Rektor w latach 1952–1969
Prorektorzy: 1952/1953 Tadeusz Manteuffel (ds. nauki) i Leon Kurowski (ds. bazy materialnej). 1953/1954 Leon Kurowski (ds. bazy materialnej), pozostali prorektorzy (ds. nauki i nauczania – vacat). 1954/1955 Jan Świderski (ds. nauki), Teodor Kopcewicz (ds. nauczania), Leon Kurowski (ds. bazy materialnej). 1955/1956 Jan Świderski (ds. nauki) i Teodor Kopcewicz (ds. nauczania). 1956/1957 oraz 1957/1958 Aleksander Gieysztor (ds. ogólnych), Wiktor Kemula (ds. nauki), Zygmunt Kraczkiewicz (ds. nauczania). 1958/1959–1964/1965 Witold Czachórski i Zygmunt Kraczkiewicz. 1962/1963–1964/1965 także Janina Kulczycka-Saloni. 1965/1966–1967/1968 Ludwik Bazylow, Antoni Polański, Zygmunt Rybicki. 1968/1969 Władysław Rodewald, Zygmunt Rybicki i Czesław Kulisiewicz (od 9 IV 1969), Witold Cezariusz Kowalski.
Z Sosnowcem, gdzie się urodził i wychował, związany był uczuciowo. Pewnie dlatego na wystawie „Pochodzili z Sosnowca”, zorganizowanej w tamtejszym muzeum w 2012 r., Stanisław Turski był jednym z 21 sosnowieckich bohaterów. W historii UW także został zapamiętany, choćby dlatego, że przewodził uczelni rekordowo długo – aż 17 lat. Przysłużył się, zakładając Instytut Informatyki. Niestety, bardziej niż dokonania zapamiętano zaangażowanie rektora w politykę Władysława Gomułki.
Stanisław Antoni Turski urodził się 15 V 1906 r. w Sosnowcu. W tym mieście mieszkał przez ponad 20 lat i tu skończył renomowane gimnazjum im. S. Staszica. Jeszcze jako licealista podjął pierwszą pracę zawodową – został korektorem w lokalnym socjalistycznym piśmie „Górnik”. Potem awansował na redaktora w niskonakładowym „Filomacie”. Był rzutki i energiczny, potrafił łączyć działalność społeczno-pedagogiczną z nauką. W 1928 r. podjął studia fizyczne i astronomiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, jednocześnie pracując jako nauczyciel szkolny. Szybko został adiunktem Instytutu Matematyki UJ, współpracował także z Akademią Górniczo-Hutniczą. W 1935 r. uzyskał stopień doktora za rozprawę O pewnym uogólnieniu twierdzeń o jednolitości całek równania hiperbolicznego, której promotorem był krakowski matematyk Witold Wilkosz.
Jego karierę naukową przerwała wojna. O intencjach okupantów Turski przekonał się 6 XI 1939 r., gdy wraz z grupą 183 naukowców krakowskich został aresztowany i zesłany do hitlerowskich obozów Sachsenhausen, Oranienburg i Dachau. Był stosunkowo młodym człowiekiem, więc gehennę obozową przeżył. W 1941 r., po międzynarodowych protestach (m.in. Benita Mussoliniego), został zwolniony jako jeden z ostatnich. Przeżyta groza zniewolenia nie załamała Turskiego. Włączył się w nurt podziemnego nauczania, a jesienią 1944 r. w akcję niesienia pomocy wygnańcom z Warszawy.
Pół roku później, gdy trwały jeszcze walki o Gdańsk, Stanisław Turski decyzją ówczesnego ministra oświaty Stanisława Skrzeszewskiego został przewodniczącym komitetu ds. organizacji odrodzonej Politechniki Gdańskiej. Ze Skrzeszewskim znał się jeszcze z czasów przedwojennych i już wtedy obu panów łączyły lewicowe poglądy. Zaraz po ustaniu walk Turski przyjechał do zrujnowanego miasta, by tworzyć nową polską uczelnię. Od wiosny 1946 r. (przez następne 3 lata) był jej rektorem, a w maju tego roku otrzymał nominację profesorską.
Powojenne zdjęcie Stanisława Turskiego, ok. 1945 r.
Bez wahania poparł nowy obóz władzy. W 1947 r., będąc członkiem PPS, został posłem na Sejm Ustawodawczy, od samego początku należał do PZPR. W 1949 r. awansował na dyrektora Departamentu Studiów Technicznych i Gospodarczych Ministerstwa Oświaty. Awans ten wymusił na Turskim zmianę miejsca zamieszkania – przeprowadził się do Warszawy. W stolicy pracował początkowo na Politechnice, by w 1950 r. przenieść się na Uniwersytet Warszawski. Tu błyskawicznie awansował, zostając dziekanem Wydziału Matematyczno-Fizyczno-Chemicznego i profesorem zwyczajnym (1951). W zgodzie ze stalinowską Ustawą o szkolnictwie wyższym i o pracownikach nauki uzyskał w 1952 r. nominację na rektora. Po zmianie ustawy w listopadzie 1958 r. przywrócono wybieralność rektora (na kadencję 3-letnią) przez uczelniany senat, ale minister miał prawo veta i w każdej chwili mógł rektora odwołać. Wybór był więc mocno ograniczony i kolejne elekcje Stanisława Turskiego stawały się oczywistością, nie wywołując emocji. Rektorem UW był do lutego 1969 r., czyli najdłużej w historii UW.
W 17-letnim okresie jego władzy na UW powrócono (w 1958 r.) do noszenia tóg i gronostajów. Rozpoczęto wydawanie „Roczników Uniwersyteckich”, a w składzie redakcyjnym tego wydawnictwa zasiadał sam Turski. Na uczelni zakończono powojenne remonty, a społeczność akademicka z dumą mogła przyjmować zagranicznych gości i prezentować odnowiony kampus. Dobrze zapamiętanym wydarzeniem był obchodzony w 1958 r. z wielką pompą jubileusz 140-lecia UW. Na uroczystości przyjechały delegacje z 31 uczelni z 13 krajów.
Gdy Turski obejmował godność rektora, na uczelni studiowało 5,5 tys. studentów. Gdy 17 lat później odchodził ze stanowiska, studiowało tu (wraz ze studiami zaocznymi, podyplomowymi i eksternistycznymi) ponad 20 tys. osób. Uczelnia wzbogaciła się o okazały budynek Wydziału Geologii (przy ul. Banacha), co w połączeniu z istniejącym już gmachem Wydziału Chemii (przy ul. Pasteura) dało początek uniwersyteckiemu kampusowi na Ochocie.
Stanisław Turski jako rektor UW podczas uroczystości jubileuszowych w 1958 r.
Stanisław Turski był autorem wielu prac z zakresu równań różniczkowych oraz analizy numerycznej. Jego największą naukową zasługą było stworzenie w 1964 r. Zakładu Obliczeń Numerycznych (przekształconego później w Instytut Informatyki), którego został pierwszym kierownikiem. Wtedy właśnie z inicjatywy rektora i kierownika zarazem kupiono nowoczesny duński komputer GIER, o gabarytach szafy i pojemności 25 KB. Wspominając pionierskie lata uniwersyteckiej informatyki, ówcześni młodzi pracownicy UW, a dziś profesorowie Jan Madey i Maciej Marek Sysło krótko i dobitnie stwierdzali: „Historia informatyki na Uniwersytecie Warszawskim wiąże się przede wszystkim z osobą Stanisława Turskiego”. Na rok przed przejściem na emeryturę Turski doczekał ujęcia „jego” informatyki w nazwie wydziału przemianowanego na Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki.
Stanisław Turski był aktywny także poza swoją uczelnią. Przez 10 lat kierował Grupą Zastosowań Technicznych w Instytucie Matematycznym PAN. Był kierownikiem Warszawskiego Ośrodka Obliczeniowego i prezesem Polskiego Towarzystwa Cybernetycznego.
Stanisław Turski w stroju rektora podczas ceremonii jubileuszowych w 1958 r.
Niestety został też zapamiętany jako człowiek bezwzględnie oddany PZPR. Historyk, prof. Jerzy Eisler, zaliczył go do osób związanych z Mieczysławem Moczarem. Odegrał fatalną rolę w wydarzeniach marcowych 1968 r. Co prawda, gdy wszystko się zaczęło, w dniu 8 III, rektor był w Teheranie z „bratnią partyjno-rządową” wizytą, ale po powrocie stał się bezwolnym wykonawcą dyrektyw Gomułki. Mimo lojalnej postawy wobec władzy przestał być rektorem niespełna rok później. Nadal jednak wykładał i był członkiem Senatu UW. Na emeryturę przeszedł dopiero w 1978 r.
Lubił atrybuty władzy. Jako pierwszy rektor miał do dyspozycji służbowy samochód (czarną tatrę) wraz z przydzielonym kierowcą Piotrem Krawczykiem. Rzadko kto mógł wsiąść do auta, a jeśli już, to tylko w towarzystwie rektora. Mieszkał kilkaset metrów od uczelni, ale lubił jeździć do pracy tym samochodem. Czy była to tylko małostkowość? W latach 60. podwładni z niepokojem obserwowali, że rektor ma coraz większe kłopoty z chodzeniem, co wiązano z pobytem w obozie podczas wojny. Plotka mówiła, że psychiczne urazy z tego okresu powodowały, iż Stanisław Turski nigdy nie nosił krawata ani czapki. Znane nam rektorskie fotografie ukazują nam mężczyznę z charakterystycznym kołnierzykiem à la Słowacki.
Rektor Stanisław Turski wita gości podczas jubileuszowego przyjęcia w Pałacu Kazimierzowskim
Poczet sztandarowy UW podczas uroczystości jubileuszowych w 1958 r.
Rektora Stanisława Turskiego uhonorowano wieloma odznaczeniami polskimi i zagranicznymi, przechowywanymi dziś w Muzeum UW. Jednym z ostatnich medali był ten otrzymany jesienią 1984 r. „Za długoletnie pożycie małżeńskie”. Z żoną Olgą (także matematykiem) przeżyli ponad pół wieku. Małżonkowie swe zamiłowania do nauk ścisłych przekazali synom – jeden z nich, Władysław (zm. w lipcu 2013 r.), został profesorem informatyki, a w latach 1996–1999 był dziekanem Wydziału Matematyki, Informatyki i Mechaniki UW, a drugi syn, Łukasz, jest znanym i cenionym profesorem fizyki i jednym z pomysłodawców budowy Centrum Nauki Kopernik.
Rektor Stanisław Turski zmarł 3 I 1986 r. Jest pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w kwaterze D-IV-1-8.
Bibliografia
– Kto jest kim w Polsce w 1984. Informator biograficzny, wyd. I, Warszawa 1984.
– J. Madey, M.M. Sysło, Początki informatyki w Polsce, „Informatyka” 2000, nr 9, s. 14–19, oraz nr 10, s. 18–23.
– M. Śmiałek, Pochodzili z Sosnowca – informator do wystawy, Sosnowiec 2012.
– Przemówienie Rektora UW, prof. Zygmunta Rybickiego z okazji inauguracji roku akademickiego, 1 X 1969 r., „Roczniki Uniwersytetu Warszawskiego” 1970, s. 5–10.
– AUW, Akta osobowe, syg. K. 1539.