w Królestwie podług narodowości, podług wyznań, wieku, wykształcenia. Z dziedziny rolnictwa znajdujemy dane co do służebności, szachownic rolnych i dzierżawy gruntów w Królestwie; cyfry, dotyczące własności ziemskiej w Rosji w 1905 roku; cyfry najświeższe, dotyczące produkcji rolniczej w Królestwie. Tym sposobem ostatnia praca prof. Załęskiego staje się dla nas nader cenną i szacowną spuścizną.

Jeżeli będziemy pragnęli wytworzyć sobie ogólne pojęcie o postaci prof. Załęskiego i znaczeniu jego prac dla nas, jeżeli uprzytomnimy sobie jego zasługi, jako pedagoga, jako badacza naszych stosunków społecznych, jego werwę publicysty, która sprawiała, że z każdą nową sprawą ekonomiczną on pierwszy starał się zaznajomić szerszy ogół, występując w charakterze poważnego i sumiennego rzeczoznawcy, jeżeli przypomnimy sobie, że widywaliśmy go często na katedrze prelegenta w naszych instytucjach społecznych i że widywaliśmy go zawsze i wówczas, gdy się zbierano, aby rzucić inicjatywę podjęcia pożytecznej zbiorowej pracy ekonomicznej czy społecznej – wówczas zrozumiemy całą doniosłość straty, która nas spotkała.

Prof. Załęski zajmował odpowiedzialną i poważną placówkę narodową. Wytrwał do końca na swym ciężkim stanowisku, poważne zaś rezultaty jego pracy, którymi słusznie mógł się chlubić i które ku powszechnemu pożytkowi przekazał społeczeństwu w spuściźnie, były jedynie następstwem jego wielkiej troski o nasze sprawy i wypływały z poczucia wielkich względem społeczeństwa obowiązków. Toteż do prof. Załęskiego najzupełniej dają się zastosować słowa niezapomnianego Supińskiego: „Nigdy nic droższem mi nie było nad pomyślność indywidualną rodaków i ogólną: ogólną, będącą zbiorem pojedynczych, i indywidualną, opierającą się na oświacie i dobrobycie, zatem na wiedzy i pracy; na wiedzy, zdobytej pracą i na pracy, rozwijającej się pod kierunkiem wiedzy: bo ani oświata przyjmie się w nędzy, ani dobrobyt rozwinąć może w ciemnocie”.

*   Tekst opublikowany pierwotnie jako: Profesor Witold Załęski (1836–1908). Wspomnienie pośmiertne, [w:] „Ekonomista” 1908, z. IV, s. I–VIII. Ortografia i interpunkcja uwspółcześnione, składnia i leksyka oryginału.

Autorzy esejów

Włodzimierz Antoniewicz (1893–1973), archeolog, profesor na Wydziale Humanistycznym, a następnie na Wydziale Historycznym UW, rektor UW (1936–39), członek PAN i PAU (patrz o nim: Portrety uczonych po 1949).

Waldemar Baraniewski, historyk sztuki, profesor w Instytucie Historii Sztuki UW.

Juliusz Bardach (1914–2010), historyk prawa, profesor w Instytucie Historii Prawa UW, członek PAN (patrz o nim: Portrety uczonych Po 1945).

Grzegorz Bąbiak, literaturoznawca, historyk kultury polskiej, profesor na Wydziale Polonistyki UW.

Józef Bełza (1805–1888), chemik, profesor Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego w Marymoncie i Szkoły Farmaceutycznej w Warszawie.

Aleksander Birkenmajer (1890–1967), historyk nauk ścisłych i filozofii, bibliotekoznawca, profesor UJ i UW, członek PAU (patrz o nim: Portrety uczonych po 1949).

Maria Dąbrowska (1889–1965), powieściopisarka, eseistka.

Henryk Dobrzycki (1841–1914), lekarz ftyzjatra, zasłużony na polu higieny społecznej, dyrektor zakładu wodoleczniczego w Sławucie.

Stanisław Dubisz, językoznawca, historyk języka polskiego, profesor na Wydziale Polonistyki UW, dziekan Wydziału Polonistyki (1996–2002, 2005–2012).

Roman Duda, matematyk i historyk matematyki, emerytowany profesor Uniwersytetu Wrocławskiego.

Stefan Dziewulski (1876–1941), prawnik i ekonomista, profesor Wolnej Wszechnicy Polskiej.

Dariusz Dziurzyński, literaturoznawca, historyk literatury, adiunkt na Wydziale Polonistyki UW.

Ryszard W. Gryglewski, historyk medycyny, profesor w Katedrze Historii Medycyny Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Andrzej Guzek, językoznawca, pracownik Wydziału Polonistyki UW.

Hubert Izdebski, historyk prawa, administracji i myśli prawnej, profesor w Instytucie Nauk o Państwie i Prawie UW.

Edmund Jankowski (1849–1938), sadownik, prezes Towarzystwa Ogrodniczego Warszawskiego, profesor Wyższej Szkoły Ogrodniczej, potem także Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

Jan Kodrębski (1936–1997), historyk prawa rzymskiego i doktryn polityczno-prawnych, profesor Uniwersytetu Łódzkiego.

Halina Lichocka, chemik, historyk chemii i farmacji, profesor w Instytucie Historii Nauki PAN.

Tomasz Majewski, botanik i historyk botaniki, były profesor Instytutu Botaniki PAN i emerytowany profesor Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego.

Monika Nowakowska-Zamachowska, historyk medycyny i lekarz ginekolog-położnik, adiunkt w Katedrze Historii Medycyny Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Janusz Ferdynand Nowakowski (1832–1883), lekarz, pisarz i bibliotekarz, redaktor „Pamiętnika Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego”.

Józef Nusbaum-Hilarowicz (1859–1917), zoolog, profesor anatomii i zoologii na uniwersytecie we Lwowie, członek PAU.

Celestyna Orlikowska (1892–1977), cytolog, nauczycielka i dyrektor szkół średnich, autorka prac z zakresu historii nauk biologicznych i medycznych.

Włodzimierz Ostrowski, biochemik, profesor Akademii Medycznej w Krakowie, potem Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek PAN i PAU.

Marzena Paszkowska, historyk prawa, docent w Instytucie Historii Prawa UW.

Maria Poprzęcka, historyk sztuki, profesor w Instytucie Historii Sztuki UW.

Zbigniew Romek, historyk myśli społecznej, docent w Instytucie Historii PAN.

Anna Rosner, historyk prawa, docent w Instytucie Historii Prawa UW.

Piotr Salwa, italianista, historyk kultury śródziemnomorskiej, profesor na Wydziale Artes Liberales UW, członek PAU.

Andrzej Schinzel, matematyk, emerytowany profesor Instytutu Matematycznego PAN, członek PAN i PAU.

Wacław Sierpiński (1882–1969), matematyk, profesor Uniwersytetu we Lwowie, potem Uniwersytetu Warszawskiego, członek PAN i PAU (patrz o nim: Portrety uczonych 1915–1945).

Ewa Skrzypek, historyk medycyny i lekarz patomorfolog, adiunkt Katedry Anatomii Patologicznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.

Filip Sulimierski (1943-1885), absolwent Szkoły Głównej, geograf, przyrodnik, tłumacz i wydawca, jeden z założycieli Kasy im. Mianowskiego.

Kazimierz Twardowski (1866–1938), filozof, psycholog, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, członek PAU.

Wojciech Tygielski, historyk czasów nowożytnych, profesor w Instytucie Historii Sztuki UW.

Elżbieta Wichrowska, literaturoznawca, historyk literatury i kultury polskiej, profesor na Wydziale Polonistyki UW.

Andrzej Wierzbicki, historyk historiografii, profesor w Instytucie Historii PAN.

Jarosław Włodarczyk, historyk astronomii, profesor w Instytucie Historii Nauki PAN oraz w Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

Zbigniew Wójcik, emerytowany profesor Muzeum Ziemi PAN.

Stanisław Zwolski, historyk medycyny i archiwista, specjalista w Katedrze Historii Medycyny Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Alina Żurawska-Witkowska, muzykolog, historyk muzyki, profesor w Instytucie Muzykologii UW.

Indeks nazwisk

Abramowski, Edward

Achmatow A.N.

Aigner, Chrystian Piotr

Åkerblad, Johan David

Albedyński, Petr

Albertrandi, Jan

Albrecht, E.

Aleksander I

Aleksander II

Aleksander III

Aleksandrowicz, Jerzy zob. Alexandrowicz, Jerzy

Alexandrowicz, Jerzy

Amalicki, Władimir Prochorowicz

Ameghino, Florentino

Antoniewicz, Włodzimierz

Antoniusz (prawosławny biskup warszawski)

Apuchtin, Aleksander

Arago, François

Arbuzow, Aleksander

Arct, Zbysław

Argelander, Friedrich Wilhelm A.

Ariosto, Ludovico

Armiński, Franciszek

Arystoteles

Askenazy, Szymon

August II Mocny

August III Sas

Augustyniak, Małgorzata

Babuchin, Aleksandr

Bacciarelli, Marcello

Bachman, A. M.

Baird, Tadeusz

Balcerzan, Edward

Balzer, Oswald

Bałtruszajtys, Grażyna

Banachiewicz, Tadeusz

Bandtkie, Anna, z Nocków

Bandtkie, Jan Samuel

Bandtkie, Jan Wincenty

Bandtkie, Jerzy Samuel

Baraniewski, Waldemar

Baranowski, Ignacy

Baranowski, Jan

Baranowski, Walenty

Bardach, Juliusz

Barszczewska

Bartkiewicz, Bronisław

Bartoszyński, Kazimierz

Barycz, Henryk

Batory, Stefan

Baudouin (ksiądz)

Baudouin de Courtenay, Jan

Bauman, Fryderyk

Baumgart, Jan

Baur, Ferdinand Christian

Bąbiak, Grzegorz

Beck, Johann Tobias

Belgram, K.

Bell, Charles

Bełcikowski, Adam

Bełza, Józef

Bem, Antoni Gustaw

Bentkowska, Marianna, z Nowickich

Bentkowski, Alfred

Bentkowski, Feliks Jan

Bentkowski, Józef

Bentkowski, Karol Fryderyk Maksymilian

Bentkowski, Leon Jarosław

Bernard, Claude

Bernoulli, Daniel

Berthollet, Claude Louis

Bessel, Wilhelm Friedrich

Besser, Wilibald

Białaszewicz, Kazimierz

Bias, Hanna

Bieda, Monika

Bielajew, Władimir

Bieliński, Józef

Bieliński, Piotr

Bielowski, August

Biernacki, Andrzej

Biernacki, Edmund

Biliński, Bronisław

Biot, Jean-Baptiste

Birkenmajer, Aleksander

Blank, Antoni

Bloch, Jan Gotlib

Błagowieszczeński, Nikołaj

Błażejewicz Olena

Bobkowska, Wanda

Bobrzyński, Michał

Boccaccio, Giovanni

Bogdanow, Anatolij

Bogusławski, Wojciech

Boileau, Nicolas

Bolesław Chrobry

Bonaparte, Józefina

Bonaparte, Napoleon

Bonffuł, Bronisław

Borowski, Stanisław

Borowy, Wacław

Bouillaud, Jean-Baptiste

Bourgery, Jean-Baptiste

Boyer

Branca, Yittore

Branicka, Pelagia, z Zamoyskich

Branicki, Władysław

Brehmer, M.

Brensztejn, Michał Eustachy

Breza, Stanisław

Briquet, John Isaaci

Brodowska, Maria, z Hornowskich

Brodowski, Antoni

Brodowski, Karol

Brodowski, Leon

Brodowski, Włodzimierz

Brodzińska, Karolina

Brodziński, Andrzej

Brodziński, Kazimierz

Brückner, Aleksander

Brühl, Henryk

Bruto, Gian Michele

Brutus, Jan Michał zob. Bruto, Gian Michele

Brzęk, Gabriel

Buckle, Henry Thomas

Budiłowicz, Anton

Bujwid, Odo

Bukowski, Ryszard

Bulla, Franz Heinrich

Butlerow, Aleksandr Michajłowicz

Byczkow, Afanasij

Caccamo, Domenico

Canaletto, Bernard Belotto

Capelli, Ludwik Alojzy

Carre (inspektor)

Cauchy, Augustyn Louis

Celichowski, Zygmunt

Cesarotti, Melchior

Chałubińska Anna, z Leszczyńskich

Chałubińska, Antonina z Kozłowskich

Chałubińska, Teodozja, z Wronowskich

Chałubiński, Franciszek

Chałubiński, Szymon

Chałubiński, Tytus

Chełchowski, Kazimierz

Chlamtacz, Marceli

Chlebowska, Laura, z Łaszewskich

Chlebowski, Bronisław

Chlebowski, Jan

Chłędowski, Adam Tomasz

Chłopicki, Józef

Chmielowski, Piotr

Chmielowskij, Wikientij

Chodat, Robert

Chodkowski, Andrzej

Chojna, Jan Władysław

Chomętowski, Władysław

Chopin, Fryderyk

Chopin, Mikołaj

Chościak-Popiel, Wincenty

Chovot

Chreptowicz, Joachim

Ciampi, Sebastiano

Cienkowski, Leon

Cieszkowski, August

Conrat, H.

Cooper, Astley

Corazzi, Antonio

Cousin, Victor

Crelle

Curie, Piotr

Cwiet, Maria, z domu De Dorozza

Cwiet, Michaił Siemionowicz

Cwiet, Szymon

Cybulski, Hipolit

Cybulski, Wojciech

Cycurin, Teodor

Cyprysiński, Antoni

Czacki, J.

Czacki, Tadeusz

Czarkowski, Ludwik

Czarnocki, Jan

Czartoryska, Izabela

Czartoryski, Adam Kazimierz

Czartoryski, Michał

Czartoryski, Władysław

Czausow

Czechowicz, Jakub

Czeczot, Jan

Czepulis-Rastenis, Ryszarda

Dabelow, Christoph Christian, von

Darwin, Karol

David, Jacques-Louis

Davy, Henry

Davy, Humphry

Day, David Talbot

Dąbrowska, Maria

Dąbrowski, Antoni

Dąbrowski, Henryk

Dąbrowski, Jan

De Fanti, Silvano

Delambre, Jean-Baptiste

Delone, Borys Nikołajewicz

Dembowski, Edward

Dembowski, Leon

Demetrykiewicz, Włodzimierz

Dernałowicz, Maria

Desargues, Girard

Desfontaines, Réné Louiche

Deubel, K. G.

Dębicki, Zdzisław

Dhéré, C.

Dinet, Charles Louis

Dionizjusz z Halikarnasu

Dittersdorf, Karl Ditters, von

Dłuska, Anita

Dmochowski, Franciszek Salezy

Dmochowski, Zdzisław

Dmuszewski, Ludwik Adam

Dobrzycka, Urszula

Dobrzycki, Henryk

Dobrzycki, Stanisław

Dobrzycki, W.

Dobrzyński, Ignacy Feliks

Dokuczajew, Wasilij

Domeyko, Ignacy

Donders, Franciszek

Dowgird, Tadeusz

Dreirittner, Adalbert

Drejrtinert, Adalbert zob. Dreirittner, Adalbert

Drozdowska, Karolina

Drucki-Lubecki, Ksawery Franciszek

Dubisz, Stanisław

Duda, Roman

Dufour, Piotr

Dukaczewski, Maciej Józef

Dunin, Karol

Dunin, Teodor

Dupuytren, Guillaume

Durand, Raymond

Dutkiewicz, Walenty

Dworzaczek, Ferdynand

Dybowski, Benedykt

Dybowski, Władysław

Dydyński, Teodor

Dygasiński, Adolf

Dymitr Samozwaniec

Działyński, Tytus

Dziarkowski, Hiacynt

Dziewulski, Klemens Eugeniusz

Dziewulski, Stefan

Dziurzyński, Dariusz

Ehrenfeucht, Wiktor

Eichhorn, Johann Gotfried

Eichhorn, Karol Fryderyk

Eismond, Józef

Elsenberg, Antoni

Elsner, Józef

Engelke, Aleksander

Engler, Carl

Ernst, Marcin

Ertl

Erzepki, Bolesław

Estreicher, Alojzy

Estreicher, Dominik

Estreicher, Karol

Estreicher, Stanisław

Fabian, Aleksander

Fabiańska, Zofia

Famincyn, Andrej

Faraday, Michael

Fechner, Gustav Theodor

Fedorow, Jewgraf S.

Feliksiak, Stanisław

Feliński, Alojzy

Feuerbach, Paul

Fichte, Johann Gottlieb

Fischer, Gotthelf

Fischer, Kuno

Fiszerowa, Wirydianna

Fita, Stanisław

Foissac, Pierre

Fortlage, Karl

Frączkiewicz, Augustyn

Freyer, August

Frycz Modrzewski zob. Modrzewski, Andrzej Frycz

Fryderyk August

Gabszewicz, Antoni

Gall Anonim

Gans Edward

Garbiński, Hyacynt

Garbiński, Kajetan

Garcet, Henrie

Gaszyński, Konstanty

Gauss, Carl Friedrich

Gay-Lussac, Louis Joseph

Gebethner, Gustaw Adolf

Gerard, François

Gerber, Ernst Ludwig

Gerber, Rafał

Gide (profesor)

Giełgud, Antoni

Giełżyński, Wojciech

Gieysztor, Aleksander

Girard zob. Desargues, Girard

Girsztowt, Polikarp

Goethe, Johann Wolfgang

Goliński, Zbigniew

Gołąb, Maciej

Gołębiowski, Łukasz

Gołoński, Andrzej

Gorbunow, Aleksander

Gorczakow, Michaił

Gordiagin, J. J.

Goryszewski, Henryk

Gorzycki, Wincenty

Goszczyński, Seweryn

Górski, Konstanty

Grabowski, Stanisław

Grabowski, Tadeusz

Graefe, Albrecht

Granowski, Timofiej

Grenwigk, Konstanty

Groddeck, Gotfryd Ernest

Gromadzka-Grzegorzewska, Maria

Groth, Paul Heinrich

Gryglewski, Ryszard W.

Grzankowski (ksiądz)

Gubrynowicz, Bronisław

Guerrier, Władimir

Guye, Philippe Auguste

Guzek, Andrzej Krzysztof

Gyrowetz, Adalbert

Hachette, Jean Nicolas Pierre

Hadrian

Haeckel, Ernst

Hahn, Bernard

Halpert, Eleonora Leontyna

Handelsman, Marceli

Hanka, Wacław

Hass, Ludwik

Haushofer, Karl Ernst

Haydn, Joseph

Haytler, Jan

Helman, Zofia

Herder

Hermann, A.

Hermann, Lodimar

Hermbstaedt, Sigismund

Hermes, Tymoteusz

Hertwig, Oscar

Heumann

Heylman, August

Hilferding, Aleksandr

Himner, M.

Hirschfeld, Ludwik Maurycy

Hiszpański

Hoesick, Ferdynand

Hoffman, J. Ch.

Hoffmann, Carl Julius Adolph

Hoffmann, Teodor Amadeusz

Holewińska, Aniela, z Wosińskich

Holewińska, Anna, z Borkowskich

Holewiński, Jan

Holewiński, Stefan

Holewiński, Władysław Eustachy

Holly, Wiktoria

Hołowczyc, Szczepan

Homer

Honore, Antony Maurice

Horacjusz zob. Horacy

Horacy

Horodyński, Witold

Horowitz

Hoser, Piotr

Hoyer, Ferdynand

Hoyer, Helena, z Trzcińskich

Hoyer, Henryk Fryderyk

Hoyer, Ludwika, z Wernerów

Hryniewiecki, Bolesław

Hube, Jakub

Hube, Józef

Hube, Marianna, z Płońskich

Hube, Michał

Hube, Romuald

Hugo, Gustaw

Humboldt, Aleksander

Humnicki, Ignacy

Huschke, Philipp Eduard

Hussarzewski, Tomasz

Huxley, Tomasz

Inostrancew, Aleksander

Iwanowskij, Dmitrij

Izdebski, Hubert

Jabłonowska, Ludgarda, z Tyszkiewiczów

Jabłonowski, Aleksander

Jabłonowski, Józef Aleksander

Jabłońska, Władysława

Jacob, August

Jaffé, F.

Jakubowski, Adam

Jan III Sobieski

Janaszek-Ivaničkowá, Halina

Jankowski, Edmund

Janowski, Jan Nepomucen

Janowski, ksiądz

Janowski, Maciej

Jaroszewski, Tadeusz S.

Jarzębska, Alicja

Jastrzębowski, Wojciech

Jaśkiewicz, Jan

Jawdyński, Franciszek

Jażdżewski, Wł.

Jedlicki, J.

Jegorow, Nikołaj

Jelski, Konstanty

Jełowicki, Aleksander

Jenike, Ludwik

Jędrzejewicz, Jan

Jhering, Rudolf

Jocher, Adam

Jodko, Tomasz

Jolowicz, Herbert Felix

Józefowicz

Jugler, Johann Heinrich

Jundziłł, Stanisław Bonifacy, ksiądz

Jurkiewicz, Karol

Jussieu, Adrian, de

Jussieu, Antoine Laurent, de

Juszyński, Hieronim, ksiądz

Kaczyński, Władysław

Kado, Michał

Kalinka, Walerian

Kalmykow, K. F.

Kamieński, Franciszek

Kamieński, Maciej

Kant, Immanuel

Kapodistrias, Joanis

Karczewski, Stanisław

Kariejew, Nikołaj Iwanowicz

Karliński, Franciszek

Karpowiczowa, L.

Karsten, Karol

Kasprzycki, Wincenty

Kawyn, Stefan

Kętrzyński, Wojciech

Kiciński, Brunon

Kicka, Teresa

Kieniewicz, Stefan

Kierski, Emil

Kijewski, Franciszek

Kirkor, Adam Honory

Kitajewski, Adam Maksymilian

Kitowicz, Jędrzej

Klaproth, Martin Heinrich

Kleiner, Juliusz

Kochanowski, Jan

Kochanowski, Jan Karol

Koczorowski, Stanisław Piotr

Kodrębski, Jan

Koehler, Klemens

Kokular, Aleksander

Kolbe, Hermann

Kolberg, Julian

Kolberg, Oskar

Kołłątaj, Hugo

Koncewicz

Kondziela, Henryk

Konopacki, Mieczysław

Konowałow, D. P.

Konstanty, Wielki Książę

Kopczyński, Onufry

Kopernicki, Izydor

Kopernik, Mikołaj

Korobowicz, Artur

Koroniewicz, Piotr

Korpała, Józef

Korzeniewska, I.

Korzeniowski, Hipolit

Korzeniowski, Józef

Korzon, Tadeusz

Koschembahr-Łyskowski, Ignacy

Kosińska, Barbara, z Nożalskich

Kosiński, Franciszek

Kosiński, Julian

Kossinna, G.

Kostkiewiczowa, Teresa

Kostlin, karl Reinhold, von

Kostrzewski, Józef

Kosztojanc, K. S.

Kościelski, Władysław

Kościuszko, Tadeusz

Kotowicz, Stanisław

Kowalczyk, Jan (syn)

Kowalczyk, Jan

Kowalczyk, Juliusz

Kowalczyk, Władysław

Kowalczyk, Władysława, z Aleksandrowiczów

Kowalczykówna, Jadwiga

Kowalczykówna, Julia

Kowalczykówna, Maria

Kowalewska, Zofia

Kowalewski, Aleksandr

Kowalewski, Karol

Kowszewicz, Józef

Kozerska, Helena

Koziorowski, Karol

Kozłowski, Leon

Kozłowski, Roman

Koźmian, Kajetan

Kraiński, Wincenty

Krakovskij, Konstantin

Kramsztyk, Izaak

Kramsztyk, Stanisław

Kramsztyk, Zygmunt

Krapivin, Z. I.

Krasicki, Ignacy

Krasiński, Wincenty

Krasiński, Zygmunt

Kraszewski, Józef Ignacy

Kraszewski, Kajetan

Kratzer, Wincenty

Kraushar, Aleksander

Krawczyk, Zbigniew

Kreutz, Stefan

Kriedl, Manfred

Krogulski, Józef

Kronenberg, Elżebieta

Kronenberg, Leopold

Kronenberg, Leopold Julian

Kronenberg, Róża

Kronenberg, Stanisław

Kronenberg, Władysław

Krueger, Paul zob. Krüger, Paul

Krüger, Paul

Krukowski, Stefan

Kryński, Adam Antoni

Kryński, Leon

Krysiński, Dominik

Krzemiński, Stanisław

Krzywicki, Kazimierz

Krzywicki, Ludwik

Krzyżanowska, Hanna

Krzyżanowska, Justyna

Krzyżanowski, Adrian

Kübler

Kucharski, Andrzej

Kucyński, Andriej

Kudelski, Adam

Kudlicz, Bonawentura

Kujawski, Kazimierz

Kukulski, Zygmunt

Kunatt, Stanisław

Kunkel, Wolfgang

Kurkiewicz, Tadeusz

Kurpiński, Karol

Kuryłow, W. W.

Kurzątkowski, Mieczysław

Kutrzeba, Stanisław

La Harpe, Jean-François, de

Lacretelle, Jean Charles Dominique, de

Laënnec, René

Lagorio, Aleksander Jewgieniewicz

Lange

Langenbuch, Carl

Langenhahn, Anna, zob. Langenhann, Anna

Langenhann, Anna

Laplace, Pierre Simone, de

Larrey, Dominique-Jean

Lavrence

Le Brun, Adelaida, z domu Demimuid

Le Brun, Aleksander Antoni

Le Brun, Cecylia

Le Brun, Józef

Le Brun, Konrad

Le Brun, Ludwika, z Rajmondów

Le Brun, Maria

Le Brun, Paulina, z Celińskich

Le Brun, Piotr

Le Brun, Tomasz (syn)

Le Brun, Tomasz

Lednicki, Aleksander

Lednicki, Wacław

Ledóchowska, Józefa

Lejeun-Dirichlet, Peter Gustav

Lejman, Władysław

Lelewel, Ewa, z Szeluttów

Lelewel, Joachim

Lelewel, Karol

Lemberg, Johann

Lenartowicz, Teofil

Lenin, Włodzimierz

Leroi, Charles

Lesiński, Teofil

Leszczyński, Stefan

Lesznowski, Antoni

Leśnodorski, Bogusław

Léveillé, Jean-Baptiste

Lewandowski, Kazimierz

Lewaszkiewicz, Tadeusz

Lewaszoff, Amalia

Lewiński, Jan Piotr

Libera, Zbigniew

Lichocka, Halina

Limanowski, Mieczysław

Lind(e), Barbara Anna, z domu Langenhann (Langelhalm)

Lind(e), Johann Jacobson

Linde, Samuel Bogumił

Linné, Carl, von

Linneusz, Karol zob. Linné, Carl, von

Linowski, Aleksander

Lipski, Andrzej

Lisfranc, Jacques

Liski, Ksawery

Liszt, Ferenc

Livet, Joachim

Liziewicz, Agapit, zob. Skarbek, Fryderyk Florian

Log, Stanisław

Lorentz, Stanisław

Lotze, Rudolph Hermann

Lubomirska, Izabela

Lubomirski, Kazimierz

Lubomirski, Władysław

Lubowicz

Ludwik Burbon Parmeński

Łaguna, Stosław

Łamanskij, Władimir

Łaszkiewicz, Antoni

Ławrow, Piotr

Łobaczewski, Nikołaj

Łomonosow, Michaił

Łubieńska, Tekla

Łubieński, Feliks

Łucki, Aleksander

Łuczkiewicz, Henryk

Łuszczewska, Jadwiga (pseud. Deotyma)

Łuszczewska, Magdalena

Macaulay, Tomasz

Maciejowska, Katarzyna

Maciejowski, Franciszek

Maciejowski, Kazimierz Józef

Maciejowski, Wacław Aleksander

Magnuszewski, Dominik

Majer, Józef

Majewski, Erazm

Majewski, Tomasz

Makowski, Stanisław

Makuszew, Wincenty

Malcz, Wilhelm

Malczewski, Antoni

Malewski, Franciszek

Małecki

Manning, W.

Manteuffel, Tadeusz

Manteufflowa, Maria

Marchlewski, Leon

Marinelli, Luigi

Markiewicz, Henryk

Markow, A. A.

Markownikow, Władimir Wasiliewicz

Marks, Karol

Mars, Antoni

Matejko, Joanna

Maternicki, Jerzy

Matlakowski, Władysław

Matuszczyk, Bożena

Matuszewski, Teofil

Mayzel, Władysław

Meerwein, Hans

Meisels, Beer

Merecki, Roman

Mianowski, Józef

Michalski, Jan

Michałowski, Feliks

Michniewska, Barbara

Mickiewicz, Adam

Mieczysławska, Makryna

Mienszutkin, Nikołaj Aleksandrowicz

Miklaszewski, Walenty

Mikołaj I

Mikołaj II

Mikulicz-Radecki, Jan Antoni

Milton, John

Miłkowski, Jan

Minasowicz, Józef Dionizy

Minkiewicz, Stanisław

Mirbel-Brisseau, Charles-François

Mitrofanow, Paweł Iljicz

Mittag-Leffler, Gösta

Miziołek, Jerzy

Mochnacki, Maurycy

Modrzewski, Andrzej Frycz

Mojsiewicz, Ferdynand

Molski, Marcin

Mommsen, Theodore

Moniuszko, Stanisław

Morawski, Franciszek

Morozewicz, Józef

Moss, Piotr

Mostowski, Tadeusz

Moszyński

Motty, Marceli

Motz, Wanda

Mozart, Wolfgang Amadeus

Mucharow, Paweł

Muczkowski, Józef

Müller, Heinrich

Muszkowski, Jan

Mysłakowski, Piotr

Nałęcz-Moszczeński, Stanisław

Nasonow, Nikołaj

Natanson, Jakub

Natanson, Ludwik

Nawrocki, Feliks Franciszek

Nawroczyński, Bogdan

Nehring

Neufeld

Nidecki, Tomasz

Niemayer

Niemcewicz, Julian Ursyn

Niemojewski, Andrzej

Noël, François

Noskowski, Zygmunt

Nowak, Zenon

Nowakowska-Zamachowska, Monika

Nowakowski, Erazm

Nowakowski, Janusz Ferdynand

Nowakowski, Józef

Nowakowski, Leon

Nowak-Romanowicz, A.

Nowik, Wojciech

Nowodworski, Witold

Nusbaum-Hilarowicz, Józef

Oczapowski, Jan

Odescalchi, Baltazar

Odyniec, Antoni Edward

Ogińska, Aleksandra

Ogiński, Michał Kleofas

Okęcki, Władysław

Okolski, Antoni

Okolski, Józef

Okolski, Stanisław (brat)

Okolski, Stanisław Wincenty

Opałek, Mieczysław

Orgelbrand, Samuel

Orlikowska, Celestyna

Orłowski, Włodzimierz

Orzechowski, Stanisław

Osiński, Ludwik

Ossoliński, Józef Maksymilian

Ossowski, Gotfryd

Ossowski, Kazimierz

Ossowski, Stanisław

Ostrorog, Jan

Ostrowidow

Ostrowska, Teresa

Ostrowski, Tomasz

Ostrowski, Włodzimierz

Paczkowski, Szymon

Parczewski, Alfons

Paskiewicz

Paszkowska, Marzena

Pauli, Żegota

Pauzaniasz

Pawiński, Adolf

Pawiński, Jan

Pawlicki, Stefan

Pawłowicz, Marek Antoni

Perkowski, Piotr

Petit, Alexis

Petrasch-Dmuszewska, Zofia

Petrażycki, Leon

Petrozolin-Skowrońska, Barbara

Pięknowska-Dmuszewska, Konstancja

Piorry, Pierre Adolphe

Piotr I

Pisulewski, Szymon

Piwkowski, Włodzimierz

Plebański, Józef Kazimierz

Plenkiewicz, Roman

Pleyel, Ignaz

Plutarch

Poisson, Siméon Denis

Pol, Krzysztof

Polak, Józef

Polanowska, Jolanta

Pollidori, Filippo Luigi

Poniatowski, Józef

Poniatowski, Stanisław August

Popiel, Paweł

Poprzęcka, Maria

Posner, Stanisław

Pośpiech, Remigiusz

Potocki, Aleksandra

Potocki, Ignacy

Potocki, Stanisław Kostka

Potylicyn, Aleksiej Ławrientiewicz

Prawosławlew, Paweł

Prażmowski, Adam

Prus, Bolesław

Przesmycki, Marian

Przewoska, Emilia, ze Szczygielskich

Przewoska, Janina

Przewoska, Władysława, z Grzybowskich

Przewoski, Edward

Przewoski, Paweł

Przezdziecka, Maria, z Tyzenhausów

Przezdziecki, Konstanty

Przyborowska, Marcjanna, z Waliszewskich

Przyborowski, Józef

Przyborowski, Kazimierz

Przyborowski, Walery

Przybylski, Ryszard

Przyłubski, Feliks

Przystański, Stanisław

Ptaszyk, Marian

Raczyński, Edward

Rademacher, Johann

Radoszkowski, Oktawian

Radziwiłł, Michał Piotr

Raguza, Paul

Rajewska, Ewa

Rakowiecka, Amelia, z Kitajewskich

Rakowiecka, Elżbieta

Rakowiecki, Kazimierz

Ranke, Leopold

Rayski, D.

Reichenbach

Reiff

Reihbinder, Borys

Rej, Mikołaj

Reklewski, Wincenty

Rembowski, Aleksander

Retyk, Jerzy Joachim

Reznikow, A. P.

Richrand

Robin, Charles Philippe

Robinson, T.

Rodecki

Rodkiewicz, Aleksander J.

Roeppell, Ryszard zob. Röppel, Richard

Rokitansky, Karl

Romanow, Aleksy Michajłowicz

Romek, Zbigniew

Röppel, Richard

Rosenheim, O.

Rosner, Anna

Rostafiński, Józef

Rostan, Leon

Rottermund, Andrzej

Rousseau, Armand

Roux

Rudniew, Władimir

Rudziński, Zbigniew

Ruhs, F.R.

Rutkowski, Feliks

Rycharski, Lucjan Tomasz

Rychter

Rydygier, Ludwik

Sadowski, Jan Nepomucen

Šafařik, Paweł

Salieri, Antonio

Salwa, Piotr

Samsonowicz, Henryk

Samsonowicz, Jan

Savigny, Carl, von

Savigny, Fryderyk Karol

Sawicki, Ludwik Scheidt, Franciszek

Schiller, Friedrich, von

Schilling, Gustaw

Schinzel, Andrzej

Schlegel, August Wilhelm

Schleiden, Matthias

Schmidt, Oskar

Schnabel, Joseph Ignaz

Schrader, Eduard

Schwalbe, Gustav

Scott, Walter

Semadeni, Kacper

Semenenko, Piotr

Senkowska, Monika

Sherma, J.

Siechel

Siemiradzki, Józef

Sienkiewicz, Henryk

Sierakowski, Józef

Sierpiński, Wacław

Sikorska, Jadwiga

Sikorski, Józef

Simon, Pierre

Sioma, Józef

Sitarz, Andrzej

Skarbek, Anna

Skarbek, Fryderyk Florian

Skarbek, Henryk

Skarbek, Józef

Skarbek, Kacper Melchior Baltazar

Skarbek, Ludwika, z Fenglerów

Skarbek, Pelagia, z Rutkowskich

Skarbek, Prakseda, z Gzowskich

Skarbek, Władysław

Skarga, Piotr

Skimborowicz, Hipolit

Skobel, Fryderyk Kazimierz

Skorupka, Stanisław

Skowron, Zbigniew

Skręt, Rościsław

Skrinnikow, Aleksandr

Skrodzki, Eugeniusz

Skrodzki, Karol

Skrzypek, Ewa

Słowacki, Juliusz

Słowiński, Lech

Smith, Adam

Smulikowski, Seweryn

Sobociński, Władysław

Sobolew, Dmitrij

Sobolewski

Sokół, Stanisław

Soliva, Carlo

Solman, Ignacy

Sołowiew, J. I.

Sołowiow, Siergiej

Sołtan, Adam

Sołtykowa, Stanisławowa

Sonderegger

Soret, Charles

Sorokin, N. W.

Sorokin, W. I.

Sosnowski, Jan

Spasowicz, Włodzimierz

Sperański, Michał

Spicyn, Aleksandr

Spielvogel, Johann Friedrich

Sroczyńska, Krystyna

Staël, Anne Louise, de

Starnawski, Jerzy

Starzeńska, Katarzyna

Staszic, Stanisław

Stebelski, Adam

Stefani, Jan

Stefani, Józef

Stefani, Karolina

Sterne, Laurence

Stokmann

Stołyhwa, Kazimierz

Strain, H.

Stromeyer, Friedrich

Struve, Henryk

Struve, Piotr B.

Struwe, Otton

Struwe, Wilhelm

Strzemski, Michał

Styczyński

Sudnik, Wanda

Sudolski, Zbigniew

Suffczyński, Maciej

Suligowski, Adolf

Sulimierski, Filip

Supiński, Józef

Surowiecki, Wawrzyniec

Sydow, Bronisław Edward

Synajski, Wasyl

Szalaj

Szaniawski, Franciszek Ksawery

Szaniawski, Józef Kalasanty

Szanior, Franciszek

Szczawnic

Szekspir, William

Szenic, Stanisław

Szenwic, Feliks

Szmydtowa, Zofia

Szokalska Justyna, z Rogozińskich

Szokalska, Justyna, z Rogozińskich

Szokalska, Luiza, z Langsdorfów

Szokalski, Antoni

Szokalski, Wiktor Feliks

Szopen, Fryderyk zob. Chopin, Fryderyk

Szopen, Mikołaj zob. Chopin, Mikołaj

Szotarski, Julian

Szpilowski, Hilary

Szteyner, Władysław

Sztolcman, Jan

Szubert, Michał

Szubert, Wacław

Szujski, Józef

Szukiewicz, Wojciech

Szwajnic, Jan

Szweykowski, Wojciech Anzelm

Szyller

Szymanowski, Karol

Szyrma, Lach

Śliwiński, Artur

Śliwiński, Maciej

Śniadecki, Jędrzej

Śródka, Andrzej

Świerzewski, Stefan

Świeżawski, Ernest

Świętochowski, Aleksander

Taborski, Roman

Tacyt

Taczanowski, Władysław

Taine, Hipolit

Tarnowski, Stanisław

Tasso, Torquato

Tazbir, Stanisław

Thenard, Louis Jacques

Thibaut, Antone Friedrich

Thugutt, Stanisław Józef

Thury, Marc

Tichomirow, Michaił A.

Tichomirow, Władimir

Tiede

Timiriazew, Kliment

Tołstoj, Lew

Tommaseo, Niccoló

Traczewska, Maria

Travers

Trejdosiewicz, Jan

Trepka, Edmund

Tretiak, Józef

Troc, Michaił Abraham

Trommsdrof, Johannes

Trotz, Michaił Abraham zob. Troc, Michaił Abraham

Truhn, Hieronim

Truskolewska

Tuhan-Baranowski, Michał

Tur, Jan

Turowski, Henryk

Twardowski, Kazimierz

Twardowski, Samuel

Tygielski, Wojciech

Tymieniecki, Kazimierz

Tymowski, Kantorbery

Tyndall, Jan

Tyrowicz, Marian

Tyszkiewiczówna, Anna

Tyszyński, Aleksander

Uchański, Jakób

Ujazdowski, Tomasz

Ujejski, Józef

Ujejski, Kornel

Uljanin, Wasilij

Ulpian

Ulrici, Hermann

Unterholzner, Karol August Dominik

Urbanowicz, Feliks

Urbańczyk, Stanisław

Uwarow, Siergiej

Vangerow

Vauquelin, Louis Nicola

Vierordt, Hermann

Villemain

Virchow, Rudolf

Vogel, Zygmunt

Vogt, Karol

Voigt, Woldemar

Volkmann

Voltaire, François-Marie

Voss

Waga, Jakub

Wagner, Jegor Jegorowicz

Waitz, Georg

Walewska, Maria

Walewski, Cyprian

Walewski, Władysław

Wałecki, Antoni

Wałk, S. N.

Wapowski, Bernard

Warkałło, Witold

Warszewicki, Krzysztof

Wasiljew, profesor

Wasylewski, Stanisław

Waticz, N.

Wągrowski, Marcin

Weierstrass, Karl

Weil, H.

Weinert, Antoni

Wenger, Leopold

Wergiliusz

Werowski, Ignacy

Weyberg, Zygmunt

Weyssenhoff, Józef

Węcki, Józef

Węgleński Franciszek

Wężyk, Franciszek

Wężyk, Władysław

Wichrowska, Elżbieta Z.

Wielopolski

Wiernadski, Władimir

Wierzbicka, Maria

Wierzbicki, Andrzej

Wierzbicki, Romuald

Wierzbowski, Franciszek

Wierzbowski, Teodor

Więckowska, Helena

Wilde (sędzia)

Wilde, Antonina, primo voto Krzywicka

Williams, T.

Willstäter, Richard

Winogradow, Paweł

Wiszniewski

Witelon

Witkowska, Alina zob. Żórawska-Witkowska, Alina

Witkowski, Wojciech

Witte, Teodor

Władimirski-Budanow, Michaił F.

Włodarczyk, Jarosław

Włoszek, Tadeusz

Wodzicki, Stanisław

Wojda, Karol

Wolf

Wolff, August Robert

Woltaer, Johann Christian

Wolter zob. Voltaire, François-Marie

Wołłosowicz, Konstanty

Wołowski, Jan Kanty

Woronoj, Georgij Feodosijewicz

Wosiński, Teodor

Woyciechowski, Tytus

Wójcicki, Kazimierz Władysław

Wójcik, Zbigniew J.

Wróblewska-Straus, Hanna

Wrześniowski, August

Wrzosek, Adam

Wulf, Georgij Wiktorowicz

Wulf, Konstanty

Wulf, Wiktor

Wundt, Wilhelm

Wygrzywalski, Marian

Wyspiański, Stanisław

Wyszyński, J.

Zaborowski, Cyprian

Zachariae

Zahorski, Andrzej

Zajączek, Józef

Zajcew, Aleksander Michajłowicz

Zakrzewski, Wincenty

Zalaszowski, Mikołaj

Załęski, Stanisław

Załęski, Witold

Zamoyska, Zofia

Zamoyski, Andrzej

Zamoyski, Stanisław

Zamoyski, Tomasz

Zawisza, J.

Zaydler, S.

Zechmeister, L.

Zeissberk, Henryk

Zejszner, Ludwik

Zembrowski, Fr.

Zembrzuski, Ludwik

Zeydler, Emilia

Zieliński, Andrzej

Zieliński, Gustaw

Zielonacki, Józefat

Zinserling, August Ernst

Zoll, Fryderyk

Zwolski, Stanisław

Zychowicz, inspektor

Żbikowska-Migoń, Anna

Żbikowski, Piotr

Żeromski, Stefan

Żórawska-Witkowska, Alina

Żywny, Józef

Spis ilustracji

Edward Abramowski, fot. J. Temporela, po 1886 r., BN, sygn. F.4835, ze zbiorów CBN POLONA.

Chrystian Piotr Aigner, portret autorstwa F. Cavalleriego, reprod. za: T.S. Jaroszewski, Chrystian Piotr Aigner, architekt warszawskiego klasycyzmu, Warszawa 1970, frontispis.

Jerzy Aleksandrowicz, „Tygodnik Ilustrowany”, nr 179, s. 348; ze zbiorów Cyfrowej Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego.

Władmir Prochorowicz Amalicki, reprod. za: www.paleontology.ru/geo.php.

Franciszek Armiński, rys. H. Matiasiaka, reprod. za: A. Sokołowski, Dzieje porozbiorowe narodu polskiego ilustrowane, t. 2, cz. 1, Warszawa 1815–1825.

Jan Wincenty Bandtkie, litogr. M. Fajansa, 1851–1862, BN, sygn. G.61596, ze zbiorów CBN POLONA.

Jan Baranowski, „Kłosy: czasopismo ilustrowane tygodniowe” 1879, t. 29, nr 752 (27 listopada), ze zbiorów CBN POLONA.

Feliks Jan Bentkowski, litogr., BN, sygn.. G.10857, ze zbiorów CBN POLONA.

Antoni Brodowski, litogr. A. Piwarskiego, 1832, BN, sygn. G.9669, ze zbiorów CBN POLONA.

Włodzimierz Brodowski, reprod. za: Album zasłużonych lekarzy polskich, Warszawa 1925.

Kazimierz Brodziński, staloryt A. Kraussego wg wzoru A.J. Sleńdzińskiego, BN, sygn. G.5985/I, ze zbiorów CBN POLONA.

Tytus Chałubiński, Archiwum PAN, Zbiór Fotografii, sygn. XXIV-1-008.

Bronisław Chlebowski, reprod. za: Pisma Bronisława Chlebowskiego, t. 1: Studya historyczno-krytyczne z zakresu dziejów literatury; oświaty i sztuki polskiej, Warszawa 1912, ze zbiorów CBN POLONA.

Sebastian Ciampi, Biblioteca Comunale Forteguerriana, Pistoia.

Michaił Cwiet (Tswiet), reprod. za: http://mega.chem.ut.ee/obki/keemia1/p/Mihhail_Tswett.jpg.

Teodor Dydyński, Archiwum PAN, Zbiór Fotografii, sygn. XIII-50-003.

Józef Elsner, litogr. M. Fajansa, 1851–1862, BN, sygn. G.11128, ze zbiorów CBN POLONA.

Karol Estreicher, fot. I. Kriegera, po 1864, BN, sygn. 6789, ze zbiorów CBN POLONA.

Augustyn Frączkiewicz, drzeworyt J. Styfiego, BN, sygn. G.6016/I, ze zbiorów CBN POLONA.

Kajetan Garbiński, reprod. za: A. Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832 : monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 3], Czterolecie przedostatnie: 1824–1828, Kraków 1905, s. 43.

Ludwik Maurycy Hirszfeld, drzeworyt A. Regulskiego wg fot. J. Mieczkowskiego, 1876, BN, sygn. G.25076/I, ze zbiorów CBN POLONA.

Władysław Eustachy Holewiński, reprod. za: S. Borowski, Szkoła Główna Warszawska 1862–1863. Wydział Prawa i Administracji, Warszawa 1937, po s. 80.

Henryk Fryderyk Hoyer, reprod. za: J. Nusbaum-Hilarowicz, Śladami nauki ojczystej. Życiorysy znakomitych biologów polskich 18 i 19 wieku, Warszawa 1916, po s. 120.

Romuald Hube, reprod. za: A. Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832: monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 4.], Ostatnie lata: 1828–1830, Kraków 1905, s. 237.

Nikołaj Iwanowicz Kariejew, reprod. za: N.I. Kareev, Prožitoe i perežitoe, avt. vstup, st. i kommentariev V. P. Zolotarev, Leningrad 1990, wew. s. okładki.

Adam Maksymilian Kitajewski, litogr. A. Piwarskiego wg wzoru A. Brodowskiego, 1837, BN, sygn. G.33835, ze zbiorów CBN POLONA.

Julian Kosiński, fot., neg. 46/455, ze zbiorów Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie.

Jan Kowalczyk, „Kłosy: czasopismo ilustrowane tygodniowe” 1869, t. 8, nr 189 (11 lutego), ze zbiorów CBN POLONA.

Aleksander Jewgieniewicz Lagorio, ze zbiorów A.K. Wróblewskiego.

Aleksander Antoni Le Brun, drzeworyt A. Regulskiego wg wzoru F. Tegazza i K. Beyera, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, nr 24, s. 272, BN, sygn. G.6307, ze zbiorów CBN POLONA.

Joachim Lelewel, litogr. N.E. Maurina, 1832, BN, sygn. G.57112, ze zbiorów CBN POLONA.

Samuel Bogumił Linde, a.n., sygn. [F.3326], ze zbiorów Fototeki Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina w Warszawie.

Wacław Aleksander Maciejowski, litogr. Schiera, BN, sygn. G.3260/I, ze zbiorów CBN POLONA.

Erazm Majewski, fot. nr ew. PMA Ks-wpł. 11432, ze zbiorów Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie.

Paweł Ilijicz Mitrofanow, reprod. za: http://arran.ru/?q=ru/node/187.

Antoni Okolski, reprod. za: S. Borowski, Szkoła Główna Warszawska 1862–1863. Wydział Prawa i Administracji, Warszawa 1937, po s. 120.

Ludwik Osiński, litogr. R. Flecka, 1851, BN, sygn. G.5818/I, ze zbiorów CBN POLONA.

Adolf Pawiński, „Tygodnik Ilustrowany” 1896, nr 35, s. 679, ze zbiorów Cyfrowej Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego.

Edward Przewoski, reprod. za: Album zasłużonych lekarzy polskich, Warszawa 1925.

Józef Przyborowski, „Tygodnik Ilustrowany” 1882, nr 325, s. 161, ze zbiorów Cyfrowej Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego.

Fryderyk Florian Skarbek, litogr. A. Piwarskiego, BN, sygn. G.6205, ze zbiorów CBN POLONA.

Henryk Struve, rys. T. Maleszewskiego, 1876, Muzeum Narodowe w Warszawie.

Wiktor Feliks Szokalski, ze zbiorów Muzeum UW.

Michał Szubert, reprod. za: A. Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832 : monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 2], Czterolecie drugie: 1820-1824, Kraków 1904, s. 249.

Zygmunt Vogel, obraz A. Kokulara, 1832, reprod. za: K. Sroczyńska, Zygmunt Vogel: rysownik gabinetowy Stanisława Augusta, Wrocław 1969, frontispis.

Jegor Jegorowicz Wagner, reprod. za: http://www.unn.ru/90/?main=90&sub=gazeta&page=4.

Teodor Wierzbowski, reprod. za: Księga pamiątkowa 130-lecia Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, kol. red. A. Stebelski i in, Warszawa 1958, s. 62.

Georgij Feodosijewicz Woronoj, reprod. za: http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=id-49947-ln-ru.

Georgij (Jurij) Wiktorowicz Wulf, „Tygodnik Ilustrowany” 1906, nr 6, s. 120, ze zbiorów Cyfrowej Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego.

August Wrześniowski, J. Nusbaum-Hilarowicz, Śladami nauki ojczystej. Życiorysy znakomitych biologów polskich 18 i 19 wieku, Warszawa 1916, po s. 108.

Witold Załęski, reprod. za: S. Borowski, Szkoła Główna Warszawska 1862–1869. Wydział Prawa i Administracji, Warszawa 1937, po s. 136.