Władysław Eustachy Holewiński to jedyny uczony-cywilista, którego osoba wiąże się z trzema kolejnymi historycznymi etapami warszawskiego ośrodka akademickich studiów prawniczych: z Wydziałem Prawa i Administracji Szkoły Głównej, następnie Wydziałem Prawa Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego i wreszcie Wydziałem Prawa Odrodzonego Uniwersytetu Warszawskiego. Postać tego profesora może być uznana za symbol żywotności naszej myśli cywilistycznej, za symbol ciągłości pracy dydaktyczno-naukowej prowadzonej w Warszawie.

Władysław Holewiński urodził się 19 września 1834 roku w Białej Podlaskiej, jako najmłodszy z sześciorga dzieci Jana i Anny z Borkowskich. Ojciec był inspektorem miejscowej szkoły obwodowej, a po latach dyrektorem Instytutu Pedagogicznego w Warszawie. Zapewne Władysław Holewiński pobierał pierwsze nauki w domu, następnie w szkole powszechnej w Białej Podlaskiej, wreszcie ukończył szkołę średnią w Lublinie. Holewiński jako stypendysta Skarbu Królestwa Polskiego odbył w latach 1853–1857 studia prawnicze na Uniwersytecie Petersburskim. Po uzyskaniu stopnia kandydata praw po raz kolejny uzyskał stypendium ze Skarbu Państwa i wyjechał na dwa lata na studia uzupełniające do Francji i Niemiec „celem zbadania jurysprudencji i praktyki sądowej oraz przygotowania się do wykładów prawniczych”. Jak widać, już wtedy upatrywano w młodym Holewińskim przyszłego pracownika nauki. We Francji studiował na Uniwersytecie w Tuluzie, a następnie w słynnej École de droit. Miał więc okazję poznać najnowsze prądy francuskiej nauki i procedury cywilnej, opartej przede wszystkim na praktyce sądowej. Z kolei studia w Niemczech, na Uniwersytecie Bońskim, wzbogaciły jego podstawy wiedzy teoretycznoprawnej. W roku 1860 otrzymał ponowne stypendium ze Skarbu Królestwa celem wyjazdu do Petersburga i przygotowania rozprawy magisterskiej. Władysław Holewiński uzyskał tytuł magistra prawa na podstawie dysertacji nt. O stosunkach majątkowych między małżonkami w razie niezawarcia umowy przedślubnej (Petersburg 1861).

Po obronie pracy magisterskiej i odbytej aplikacji sądowej w Warszawie przed Holewińskim pojawiły się możliwości szybkiego awansu w służbie rządowej wymiaru sprawiedliwości Królestwa. Niemal tuż po powrocie ze studiów zagranicznych otrzymał nominację na stanowisko pełniącego obowiązki podprokuratora przy warszawskim Trybunale Cywilnym, co z uwagi na młody wiek (liczył sobie niespełna 27 lat) uznano powszechnie za precedens. Następnie oddelegowano go tymczasowo do prac w Komitecie Prawodawczym przy Komisji Rządowej Sprawiedliwości, a w 1863 roku objął stanowisko dyrektora kancelarii tej Komisji.

Jednocześnie, obok tych nominacji służbowych, przed W. Holewińskim otworzyła się poważna kariera naukowa. Holewiński należał do pierwszych, a jednocześnie najmłodszych powołanych w skład wykładowców na Wydziale Prawa i Administracji Szkoły Głównej. W programie studiów na Wydziale Prawa i Administracji główne miejsce zajmowało prawo cywilne, pojmowane bardzo szeroko, to znaczy łącznie z prawem handlowym, procedurą, organizacją sądownictwa cywilnego, hipoteką i notariatem. Należy zaznaczyć, że cywilistyka w dobie popowstaniowej miała znaczenie wyjątkowe. Odnosiła się do jedynej dziedziny prawa, która obroniła się przed zalewem ustawodawstwa rosyjskiego i zachowała swoją autonomię wobec caratu nawet po ostatecznym zniesieniu odrębności ustrojowo-prawnej Królestwa, co nastąpiło w 1876 roku wraz z wprowadzeniem rosyjskiej organizacji sądownictwa. Działo się to oczywiście dzięki utrzymaniu w mocy ustawodawstwa cywilnego francuskiego. W gronie profesorów na czoło wysuwają się nazwiska trzech cywilistów: Walentego Dutkiewicza, Jana K. Wołowskiego i Holewińskiego. Z dniem 15 września 1862 roku został p.o. profesora zwyczajnego prawa cywilnego i handlowego i na tym stanowisku pozostawał do zamknięciu uczelni w roku 1869.

Działalność profesorską w Szkole Głównej Holewiński rozpoczął w dniu 26 listopada 1862 roku wykładem wstępnym poświęconym omówieniu znaczenia studiów historycznych w nauce prawa oraz wskazaniu współczesnych kierunków badań naukowych prawniczych. W roku akademickim 1862/1863, i tylko w tym roku, prowadził wykład z prawa cywilnego obejmujący wstęp historyczny i Tytuł wstępny Kodeksu Napoleona – trzy godziny tygodniowo dla I kursu (tj. pierwszego roku studiów). W dalszych latach, począwszy od roku akademickiego 1863/1864, Holewiński wykładał zobowiązania (1863/1864 i 1867/1868), prawo rzeczowe (1864/1865, 1866/1867), prawo familijne (1865/1866, 1868/1869). S. Borowski, autor pracy o Wydziale Prawa i Administracji Szkoły, pisał o wykładach Holewińskiego: „rozpoczynał je wywodem pojęcia prawa cywilnego. Następnie przedstawiona była w krótkim zarysie historia prawodawstwa polskiego, począwszy od statutów kazimierzowskich do Zbioru praw sądowych Andrzeja Zamoyskiego i Kodeksu Stanisława Augusta. Potem również pokrótce zobrazowane były dzieje prawodawstwa niemieckiego w epoce nowożytnej. Następnie dopiero w obszernym kilkudziesięciogodzinnym wykładzie wyłożona była historia prawa francuskiego od czasów najdawniejszych do epoki napoleońskiej. Najbardziej zajmująco przedstawiał się wywód feudalizmu oraz geneza i szczegóły redakcji Kodeksu Napoleona. Niemniej szczegółowo i gruntownie opracowana była recepcja i dalsze zmiany kodeksu w Królestwie Polskim. W zakończeniu rozwinięte były ogólne zasady, zawarte w Tytule wstępnym Kodeksu Cywilnego Królestwa Polskiego z r. 1825”1. Od trzeciego kursu Holewiński wykładał: zobowiązania, prawo rzeczowe, rodzinne i spadkowe. Prowadził również zajęcia z nowych na owe czasy przedmiotów: międzynarodowego prawa prywatnego i prawa handlowego. Do dziś zachowały się notatki studenckie słuchacza Henryka Turowskiego z wykładów Holewińskiego z lat 1864–1866. Sam profesor uważał, że nie oddawały one rzetelnej treści wykładów. Po latach tak o skryptach z wykładów Holewińskiego pisał były sędzia Sądu Najwyższego Kazimierz Rakowiecki: „W 1892 r. zapisałem się na Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. W Uniwersytecie panował duch rosyjski, ale wśród profesorów pozostało jeszcze kilka wybitnych sił polskich, jak prof. Władysław Holewiński, znakomity znawca prawa cywilnego [...]. Skrypty z wykładów prof. Holewińskiego wydałem wspólnie z kolegą Kazimierzem Bączkiewiczem... Profesor, zagrożony gruźlicą, na którą leczył się przez całe życie, mówił cicho. Trzeba było, siedząc nawet w pierwszej ławce, pilnie uważać przy notowaniu wykładu”2.

W 1869 roku władze rosyjskie, nasilając swą politykę rusyfikacyjną, ostatecznie zlikwidowały Szkołę Główną i powołały w jej miejsce Cesarski Uniwersytet Warszawski z rosyjskim językiem wykładowym. Znaczna część profesorów Szkoły Głównej musiała ustąpić, często pod pretekstem niewystarczającej znajomości języka wykładowego. Nie odnosiło się to do Holewińskiego: mianowano go z uwagi na wysoką ocenę działalności naukowej i to, że nie miał trudności językowych (jak wiadomo ukończył studia prawnicze w Petersburgu). Uczony wahał się, czy przyjąć nominację, i ostatecznie zwyciężyło poczucie obywatelskie i chęć przekazania polskim przecież w znacznym stopniu studentom swej wiedzy. Wytrwał na katedrze do 1897 roku. Stosownie do nowych przepisów musiał się jednak doktoryzować na uczelni rosyjskiej. Stopień doktora prawa cywilnego otrzymał w 1872 roku na Uniwersytecie Petersburskim na podstawie pracy pt. O źródłach i podziale zobowiązań (w języku rosyjskim). Syn Holewińskiego, Stefan, późniejszy sędzia Sądu Najwyższego (rozpoczął studia prawnicze na UW w 1885 roku), zanotował w swych opublikowanych Wspomnieniach: „Największą frekwencją cieszyły się wykłady Ojca naszego, którego kurs historii prawa cywilnego był dwuletni i miał za przedmiot głównie obowiązujący w Królestwie Polskim Kodeks Napoleona, a porównawczo i prawo Cesarstwa [...]. Ojca studenci szczególnie szanowali i kochali. Jako niejednokrotny dziekan Wydziału był ich doradcą i opiekunem”3. Na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim sprawował w latach 1871–1873 i 1880 urząd sędziego uniwersyteckiego. Dwukrotnie (1872/1873 i 1877/1878) był dziekanem Wydziału Prawa. Jego wykłady stały się głównym ośrodkiem studiów na tymże wydziale.

Holewiński stale łączył pracę naukowo-dydaktyczną z pełnieniem wysokich i odpowiedzialnych funkcji w magistraturze sądowej. Jak była już o tym mowa, w roku 1859 po powrocie ze studiów rozpoczął aplikację sądową przy Trybunale Sądowym w Warszawie. Od roku 1861 podjął pracę w służbie wymiaru sprawiedliwości. Początkowo uzyskał nominację na pełniącego obowiązki podprokuratora przy Komisji Rządowej Sprawiedliwości, a następnie (w 1863) został dyrektorem kancelarii tejże Komisji. Pozostając na tym stanowisku dziewięć lat, w 1872 roku awansował na stanowisko dyrektora Wydziału Kryminalnego Komisji Rządowej Sprawiedliwości. W związku z reformą sądownictwa w 1876 roku Holewiński objął stanowisko przewodniczącego I Departamentu Warszawskiej Izby Sądowej, które zajmował do 23 grudnia 1896 roku.

Poza tymi stanowiskami sprawował różne inne funkcje. W latach 1863–1876 był członkiem Najwyższej Komisji Rządowej Sprawiedliwości, pracował nad przygotowaniem projektu kodeksu postępowania karnego ogłoszonego w roku 1865 w języku polskim i rosyjskim. Wysoką pozycję naukową i sądowniczą Holewińskiego doceniał zaborca rosyjski. W 1882 roku powołano go na członka Komisji Kodyfikacyjnej w Petersburgu, mającej za zadanie opracowanie kodeksu cywilnego i procedury cywilnej dla Cesarstwa. Ostatecznie prace w Komisji podjął, lecz stanowisko członka Senatu Rządzącego i zamieszkanie w Petersburgu odrzucił.

Dorobek publikacyjno-naukowy Holewińskiego składa się z 29 pozycji. Zapewne w związku z długotrwałością pracy dydaktyczno-naukowej uczonego (Holewiński dożył lat 85) niekiedy określany jest jako skromny. Ocena ta jednak wymaga korekty. 10 pozycji w twórczości Holewińskiego stanowią projekty ustawodawcze ogłoszone niemal wyłącznie w języku rosyjskim. Są one zaopatrzone w obszerne uzasadnienia, wyróżniające się gruntownością i wysokim poziomem naukowego opracowania. Również od strony objętościowej stanowią one najpokaźniejszą część dorobku Holewińskiego. Wśród projektów ustawodawczych dominowały te z zakresu cywilistyki, ale Holewiński przygotował też projekt kodeksu postępowania karnego (1865). Z dziedziny prawa cywilnego najważniejszy jest projekt części ogólnej prawa zobowiązań.

Drugą grupę publikacji Holewińskiego stanowią artykuły ogłoszone w „Bibliotece Umiejętności Prawnych” i „Gazecie Sądowej Warszawskiej” oraz innych periodykach. Prace te, dotyczące głównie zagadnień z zakresu prawa zobowiązań i prawa oraz problemów praktyki wymiaru sprawiedliwości, świadczą o wielkiej erudycji uczonego, jego podejściu prawno-porównawczym i dużej niezależności poglądów.

Podstawowe znaczenie należy jednak przyznać trzem pracom Holewińskiego o dużej wartości naukowej. Są nimi: rozprawa magisterska O stosunkach majątkowych między małżonkami..., teoretyczne studium O źródłach i podziałe zobowiązań i dzieło O zobowiązaniach podług Kodeksu Napoleona... (oparte na wykładach w Szkole Głównej) wydane w Warszawie dwukrotnie, w roku 1869 i w 1875. Praca O stosunkach majątkowych między małżonkami... pozyskała Holewińskiemu „chlubną opinię fachowego znawcy przedmiotu” i stopień magistra prawa cywilnego i bez wątpienia przyczyniła się do powierzenia mu wykładów z prawa cywilnego w Szkole Głównej4. Rosyjska dysertacja o źródłach i podziale zobowiązań stanowiła podstawę do przyznania Holewińskiemu stopnia doktora prawa cywilnego, co było niezbędnym warunkiem utrzymania się na profesurze na Cesarskim Uniwersytecie. Holewiński przeszedł jednak do historii polskiej nauki prawa cywilnego jako autor dzieła o zobowiązaniach, utrzymanego na wysokim poziomie naukowym, wykładu tytułu III i IV księgi III Kodeksu Napoleona. Jest ono pierwszym w polskiej doktrynie cywilistycznej usystematyzowanym wykładem prawa obligacyjnego, zawierającym nowatorsko ujętą część ogólną, nazwaną tu „teorią zobowiązań”. „Wartość dorobku naukowego Holewińskiego można w pełni ocenić dopiero przy uwzględnieniu jego wkładu do metodologii, a także terminologii prawniczej. Był on zdecydowanym przeciwnikiem dogmatyzmu, zwolennikiem prawno-porównawczego i krytycznego podejścia do rozpatrywanych zagadnień, mistrzem systematyki i umysłem twórczym o rzadko spotykanej precyzji myśli i słowa. Walnie przyczynił się do utrzymania przodującej roli cywilistyki b. Królestwa Kongresowego w stosunku do cywilistyki innych dzielnic Polski, a okoliczność, że koncentrował swą pracę naukową na problematyce obligacji zadecydowała o roli postępowej”5.

Na szerszą działalność społeczną znalazł czas dopiero pod koniec życia. Wziął czynny udział w działalności Kasy im. Mianowskiego, której był jednym z założycieli. W latach 1884–1888 i 1898 sprawował w niej godność członka Komitetu Zarządzającego, a w 1889 roku był jej wiceprezesem. Następnie był współorganizatorem i członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego – trwałego dzieła stołecznego środowiska naukowego tamtych czasów. Odnajdujemy wreszcie w 1915 roku, sędziwego już, bo liczącego sobie lat przeszło 80, Holewińskiego podczas prac organizacyjnych zmierzających do wskrzeszenia Uniwersytetu Warszawskiego. Uczestniczył w pracach podkomisji prawnej Komisji Uniwersyteckiej, obok m.in. Walentego Miklaszewskiego i Alfonsa Parczewskiego. Efektem prac tej podkomisji był projekt organizacji Wydziału Prawa i Nauk Państwowych UW.

W 1900 roku otrzymał Holewiński doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego, wkrótce potem doktorat honoris causa przyznał mu Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie.

Uroczystość otwarcia odrodzonego Uniwersytetu Warszawskiego nastąpiła 15 listopada 1915 roku i miała charakter manifestacji narodowej. Gościem honorowym był Władysław Holewiński, razem z dwoma innymi, żyjącymi jeszcze profesorami Wydziału Prawa i Administracji Szkoły Głównej: Walentym Miklaszewskim i Teodorem Dydyńskim.

W 1919 roku Władysław Holewiński został zaproszony do prac w Komisji Kodyfikacyjnej RP, jednak podjąć ich już nie zdążył. Zmarł 8 października 1919 roku. Pochowany został w grobie rodzinnym na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

W 1865 roku Holewiński ożenił się z Anielą Wosińską, córką Teodora Wosińskiego, głównego dyrektora Komisji Rządowej Sprawiedliwości. Mieli pięcioro dzieci.