Michał Szubert
Urodzony 18 IV 1787 w Ząbkach k. Warszawy. Studia botaniczne w Paryżu (1809–1813), zrealizowane dzięki stypendium Izby Edukacyjnej; wykładowca Szkoły Prawa i Administracji; profesor Królewskiego UW (1816–1831).
Twórca uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego przy Łazienkach (1818); autor pierwszego polskiego podręcznika botaniki leśnej i spisu roślin okolic Warszawy, jako pierwszy wśród polskich uczonych używał do swoich badań mikroskopu. Wybitny pedagog.
Członek honorowy Rady Lekarskiej, członek Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk (1815).
Zmarł 5 V 1860 w Płocku.
Spis roślin ogrodu botanicznego Królewskiego Ogrodu Botanicznego, Warszawa 1820, 1824; Rozprawa o składzie nasienia... roślin, Warszawa 1823; Opisanie drzew i krzewów leśnych Królestwa Polskiego, Warszawa 1827; Opisanie świerku, Warszawa 1831; Monografia sosny pospolitej, Warszawa 1820.
J. Aleksandrowicz, Michał Szubert, „Tygodnik Ilustrowany” 1860, 1, s. 321–323; L. Karpowicz, Michał Szubert, „Wiadomości Botaniczne” 1961, 5, s. 174–175.
Wśród członków założycieli Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk był tylko jeden botanik: Franciszek Scheidt (1759–1807), jedyny, który przebywał wówczas w Warszawie. Jego nazwisko jest już dziś mało znane; był on dyrektorem ogrodu botanicznego uniwersytetu w Krakowie, skąd został usunięty po ostatnim rozbiorze. W późniejszych jednak latach Towarzystwo Warszawskie przyjęło w poczet swoich członków wszystkich wybitniejszych polskich botaników tego czasu. Należeli do niego m.in. Wilibald Besser z Krzemieńca, znany na skalę europejską systematyk roślin, ks. Stanisław Bonifacy Jundziłł, autor flory Litwy i profesor Uniwersytetu Wileńskiego, Jan Jaśkiewicz, twórca ogrodu botanicznego w Krakowie i profesor Uniwersytetu, Stanisław hr. Wodzicki, prezes Krakowskiego Senatu, wielce zasłużony dla rozwoju polskiego ogrodnictwa, wreszcie młody profesor botaniki Uniwersytetu Warszawskiego, Michał Szubert. Tylko ten ostatni, będąc na miejscu, był czynnym członkiem Towarzystwa, brał udział w jego posiedzeniach i drukował swoje rozprawy w „Roczniku” Towarzystwa.
Michał Szubert urodził się 18 kwietnia 1787 roku w Ząbkach pod Warszawą, w zamożnej rodzinie; był synem marszałka dworu ministra Brühla. Został starannie wykształcony, najpierw przez domowych nauczycieli, później ukończył Liceum Warszawskie, a następnie wysłano go na dalsze studia przyrodnicze do Paryża. Zważywszy na jego zainteresowania, był to wybór szczęśliwy, gdyż wówczas – w pierwszych latach XIX stulecia – botanika francuska reprezentowała najwyższy poziom.
W Paryżu Szubert studiował 4 lata (1809–1813). Spośród profesorów, których wykładów słuchał, wymienić należy trzech. Pierwszy to Réné Louiche Desfontaines (1750–1833), wybitny florysta, autor opisu flory północnej Afryki. Drugi to Antoine Laurent de Jussieu (1748–1836), twórca naturalnego systemu roślin. System naturalny roślin nie był już wtedy nowością, lecz nie miał jeszcze zbyt wielu zwolenników, szczególnie wśród uczonych niemieckich, hołdujących sztucznemu systemowi Linneusza. Szubert jednak, dzięki bliskim kontaktom z de Jussieu, został gorącym zwolennikiem nowego systemu i później jego propagatorem w naszym kraju.
Trzecim wreszcie uczonym, który wywarł duży wpływ na wiedzę i poglądy młodego Szuberta, był Charles François Mirbel-Brisseau (1776–1854). Był on jednym z pierwszych, którzy konsekwentnie i na szeroką skalę używali mikroskopu do badania budowy roślin wyższych. Szubert był nie tylko jego uczniem, ale i gorliwym współpracownikiem na tym polu, i badanie mikroskopowe roślin kontynuował także później, po powrocie do Warszawy. Nastąpiło to we wrześniu 1813 roku. Szubert przywiózł ze sobą mikroskop oraz cenne materiały naukowe w postaci zielnika.
Resztę życia spędził Szubert w Warszawie, poświęcając się całkowicie botanice i będąc tu przez długie lata jedynym zawodowym botanikiem. Jego działalność, bardzo żywa i owocna, szła w trzech kierunkach.
Pierwszy – to działalność dydaktyczna. Wykładał przedmioty botaniczne wraz z leśnictwem we wszystkich ówczesnych uczelniach Warszawy. Bezpośrednio po przyjeździe z Paryża podjął wykłady w Szkole Prawa i Administracji, w Liceum Warszawskim, później w Szkole Szczególnej Leśnictwa i w Szkole Farmaceutycznej. W 1816 roku został profesorem botaniki i leśnictwa w powstałym wówczas Królewskim Uniwersytecie Warszawskim; zajmował tam katedrę botaniki aż do zamknięcia Uniwersytetu przez władze carskie w 1831 roku. Swoje wykłady prowadził nowocześnie, podawał wiadomości z najnowszych publikacji zagranicznych, korzystał także z wyników prac swoich uczniów. Wykład uzupełniał demonstracją żywych roślin i cotygodniowymi wycieczkami w okolice Warszawy.
Wykłady Szuberta i wspólne wycieczki zachęciły najzdolniejszych jego uczniów do poświęcenia się botanice. Najwybitniejszymi z nich byli: Wojciech Jastrzębowski, badacz flory Królestwa Polskiego i późniejszy wykładowca przedmiotów przyrodniczych w Instytucie Agronomicznym w Marymoncie, przez licznych absolwentów tej uczelni wspominany jako znakomity wykładowca i wychowawca młodzieży, Jakub Waga, nauczyciel przyrody w gimnazjum w Łomży, który zasłynął jako autor dzieła Flora polska (1847–1848), wreszcie Szymon Pisulewski, nauczyciel szkół średnich i autor kilku podręczników. Wszyscy oni podtrzymywali później w zaborze rosyjskim wiedzę botaniczną społeczeństwa w najgorszym dla polskiej nauki okresie między powstaniami.
Drugim kierunkiem działalności Szuberta była praca naukowa w zakresie botaniki, której wynikiem są pozostałe po nim publikacje. Jest ich nie mniej niż 17, może było ich nieco więcej, lecz pozycje wydane anonimowo są dziś trudne do identyfikacji. Większość dotyczy warszawskiego ogrodu botanicznego, są to sprawozdania i spisy roślin. Największy z tych spisów (z 1824) jest jednocześnie jedną z pierwszych flor okolic Warszawy, gdyż podaje miejsca znalezienia (stanowiska) roślin utrzymywanych w ogrodzie. Trzeba tu podkreślić zasługi Michała Szuberta dla poznania roślinności Królestwa Polskiego. Przy okazji wycieczek ze studentami, podejmowanych w celach dydaktycznych i dla zdobycia roślin dla ogrodu botanicznego, zgromadził materiał do wspomnianej publikacji oraz obfite, częściowo do dziś zachowane zielniki, wykształcił także uczniów zainteresowanych dalszymi badaniami w tym kierunku.
Z pozostałych publikacji Szuberta (w liczbie 6) większość poświęcona jest roślinom drzewiastym, rozpatrywanym z wielu punktów widzenia. Wymienić tu trzeba przede wszystkim pierwszy w naszej literaturze nowoczesny podręcznik dendrologii Opisanie drzew i krzewów leśnych Królestwa Polskiego (1827). Obszerne to dzieło zawiera nie tylko wiadomości praktyczne, cenne dla leśników i rzemieślników, lecz także oryginalne uwagi o rozmieszczeniu i biologii oraz obszerny wstęp z informacjami o budowie anatomicznej drzew. Podobny, lecz bardziej monograficzny charakter ma obszerny artykuł Szuberta Opisanie świerku (1830), zamieszczony w „Sylwanie”, piśmie dla leśników.
Na szczególną uwagę zasługują trzy prace Szuberta, drukowane w „Rocznikach Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk”. Uznajemy je za najważniejsze w jego dorobku. Wszystkie powstały w początkowym, najbardziej twórczym okresie pracy naukowej Szuberta. Do badań używał mikroskopu, jako pierwszy z polskich botaników. Mamy wprawdzie wiadomości, że ten instrument był już wcześniej w posiadaniu innych naszych uczonych (np. profesora Uniwersytetu Krakowskiego Jana Jaśkiewicza), lecz nie zachowały się żadne dane o użyciu go do badań naukowych. Szubert jest więc pionierem anatomii mikroskopowej roślin w naszym kraju.
Pierwsza z wspomnianych prac to Monografia sosny pospolitej (1821), praca typowo botaniczna, opisująca szczegółowo budowę anatomiczną drewna i nasion, dotychczas pomijaną przez badaczy. Została zilustrowana sztychami na dwóch tablicach. Druga to Rozprawa o składzie wewnętrznym roślin okazanym na bzie pospolitym (1823), z czterema tablicami. I wreszcie trzecia, Rozprawa o składzie nasienia, początkowem rozrastaniu się zarodka i głównych różnicach składu wewnętrznego roślin (1824). Jest to praca obszerna, obejmująca 180 stron druku i 4 tablice. Szubert zbadał starannie budowę nasion 39 gatunków roślin (liczba bardzo znaczna). Jak pisze profesor Bolesław Hryniewiecki (znawca zagadnienia), praca ta może zainteresować jeszcze dziś niejednego nasionoznawcę i pogłębić naszą wiedzę o nasionach, dość skąpo traktowaną w podręcznikach. Trzeba ponadto podkreślić, że rysunki anatomiczne we wszystkich tych pracach budzą podziw, są świadectwem talentu rysunkowego Szuberta. Wykonane niezwykle dokładnie i starannie, niektóre z nich mogą być z powodzeniem użyte we współczesnych podręcznikach. A trzeba wziąć pod uwagę, że Szubert posługiwał się bardzo jeszcze niedoskonałym sprzętem.
Wreszcie trzecim kierunkiem działalności Szuberta było kierowanie ogrodem botanicznym w Warszawie. W 1816 roku objął on stanowisko dyrektora ogrodu botanicznego przy Szkole Lekarskiej, który w tym samym jeszcze roku został przejęty przez nowo powstały Uniwersytet Warszawski. Po likwidacji Uniwersytetu (po powstaniu listopadowym) ogród istniał dalej, podległy komisji rządowej. Szubert kierował nim do przejścia na emeryturę przez 30 lat, które były najświetniejszym okresem w dziejach warszawskiego ogrodu botanicznego.
Ogród ten mieścił się początkowo na skarpie na tyłach Pałacu Kazimierzowskiego. Wkrótce jednak car Aleksander I zgodził się na oddanie pod ogród botaniczny północnej części świeżo nabytego terenu między Belwederem a Agrykolą. Dzięki energii i zapobiegliwości Szuberta zaledwie w sześć lat po założeniu ogrodu w nowym miejscu znajdowało się tam już 10 000 gatunków roślin, liczba imponująca także i w obecnych czasach.
Później, po powstaniu listopadowym, w którym zresztą Szubert wziął czynny udział, ogród znacznie okrojono, przyłączając 2/3 jego terenu do Parku Łazienkowskiego, i pozbawiono oparcia w rozwiązanym wówczas Uniwersytecie, a także znacznie zmniejszono fundusze. W tych warunkach ogród zaczął podupadać, mimo wysiłków Szuberta, który przeszedł na emeryturę w 1846 roku. Ale nawet później widywano go w ogrodzie „własnymi rękoma pielącego grządki, aby oswobodzić, jak powiadał, swoje ulubione dzieci od nielitościwych chwastów”. Zmarł 5 maja 1860 roku. Pozostały owoce jego pracy: publikacje, uczniowie, ogród, i słusznie go dziś wspominamy jako tego, który znacznie się przyczynił do rozwoju wiedzy botanicznej w naszym kraju.
Wybrana literatura
Bieliński J., Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), t. I–III, Warszawa 1907, 1912.
Hryniewiecki B., Botanika w Warszawskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, „Acta Societatis Botanicorum Poloniae” 1951, nr 20, supl. 3–32.
J. A. [Aleksandrowicz J.], Michał Szubert, „Tygodnik Ilustrowany” 1860, nr 1, s. 321–323.
J. W. [Wyszyński J.], Michał Szubert, „Biblioteka Warszawska” 1861, (1), s. 601–606.
Karpowiczowa L., Michał Szubert, „Wiadomości Botaniczne” 1961, nr 5, s. 174–175.
*Tekst opublikowany pierwotnie jako: Michał Szubert (1787–1860), „Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 1990, 53, s. 18–21.