Kajetan Garbiński

Urodzony 7 VIII 1796 w Warszawie. Studia w Collège de France, na Sorbonie oraz w École Politechnique w Paryżu. Pracownik UW (od 1820), magisterium (1821) i doktorat (1822) tamże; profesor nadzwyczajny (1822); profesor zwyczajny (1824).

Matematyk. Rozwiązał kilka zagadnień geometrycznych. Publikował w kraju i, jako jedyny wówczas matematyk z Polski, za granicą.
Dyrektor Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego (będącej w praktyce szkołą wyższą); minister oświecenia publicznego w okresie powstania listopadowego; członek przybrany (1824) i czynny (1827) Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk oraz francuskiego Société des Sciences Physiques, Chimiques et Agricoles de France (1839).
Zmarł 6 V 1847 w Warszawie.

Rys filozoficzny zasad rachunku losów, czyli rachunku prawdopodobieństwa, „Pamiętnik Warszawski Umiejętności Czystych i Stosowanych” 1823; Nowy sposób rozwiązania dwóch zagadnień geometrycznych, podanych w 15. tomie, numerze 6. pisma Annales de mathématiques pures et apliquées, „Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk” 1827, t. XIX; Niektóre uwagi względem linii prostej, przecinającej cztery inne, dane w przestrzeni w ten sposób, iż każde dwie ze czterech danych nie leżą na jednej płaszczyźnie, „Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk” 1830, t. XXI.

J. Bieliński, Królewski Uniwersytet Warszawski 1816–1831, t. III, Warszawa 1912, s. 161–164; Garbiński K. [w:] PSB, t. VII, Kraków 1949, s. 269–270.

Kajetan Garbiński urodził się „7 sierpnia 1795 r. z rodziców katolików, szlachty z Józefa i Urszuli”1 w Warszawie, w domu jego matki przy ul. Elektoralnej, w którym także dokona żywota. Rodzice byli zubożałą szlachtą, utrzymującą się z dzierżawy niewielkiego kawałka ziemi odziedziczonego przez ojca po dziadku Hyacyncie, a potem ojciec (matka zmarła wcześniej) także „z niewielkiego zasiłku, na jaki możność jego syna zdobyć się może”.

Rodzice doceniali wartość wiedzy i młody Kajetan pierwsze nauki odbierał w domu, a w 14. roku życia został posłany do kolegium księży pijarów, gdzie się uczył lat pięć, po czym w 1815 roku przeszedł do Liceum i tam rok później złożył „egzamin dojrzałości akademickiej”. Był wyróżniającym się uczniem, czego wyrazem było powierzanie mu obowiązków korepetytora, a po końcowym egzaminie Komisja Rządowa (były to już czasy Królestwa Polskiego) powołała go 19 września 1816 roku osobnym reskryptem na kandydata do stanu nauczycielskiego. Przez rok słuchał zatem, na świeżo wówczas otwartym Uniwersytecie Królewskim, „psychologii, antropologii i logiki, wykładanych podówczas przez Lindego; fizyki i chemii przez Skrodzkiego i Kitajewskiego, matematyki, a szczególniej algebry wyższej, rachunku diferencyalnego i integralnego, geometryi analitycznej pod prof. Armińskim i Dąbrowskim; nareszcie konstrukcyi dróg i mostów pod dyrektorem Lange”. Po tym roku zdał egzamin publiczny i kolejnym reskryptem (z 16 sierpnia 1817 roku) „rządowym funduszem wysłany zostałem do Paryża, w celu doskonalenia się w naukach matematycznych, a szczególnie w geometryi opisującej (géométrie descriptive) i jej przystosowaniach; i w mechanice analitycznej”2.

Młodzieńcze losy Kajetana Garbińskiego są żywą ilustracją wysokiej świadomości jego rodziców, w których wolno widzieć przedstawicieli przechodzącej do miast zubożałej szlachty, dużego znaczenia przypisywanego wówczas zawodowi nauczycielskiemu, wymagań stawianych przed kandydatami na nauczycieli oraz śmiałej polityki Komisji Rządowej, nieszczędzącej publicznego grosza na wysyłanie z Polski wyróżniających się zdolnościami młodzieńców do najlepszych ośrodków naukowych na świecie.

„W czasie przeszło dwuletniego i ciągłego pobytu w wspomnionem mieście [Paryżu] uczęszczałem na kursa dawane w Collège de France, w Faculté des sciences, a szczególnie w szkole politechnicznej paryskiej. Profesorowie, z których rady i nauki najwięcej skorzystałem, byli: z fizyki, pp. Petit, Gay-Lussac i Biot; z chemii Gay-Lussac i Thenard; z geometryi opisującej pp. Girard, Leroi, Hachette i Cauchy; z mechaniki analitycznej i praktycznej pp. Petit i Poisson; z astronomii pp. Dinet i Arago; z literatury pp. Yilmain, Lacretell i Cousin”.

Rozległość studiów budzi podziw, prócz matematyki mamy tu bowiem fizykę, chemię, astronomię i literaturę, a że także mistrzów miał znakomitych (wystarczy wspomnieć Gay-Lussaca, Cauchy’ego i Poissona), wolno sądzić, że młody Kajetan Garbiński wykorzystał swój czas paryski niezwykle pracowicie. Pochłonięty studiami, nie miał jednak czasu na własną pracę twórczą.

Wezwany w czerwcu 1819 roku do powrotu, został upoważniony do nauczania „geometrii opisującej” na Uniwersytecie Królewskim oraz matematyki elementarnej w klasach wyższych Liceum. Jednakże w 1821 roku musiał podjąć, po przedwczesnej śmierci Niewiadomskiego (kolegi równolegle z nim studiującego w Paryżu), wykłady matematyki elementarnej także na Uniwersytecie. Mimo wielkiej wiedzy i powierzania mu nauczania na Uniwersytecie „nie dozwolono mi przecież wprzódy ubiegać się o stopień doktora, aż po złożeniu na magistra egzaminu ze wszystkich części matematyki i fizyki”. Komisja Rządowa miała swoje wymagania i nie obniżała standardów nawet w stosunku do swoich wybrańców. Taki egzamin Kajetan Garbiński zdał oczywiście z powodzeniem (było to 27 października 1821) i został magistrem filozofii. Kolejnym krokiem w karierze było opublikowanie oryginalnej rozprawy3 i odbycie publicznej dysputy (miała ona miejsce 20 lipca 1822, a „oponentami” byli profesorowie Armiński i Krzyżanowski). W jej wyniku otrzymał stopień doktora filozofii, a parę miesięcy później (26 września 1822) nominację na „profesora tymczasowego geometryi opisującej i matematyki elementarnej”4. Jak wolno sądzić z tytułu rozprawy doktorskiej, jej oryginalność polegała na stosownym do tematu doborze treści, jednolitym ujęciu tych treści i spolszczeniu terminologii, źródła bowiem były francuskie. Wedle ówczesnych obyczajów była to dobra rozprawa doktorska.

Profesorem młody Kajetan Garbiński został więc w wieku 26 lat (na razie tymczasowym, ale już 29 października 1824 roku zwyczajnym, czyli stałym) i otwierała się przed nim solidna kariera akademicka. Cieszył się też znakomitą opinią przełożonych, m.in. wyrażoną w liście Rady Ogólnej Uniwersytetu do Komisji Rządowej (z 3 marca 1825) tymi słowy: „przy niepospolitej swej zdatności z największą gorliwością poświęca się [Kajetan Garbiński] powołaniu nauczycielskiemu i z największą korzyścią dla uczniów od lat kilku pracuje w tutejszym Uniwersytecie”, a zatem – zdaniem Rady – zasługuje na podwyżkę, którą rzeczywiście Komisja niebawem mu przyznała5.

W tymże roku 1825 Kajetan Garbiński został powołany także na dyrektora nowo otwartej Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego, która miała z czasem przemienić się we właściwy Instytut. Gdyby do tego doszło, byłaby to pierwsza politechnika na ziemiach polskich i jedna z pierwszych w świecie, niewątpliwie przyczyniając się wydatnie do szybkiego wzrostu cywilizacyjnego kraju. Kajetan Garbiński położył tu wielkie zasługi, ale na realizację tej idei historia nie pozwoliła.

Lata dwudzieste, a zwłaszcza ich druga połowa, były najbardziej twórczym okresem w życiu Kajetana Garbińskiego. Zaraz po doktoracie opublikował oryginalny wstęp do rachunku prawdopodobieństwa i statystyki, zawierający ciekawe przykłady, w tym tablice urodzin i zgonów6. Opublikował też kilka prac w rocznikach Towarzystwa Przyjaciół Nauk, z których trzy powtórzył w czasopismach zagranicznych7. Te ostatnie świadczą o tym, że Garbiński aktywnie śledził istniejące czasopisma matematyczne, włączając się rozwiązywaniem stawianych tam zagadnień i oryginalnymi wynikami. Jego prace, które Gergonne zaliczał do „geometrii opisowej”, zostały przecież uznane za interesujące i godne druku w poważnych czasopismach. Wyraźny to dowód talentu i pracowitości autora, który, mimo znacznego obciążenia pracą nauczycielską i organizacyjną i mimo braku twórczego środowiska matematycznego w Warszawie – do tych wyników samodzielnie doszedł.

Wyrazem zaangażowania Kajetana Garbińskiego w Szkołę Przygotowawczą są publikowane przezeń jej programy8, które „dają jasny i ciekawy obraz zabiegów ówczesnych i wtajemniczają nas zarazem szczegółowo w zakres nauki w Szkole przygotowawczej we wszystkich przedmiotach, tak ogólnych jak i specyalnych”9. On sam wykładał w tej Szkole matematykę elementarną, matematykę wyższą i geometrię wykreślną.

Publikował też naturalnie różne noty okolicznościowe10.

Wyrazem uznania dla osiągnięć Kajetana Garbińskiego było powołanie go w skład Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, najpierw na członka przybranego (7 marca 1824), a parę lat później na członka czynnego (4 lutego 1827)11.

Ten twórczy i pełen głębokiego zaangażowania w życie publiczne okres przerwało powstanie listopadowe, z którego wybuchem Kajetan Garbiński „wszedł w wir, który wszystkich porwał”12. Jak można sądzić ze służbowego listu13, którego wyjątek głosi: „Garbiński były profesor Warszawskiego Uniwersytetu należący do buntu i będący w dniu wybuchu rewolucyi dowódcą zbuntowanych” – był Kajetan Garbiński od samego początku aktywnym uczestnikiem powstania. Od 31 marca 1831 roku był prezesem Rady Municypalnej miasta stołecznego Warszawy, a 20 sierpnia 1831 roku, na parę tygodni przed kapitulacją Warszawy, został mianowany ministrem oświecenia narodowego. Wobec takiej jego postawy zwycięscy Rosjanie postanowili, by Kajetan Garbiński „do żadnego urzędu przypuszczony nie był”14. Mając na utrzymaniu liczną rodzinę, próbował otworzyć prywatny pensjonat dla młodzieży, ale ten mu niemal natychmiast zamknięto. „Nie mając odpowiedniego zajęcia w Warszawie, wyjechał w roku 1833 w Lubelskie na służbę do ordynacyi Zamojskich. Zamieszkał w Niedzieliskach, zawiadując kluczem Szczebrzeszyńskim przez lat 6; w r. 1839 przeniósł się z całą rodziną w Stanisławowskie do Jadowa, będącego własnością Andrzeja hr. Zamoyskiego, z którym w czasie pobytu w Niedzieliskach bliżej się poznał. Na tem ostatniem stanowisku kilka lat przebył i wówczas to dał się poznać społeczeństwu jako niepospolity gospodarz rolny. Drugą zasługą społeczną był czynny udział jego przy założeniu redakcyi »Roczników Gospodarstwa Krajowego«”15.

Późnymi dowodami uznania dla Kajetana Garbińskiego było powołanie go na członka honorowego La Société des Sciences Physiques, Chimiques etc. de France (7 kwietnia 1839) oraz przyjęcie do Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego (29 stycznia 1847).

Zmarł w wieku 52 lat dnia 6 maja 1847 roku w domu, w którym się urodził; pochowany został na Powązkach. Jak wspomina jego uczeń Wójcicki, był „małego wzrostu, ułomny; w wątłem i schorowanem tem ciele, mieściła się dusza piękna i pełna hartu”16.

W losach Kajetana Garbińskiego odbija się, jak w zwierciadle, tragiczne położenie Polski pod rozbiorami. Zdolny, wykształcony w najlepszym wówczas ośrodku matematycznym świata, próbujący własnych sił naukowych, zaangażowany w życie publiczne – byłby Kajetan Garbiński niewątpliwie odegrał znaczniejszą rolę w matematyce i życiu publicznym kraju, gdyby tylko warunki na to pozwoliły. Ale warunki nie były normalne i możliwości tkwiące w Kajetanie Garbińskim nie zostały należycie wykorzystane. Mimo to zasługuje na wdzięczną pamięć.